HET OORLOGSDAGBOEK
VAN DR. G. ITALIE

Het oorlogsdagboek
van dr. G.Italie

Bezorgd door Wally M. de Lang

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

© 2009 Bezorgd door Wally M. de Lang
Omslagontwerp Via Vermeulen/Rick Vermeulen
Typografie binnenwerk Wim ten Brinke BNO
ISBN 9789025434045
D/2009/0108/911
NUR 680

www.uitgeverijcontact.nl

Voor Paul Marcel Italie (1922-1942)

Inleiding

Met het verstrijken van de tijd lijkt de belangstelling voor de periode 1940–1945, paradoxaal genoeg, toe te nemen. Hoe langer de oorlog geleden is en hoe minder direct betrokkenen nog in leven zijn, hoe meer publicaties er verschijnen. Andersom geldt evenzeer: hoe meer publicaties het licht zien, hoe groter de belangstelling. Vooral individuele lotgevallen beschreven in (auto)biografieën en dagboeken mogen zich in grote populariteit verheugen.

Ook in de wetenschap zijn allerlei ontwikkelingen gaande rond egodocumenten die betrekking hebben op de jaren 1940–1945. Niet alleen worden zij volgens de nieuwste wetenschappelijke methoden en criteria geconserveerd en op die manier bewaard voor het nageslacht, ook wordt de inhoud door onderzoekers nauwkeurig geanalyseerd. Het zijn niet langer alleen historici, maar ook psychologen, neerlandici, theologen en zelfs theatermakers die gebruik maken van nieuwe theorieën en benaderingswijzen om de teksten, die geschreven zijn onder de extreme omstandigheden van bezetting en terreur, te onderzoeken. Dit maakt het moeilijk om deze bronnen voor zichzelf te laten spreken, onbeïnvloed door de veelheid aan theoretische gezichtspunten. Het dagboek van Gabriel Italie kan als document humain echter op zijn eigen merites beoordeeld worden. De historische gebeurtenissen komen tijdens het lezen vanzelf dichterbij, evenals de mensen en de situaties die worden geschetst. Ook de schrijver zelf is zeer aanwezig, hoe afstandelijk hij in eerste instantie ook lijkt te zijn.

Het dagboek van Gabriel Italie is in vele opzichten bijzonder en verschilt van de meeste andere oorlogsdagboeken. In de eerste plaats is Italie een van de zeer weinige overlevenden die niet alleen de periode 1940–1945 heeft beschreven, maar die ook de tijd na de bevrijding heeft vastgelegd. Ten tweede was hij een orthodoxe jood die in zijn dagboek veelvuldig aantekeningen maakte over religieuze zaken.

Dit dagboek bevat een vrijwel dagelijkse beschrijving van het leven tijdens de oorlog in Den Haag, van het transport naar en het verblijf in Barneveld en de kampen Westerbork en Theresienstadt. Ook de bevrijding van het Tsjechische kamp door het Rode Leger is beschreven, evenals de repatriëring naar Nederland. Een aantal na-oorlogse maanden is aan de tekst toegevoegd omdat de lezer, na zich zolang verdiept te hebben in het leven van dit gezin, waarschijnlijk ook geïnteresseerd zal zijn in de vraag hoe de classicus en zijn familie het leven na de oorlog weer oppakten.

Het tweede interessante aspect van het dagboek is dat het inzicht geeft in de levenswijze van een intellectueel orthodox-joods gezin in de jaren veertig van de vorige eeuw. We maken op een persoonlijke manier kennis met vertegenwoordigers van de orthodoxe stroming binnen het Nederlandse jodendom zoals dat voor de oorlog in volle bloei bestond en na de oorlog is opgehouden te bestaan. Het toont hoe volledig volgens de religieuze wetten levende joden als volkomen geïntegreerde Nederlandse burgers konden leven en werken.

Italie beschrijft de joodse dag-, maand- en jaarcyclus, de joodse studie, de feest- en vastendagen, de clubjes, de lessen, zijn joodse kring, en ook kunnen we lezen hoe hij onder elke omstandigheid probeert vast te houden aan zijn geloof en binnen de gegeven omstandigheden tracht zijn gebeden te zeggen en religieuze plichten naar behoren uit te voeren. Extra ‘authentiek’ is zijn gebruik van Hebreeuwse woorden neergeschreven in Hebreeuws schrift, en de, in zware tijden eveneens in het Hebreeuws gedacht en geschreven, al dan niet troostende verwijzingen naar Thora en Talmoed.

Omdat gedurende 1940–1945 de cyclus van het joodse jaar zes keer beleefd en beschreven is, kan de hedendaagse lezer zich een voorstelling maken van orthodox joods leven tijdens de oorlogsjaren. Dat is niet alleen op zichzelf interessant en informatief, maar ook een aspect dat in de tot nu toe gepubliceerde dagboeken nauwelijks aan de orde is gekomen. In het dagboek komen zowel de voor de schrijver karakteristieke intellectuele afstandelijkheid als zijn diep gewortelde religiositeit tot uiting. Juist deze dualiteit maakt de tekst zo boeiend.

De auteur was vanaf begin 1936 al een regelmatig dagboekschrijver, al schreef hij toen beduidend minder frequent dan tijdens de oorlogsjaren.

Italie begon zijn dagboek op 29 december 1935, twee weken na zijn veertigste verjaardag. Velen die ooit een dagboek begonnen zijn, weten dat de inzet waarmee een eerste schrijfsel wordt aangevat meestal groot is. Het voornemen een geheel schrift of boek aan zichzelf te wijden, waarin dagelijks alle intieme en minder intieme details prijsgegeven zullen worden, laat de pen de eerste paar dagen lang en vloeiend over het papier gaan, totdat tijdgebrek, plotselinge desinteresse in zelfonderzoek of besef van de saaiheid van het dagelijks leven de frequentie van het schrijven doet afnemen. Gabriel Italie, wiens dagboek soms bijna meer lijkt op een kroniek en wiens interesse in het schrijven pas na vijftien, zestien jaar verdween, gaf op zijn eerste schrijfdag de beweegredenen om een dagboek te beginnen voor zijn doen uitgebreid weer.

Van het boek Journal d’un homme de 40 ans door Guéhenno is mij alleen de titel bekend. Hij lijkt mij goed gevonden, in elk geval zegt hij mij iets, nu ikzelf die ietwat fatale leeftijd bereikt hebt. Er schijnt in dat “40 jaar” iets aparts te liggen. De Joodse opvatting is, dat men op dat tijdstip tot de volle ontplooiing van de verstandelijke vermogens komt. De Grieken spreken van het hoogtepunt, de akme, en onze Franse auteur vindt blijkbaar ook, dat het de moeite van het constateren waard is als je zover gekomen bent. Rabbi Josef Chaïm Sonnenfeld heeft eens gezegd, dat hij sedert z’n veertigste jaar dagelijks aan de dood dacht, zodat deze voor hem niets schrikwekkends had. Ook ik denk er herhaaldelijk aan, al ben ik niet sterk genoeg om er de gedachten van het sjoew jom echad lifnee mitatecha [kom één dag voor je dood tot inkeer – red.] aan te verbinden.

Hoe het zij, ik heb duidelijk het gevoel dat niet alleen wellicht het grootste, maar zeker ook het belangrijkste deel van mijn leven voorbij is. Er kan mij nog heel wat te wachten staan, maar als ik overzie, wat mij tot nu toe beschoren was, ben ik uiterst tevreden. Ik kan mij voorstellen dat anderen mij benijden. In mijn gezin ben ik tot dusverre zeer gelukkig, materiële zorgen heb ik feitelijk niet en maatschappelijk ben ik niet onbelangrijk gestegen boven het peil van mijn ouders en twee van mijn broers.

Er zijn een paar redenen, waarom mijn pas gevierde verjaardag mij nog lang zal heugen. Ten eerste is hij min of meer gevierd, wat anders helemaal niet de gewoonte is. De vorige week Zaterdagvond was het de 2e avond Chanoeko en bij wijze van verrassing was er verjaarsbezoek, gepaard met enige geschenken. Het prettige daarvan was de nieuwe uitgave van Leopold’s Verzamelde Verzen. Het fuifje duurde vrij lang.

Dit inleidende dagboekfragment laat ons direct zien wat voor een man Gabriel Italie was: een belezen man, een jood, een intellectueel, redelijk tevreden met zijn leven, een man van korte zinnen. Aan het einde van het eerste dagboekjaar voegt hij nog iets toe aan zijn motivatie om een dagboek bij te houden. Op 28 december 1936 schrijft hij:

Ik ben nu een jaar bezig aan dit schrift. Dat er veel belangrijks in staat, zal ik niet graag beweren. M’n zucht tot ontboezemingen is ook privatim zeer gering. Het is dus gebleven bij kleine dingen van het dagelijkse leven, die alleen voor mijzelf vermoedelijk later enige waarde zullen hebben als steun van het geheugen bij het denken aan vervlogen jaren.

En als hij op een later tijdstip, vanwege afwezigheid van gezinsleden, meer tijd aan het dagboekschrijven kan besteden dan gewoonlijk, noteert hij:

Ik kan rustiger dan gewoonlijk schrijven in dit, naar ik onderstel, nog steeds geheime dagboek.

Het is aannemelijk dat niemand binnen het gezin Italie ooit van dit jarenlange project (1935–1951) heeft geweten. Niet alleen bood de studeerkamer van de auteur, waar zich duizenden boeken bevonden, genoeg plaats om de schriften te verstoppen, er bestond ook een gevoelsmatige afstand tussen de beide echtelieden die een dergelijke privacy garandeerde.

Het antwoord op de intrigerende vragen hoe Italie het schrijven vooral in de oorlogsjaren heeft kunnen volhouden en hoe hij de schriften heeft kunnen verbergen – met alle gevaren die er destijds aan verbonden waren – zal misschien nooit gevonden worden. Zelfs de zoon van de dagboekschrijver, die in het dagboek veelvuldig figureert en die zijn vader wel eens heeft zien schrijven, weet niet hoe de dagboeken de lange transporten, met zijn uitgebreide controles, en het verblijf in de kampen in goede conditie hebben kunnen doorstaan.

Italies opmerking dat de herinnering aan de ‘kleine dingen van het dagelijkse leven’ alleen voor hemzelf ‘vermoedelijk’ – een belangrijk bijwoord in dezen – van enige waarde zullen zijn, geeft aan, dat hij bij het schrijven nooit aan vreemde ogen, een breder lezerspubliek, laat staan publicatie gedacht heeft. Het feit dat hij in 1947 zijn grote hoeveelheid handgeschreven tekst wel inleverde bij het destijds geheten Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, betekent dat hij, al dan niet bewust, erkende dat zijn persoonlijk verslag van de oorlogswederwaardigheden misschien ook voor derden belangrijk en interessant zou kunnen zijn. Toen hij zijn dagboek in 1936 begon te schrijven, kon hij uiteraard ook niet bevroeden wat hem, zijn gezin en miljoenen anderen te wachten stond. Dat de ‘kleine dingen van het dagelijkse leven’ na ruim zeventig jaar een bijzondere bron van informatie over de oorlogsperiode zouden blijken te zijn, die bij de generatie die de oorlog heeft meegemaakt herinneringen zal oproepen en aan naoorlogse belangstellenden en onderzoekers laat zien hoe het net om de bedreigde joden zich met de dag meer sloot, kon hij ook niet weten. Pas achteraf blijkt dat hij de hedendaagse lezer weet mee te voeren in de wereld waarin ‘de strik langzaam aan steeds nauwer toegehaald wordt’. Zo schrijft hij over steeds verdergaande anti-joodse maatregelen, oorlogshandelingen en politieke ontwikkelingen op de verschillende fronten, de ‘gesproken krant’ (geruchten), over oorlogshumor, bombardementen, razzia’s, de Weinreblijst, collega’s die verdwenen, de steeds kleiner wordende klassen op het Joodsch Lyceum waar hij een baan kon krijgen nadat hij als leraar klassieke talen aan het Tweede Gymnasium ontslagen was, over hoe zijn zoon wordt opgepakt en naar een concentratiekamp wordt gestuurd, over zijn dochter die in Westerbork kinderverlamming krijgt en over zijn deportatie uit Nederland.

Dit alles beschrijft hij zonder sentimentaliteit, bijna onderkoeld, ironisch en afstandelijk. Het is een sober expressieve tekst die niet alles benoemt. Maar wat een tekst verbergt, is vaak even belangrijk als wat hij onthult. Er zijn gewaarwordingen en ervaringen die niet te beschrijven zijn. Het ontbreekt Italie soms aan woorden, waardoor hij op momenten van existentiële crisis direct en onbewust terugvalt op oude Bijbelteksten uit bijvoorbeeld de Klaagliederen of de Psalmen, die zo diep met zijn wezen verbonden zijn.

De kortaangebonden, staccatoachtige wijze van schrijven zet de lezer als het ware stil, waardoor de impact van de gebeurtenissen sterk gevoeld kan worden. En omdat de hedendaagse lezer uiteraard bekend is met de afloop van de geschiedenis en weet waar de toenemende beperkingen en maatregelen uiteindelijk toe zouden leiden, spreekt uit het dagboek een onontkoombare beklemming. Een gewaarwording die diametraal staat tegenover Italies veronderstelde geringe waarde van de kleine dingen des levens die hij beschrijft.

Biografische schets

En het doceren heeft Hij hem in het hart gelegd (Exod. 35:34)

Deze tekst, die Gabriel Italie naar eigen wens in 1956 op zijn grafsteen heeft laten zetten, geeft in zijn beknoptheid precies die elementen weer die de kern van Italies leven vormden: het lesgeven en zijn geloof in God. We mogen veronderstellen dat zijn geloof, dat vanaf zijn jongste jaren zo diep met zijn wezen verbonden was, op de eerste plaats kwam. Maar ook het idee dat overdracht van kennis en volstrekte en onbaatzuchtige toewijding aan de wetenschap verheffend is, was onlosmakelijk verbonden met zijn persoon. Geloof, onderwijs en wetenschap vormden de fundamentele en vitale krachten in zijn leven, en daarmee trad hij onmiskenbaar in de voetsporen van zijn voorvaderen.

Gabriel Italie werd op 13 december 1895 in Rotterdam geboren als derde zoon van Heintje ’t Hart en Elchanan (Enoch) Italie, godsdienstonderwijzer in Leeuwarden en later in Rotterdam. Vrijwel alle mannelijke leden van het geslacht Italie (Itallie) waren vanaf het begin van de negentiende eeuw werkzaam in het onderwijs en bekleedden functies binnen verschillende kleine joodse gemeentes in Nederland. Zo volgden alle acht zonen van voorvader Izaak (Itzig) Italie (1797–1891) uit Meppel, die de gemeenteleden kon boeien met zijn prachtige gezang en die de joodse kinderen meer dan vijftig jaar lang van onderwijs voorzag, hun vader door te kiezen voor een ‘geestelijke loopbaan’: ze werden godsdienstleraar, bekwaamden zich in de joodse religieuze muziek en schreven leerboeken Hebreeuws en joodse geschiedenis voor het godsdienstonderwijs. Allen vonden werk binnen kleine joodse gemeenschappen die in de eerste helft van de negentiende eeuw ontstonden. Uit dit voorzangers- en onderwijzersgeslacht, dat zijn wortels had in met name Noord- en Oost-Nederland, Brabant en Limburg, stamde Gabriel Italie. Het vormde de blauwdruk voor zijn leven.

Gabriel had drie broers, Nathan, Arthur en Herman, en een zus. Dit jongste meisje, Matl Moscovici, was door haar joodse ouders, die in 1907 vanuit Oost-Europa op weg waren naar Amerika, bij de Rotterdamse godsdienstleraar achtergelaten en ging als Gretha Italie door het leven. Het gezin was klein behuisd en woonde in het hart van de joodse gemeente, om de hoek van het sjoelcomplex aan de Botersloot, waar ook de secretarie en de godsdienstschool waren gevestigd. Een kleinere afstand tussen woon-, werk- en leefwereld was niet denkbaar. De sociale controle was groot en de kinderen van de hoofdmeester moesten zich onberispelijk gedragen en keurig voorbeeldgedrag vertonen. De ogen van de rabbijn, de opperrabbijn en andere hooggeplaatsten binnen de joodse gemeenschap stonden immer op scherp.

Het inkomen van kostwinner Enoch Italie, die zich van godsdienstonderwijzer laagste rang in Leeuwarden tot hoofd van de Israëlietische kostelooze Godsdienstschool in Rotterdam had opgewerkt, was nauwelijks genoeg om het gezin met vijf kinderen te onderhouden en hij onderscheidde zich hiermee niet van een groot deel van de joodse bevolking in de havenstad. Naast zijn werk gaf Enoch veel van zijn krachten aan de Rotterdamse joodse gemeenschap. Hij was bestuurslid, penningmeester, medeoprichter van verschillende joodse verenigingen, sofer (schrijver van Thorarollen) en mohel (besnijder). Hij vond daarnaast ook nog tijd om zich te verdiepen in een studie Hebreeuws en in de joodse geschiedenis van zijn woonplaats, waarover hij artikelen en boekjes schreef. Zo bestond zijn leven uit een combinatie van hard werken om het broodnodige geld te verdienen, actieve sociale bezigheden in joodse kring, en intellectuele verdieping in zijn schaarse vrije tijd.

Als hoofd van de school kende Enoch zeer veel mensen, maar juist vanwege die functie en door zijn vrijwillige inzet voor joodse verenigingen, bestond zijn sociale kring vooral, en waarschijnlijk bijna geheel, uit arme joden. Het was een kleine wereld. Zij troffen elkaar overal: in sjoel, op school, bij verenigingen, bij de joodse bakker, de joodse slager enz. En binnen die kring zocht hij vooral gelijkgestemde joden, geloofsgenoten voor wie de orthodoxe levensopvatting de leidraad van hun leven was, die zich niet lieten overhalen door de lokroep van de assimilatie, maar die tot in elke vezel van het dagelijks leven de tradities van het jodendom volgden.

In zijn werk als godsdienstleraar kreeg Enoch uiteraard niet alleen te maken met gemotiveerde en vrome kinderen. In de lessen tijdens de naschoolse uren en op de vrije zondagochtend waren de kinderen liever bezig met andere zaken dan het leren van het Hebreeuwse alfabet of het luisteren naar Bijbelse verhalen, en moest hij als leraar alle didactische en pedagogische zeilen bijzetten om de lesstof over te brengen. Getuige de verslagen van zijn 25-jarig onderwijsjubileum beschikte Enoch als ‘immer toegankelijke, aardige en bescheiden’ man in ruime mate over die kwaliteiten. Een echte leraar gebruikt zijn capaciteiten echter niet alleen in eigen werkkring, maar kan ook achter de voordeur een zekere bevoogdende houding van uitleggen en vertellen niet onderdrukken. In het gezin legde Enoch dan ook grote nadruk op het voor joden zo belangrijke ‘leren’, het lezen en begrijpen van de Thora en de discussies daaromtrent, besprak hij met zijn kinderen van jongsaf aan de bijbelse verhalen, leefde volgens de 613 ge- en verboden van de joodse religie, was een trouw sjoelbezoeker en eerbiedigde de feest- en vastendagen. Zijn huis ademde een diepe joodse sfeer, waarbij zijn vrouw Heintje de taken vervulde die traditioneel voor haar als joodse vrouw en moeder waren weggelegd. Vanuit zijn eigen achtergrond, overtuiging en werkterrein was dit de sfeer die hij als vanzelf meegaf aan zijn vijf kinderen, een leefwijze die zich daarom onafwendbaar ook in zoon Gabriel verankerde, hem als wezenlijk vrome, orthodoxe jood vormde en als zodanig in het leven deed staan. De combinatie van de meer dan 125 jaar traditioneel joodse opvoeding en opleiding die van vader op de zonen Italie was overgegaan, van de ‘veiligheid’ en sociale cohesie van de groep wetsgetrouwe joden die in de stad Rotterdam nog net groot genoeg was om ook economisch het hoofd boven water te houden, had zo’n diepe invloed op Gabriel Italie – en overigens ook op zijn oudere broer Nathan – dat hij het leven als een gelovig jood in al zijn facetten nog een generatie kon en wilde voortzetten. Had hij een opstandig karakter gehad, dan had hij zich laten meevoeren op de golven van de assimilatie die het toenmalige jodendom overspoelden en was hij niet de Gabriel geweest die we in dit dagboek leren kennen.

Na de lagere school bezocht Gabriel, evenals zijn broer Nathan, het Gymnasium Erasmianum in Rotterdam. Hoewel het openbaar onderwijs al in 1859 voor joden was opengesteld, was dit toch een grote stap voor twee jongens uit één gezin. In het begin van de twintigste eeuw was het niet ongewoon dat intelligente jongens uit arme joodse gezinnen via een opleiding aan het Nederlandsch Israëlietisch Seminarium in de gelegenheid werden gesteld om, na hun propedeuse voor godsdienstleraar, een hogere opleiding gymnasium of klassieke talen te volgen. Misschien had vader Enoch via zijn Rotterdamse ‘onderwijsnetwerk’ een beurs weten te regelen voor zijn intelligente zonen of had de opperrabbijn zijn contacten aangewend om de jongens geplaatst te krijgen.

Op de nieuwe school ontwikkelde zich bij Gabriel al snel een grote belangstelling voor de klassieken, een liefde voor taal en filosofie uit de oudheid die ongetwijfeld gestimuleerd is door rector Vürtheim van het Erasmianum en door de enthousiaste lessen van de leraar oude talen Jan Hendrik Leopold, in Nederland beter bekend als dichter. Gabriel herkende zich qua karakter in deze classicus en schrijver: zijn individualisme, gevoelige natuur en het leven ervarend als lijden en smart. Van de interesse-gebieden van de docent zijn in het latere leven van Gabriel duidelijke sporen terug te vinden: Euripides, de Stoïci, Spinoza, Epicurus. Ook de filologische nieuwsgierigheid van Gabriel zal door ‘hyperfiloloog’ Leopold aangemoedigd zijn. Hij was in ieder geval zo gemotiveerd en geïnspireerd geraakt dat hij na zijn eindexamen in 1913 een studie klassieke talen aan de universiteit van Leiden wilde beginnen.

In Leiden studeerde hij de verplichte vakken bij ‘Graecus’ prof. J. van Leeuwen en de bekende latinist prof. J.J. Hartman, maar volgde hij ook jarenlang colleges Nieuw Grieks bij prof. D.C. Hesseling, en colleges Egyptisch. Overigens trof hij in Leiden wederom de oud-rector van zijn middelbare school, Vürtheim, die in 1912 tot hoogleraar Grieks was benoemd. Gabriels doorzettingsvermogen en diepe belangstelling voor talen leidde in oktober 1918 tot een cum laude doctoraal klassieke letteren. Zijn wetenschappelijke interesse bleek nog niet bevredigd en hij besloot te promoveren.

Inmiddels was ook de liefde in zijn leven gekomen en het kon niet anders of dat moest een meisje van orthodoxe huize zijn. Rose Hausdorff, dochter van Paula Bondi en Jacob Hausdorff, een graanhandelaar uit Wreschen (destijds Pruisen) die zich in Rotterdam had gevestigd, kwam inderdaad uit een orthodoxe familie met diepe wortels in het midden-Europese jodendom. Gabriel en Rose kenden elkaar al sinds 1913 uit de Rotterdamse Joodsche Littéraire Club, maar beiden hadden destijds niet de minste verwachting dat ze elkaar later het jawoord zouden geven.

Het gezin van Rose – ze had nog drie zussen en een broer – verkeerde in redelijke welstand en bewoonde een groot huis aan de Leuvehaven in Rotterdam. De intelligente Rose had na de lagere school de opleiding aan de HBS voor Meisjes gevolgd. Zelf had ze liever het gymnasium willen volgen, maar haar orthodoxe Weense grootmoeder vond het voor een joods meisje ongepast om onderwijs te volgen op een gemengde school met voornamelijk jongens. Na de middelbare school behaalde zij, via de omweg van allerlei actes, uiteindelijk haar doctoraal Frans en ging lesgeven.

Vanwege haar joodse achtergrond bewoog Rose zich gedeeltelijk in dezelfde kringen als haar toekomstige man Gabriel, in ieder geval kwam zij uit een overeenkomstige joodse sfeer, maar vanwege haar achtergrond keek zij letterlijk en figuurlijk iets meer over de grens. De orthodoxe familie van moederskant inclusief achterneven en -nichten was zeer uitgebreid en woonde verspreid over de hele wereld – Palestina, Engeland, Verenigde Staten, Oostenrijk en Duitsland – en in haar jeugd bezocht Rose die familieleden regelmatig. Haar achtergrond was internationaler dan die van Gabriel, wiens familie generaties lang binnen de beperkte grenzen van kleine Nederlands-joodse plattelandsgemeentes had geleefd. Maar Rose had tevens een opstandiger en zeker meer geëmancipeerd karakter dan Gabriel en het had zelfs niet veel gescheeld of zij had zich, op eigen initiatief, op 21-jarige leeftijd als onderwijzeres in Palestina gevestigd, ware het niet dat haar orthodoxe ouders, zonder haar daarin te kennen, de Deutsche Hilfsverein für die Juden in Palestina haddden laten weten dat hun dochter, die al was aangenomen, van de betrekking afzag. Ze schikte zich in de ouderlijke beslissing en stortte zich op een studie Frans.

Gabriel en Rose verloofden zich in het geheim in 1918 en eigenzinnig als ze was, troonde Rose haar nieuwe verloofde mee naar Wenen, om hem aan haar familie voor te stellen. Dat een ongetrouwd joods paar een dergelijke reis zonder begeleiding ondernam, was destijds zeer ongewoon en zegt iets over het karakter van Rose: eigenzinnig, standvastig, energiek, praktisch, naar buiten gericht. Eigenschappen die, zoals we in het dagboek zullen lezen, het leven van Gabriel en de kinderen op de rails hielden.

En die kinderen kwamen er al snel. Een jaar na het huwelijk van Gabriel en Rose, dat in 1920 gesloten werd – de choepa werd vanzelfsprekend gegeven door de orthodoxe Rotterdamse opperrabbijn Ritter, die zowel in het ouderlijk huis van Gabriel als dat van Rose een graag geziene gast en leermeester was – werd oudste dochter Ida geboren en een jaar later zoon Paul.

Het jonge gezin woonde inmiddels in Den Haag, waar Gabriel een baan als leraar klassieke talen aan het Lyceum Bildersstraat in het Benoordenhout had aangenomen, na eerder in Leeuwarden (1918) en Amsterdam (aan het Nederlandsch Israëlietisch Seminarium – 1919) ervaring te hebben opgedaan. Gabriel bleek, net als zijn vader, een leraar in hart en nieren te zijn, al had hij wel degelijk een grote stap op de maatschappelijke ladder gemaakt. Door zijn natuurlijk overwicht wist hij in de klassen de teugels goed strak te houden en pakte hij vooral luie leerlingen hard aan, gedrag dat hij compenseerde met zijn gevoel voor humor. Zijn leerlingen mochten hem, ondanks zijn strengheid, graag.

Naast zijn baan op school besteedde hij veel van zijn vrije tijd aan wetenschappelijk onderzoek, hetgeen leidde tot de dissertatie Euripidis Hypsipyla waarop hij in 1923 in Leiden promoveerde. Na afronding van zijn proefschrift zou hij in de avonduren ook andere werken van de Griekse dichter Euripides (Hecuba, Alcestis) grondig bestuderen, ontleden en van aantekeningen voorzien. Het ‘bezig zijn met papiertjes’ en ‘verzetteln’, zoals hij het noemt, vereiste nauwkeurig werken dat hem als ware filoloog op het lijf geschreven was: hij noteerde de te onderzoeken woorden uit de Griekse teksten op kaartjes of briefjes, voorzag ze van uitleg en commentaar, gaf aan waar, en later hoe vaak, een bepaald woord voorkwam en zette ze daarna op alfabet. Een gedegen, accuraat, werk waaraan hij veel tijd besteedde en dat, ook na de oorlog, tot meerdere publicaties leidde.

Zijn verdiensten op wetenschappelijk gebied hebben nooit tot een aanstelling als hoogleraar geleid en het was vooral Rose die dat zeer betreurde. Gabriel echter stelde zijn religieuze overtuiging boven maatschappelijke status en succes. De godsdienstige verplichtingen verhinderden hem op zaterdag te werken en ook op vrijdagen was hij beperkt beschikbaar, omdat hij voor zonsondergang, het begin van sjabbat, thuis behoorde te zijn. Dat om die reden bepaalde deuren voor hem gesloten bleven, nam hij – overigens wel met enige pijn in het hart – voor lief. Zo schreef hij in oktober 1938, toen hij om dezelfde reden een conrectoraat bij het Lyceum Bildersstraat misliep, in zijn dagboek:

Van de Loeff vond niet, dat ik daarvoor in aanmerking kon komen wegens sjabbat en jomtov. Men zal mij dan ook wel passeren – want als zodanig voel ik het. Dit is dan een bescheiden offer, dat ik aan mijn Jood-zijn te brengen heb.

Om daar verder relativerend aan toe te voegen:

Maar wat betekent het in vergelijking met de gruwelijke ellende van zoveel Joden in zoveel landen.

Ook zonder de titel ‘professor’ voelde hij zich wel degelijk een wetenschapper. In een boekbespreking over een bekende Duitse filoloog, die hij ooit schreef in het joodse weekblad De Vrijdagavond, haalt hij een beeld aan van de bekende Griekse werktuigkundige Archimedes, die vaak als ‘verstrooide professor’ wordt gekenschetst. Hij voegt er echter kwalificaties aan toe die ook wel eens op hemzelf van toepassing zouden kunnen zijn:

Verstrooidheid (…) eerder het bewijs van strenge gedachtenconcentratie, van geabsorbeerd-zijn, dat den man van wetenschap soms eigen is en op den oppervlakkigen waarnemer den indruk maakt van onbeholpen gedachtenloosheid (…), de geleerde die ongevoelig schijnt te zijn voor de realiteit van het leven, die weltfremd is. De werkelijkheid is intusschen zeer verschillend van deze populaire voorstelling. Wèl echter is het groote voorrecht van den studeerende, dat hij, als hij wil, de misère van het vaak wreede leven van zich af kan schudden door te vluchten naar het gebied van den geest. Daar is hij veilig voor al het lelijke daarbuiten.

Toen Gabriel in de jaren 1923–1924 in de gelegenheid werd gesteld een studiereis van zeven maanden naar Italië en Griekenland te maken, ging hij daar gretig op in. Rose zorgde ondertussen voor de twee jonge kinderen, voerde de intensieve koosjere huishouding en gaf privé-lessen, niet alleen in haar eigen vak Frans maar ook in andere diciplines, en begeleidde leerlingen bij hun huiswerk. Toen de kinderen iets ouder waren en ze meer tijd kreeg, stortte ze zich op het joodse maatschappelijk werk, werd bestuurslid van het Joodse Weeshuis in Den Haag en was gedurende een jaar redactiesecretaresse van een maandblad voor de rijpere joodse jeugd. Ze had een druk leven. Samen met haar man bezocht ze tentoonstellingen in musea, ging naar concerten en toneelstukken, vaak ook van buitenlandse gezelschappen die de klassieke stukken in hun eigen taal, meestal Frans en Duits, opvoerden, maar dat vormde geen probleem voor de beide talenkenners. Ze lazen veel en van de hand van zowel Gabriel als Rose verschenen af en toe boekbesprekingen en historische artikeltjes in De Vrijdagavond. Er werden veel familiebezoeken afgelegd en de joodse contacten vereisten visites op feestdagen en bij bar mitswa’s en choepa’s en bij treur- en rouwdagen vanwege overlijden. Verder waren er de bezoeken aan en lessen bij de rabbijn en de contacten met niet-joodse kennissen, voornamelijk collega’s van Gabriel en hun vrouwen. Gabriel had een zeer goede niet-joodse, wat oudere vriend tevens collega, de classicus Abraham van der Loeff, die hij regelmatig ontmoette, en Rose had een ware vriendin gevonden in de Rotterdamse Jo de Wit, de latere schrijfster Jo van Dullemen, die ze tijdens haar studie voor de acte Frans had leren kennen, en die ook naar de residentie verhuisde. Een vriendin overigens, op wie Gabriel – misschien wel vanwege haar temperamentvolle karakter – niet erg gesteld was.

Joodse opvoeding

De joodse opvoeding die Gabriel aan zijn kinderen Ida, Paul en later Ralf, wilde geven, eiste van hem een grote betrokkenheid en veel tijd. Uit een serie artikelen die hij in 1931 schreef en uit zijn vooroorlogse dagboek waarin hij de religieuze opvoeding van zijn derde kind heel precies beschrijft, is het mogelijk een zeer goed beeld te krijgen van de grondigheid die hij, en ook Rose, daarbij voorstond. Het is om twee redenen belangrijk daar iets langer op in te gaan. Italie streefde ernaar om de joodse traditie, zijn allesbepalende levensvisie, aan zijn kinderen door te geven. Hij verwoordt dit ideaal in vier afleveringen in De Vrijdagavond waarin hij expliciet en duidelijk stelt

dat er voor mij geen ander begrip Joodsch bestaat dan orthodox Joodsch en geen ander soort Jodendom dan orthodox Jodendom.

In dat orthodoxe jodendom staat één ding centraal, namelijk het leven en leren volgens de Thora, de vijf boeken van Mozes. Joods opvoeden is een kwestie van inwijding in dat leven volgens de Thora – het Hebreeuwse woord voor opvoeden, chinoeg, betekent ook inwijding – en om dat over te dragen is het allereerst noodzakelijk dat de opvoeder zelf de Thora goed kent. Italie zegt hierover in het joodse weekblad:

Er is geen pedagoog die bij de traditioneel Joodsche opvoeding advies kan geven (…) maar er is een boek dat houvast en uitkomst geeft: het is in uw mond en hart om het te halen en het te laten horen: het is de Thora. De Thora geeft pedagogische wenken, niet alleen aan ouderen, maar zelfs aan de jongste kinderen, die nog maar nauwelijks kunnen lezen en begrijpen (…) Eerst wanneer gij G’d met hart en ziel liefhebt en de woorden der Thora in uw hele wezen hebt opgenomen, dan kunt gij ze ook aan uw kinderen inprenten (…) De Thora moet zo een overheersende plaats in het gedachtenleven van den Jood innemen, dat hij eenvoudig niet kan nalaten er telkens over te spreken (…) op een volkomen natuurlijke wijze, die alleen het gevolg kan zijn van intense liefde en belangstelling. (…)Wanneer in een huisgezin alles Joodsch toegaat, wordt het kind, al ligt het nog maar in de wieg, reeds Joodsch opgevoed. De klanken, die het oor bereiken, de beelden die het te zien krijgt, zijn Joodsch. De eerste vijf à zes levensjaren zijn boeiend en belangrijk (…) het kleine kind wordt opgevoed met ontzag voor den Sabbath, voor spijswetten enz. (…).

Een joodse opvoeding vereist echter niet alleen de inzet van de ouders, maar ook dat het joodse kind

zoo spoedig mogelijk gezet wordt voor het Boek der Boeken, voor de Thora zelf. (…) Het is verbazingwekkend, hoeveel versjes b.v. een kind van drie jaar reeds zonder moeite van buiten kan leren. Welnu, wat is eenvoudiger dan de natuurlijke gave tot opnemen van allerlei kennis te gebruiken voor het bijbrengen van Joodsche kennis? Waarom zou een Joodsch kind niet even vroeg het Ollef Beis en wat Hebreeuwse woorden kunnen lezen als dat het het alfabet kent? (…) Soms zijn het een paar minuten daags, op goed geluk gekozen, die tot verrassende resultaten kunnen leiden. Het aangewezen middel hiervoor is, dat ouders zelf met hun kinderen Thora leren en dat niet overlaten aan de school (…) Het herhaalde lezen van grootse gedachten zal niet nalaten om in het gemoed en het bewustzijn van het kind een zekere stemming aan te kweeken, een zekere mentaliteit op te roepen, die het vatbaar maakt voor het Joodsch religieuse (…) Het is van weergaloze ethische betekenis dat vroeg en veel Thora geleerd wordt, en het heeft als indirecte betekenis ook dat grondige Thora-studie latere bestudering van talen op HBS en gymnasium enorm zal baten. Thora is voor den Jood niet slechts het begin van alle wijsheid maar ook van alle geluk.

Het is duidelijk dat Italie ook zijn kinderen vanuit bovenstaande, diep gevoelde overtuiging heeft opgevoed en begeleid. Was het niet de manier waarop hij zelf ook was grootgebracht in zijn jeugd?

Gabriel studeerde op de meest ongebruikelijke momenten – ’s ochtends vroeg, tussen de middag, na school, op zaterdagavond, in de vakanties – met zijn kinderen op de Hebreeuwse teksten, aanvankelijk op speelse wijze, later meer serieus. Als een echte docent hield hij precies bij wat ze geleerd hadden, waar ze waren, hoe lang ze over bepaalde teksten gedaan hadden en op welke datum ze met een bepaald onderdeel waren begonnen. Volgens joodse gewoonte werden de kinderen na het afronden van een bepaald fragment (de sioem) beloond met cadeautjes, met geld voor hun spaarpot (waarvan ze dan later zelf een Hebreeuws studieboek of ritualia mochten kopen) of een enkele keer zelfs met een feestje. Aan burgerlijke verjaardagen en aan Sinterklaas werd geen aandacht besteed, aan joodse feestdagen des te meer. Het was voor de kinderen een streng en gestructureerd leven, waarbij de goedkeuring van de vader voor een groot deel gekoppeld was aan hun belangstelling voor en vooruitgang in de joodse studie. Hierover lezen we veelvuldig in het dagboek, waarbij Gabriel ook vaak aangeeft hoe intens bevredigend het voor hem was als zijn kinderen op dat gebied goed presteerden.

De orthodoxe levensovertuiging van Italie liet zich niet alleen gelden binnen de beperkte kring van het gezin. Binnen de joodse gemeente zocht Italie contact met gelijkgestemde gelovigen van wie hij er overigens ook een behoorlijk aantal kleinburgerlijk vond. Hij kon het vooral goed vinden met de in 1925 tot opperrabbijn van Den Haag benoemde Isaac Maarsen, die, net als hijzelf, een man van de wetenschap was. Maarsen was een van weinige Nederlandse rabbijnen die in het Hebreeuws in binnen- en buitenlandse joodse wetenschappelijke tijdschriften publiceerde, een prestatie die de talenkenner en filoloog Italie bijzonder kon waarderen.

Voor en tijdens oorlog ‘lernde’ Italie bij Maarsen, die grote belangstelling had voor joodse Bijbelcommentaren en daarover ook boeken had geschreven. Ook qua karakter pasten zij goed bij elkaar, ze waren beiden nogal gereserveerd. Verder deelden ze de opvatting dat versterking van de orthodoxie noodzakelijk was alsook dat er oppositie geboden was tegen krachten die de orthodoxie poogden te ondermijnen, twee internationale krachten die actief waren binnen het Nederlandse jodendom van de jaren twintig en dertig. Dit leidde tot acties en steun in woord en geschrift ten gunste van de in 1925 opgerichte Nederlandse afdeling van de Agoedas Jisroeil, de organisatie van wetsgetrouwe joden die in 1912 in Duitsland was opgericht, en tot verzet tegen pogingen van de World Union for Progressive Judaism om in Nederland een liberaal-joodse stroming van de grond te krijgen. Deze beweging zorgde vooral tussen 1930 en1932 voor veel onrust binnen de Haagse joodse gemeente, na Amsterdam de grootste van Nederland.

De Agoedas Jisroeil wilde onder de joden het traditionele jodendom herstellen en de joodse levensvraagstukken theoretisch en praktisch oplossen in de geest van Thora en Talmoed. In Den Haag vonden deze opvattingen vooral weerklank onder de orthodoxe Oost-joodse vluchtelingen die zich al vanaf de Eerste Wereldoorlog in steeds grotere aantallen in met name Scheveningen hadden gevestigd. De Nederlandse joden, die veel meer verspreid over de stad woonden en van wie een groot aantal geassimileerd was, waren nauwelijks gevoelig voor het Agoedistische argument dat er een dam opgeworpen moest worden tegen de groeiende secularisatie en de bedreigingen van de orthodoxie: de toenemende assimilatie, het materialisme, het zedelijk verval, de gemengde huwelijken, vernieuwingen in de eredienst enz. Moderne ontwikkelingen als de opkomst van de radio en de film en andere nieuwe vormen van vrije tijdsbesteding hielden jonge mensen af van de joodse cultuur Het gebrek aan joodse kennis en joods onderwijs zou volgens de Agoeda thuis, in het gezin, in onderwijsgenootschappen en in religieuze en culturele verenigingen moeten worden gekeerd. De beweging was principieel antizionistisch, Italie ook. De Agoeda beschouwde het zionisme als utopisch: pas na de komst van de Messias zou een joodse staat gevestigd mogen worden.

Gabriel Italie deelde de zorgen over de nieuwe stromingen en de onvermijdelijke secularisatie onder andere met opperrabbijn Maarsen en vanuit zijn orthodoxe standvastigheid droeg hij zijn steentje bij aan de nieuwe organisatie door het schrijven van overtuigende brochures en van artikelen in het Verenigingsblad van de Agoedas Jisroeil. Ook hield hij lezingen voor afdelingen van de jeugdvereniging, terwijl hij naar eigen zeggen toch weinig ‘redselig’ was. Hij sprak inderdaad, net als Maarsen, met de voor hem zo karakteristieke intellectuele afstandelijkheid, al kon hij wel met overtuiging spreken.

De hele familie Italie was lid van de organisatie. De kinderen Paul en Ida namen deel aan allerlei activiteiten, en toen ze oud genoeg waren, hielden ze zelf ook lezingen. Veel namen die we in het dagboek van Italie tegengekomen blijken bij naspeuring, bekende en minder bekende leden van de Agoeda te zijn die Italie via zijn nationale en internationale contacten, ook via Rose, had leren kennen. Namen als Justus Tal en Samuel Hirsch (orthodoxen) tegenover bijvoorbeeld de Levissons, de Haagse familie waarvan een deel bij uitstek het modernisme propageerde en organiseerde, waarbij overigens aangetekend kan worden dat zowel de Hirschen als de Levissons qua afstamming gerelateerd waren aan de uitgebreide familie van Rose. Uit het dagboek blijkt dat Italie regelmatig contacten met joden die niet meer geloofden of er moderne denkbeelden op nahielden, definitief verbrak. Hij was een eigengereid en principieel man.

Toenemende dreiging

Gabriel Italie maakte in de vooroorlogse jaren in zijn dagboek regelmatig aantekeningen over het nationale en internationale politieke nieuws. Een terugblik na zeventig jaar geeft de lezer niet alleen helder inzicht in wat hem daarin bezighield, maar laat ook zien hoe de anti-joodse maatregelen in Duitsland een weerslag hadden op het Haagse joodse gemeenschapsleven en heel direct op het gezin Italie. Zo blijkt bijvoorbeeld dat Italie al vanaf 1937 regelmatig contact had met familie en vrienden, die Duitsland en Oostenrijk ontvluchtten omdat de situatie voor de joden daar met de dag verslechterde. Na de Anschluss van Oostenrijk in maart 1938 nam het gezin tijdelijk familie van Rose in huis op: ‘Wat ze hier moeten beginnen is me niet duidelijk, maar ze zijn dan tenminste uit de Duitse hel weg.’ Hij hekelde het starre Nederlandse toelatingsbeleid dat vluchtelingen zoveel mogelijk tegenhield en zelfs immigranten die al een paar maanden in Nederland waren, wilde uitzetten: ‘een nieuwe ramp.’ De negatieve berichtgeving in de kranten en de directe contacten met Oostenrijkse vluchtelingen bleken dagelijks de stemming van Italie te bepalen en hadden invloed op de sfeer in het gezin. Hij voelde zich zelfs genoodzaakt om tijdens een wandeling met zijn jongste zoon, die pas acht jaar was, uit te leggen wat antisemitisme is. Niet veel later zou hij over dat onderwerp ook lezingen houden voor studiegroepen van de Agoedas Jisroeil.

Toen Hitler in september 1938 dreigde Tsjechoslowakije binnen te vallen, namen de internationale politieke spanningen toe. De Britse premier Chamberlain vertrok naar Duitsland om te onderhandelen en de dreiging te keren. De angst voor een oorlog was groot en iedereen hoopte dat de vrede gehandhaafd kon blijven. De kranten werden gespeld en radio-uitzendingen druk beluisterd. Men was bang. Vanaf dat moment waren hoop en vrees gerelateerd aan de berichtgeving in de media en was de politieke toestand in de wereld diep de huiskamers binnengedrongen.

Als hedendaags lezer met kennis van de geschiedenis, wordt ook de dreigende opmars naar wat later de Kristallnacht is gaan heten, voelbaar. De politieke spanningen in Duitsland en daarmee de geweldsuitingen tegen de joden namen toe. Italie, die aanvankelijk éénmaal in de twee weken zijn dagboek bijhield, voelde blijkbaar de noodzaak om meer te schrijven en verhoogde de frequentie naar één keer per week en soms zelfs meer. In de hele wereld en dus ook in Nederland en met name onder de Nederlandse joden heerste grote verontwaardiging over het antisemitisme in Duitsland. Uit angst voor navolging van het Duitse voorbeeld werd de Haagse synagoge bewaakt. De diensten werden extra druk bezocht, de rabbijn riep op tot vasten, er werden lezingen en vergaderingen georganiseerd en collectes gehouden. Een uit een concentratiekamp ontslagen familielid uit Hamburg, dat bij de Italies arriveerde, bracht verhalen uit de eerste hand. Toen er in de synagoge ook nog ruiten werden ingegooid (‘Zoiets in Nederland!’), thuis op geregelde tijden aan verduisteringsoefeningen moest worden meegedaan en op scholen ontruimingsoefeningen plaatsvonden, werd de dreiging bijna tastbaar.

Vluchtelingen in huis, onbekende Duitse joden in sjoel, directe verhalen over ellende en vervolging. Binnen het gezin Italie kwam de vraag op of het voor henzelf niet tijd werd om te vertrekken naar veiliger oorden. Rose, die met ontembare energie alles voor het gezin regelde, maakte zich vooral na de Duitse inval in Tsjechoslowakije in maart 1939 grote zorgen over de politieke toestand en zou graag naar Amerika vertrekken. Italie zelf wilde niet. In sjoel werd in die dagen naar aanleiding van Leviticus 26 gepredikt dat vertrekken voordat het gevaar werkelijk had toegeslagen gelijkstond aan vluchten en dat het beter was te vertrouwen op God en zijn plichten te vervullen. Daardoor zou onheil uitblijven. Dat de mogelijkheden tot vluchten ná een inval vrijwel nihil zouden zijn, konden ze toen nog niet weten. De hele toestand greep Italie in ieder geval zeer aan:

Ik ben mismoedig; er gebeuren zulke ellendige dingen; de gedachte aan een oorlog heerst overal. En wàt voor een oorlog moet dat worden. Heel Europa zou kapot gaan (…) De hele wereld lijkt wel in opschudding gebracht. Overal is men heftig anti-Duits, maar slachtoffers zijn er voorlopig niet door geholpen.

Eind augustus 1939, toen Duitsland en Rusland een non-agressiepact hadden getekend, leek de oorlog voor de deur te staan:

Ontzettende spanning; hier is de vóórmobilisatie afgekondigd; elk moment kan de oorlog uitbreken. Dat is de tweede maal in mijn leven, dat ik deze afschuwelijke toestand meemaak, maar nu ben ik me meer dan 25 jaar geleden, bewust van al de ellende die daaraan vastzit.

Toen op 1 september 1939 Duitsland Polen binnenviel, raakten steeds meer landen bij het conflict betrokken en besefte Italie dat dit het eigenlijke begin van de oorlog was. Op de laatste dag van het joodse jaar verzuchtte hij:

De laatste dag van 5699. Een ellendig jaar voor de hele wereld. Moge de memsjelet zidon [schepper van het duivelse kwaad – red.] dit jaar eindelijk vernietigd worden.

Twee maanden later werd die wens van Italie en van miljoenen anderen bijna vervuld toen er, precies een jaar na de Kristallnacht, een aanslag op Hitlers leven werd gepleegd, die echter op het nippertje mislukte.

Ik wacht gelaten af, wat er komen moet. Als Jood heb ik natuurlijk niet veel goeds te verwachten van een eventuele Duitse bezetting.

De laatste maanden van 1939 bleven politieke spanningen het wereldtoneel beheersen. Italie volgde minutieus de berichten in de kranten en toen die vanwege Kerstmis een paar dagen niet verschenen, voelde hij zich onthand: ‘Het blijft spoken.’ Elke internationale troepenbeweging of actie werd door hem geregistreerd en beoordeeld: zou dit tot de verwachte oorlog leiden? Het gewone leven met werk en religieuze verplichtingen ging uiteraard gewoon door, maar Italie lijkt als het ware op het puntje van zijn stoel te zitten en de situatie te volgen. Een zeer enerverende situatie, omdat hij wist of aanvoelde dat het allemaal zeer slecht kon of zou aflopen, voor Nederland, voor de joden en dus ook voor hemzelf en zijn gezin.

In april 1940 namen de spanningen toe: op 9 april viel het Duitse leger Denemarken en Noorwegen binnen en op 21 april werd in Nederland de staat van beleg afgekondigd. Dat het nog een kwestie van dagen zou zijn, voordat Italie’s angstige voorgevoelens aangaande een oorlog met Duitsland zouden worden bewaarheid, wist hij uiteraard niet. Naast opmerkingen over de internationale politiek, krabbelde hij in die dagen in zijn dagboek wat zinnetjes over het gewone leven: over de zonnige hemelvaartsdagen, over een stukje Tacitus dat hij had uitgezocht ter voorbereiding op het eindexamen, over een bezoekje aan de kermis en de dierentuin enz. Maar toen was het plotseling gedaan … 10 mei 1940, de oorlog was begonnen.

De oorlogsjaren

Schreef Italie voor de Duitse inval gemiddeld één keer per drie, vier dagen in zijn dagboek, vanaf 10 mei 1940 schreef hij elke dag, met uitzondering van sjabbat, de dag waarop hij volgens religieus voorschrift geen arbeid mag verrichten en dus ook niet mag schrijven. De oorlogsberichten in de kranten die hij net als iedereen gretig en kritisch volgde, maakten hem mistroostig en pessimistisch. Met de vooroorlogse ontwikkelingen in Duitsland in het achterhoofd schreef hij direct na de capitulatie van Nederland:

Als de huidige toestand bestendigd wordt, ziet het er somber uit met de toekomst van mijn kinderen. Ik zal wel ontslagen worden en kan alleen hopen, dat ik verder met rust gelaten word, maar och, ik ben nu al oud: mijn slapen zijn grijs en de rest van mijn haar wordt ook snel grijzer; vooral voel ik mij de laatste jaren erg oud worden. Alleen God kan redden. (…) Ik vraag mij met angst af, wat het lot der Joden zal zijn. Of men ons alleen zal uitstoten uit het maatschappelijk leven (dit verwacht ik zeker) of nog ernstiger maatregelen zal nemen.

Het verlies van zijn baan hing als een zwaard van Damocles boven zijn hoofd en de angst voor een eventueel ontslag had hem voortdurend in de greep. De onzekerheid over hoe de toekomst voor hem als jood eruit zou zien, was groot. Hij was bang en voelde zich onveilig, wilde zich op straat niet opvallend gedragen en drukte ook zijn kinderen op het hart geen aanstoot te geven. De nieuwsbronnen waren niet meer te vertrouwen, berichten niet te verifiëren, geruchten legio en dat vergrootte de onzekerheid. Veel zinnen in het dagboek beginnen met ‘men zegt’, ‘het schijnt’, ‘het kan’, ‘er gaan verhalen’, ‘waarschijnlijk’ enzovoort. Maatregelen beperkten het leven. Italie was moe en terneergeslagen, en maakte zich geen illusies over de toekomst. Vijf maanden na de Duitse inval schrijft hij:

Het schijnt, dat men nog in 1940 wil klaar komen met de ‘liquidatie’ van de Nederlandse Joden. En er moet al een heel groot wonder gebeuren – tè groot om er op te kunnen hopen – om deze ramp te voorkomen. (…) Voor mijn stemming is het het beste, dat ik op school ben of het druk heb met het prepareren van lessen en corrigeren van proefwerken. Want er is maar al te veel aanleiding om te tobben over alles, wat de Joden en mij persoonlijk boven het hoofd hangt. (…) Ik zie alles zeer duister, zeer hopeloos in, al geef ik toe, dat men ons nu al verscheidene maanden langer met rust heeft gelaten, dan ik eerst gedacht had. Maar ik denk b.v. aan Noorwegen, waar het bewind van Quisling dadelijk alle ‘onbetrouwbare’ beambten is gaan ontslaan of aan Frankrijk, waar de Joden weer ontrecht zijn. Een troost? O ja, in de middeleeuwen werden we beroofd èn vermoord; dit laatste wordt nu nagelaten.

Zijn angst werd bewaarheid: eind november 1940 – de bezetting is een half jaar oud – werd Italie, en met hem meer dan vijfentwintighonderd andere joodse ambtenaren, ontslagen. Pogingen van collega’s om hem als leraar voor de school te behouden, hadden geen succes. Leerlingen overlaadden hem met bedankjes, briefjes, bezoekjes en cadeautjes. Ondertussen stond hij er alleen voor, geïsoleerd van de rest van de maatschappij. Het overleven had een aanvang genomen. Door het geven van privé-lessen wist hij in ieder geval nog wat geld te verdienen.

Ook in 1941 blijft Italie vrijwel dagelijks in zijn dagboek schrijven. Vanwege zijn ‘onvrijwillige vacantie’ had hij daarvoor ook ruimschoots tijd. De vele vermeldingen en beschrijvingen van het oorlogsnieuws, van militaire overwinningen en nederlagen aan de verschillende fronten, die ons als hedendaagse lezer mogelijk eentonig kunnen schijnen, geven aan hoe nauw zijn persoonlijke stemming en het oorlogsverloop met elkaar verbonden waren. Duitse successen leidden tot pessimisme en angst voor een langdurige oorlog, en tegenslag of nederlagen voor de Duitsers leverden sprankjes hoop op een spoedig einde, al overheerste bij de toch al zwaarmoedige Italie het fatalisme. Zelfs na de spectaculaire vlucht van Hitlers derde man Rudolf Hess naar Londen in mei 1941 blijft hij gereserveerd:

Men raakt hier nog niet uitgepraat over de vlucht van Hess, die de fantasie zo gestimuleerd heeft, dat het volk meent, dat de oorlog nu wel gauw uit zal zijn.

Overigens leidde ook de vraag of en wanneer Amerika, respectievelijk Rusland en Japan bij de oorlog betrokken zouden raken tot enorme speculaties.

1941 was ook het jaar dat de ene na de andere anti-joodse maatregel werd afgekondigd. Italie vermeldt ze allemaal en de lezer van het dagboek voelt daardoor als het ware de gruwelijke omklemming waarin de joden steeds meer terechtkwamen. De ongeregeldheden in Amsterdam van februari 1941, die leidden tot wat later de Februaristaking is gaan heten, brachten het directe geweld tegen joden naderbij en ook aanvallen op de synagoge in Den Haag vergrootten het directe gevoel van bedreiging. De overlijdensberichten van Nederlandse joden die in Amsterdam waren opgepakt en in Mauthausen waren omgebracht, zorgden voor een grote schok, al wist niemand precies wat zich daar afspeelde. Italie noemt het woord ‘concentratiekamp’ meerdere malen, echter zonder nadere aanduiding. Het blijft dus de vraag wat hij zich daarbij voorstelde. Dat geldt eveneens voor de woorden ‘Schoorl’, ‘Duitsland’ en ‘Polen’: hij gebruikte ze als begrippen waarvan wij heden ten dage niet meer kunnen achterhalen wat hij er destijds mee bedoelde.

De toestand voor de joden in het algemeen maar zeker ook voor de familie Italie verslechterde steeds meer en omdat ze weinig vertrouwen hadden in de toekomst, leek er nog maar één uitweg te zijn: emigratie. Italie zelf voelde er weinig voor, het was vooral Rose die een vertrek uit Nederland als oplossing zag voor alle problemen. Zij had voor de oorlog Nederland al willen verlaten. Familie in New York wilde dat het gezin zou overkomen en een baan op de universiteit van Berkeley was geregeld. Ze stelde alles in het werk om de benodigde papieren te verkrijgen. Ze reisde talloze malen naar Rotterdam, waar het Amerikaanse consulaat gevestigd was, sprak haar uitgebreide netwerk aan en probeerde zelfs via het pro-Duitse kamp medewerking (voorspraak) te verkrijgen. Honderden formulieren werden ingevuld, een deel van het geld voor de reis werd vooruit betaald. Maar het verkrijgen van een uitreis- én van een inreisvisum was zo ingewikkeld en duurde zo lang, dat hun plannen werden ingehaald omdat Amerika een actieve rol in de oorlog ging spelen. Het moment dat de Verenigde Staten bij de oorlog betrokken raakten, betekende het definitieve failliet van de emigratieplannen. Het gezin kon het land niet meer uit en moest in Nederland blijven. De enige geruststelling voor Italie was dat hij weer werk om handen had. Hij was aangesteld als leraar klassieke talen op het Joods Lyceum, een school die speciaal en uitsluitend voor joodse leerlingen was opgericht omdat zij op ‘gewone’ scholen niet langer welkom waren. Na de joodse ambtenaren waren nu ook meer dan 15 000 joodse kinderen geïsoleerd.

Het dagboek van 1942 weerspiegelt in toenemende mate de treurige toestand waarin de Nederlandse joden in het algemeen en het gezin Italie in het bijzonder zich bevonden. Het gebruikte vocabulaire lijkt zich daaraan aan te passen. Tot de zomer van 1942 leek er – zeker in vergelijking met de periode daarna – sprake te zijn van enige ‘rust’ in het bestaan, al beschrijft Italie wel de anti-joodse maatregelen die voortdurend werden afgekondigd en die het dagelijks leven steeds meer beperkten. In de eerste maanden van 1942 maakt hij regelmatig melding van werkkampen, maar hij twijfelt openlijk aan wat voor werk daar gedaan moet worden (‘zelfs iemand met een houten been wordt goedgekeurd’).

In de tweede helft van dat jaar was er sprake van een toenemende spanning, al wist niemand precies wat er ging gebeuren. Er waren veel geruchten over anti-joodse acties: razzia’s, ontruimingen, evacuaties, concentratie van joden in de grote steden. Vanaf 15 juli 1942, toen het schrikbeeld van deportaties werkelijkheid werd, nam de paniek toe. Iedereen vroeg zich af: wanneer moeten wij uit ons huis, wanneer zijn wij aan de beurt, waar gaan we naartoe, naar Westerbork, Polen, Duitsland, verder oostelijk?

Terwijl het gezin Italie in afwachting was van de ‘fatale oproep’ om te vertrekken, trof hen onverwacht een ander ongelukkig lot: zoon Paul was in België opgepakt. Vreemd genoeg was de dagboeklezer feitelijk niet op de hoogte van het vertrek van de oudste zoon naar Zwitserland, en ook als we de tekst op ‘emotionele merites’ beschouwen, merken we niets van een verandering van toon die verband kan houden met zijn vlucht. Pas een jaar later zou Italie het definitieve afscheid van zijn zoon memoreren en opschrijven hoe dat hem had aangegrepen. Los van feit dat het onderwerp te pijnlijk was om over te schrijven, is het tekenend voor de angst waarin Italie leefde dat hij er niet eerder – in 1942 – over schreef: hij wilde zijn zoon op geen enkele wijze blootstellen aan gevaren na een eventuele ontdekking van het dagboek waarin iets zou staan over geheime vluchtplannen. Om dezelfde reden schrijft Italie op 24 september van dat jaar dat hij geen namen meer zal vermelden van niet-joodse vrienden die op bezoek kwamen. Dit voorbeeld van bewust weglaten, maakt ons alert op het feit dat een dagboek, hoe compleet en gedetailleerd het ook lijkt te zijn, nooit het hele verhaal vertelt, en dus ook dat we voorzichtig moeten zijn met uitspraken en conclusies die we menen te kunnen trekken op basis van wat wel geschreven is.

Na het oppakken van Paul verandert de toon van het dagboek. De onzekerheden en angst die Italie als vader uitstaat, vinden rechtstreeks de weg van het hart naar het papier. We lezen in die tijd steeds vaker in heel directe bewoordingen over zijn gevoelens van wanhoop die hem zo hoog zitten dat hij ze van zich af wil schrijven. Het leed is bijna niet meer te overzien als het gezin ook nog uit huis wordt gezet. Zelf geeft hij aan dat zijn interesse in het oorlogsnieuws sedert het gebeurde met zoon Paul is afgenomen. Hij gebruikt vaker het woordje ‘ik’, en daarnaast andere, nieuwe woorden die angst en dreiging verraden: mensenvangst, jodenjacht, lot, deportatie, sinister, luguber, noodkreet. Hij schrijft dat woorden als razzia, gesperrt, bis auf weiteres tot de dagelijkse woordenschat van de joden zijn gaan behoren. Adjectieven als ‘vreselijk’ en ‘afschuwelijk’, die voorheen niet voorkwamen, voegt hij steeds vaker als kwalificatie toe. Deze hardere woorden weerspiegelen de bittere realiteit.

1943 is het jaar waarin de zorg en angst om geliefden, vrienden en kennissen een hoofdrol spelen en waarin de diverse verhuizingen die het gezin moest ondergaan het weinige houvast dat er nog was, ondermijnden. Italie vermeldt voortdurend namen van mensen die opgehaald en doorgestuurd zijn; zijn onderstrepingen benadrukken de ernst en de schrik. De vraag over wat er met hen zou gebeuren, betreft ook hemzelf: ‘Wanneer zijn wij aan de beurt?’ Zijn zoon Paul is continu in zijn gedachten en de onzekerheid over zijn lot maakt hem wanhopig. Als zijn dochter in november 1943 kinderverlamming krijgt, is dat een ‘verschrikkelijke beproeving’ en ‘onuitsprekelijk rampzalig’:

Ralf mocht vandaag weer opstaan. Ik ben beangst, dat de besmetting ook hem treft. Hij is de enige die nu nog gaaf is. Omtrent Paul heb ik haast geen hoop meer. Ida is ons tweede offer.

Na op 21 februari van dat jaar in Den Haag opgepakt en, na bemiddeling door leden van de Haagse Joodse Raad, weer vrijgelaten te zijn, werd het gezin zes dagen later toch naar het ‘Joods Tehuis Barneveld’ overgebracht. Zijn beschrijving van het verblijf in gevangenschap met de beperkingen, vernederingen en animositeiten, geven ons een goed beeld van hoe het dagelijks leven, met honderden lotgenoten op een beperkt aantal vierkante meters, eruitzag. De enige positieve opmerkingen betreffen zijn onderwijstaak, die hem op een gegeven moment vrijstelde van lichamelijk werk, enige succesvolle joods-religieuze bijeenkomsten, maar vooral de natuur: de mogelijkheid (weliswaar onder begeleiding van een ‘Arische controleur’) in de bossen te wandelen, op een bankje van de zon te genieten, de bomen te zien en van het uitzicht te genieten.

Met die vrijheid was het gedaan vanaf het moment dat hij in Westerbork belandde. In dat kamp bestond een anti-Barneveldstemming: hadden de joden het immers niet te goed gehad in dat ‘luxe’ oord? Al snel voelde Italie zich als een ‘figurant in een lugubere komedie’. Als nieuwkomer beschrijft hij de situatie in het kamp. Het leek allemaal zo mooi met de revues, de sportwedstrijden en de joodse bijeenkomsten. Er was altijd wel ergens warm eten te krijgen evenals een wekelijkse warme douche. Maar het woog allemaal niet op tegen de narigheid. Het gebrek aan privacy en het voortdurende lawaai maakten hem gek. Het was er smerig, hij voelde zich opgejaagd, de correspondentie was beperkt en hij moest minderwaardig werk verrichten dat bestemd was voor ‘imbecielen’. Observerend beschrijft hij de ontstellende ervaring van het vertrek van de treinen naar het Oosten; de angst en paniek die dat in het kamp teweeg bracht en hoe het leven na het vertrek van de trein heel snel de ‘normale’ gang hernam: ‘Ieder heeft zijn eigen leed, of zijn eigen hoop.’ De onzekerheid over zijn eigen toekomst en die van zijn gezin bleef: een ‘Sperre’ op basis van een Palestina-certificaat, een Barneveld- of een Z-stempel bood geen enkele garantie en dat zorgde voor grote angst om doorgezonden te worden. Schreef hij tot dan toe alleen in vage begrippen over werkkampen, Polen of Midden-Duitsland, op 8 november van dat jaar gebruikt hij voor het eerst het werkwoord ‘moorden’ in relatie tot de transporten. Hij is gedeprimeerd en wanhopig: ‘O, als er niet spoedig een eind komt, zijn de rampen eindeloos.’

De eerste maanden van 1944 boden de krantenberichten met oorlogsnieuws weinig bemoediging voor de lezers. Er werd hard gevochten, maar grote overwinningen door de geallieerden bleven uit. Het gaf de kampbewoners weinig hoop op een eind aan hun ellende, en hun leven was emotioneel toch al geconcentreerd rond de meest vreselijke gebeurtenis van de week: het vertrek van de treinen naar het oosten, jarenlang op dinsdag, in 1944 ook op andere dagen van de week. Op 26 januari van dat jaar gebruikte Italie voor het eerst het woord Auschwitz, dat voor hem overigens niet meer was dan de bestemming van het zoveelste transport. De associaties die wij als hedendaags lezer bij die naam hebben, ontbraken daarbij vanwege een gebrek aan informatie over wat daar werkelijk plaatsvond. Bij alle ellende en honger, moest Italie tot overmaat van ramp in april ook nog een operatie in het kampziekenhuis ondergaan. Het enige voordeel van zijn ziekte was dat hij eindelijk weer eens in een normaal bed kon liggen op een kamer met centrale verwarming en een vaste wastafel. Hij was meerdere weken uit de roulatie en schreef een maand lang niet in zijn dagboek.

De hoop bloeide pas weer op begin juni 1944 toen Engelse en Amerikaanse troepen successen behaalden in Zuid-Italië en vooral na de invasie in Normandië.

De invasie is begonnen (…) Zou de vrijheid in zicht zijn? (…) De algemene verwachting is dat het einde van de oorlog zeer nabij is, sommigen rekenen met nog een paar maanden, anderen nog met enkele weken. Een hoopvol feit is het, dat er nu al sedert een week of zes geen transport meer is weggegaan.

Ook de aanslag op Hitler op 20 juli 1944 en de succesvolle opmars van de Russen veroorzaakten golven van optimisme en het is weer voor het eerst sinds de arrestatie van zoon Paul, dat Italie in vrijwel al zijn dagelijkse beschrijvingen aandacht besteedt aan het oorlogsnieuws. Kon hij bij het joods nieuwjaar in de voorgaande jaren alleen maar angstig terugkijken en vooruitzien, nu schreef hij enigszins verwachtingsvol:

Zullen we bij het begin van het nieuwe Joodse jaar nog in Nederland zijn? Ditmaal voeg ik er hoopvol aan toe: zo ja, wáár? Het is nl. bij het huidige tempo van de oorlog helemaal niet uitgesloten, dat we voor Rosj Hasjana onze vrijheid herkregen hebben.

De hoop dat de geallieerden spoedig ook in Nederland zouden landen en dat iedereen weer vrij zou zijn, werd wreed doorkruist door de plotselinge aankondiging van de Westerborkse kampleiding dat de transporten naar het oosten hervat zouden worden. Lange treinen vertrokken op 3 september vanuit Westerbork naar Auschwitz (1019 personen) en de dag erna naar Theresienstadt. Van dat laatste transport van 2087 personen zou ook het gezin Italie deel uitmaken. Een enorm ingrijpende gebeurtenis om, in het zicht van de spoedig verwachte bevrijding, het relatief veilige Nederlandse grondgebied te moeten verlaten en wederom een onzekere toekomst tegemoet te gaan.

Door alle drukte, opwinding, veranderingen en het gebrek aan privacy en rust vond Italie wekenlang geen tijd om in zijn dagboek te schrijven. Pas na een maand beschrijft hij het hele drama, waarbij hij zich voor de details baseert op de aantekeningen die hij puntsgewijs in zijn agenda had bijgehouden. Op dat moment lopen de beschrijvingen van de actuele gebeurtenissen en van die van een maand daarvoor door elkaar heen, zoals we ook zien bij andere dagboekfragmenten waarin veel informatie verwerkt moest worden, zoals aankomst in en beschrijving van Barneveld en in Westerbork. Vooral de ‘flashbacks’ aangaande zijn transport en aankomst in Theresienstadt zijn soms tot in detail beschrijvend en zeer informatief. Het is alsof hij zichzelf en zijn situatie van een afstand bekijkt, als een vakantieganger die een verslag schrijft van zijn reis en verblijf in een vreemd Oost-Europees oord genaamd Theresienstadt. De lezer krijgt een goed beeld van het leven in dat kamp met al zijn beperkingen en regels, van het lichamelijke werk dat alle leden van het gezin Italie moeten verrichten, en vooral, tot in de details, van het eten in het kamp, met name het gebrek daaraan. Ook Rose heeft het zeer zwaar. Ze is vaak ziek en haar vijftigste verjaardag, die ‘gevierd’ werd op de laatste dag van het rampjaar 1944, gaf nauwelijks reden tot vreugde.

In de eerste drie maanden van wat eindelijk ècht het laatste oorlogsjaar zou blijken te zijn, werden de kou en vooral de honger veelvuldig door Italie beschreven. Vrijwel dagelijks beschrijft hij tot op de gram exact hoeveel voedsel werd uitgedeeld en wat hem als bonus voor zijn werk toekwam. De voortdurende rantsoenering vormde dan ook een daadwerkelijke bedreiging voor zijn verzwakte gezondheid en afnemend lichaamsgewicht. Rose bleek zeer inventief te zijn waar het ging om het verzamelen of ruilen van voedsel en hoewel zij zelf vaak ziek was en ieder gezinslid ergens anders was ingedeeld, bleef zij op afstand zo veel mogelijk voor iedereen zorgen.

Hoop putten de gevangenen uit de ontwikkelingen aan de verschillende fronten waarover ze niet bijster veel details wisten maar waarvan ze in Theresienstadt zelf wel enige directe gevolgen merkten: veelvuldig luchtalarm, binnenkomende transporten van joden uit reeds bevrijde kampen en groepen Deense en Nederlandse joden die voortijdig uit Theresienstadt mochten vertrekken. Tegelijkertijd bracht dat vanaf maart, april een hoop onrust: wanneer worden we echt bevrijd, wanneer kunnen we hier weg, waarom de Deense joden wel en wij niet?

Met het arriveren van duizenden verzwakte joden uit andere kampen werden voor het eerst ook gruwelijke details bekend van wat zich in die kampen had afgespeeld.

Kinderen en ouden van dagen moeten, volgens hun verhalen, op grote schaal door vergassing omgebracht zijn. Het aantal doden is ontelbaar.

Eerder schreef Italie al over ‘honderdduizenden vermoorde joden.’ Dat het er feitelijk miljoenen waren, zou hij helemaal niet hebben kunnen bevatten, maar het besef dat zijn zoon Paul zeer waarschijnlijk een van hen was, drong zich steeds meer aan hem op:

Meer dan ooit wanhoop ik aan zijn behoud. Ja, ik ben vrijwel zeker dat hij bezweken is. De verhalen der teruggekomen mensen luiden eenstemmig. Dat speciaal de Hollanders (en de Italianen) van honger en uitputting omgekomen zijn. Dit vreselijke lot heeft naar alle waarschijnlijkheid ook mijn jongen getroffen. ’t Is een ontzettende smart, dat dit kind van mij als een hond moest creperen, hij en zoveel tienduizenden. Misschien heeft Paul ook wel eerst een nummer in de arm getatoueerd gekregen en hoefde hij niet – zoals kinderen en bejaarden – direct naar gaskamer en crematorium. Maar als arbeider zal hij te weinig gepresteerd hebben. O mijn arme, arme kind. Vermoord en onder de grond gestopt als een stuk niets.

Gevoelsmatig was Paul niet het enige kind dat hij had verloren. Het besef dat zijn jongste zoon Ralf door het leven in de kampen ver verwijderd was geraakt van zijn joodse wortels doet hem verzuchten:

Ik vrees dat ik nu mijn laatste kind verlies. M’n ongeluk is niet te overzien: één kind verlamd, één vermoord en één geestelijk verloren.

In de nacht van 8 op 9 mei 1945 werd Theresienstadt dan eindelijk bevrijd. Het zou nog 33 lange dagen duren voordat het gezin Italie het kamp werkelijk kon verlaten en per trein naar huis zou terugkeren.

Net als bij eerdere ‘reizen’ die het gezin maakte, was de onrust en het gebrek aan privacy zo groot, dat Italie geen tijd vond zijn ervaringen van de terugreis direct te beschrijven. Pas twee weken na zijn vertrek uit Theresienstadt blikte hij terug op de gebeurtenissen en probeerde hij alles chronologisch op papier te zetten. Een kleine week aantekeningen onbreekt omdat om een of andere reden een aantal bladzijden uit het dagboek is gesneden. Hij begon pas weer te schrijven op het moment dat het gezin na een reis van twaalf dagen veilig en wel in Bata-dorp bij Best was aangekomen. Wederom volgen bladzijden met observaties: over de ontmoetingen met overlevenden en oude bekenden en vrienden, over hernieuwd sjoelbezoek en over hoe het was om weer in een normale kamer te zitten op behaaglijke stoelen met een kleed onder de voeten. Ze waren geheel berooid en er moest van alles geregeld worden: om te beginnen een nieuw huis – een taak die weer op de schouders van Rose terechtkwam – paperassen, distributiekaarten, onderwijs voor de jongste zoon, een verpleegplek voor de dochter, de terugkeer als leraar op de school, de inning van achterstallig salaris. Aan alles was gebrek: ze hadden geen kleren, geen beddengoed, geen meubels, geen gordijnen etc. Vrienden en familie stuurden vanuit binnen- en buitenland pakketten, kleren kregen ze van het Rode Kruis. Uit alle hoeken en gaten probeerden ze hun in bewaring gegeven spullen en documenten terug te halen – vooral de boeken wilde hij graag weer in bezit hebben – maar veel ‘bewariërs’ waren niet bereid de aan hen toevertrouwde kostbaarheden of voorwerpen terug te geven.

De herinneringen aan de voorbije jaren speelden voortdurend door Italies hoofd. Hij schrijft daar niet uitgebreid over, maar kleine opmerkingen als ‘vorig jaar maakten we op deze dag de verschrikkelijke reis naar Theresienstadt’ of ‘morgen is het twee jaar geleden dat we naar Barneveld gingen’ getuigen daarvan. Italie is moe en gedeprimeerd. Aan de vooravond van het nieuwe joodse jaar in september 1945 schrijft hij:

Het beste wat ervan te verwachten is, is gezondheid, rust en het uitblijven van materiële zorgen. Maar ik zal niet ophouden te treuren over Paul en ik vrees, dat ik weinig troost zal vinden in Ralf, die steeds radicaler wordt in zijn gedachtenleven, terwijl Ida mij evenzeer zorgen bereidt, niet alleen wat haar lichamelijke toestand betreft. Zo is mijn leven een grote mislukking. De therapie is: werken; dat kan een ietwat verdovende, morfine-achtige invloed hebben.

Naast de hervatting van zijn leraarschap werd er onverwacht van Amerikaanse zijde druk op Italie uitgeoefend om zijn werk aan het Euripideslexicon weer op te pakken. De Amerikaanse classicus prof. James T. Allen van de universiteit in Berkeley die zelf al jarenlang met een concordans op Euripides bezig was en die in 1942 al moeite had gedaan om hem naar Amerika te halen, wilde het project afmaken en riep daarbij de hulp in van Italie. Hij regelde zelfs een plaats voor hem als research associate aan de universiteit. Italie vond echter dat Allen zijn project maar alleen moest voltooien:

Mijn kinderen waren mijn levenswerk; nu het daarmee zo ontzettend mis gelopen is, heb ik geen moed meer voor iets anders. Waartoe ook? Gisteren was het Paul’s barmitswo-sidro. Met hoeveel hoop hebben we dat feest tien jaar geleden gevierd!

Italies beste vriend, Van der Loeff, en Rose dringen aan, familie uit New York wil hem graag ontvangen, de rector van de school wil meewerken en geeft hem vier maanden vrijaf. Na weken van twijfel besluit hij, ondanks zijn geringe energie en grote behoefte aan rust, toch naar Amerika te gaan. Eigenlijk wilde hij eerst het schooljaar afmaken, maar Rose – die achter zijn rug een gesprek voerde met de rector – regelde een vervroegd verlof. Het werd een race tegen de klok om alle benodigde formaliteiten te vervullen, maar de inspanningen om het land uit te komen die in 1941 en 1942 keer op keer spaak liepen, bleken drie jaar later in redelijk korte tijd met succes te worden beloond. Visa, paspoort en ticket werden geregeld en met 54 vingerafdrukken waarover het Amerikaanse consulaat wenste te beschikken in het archief, kon Italie veilig het Europese continent waarop hij zoveel ellende had beleefd voor enkele maanden verlaten.

Na terugkeer uit de Verenigde Staten heeft Gabriel Italie nog tien jaar als leraar klassieke talen op het Maerlant Lyceum in Den Haag gewerkt. Het ritme van het dagelijks leven temperde zijn zwaarmoedigheid en ook de wetenschap vormde een remedie. In zijn vrije tijd hield hij zich bezig met het bewerken en toegankelijk maken van teksten van de grote Griekse tragedieschrijvers en publiceerde daarover acht boeken.

Zijn laatste boek, Index Aeschyleus, droeg hij op aan zijn zoon Paul. In het Latijn citeerde hij Jacob die in Genesis 37:35 zegt: ‘Ik zal rouw dragen totdat ik naar mijn zoon in het dodenrijk afdaal.’ Een jaar later overleed Gabriel Italie op zestigjarige leeftijd.

Gabriel Italie met zijn vrouw Rose Hausdorff en hun kinderen. Van links naar rechts: Paul, Ida, Ralf. Den Haag, juni 1932.

Gabriel Italie tijdens een van zijn lessen aan het Maerlant Lyceum. Den Haag, 1939.

Rose Italie, lerares Frans aan de HBS in de Raamstraat. Den Haag, november 1939.

Ida Italie tijdens haar fietsvakantie in de zomer van het eerste oorlogsjaar. Apeldoorn, juli 1940.

Paul Italie in de tuin van het huis aan de Laan van Meerdervoort 153. Den Haag, 30 mei 1942.

Ralf Italie op de dag van zijn bar mitswa. Den Haag, 30 mei 1942.

Gabriel Italie in een leslokaal van het Joodsch Lyceum Fisherstraat. Den Haag, 1942.

Portret van Gabriel Italie door M. Winkel, tekenleraar aan het Joodsch Lyceum Fisherstraat in Den Haag. Barneveld, 12 juli 1943.

Pasfoto van Gabriel Italie. 23 juli 1945.

Grafstenen van Gabriel Italie en zijn zoon Paul op de Joodse begraafplaats Kerkehout in Wassenaar.

Dagboek 9 augustus 1942. Italie beschrijft dat zijn zoon Paul in België is opgepakt.

Dagboek 8 october 1943. Rosj Hasjana in Westerbork. Voorbeeld van veelvuldig gebruik van Hebreeuwse woorden in de Nederlandse tekst. (foto: NIOD)

Dagboek 24 september 1944. Vanwege de deportatie vanuit Westerbork naar Theresienstadt kon Italie bijna een maand lang niet in zijn dagboek schrijven. Op basis van korte aantekeningen in zijn agenda beschrijft hij deze periode achteraf tot in detail. (foto: NIOD)

1940

8 Mei

(…)

De verloven in het leger zijn weer eens ingetrokken. Op allerlei punten (voor regeringsgebouwen enz.) staan schildwachten met de bajonet op het geweer. Broeit er iets in het binnenland of zouden de Duitsers ons willen ‘beschermen’ om de geallieerden ‘vóór te zijn’?

Oorlog

10 Mei

Gisteravond kwam ik ± 11 uur thuis uit het gymnasium, waar Hoving voor de oudervereniging een lezing had gehouden over schoolsfeer (na de pauze las hij uittreksels voor uit opstellen van leerlingen over dit onderwerp).1

Vannacht werden we gewekt door hevig vuren en lawaai van vliegtuigen. We stonden op; veel mensen waren al op straat of keken uit de ramen. Ik zag om een uur of 6 een Duits vliegtuig brandend neerstorten, een ander was al eerder gevallen. Van buren, die radio hebben, vernam ik al gauw, dat de Duitsers binnengevallen waren. Later hoorde ik pas, dat dit ook gebeurd is met België en Luxemburg. Om 7.30 was ik met Ralfje in de sjoel van ’t Oude Lieden Gesticht. Om 8 uur werd door de radio een proclamatie van de Koningin voorgelezen: wij zijn in oorlog met Duitsland en Engeland en Frankrijk zijn onze bondgenoten. De concierge van ’t gymnasium belde op, dat er tot nader order geen school is. Ook Ralfje’s school is gesloten. Ik hoorde, dat er nu reeds Engelse troepen in ’t land zijn. Nu, Hitler harasja heeft zijn zin.

Mogelijk, dat hij ons goede land overweldigt, al is het veel meer paraat dan Noorwegen onlangs. Maar of deze daad van waanzin hem ten slotte de overwinning zal bezorgen?

Half zes. Er is vandaag zeker al een dozijn keer luchtalarm geweest. Onze enige bescherming is dan: beneden in de gang of kamer te gaan zitten niet ver van de muur. Van buren vernam ik, dat er al 70 Duitse vliegtuigen zouden neergeschoten zijn (officieel radio-bericht, maar haast te mooi om waar te zijn). Verder enerverende onzekerheid; geen krant te krijgen, althans in de buurt.

Ralfje is heel zenuwachtig (katterig zijn we allemaal door het gebrek aan nachtrust). Toch heb ik vandaag met hem èn de sidra voor morgen (Emor) gerepeteerd èn een uurtje Gemara geleerd. Het is nu bijna een jaar geleden, dat we met moëed katan begonnen en we zijn nog niet ver, pas op bldz. 5b. Het laatste stuk (van ’t begin van 5a af) was ook wel erg moeilijk, en – we leren niet vaak genoeg Gemara (met Rasji gaat het wel sedert een paar maanden).

Verschillende ruiten zijn beplakt, nogal primitief: met stroken kranten- en kaftpapier, om ze te beschermen tegen springen. Men zegt althans, dat dit middel helpt. Overigens ziet men deze ‘versiering’ bijna alleen aan de benedenste verdiepingen.

De telefoon is buiten werking sedert vanochtend.

12 Mei

Zondag, eerste Pinksterdag. Er komt nu gelukkig een krant, een nooduitgave van het Vaderland in combinatie met de Nieuwe Rott. Courant. En daarin staan o.a. de legerberichten. De Duitsers zijn over de IJsel bij Arnhem getrokken. Engelse troepen zijn in ons land. Heel erg is het optreden van hier gevestigde Duitsers en met hen sympathiserende Hollanders. In Den Haag hebben die o.a. geschoten op militairen en zelfs is er een poging gedaan om het hoofdcommissariaat van politie te overrompelen. Waalhaven is in Duitse handen; de Engelsen hebben het gebombardeerd. De radio gaat weer, de telefoon niet. Leveranciers komen aan de deur, prijsverhogingen zijn verboden. Af en toe luchtalarm. Gisterenmiddag zijn Rose en ik met Ralf op bezoek geweest bij Ernestine en Siegmund, die hun intrek genomen hebben bij Hermann. Zij mogen hun woning niet verlaten. Op de heenweg gingen we door ’t Haagse bos, telkens aangehouden door soldaten, aan wie we onze passen (onmisbaar op ’t ogenblik) moesten tonen. We zagen de resten van een Duits vliegtuig liggen. Terug maakten we een lange omweg, die veel vrijer was. We zagen toen het door een bom geteisterde gebouw van het ziekenhuis Betlehem.

Paul was vanochtend naar de sjoel in ’t Bezuidenhout. Rose is vanmiddag op bezoek bij Martijn, tenminste zij wil ’t proberen.

’s Avonds, na 8.30 mag men niet meer op straat komen. Ramen aan de voorkant moeten de hele dag dicht, waarschijnlijk als maatregel tegen ’t schieten uit de huizen.

13 Mei

Vanochtend heel vroeg een paar keer alarm, overigens rustig. Er was zelfs een krant, al was ’t maar een half blad. In België, bij Hasselt, schijnt een grote slag te woeden. Ik vraag mij af, wat er in de omgeving van de afsluitdijk gebeurt.

Paul was vanochtend in ’t huis van Mevr. de Graaff (de sleutel hadden wij al een hele tijd bij voorbaat). Zij en Martijn bleken vertrokken te zijn, onbekend waarheen. Er was een brief voor ons klaargelegd vol instructies voor de afwikkeling van zijn zaken.2

14 Mei

Duitse troepen zijn de Moerdijk overgekomen (zeer vreemd, dat de bruggen blijkbaar niet vernield waren). Ik vraag mij af, hoe spoedig ze hier zullen zijn. De hele koninklijke familie zit in Engeland.

Vandaag veel en langdurig luchtalarm, met zwaar schieten.

Vanochtend, terwijl Rose en Ralf in de stad waren (o.a. bij tante Rosa), verschenen eensklaps Martijn met zijn moeder en Frits. Zij waren in Rotterdam geweest, logerend bij Lea3(die ook John Gabriëls en zijn gezin herbergde4 en kwamen nu even langs om per auto verder te gaan naar IJmuiden, waar zij misschien mee konden met een boot naar Engeland.

Vanmiddag hadden we bezoek van Mevr. Appels, die speciaal kwam om ons attent te maken op de mogelijkheid, via IJmuiden weg te komen. Die reisgelegenheid schijnt speciaal bestemd voor Hollandse Joden. Ik maak er geen gebruik van (gesteld dat ik IJmuiden nog kan bereiken), maar vind het prachtig van Mevr. A. om ons te waarschuwen. Van haar man weet zij niets. Hij bevond zich aan het front bij de Grebbe-linie, maar zijn lot is geheel onbekend.

15 Mei

Gisteravond ± 7.15 werd bekend, dat Nederland gecapituleerd heeft. Direct kwamen veel mensen naar buiten lopen en vormden zich groepjes pratenden. Iedereen diep onder de indruk. Spoedig daarna hoorden we op het Malieveld knallen: men ging de aanwezige munitie vernietigen; dit griezelige vuurwerk heeft urenlang geduurd. Verduistering van de woningen was nu niet meer nodig; voor bombardementen is geen vrees meer.

Paul is per fiets naar Delft gegaan om te zien of hij examen kan doen.5 Vandaag was n.1. de vastgestelde datum. Ongetwijfeld is de Hogeschool nog gesloten; ik hoop maar, dat hij veilig terugkomt.

Over Herman’s lot ben ik ook ongerust, ofschoon in Den Helder en omtrek niet gevochten schijnt te zijn, maar ik weet niet, of hij daar nog was.

Als de huidige toestand bestendigd wordt, ziet het er somber uit met de toekomst van mijn kinderen. Ik zal wel ontslagen worden en kan alleen hopen, dat ik verder met rust gelaten word, maar och, ik ben nu al oud: mijn slapen zijn grijs en de rest van mijn haar wordt ook snel grijzer; vooral voel ik mij de laatste jaren erg oud worden.

Alleen God kan redden.

Vanochtend had ik bezoek van Hoving, die blijkbaar behoefte had, van zijn medeleven te laten blijken. Iedere uiting van sympathie in deze dagen geeft troost. Ook Meerdink kwam een ‘condoleance-bezoek’ (zoals ik het maar zal noemen) brengen.

Vanmiddag kwamen Gretha en Hartog en Rita (met een niet-Joodse bediende) opeens bij ons. Ze hadden de reis gemaakt met een Rode-Kruis-auto en waren diep onder de indruk van het bombardement van Rotterdam, dat gisteren plaats had. Het centrum van de stad, ook Gretha’s woning (dat is het huis, waarin ik geboren ben) is totaal verwoest. Van Herman is niets bekend.

Ik vraag mij met angst af, wat het lot der Joden zal zijn. Of men ons alleen zal uitstoten uit het maatschappelijk leven (dit verwacht ik zeker) of nog ernstiger maatregelen zal nemen.

Max van Mentz is vanmiddag bij Paul gekomen. Zij gingen samen Joods leren, inderdaad het enige wat de stakkers voorlopig kunnen doen. Ik heb Nathan opgebeld en hoorde, dat bij hem alles in welstand is.

Ook in België en Frankrijk schijnen de Duitsers successen te hebben.

16 Mei

Vanochtend was v.d. Loeff geruime tijd hier.

Allerlei kleine veranderingen zijn reeds ingetreden. Zo is vannacht al dadelijk de Duitse zomertijd ingevoerd, zodat het 1.40 later werd dan op onze klokken. Duits geld moet als betaling aangenomen worden (f 1- = M.1.50) enz. In België en Frankrijk schijnt het de Geallieerden heel onvoorspoedig te gaan.

Van Martijn en Frits nog geen bericht. Onze 4 logé’s zijn naar Rotterdam gegaan; misschien zien wij ze vanavond wel terug.

Ik hoorde reeds van verschillende zelfmoord-gevallen.6

’s Avonds 7.15. We hadden vanmiddag een kaart van IJmuiden, waarin Martijn schreef, dat ze hoopten ’s avonds (eergisteren) met de boot te vertrekken. Over het weggaan van de Koningin worden door veel mensen bittere opmerkingen gemaakt. De kinderen hadden vandaag pianoles. We gaan daar mee door, totdat het niet meer kan, dus als we b.v. zekerheid hebben, dat door ontslag de verdiensten ophouden.

Er worden nu zilverbons ingevoerd; guldens en rijksdaalders zijn al schaars, want het publiek schijnt het zilvergeld op te potten.

17 Mei

Gisteren heb ik voor ’t eerst in mijn oweiljaar de ochtenddienst verzuimd. Vanavond begint de sjabbos 1 uur 40 later, dus om 8.40.

Uit Rotterdam zijn veel daklozen in Den Haag opgenomen. Alle levensmiddelen zijn nog te krijgen; prijsverhoging is verboden. Men mag nu weer ’s avonds na donker op straat zijn, maar de stad moet nog verduisterd blijven. Van verschillende kanten hoorden we, dat alle familieleden in Rotterdam ongedeerd zijn.7 De Joodse leveranciers komen van nu af aan Zondag niet meer aan de deur; zij hebben dat maar wijselijk uit zichzelf besloten.

Grote veldslag tussen Antwerpen en Sedan.

Maandag wordt het onderwijs hervat in alle scholen, die niet bezet zijn. Het zou mij verheugen, als ik dan weer voor de klas mag staan.

Rita belde op, dat zij en Hartog en Gretha gisteren toch niet naar Rotterdam gegaan zijn, maar R. heeft in Scheveningen overnacht, de anderen hier in Den Haag. Over sjabbat gaan zij met z’n allen naar Leiden. Vandaag ben ik in ’t gymnasium geweest om het mandaat voor uitbetaling der salarissen te tekenen. Ik hoorde, dat gedurende één nacht de school in beslag genomen was door Duitsers. Nu is het gros van de bezettingstroepen weer naar België vertrokken, wat er misschien op wijst, dat ze daar hard nodig zijn. Brussel is nog niet gevallen, wat merkwaardig is.

Ik sprak ook juffr. Noordegraaf en haar al-of-niet-officiële verloofde v. Veen, alsook Opstelten.

19 Mei

Gisteren, sjabbat, werd in de kleine sjoel van ’t Bezuidenhout dienst gehouden, naar ik denk om zo onopvallend mogelijk alles te laten geschieden. Van Arthur’s zoon Ernst vernam ik, dat Herman in Rotterdam is, gezond en wel. Ik heb dit bericht vandaag naar Leiden getelefoneerd. Het normale leven herstelt zich al. De Duitsers laten overal de stedelijke besturen hun gang gaan en bemoeien zich niet met binnenlandse politiek. De kranten zijn vrij van voorcensuur. Of dit alles zo zal blijven?

Brussel en Antwerpen zijn al gevallen. De Maginot-linie zal nu wel niet veel waarde meer hebben; hij wordt eenvoudig omgetrokken.

De data van ’t eindexamen zijn nu bekend. Bij ons op school beginnen de alpha’s pas op 2 juli. De gecommitteerde voor oude talen is weer prof. Bolkestein.

Rose is vandaag naar Amsterdam.

In de krant staan telkens lange lijsten met berichten over verblijf en welstand van de verschillende leger-onderdelen.

12 uur. Er was een kennis van Herman aan de deur, per fiets uit Rotterdam gekomen, die vertelde, dat H. na het bekend worden van de capitulatie van Den Helder naar Rotterdam gefietst is (!), de hele nacht door en dat hij daar nu geïnterneerd is. Ik kon hem vertellen, dat Rita van Leiden uit naar Rotterdam was vertrokken. Het is zeer de vraag, of zij zover komt. Treinen gaan slechts tot Delft, andere vervoermiddelen zijn er nauwelijks.

20 Mei

De Duitse opmarsch in België en Frankrijk duurt voort: zij staan op een enkel punt nog maar ± 120 KM van Parijs. De Fransen hebben in hun nood generaal Weygand tot opperbevelhebber benoemd.

De school is vandaag weer begonnen. Vooraf kregen de leerlingen een korte aanmaning van Hoving om zich ernstig en rustig te gedragen. Inderdaad ging alles heel gewoon z’n gang. Ook Rose heeft het weer druk met haar privaatlessen en bovendien met het administreren van Martijn’s zaken.

21 Mei

In België en ten Noorden van Calais hebben de Duitsers het Kanaal bereikt. In Noord-Frankrijk is een groot Belgisch-Frans leger omsingeld. Rose was vandaag in Rotterdam (per taxi heen, per bus terug), hoofdzakelijk om zaken van Martijn te behartigen.

24 Mei

Heel weinig nieuws van het oorlogsterrein; de Duitsers rukken in België langzaam verder en hebben nu Doornik genomen. Elders schijnt een soort evenwicht ontstaan te zijn, maar dat kan natuurlijk elk ogenblik verbroken worden.

Vandaag was collega Visser op school, die in Zeeland en Brabant geweest is en dus heel wat meegemaakt heeft (Middelburg met z’n beroemde gebouwen is vernietigd o.a.). Hij leek gedeprimeerd, was slecht te spreken over de houding van de Nederlandse soldaten en vooral de officieren, maar vol lof over de Fransen.

Een groot deel van het leger wordt gedemobiliseerd.

26 Mei

Boulogne is ingenomen. De bedreiging van de Engelse kust wordt steeds groter. Hoe het verder precies gaat in België en Noord-Frankrijk is niet duidelijk, maar volgens de Duitse berichten zitten de geallieerden lelijk in de knel. De kranten hebben hier natuurlijk alleen nog Duitse berichten. De Haagse Post, vroeger altijd erg anti-Duits, is gelijkgeschakeld. Andere bladen zijn volmaakt kleurloos geworden.

Gisteren werd in de Bezuidenhout-sjoel weer normaal dienst gehouden, alleen verlaten de mannen het gebouw aan de kant van de Abr. Patrasstraat.8 In de Wagenstraat was geen dienst; die was verplaatst naar de sjoel in de N. Molstraat.

De sjabbos is heel laat uit, door de extra 40 minuten, die we nog bij de zomertijd gekregen hebben.

Ralfje’s padvinderij is vandaag weer begonnen.

Allerlei dingen worden al schaars of verdwijnen, b.v. buitenlands fruit (sinaasappelen). Het brood is ook al bedenkelijk grauw. De Joodse leveranciers komen op Zondag weer aan de deur (althans bij ons, elders weer niet).

Het gerucht gaat, dat prinses Juliana ontijdig bevallen is van een levenloos prinsje.

Hartog en Gretha zijn nu, blijkens een bericht van adreswijziging, gevestigd in de Mathenesserlaan.

27 Mei

De Duitsers hebben ook Calais. Zij kunnen nu met vèrdragend geschut de Engelse kust beschieten. Voorlopig zijn zij alvast begonnen met bombardementen van Engelse vliegvelden aan de Zuid- en Oostkust. Er gaan verhalen, dat verschillende Duitse steden gebombardeerd zijn (Keulen, Dusseldorf en andere). De vernietigingsoorlog is dus nu echt losgebroken.

In ons land zijn al heel wat ongelukken gebeurd door niet-ontplofte granaten en patronen, die door kinderen gevonden worden.

28 Mei

Vandaag heeft het Belgische leger gecapituleerd. Dat is een nieuwe slag voor de geallieerden, die het nu wel niet lang meer in dat gedeelte van België en N. Frankrijk zullen volhouden.

Rotterdam schijnt elke nacht gebombardeerd te worden, waarbij het op Waalhaven en de Maasbruggen gemunt is. Maar de Engelsen gooien hun bommen niet altijd precies… Af en toe zien we de rook der branden zelfs hier in de lucht.

De Nederlandse opperbevelhebber heeft verklaard, dat hij geen enkel bewijs heeft, dat de N.S.B. verraad gepleegd heeft.9 Deze verklaring is bedoeld als weerlegging van de vele, stellige geruchten aangaande die zaak.

Rose heeft vanavond bezoek van Jo v. Dullemen.

29 Mei

Vandaag de bonboekjes voor distributie ontvangen (de conciërge van ’t gymnasium zorgde ervoor). Vanochtend was in de Ridderzaal de plechtige installatie van Seyss-Inquart als rijkscommissaris voor het bezette Nederland. Hij is de man, die een grote rol gespeeld heeft bij de ‘Anschluss’ van Oostenrijk. Misschien gaat er nu een scherpere wind waaien dan tot dusverre onder ’t militaire bestuur.10

31 Mei

Naar ik hoorde, wist generaal Winkelman niets af van de verklaring over de N.S.B., die van hem afkomstig heette te zijn. Hij zou zelfs een démenti naar de pers gezonden hebben, dat echter niet opgenomen is. Vanavond lopen weer colporteurs met ‘Volk en Vaderland’, het blad van de N.S.B., op straat. Dat belooft niet veel goeds voor de Joden, al hebben die – natuurlijk – nog pas hun plicht tegenover Nederland gedaan.11

Narvik is nu eindelijk door de Engelsen ingenomen. In België en N.-Frankrijk zijn ze echter, volgens de Duitse berichten, vrijwel in de pan gehakt.

Vanmiddag de 6e klas voor ’t laatst gehad vóór het schriftelijk examen, dat a.s. Dinsdag en Woensdag is. De hele volgende week heeft de 6egeen les, daarna twee weken lang met bekort programma, waardoor er ook voor mij een paar uur uitvallen.

2 Juni

Een aantal personen, die in Mei door de Nederl. regering geïnterneerd waren en later weggevoerd waren – men meende naar Engeland – zijn in Frankrijk door de Duitsers bevrijd. Tot hen behoort Mr. Rost v. Tonningen, een N.S.B.-leider en heftig antisemiet.12 Hij is reeds weer teruggekeerd in Nederland.

Het Engelse expeditieleger heeft voor z’n aftocht zeer geprofiteerd van slecht weer, waardoor de Duitse luchtmacht niet zo afdoend kon ingrijpen als anders.

Vrijdagavond geen pinda’s kunnen bemachtigen. Gisterenmiddag bezoek van ’t echtpaar Druijff gehad.

3 Juni

Vanmiddag is collega Visser, die nu gedemobiliseerd is, zijn werk op school weer begonnen. Zijn plaatsvervanger, Teixeira de Mattos, kwam afscheid nemen.

De Engelsen hebben nog een groot deel van hun expeditieleger kunnen redden. In de buurt van Duinkerken zijn nog gevechten aan de gang. De Duitse soldaten zijn vanhier vertrokken, zeker naar Frankrijk.

Sedert de oorlog in ons land krijgen we geen Joods krantje meer; voor het Amsterdamse heb ik destijds bedankt, omdat het me te Zionistisch werd na het aftreden van den redacteur Staal en het Rotterdamse, dat ik sinds jaren gratis toegezonden kreeg, is niet meer (of nog niet weer) verschenen, daar de drukkerij bij ’t bombardement wel vernield zal zijn.13

Gisterenmiddag was Lea bij ons aan tafel; ’t beviel mij maar matig.

We zullen waarschijnlijk in Juli verhuizen naar Martijn’s leegstaand huis (of eigenlijk het huis van zijn moeder) aan de Laan v. Meerdervoort. Daaruit volgt dan, dat Ralfje naar het 1e Gymnasium zal gaan en niet naar het in een lyceum te veranderen 2e Gymnasium, al zal hij wel voor dit laatste toelatingsexamen doen de volgende week.14

5 Juni

Eergisterennacht zwaar bombardement van Engelse zijde o.a. op Rotterdam. Het helse lawaai was in de stille nacht goed te horen.

Duinkerken is nu genomen. Churchill heeft in een rede erkend, hoe ernstig de toestand is en hoe zwaar de Engelse verliezen zijn. Parijs, Marseille etc. zijn uit de lucht aangevallen.

Gisteren en vandaag schriftelijk eindexamen. Vanavond weer sjioer bij Maarsen, om 7.30, zodat men daarna naar sjoel kan gaan. Gisteren en vandaag heeft Paul deelgenomen aan ’t schriftelijk examen in Delft. Over zijn indrukken laat hij niets los.

6 Juni

De veldslag in Frankrijk is voortgezet; de Duitsers zijn al over de Somme. Merkwaardig, hoe gemakkelijk rivieren tegenwoordig overschreden worden.

De Duitse overheid voor Nederland heeft een reeks bepalingen afgekondigd. O.a. zullen rechters, ambtenaren, leraren enz. een eed moeten afleggen, dat zij zich strikt zullen houden aan alle verordeningen van den rijkscommissaris en zijn ondergeschikten, alsook dat zij niets zullen ondernemen tegen het Duitse rijk of de Duitse weermacht.15 Of men ook van de Joden deze eed zal verlangen? Of zou dit een middel zijn, om Joodse ambtenaren enz. te ontslaan?

Vanochtend gaf ik een proefwerk Plato in 5b (α-afdeling). ’s Middags vernam ik, dat hetzelfde stuk (alleen een paar regels eerder beginnende) door Opstelten in 5a gegeven was. Een zeldzaam toeval.

De postverbinding met de meeste andere ‘neutrale’ landen in Europa is hersteld. We kunnen dus eindelijk weer naar Basel schrijven.16

7 Juni

Vandaag, 1 Siwan, is het 20 jaar geleden, dat we getrouwd zijn. Gisteravond, toen Rose en ik, nadat de eetkamer ‘verduisterd’ was, daar zaten, in de mening dat verder iedereen in bed lag, kwamen om een uur of elf alle drie kinderen in nachtgewaad opeens binnen om te feliciteren en een paar cadeautjes aan te bieden. Een aangenaam intermezzo in deze vreugdeloze tijd.

9 Juni

Tot nu toe geen nieuwe, grote overwinningsberichten van Duitse zijde. Jammer, dat we de berichten van de tegenpartij niet meer onder de ogen krijgen.

Gisteravond met Paul gewandeld en een tijdje in ’t rosarium gezeten. We zagen daar, dat op het monument van wijlen Koningin Emma bloemen, los en in vaasjes, waren gedeponeerd. Gisteravond is Ida weer met enige andere meisjes (leden van de Agoedo17) bij Samuel Gazan geweest voor een sjioer.

Morgen voortzetting van Paul’s examen in Delft. Bepaald hard gewerkt heeft hij niet (dat heeft hij trouwens nooit); ’t zal mij dan ook benieuwen of hij er komt.

10 Juni

Noorwegen heeft het opgegeven en Narvik is ontruimd. De Engelsen moeten alles op hun eigen land en Frankrijk concentreren. Ook van het Franse front melden de Duitsers successen. Ze zullen nu wel gauw in Parijs zijn.

Duizenden Nederl. krijgsgevangenen zijn eindelijk uit Duitsland teruggekeerd.18

Alle collega’s hebben nummers van de pas opgerichte Deutsche Zeitung (speciaal voor Nederland) ontvangen.19 Alleen ik ben ‘vergeten’. Misschien een symptoom van een aanstaand ontslag? ’t Kan natuurlijk zijn, dat men mij eerst het eindexamen mee laat opknappen.

Paul bleek voor z’n examen vrijstelling voor wiskunde te hebben.

Er zijn nu ook Duitse kruisers op de Noordzee. Italië dreigt de ‘afrekening’ met Engeland te zullen beginnen, zodra Frankrijk buiten gevecht gesteld is. Heldhaftig! Rusland moet overigens opeens tamelijk onvriendelijk geworden zijn jegens Duitsland. Men spreekt zelfs van het staken van petroleum-leveranties.

11 Juni

Gisteren nog heeft Italië de oorlog verklaard aan de Geallieerden; zo wordt het spel meer en meer compleet. Italië wil zijn ‘kluisters’ verbreken. Het voelt zich in de Middellandse Zee als in een kerker opgesloten door het snode Engeland.

Vandaag is Ralf begonnen met het toelatingsexamen. Tot de surveillanten behoorde o.a. v.d. Loeff.20 Ik kwam hem vanochtend, toen ik naar school ging, op de hoek van de Roelofsstraat tegen als van ouds. Ralf behoorde tot degenen, die het eerst klaar waren – een familiekwaal.

Vanavond is het Sjavoeot. Ditmaal beginnen de sjoeldiensten niet, zoals vroeger, met nacht, maar op dezelfde tijd als Vrijdagavond, dus om 8.45. Met kidoesj wordt echter tot nacht gewacht.

Ik heb Ralf tijdens zijn vrij kwartier op de speelplaats opgezocht. Hij zag er lief en smal uit en voor een Joods kind helemaal niet klein.

14 Juni

De beide dagen Sjavoeot zijn kalm verlopen. ’s Ochtends was ik in ’t Oude Lieden Gesticht, de 2e dag begeleid door Ralf, die echter zo slecht de atmosfeer verdroeg, dat hij vóór het eind naar huis ging. Het sjoeltje was versierd, terwijl in ’t Bezuidenhout en in de Wagenstraat de bloemen dit jaar ontbreken.

Vandaag voortzetting van Ralf’s toelatingsexamen. De data zijn blijkbaar speciaal zo gekozen wegens Joodse kinderen. Zo iets moois kent men toch alleen maar in Nederland.21

Vandaag had de school vrij wegens correctie van ’t examenwerk, alleen de 6e klas gaat door. Ik heb bovendien 2 uur les gegeven in de 5e in plaats van gisteren.

Sedert gisteren regent het haast onafgebroken. Misschien profiteren de Fransen daarvan ook wel. De Duitsers staan al heel dicht bij Parijs (dat niet verdedigd zal worden), maar tot mijn verbazing zijn zij er nog niet binnen. Reims hebben ze al enige dagen.

Prinses Juliana is met haar twee dochtertjes in Canada aangekomen. 8 uur 10. Vandaag zijn de Duitsers in Parijs binnengerukt. De Franse verdediging zakt snel ineen. De Maginot-linie is niet veel meer waard, nu hij in de rug bedreigd wordt.

Vanmiddag heb ik gesurveilleerd in de gymnastiekzaal, waar Ralfje examen deed. Ook in de andere gymnastiekzaal was een groep bezig. R. vond het prachtig; hij was zowat een uur vóór de tijd klaar, maar niemand mocht vóór het eind (3.45) naar huis.

16 Juni

Vandaag, 10 Siwan, de 11e verjaardag van Ralf.22

Uit Zwitserland hadden we bericht, waaruit ons bleek, dat Frits en Martijn in veiligheid zijn (ik denk in Engeland, maar dat is volstrekt niet zeker) en waaruit we opmaken, dat Basel geëvacueerd is wegens de nabijheid van het front aan de Rijn. Althans, Gretha is met ‘vacantie’ in Clarens.

Intussen veegt de Duitse oorlogsmachine met griezelige snelheid verder door Frankrijk. Verdun is ook al veroverd. De prestaties der Italianen bestaan vooral in het bombarderen van Malta. De Spanjaarden hebben intussen van de gelegenheid gebruik gemaakt om het ‘internationale’ Tanger te bezetten. En Litauen heeft een Russisch ultimatum moeten aanvaarden, om een nieuwe regering te vormen en sowjettroepen door te laten. De Russen bezetten o.a. Wilna en Kowno.

Rose’s beide leerlingen (van de nieuwe meisjesschool in Zorgvlied) zijn voor hun eindexamen geslaagd. Nu heeft zij niet veel privaatlessen meer en kan zij zich alvast gaan bezig houden met onze aanstaande verhuizing.

Morgen begint de distributie van brood: 2000 gram per persoon per week.

17 Juni

Frankrijk heeft gecapituleerd! Het staat nog wel niet in ’t Avondblad, maar de Engelse radio heeft het, naar ik hoorde, vanmiddag omgeroepen en het was ook te verwachten. Op het moment is het verbijsterend en bedroevend. Of er ten slotte iets goeds uit zal voortkomen, kan geen mens beoordelen. Dat Frankrijk voor onafzienbare tijd weerloos en lamgeslagen zal blijven, staat vast. Duitsland zal wel zorgen, dat het zich niet kan herstellen. Als er maar geen wrede wraak volgt.

Gisteren was Lea hier. Zij vertelde (aan Rose, want ik ben niet ‘on speaking terms’ met haar), dat ze uit Basel bericht had, dat Martijn en z’n moeder onderweg zijn naar Amerika (waar ze nu wel reeds zullen zijn). Dus gelukkig aan Europa ontsnapt.

18 Juni

Engeland schijnt de strijd in z’n eentje te willen voortzetten. Dat zal wat moois worden!

Collega Appels is gedemobiliseerd en was vanochtend op school. Ik meen echter begrepen te hebben, dat hij deze paar laatste weken niet zal lesgeven en ook geen examen zal afnemen.

Ralfje is geslaagd voor het toelatingsexamen en hoeft geen mondeling examen te doen.

Ida moet a.s. Maandag tentamen bij Muller doen23; zij is echter op geen stukken na klaar en zegt, dat zij door de oorlog haar hoofd er niet bij kan houden. De ware reden zal wel zijn, dat 1e het vele uit-het-hoofd-leren van antiquiteiten en literatuurgeschiedenis haar niet ligt, 2e haar energie veel te gering is om – gelijk zoveel anderen, die heus niet knapper zijn – door deze zure appel heen te bijten. Ik heb overigens deze teleurstelling al lang zien aankomen. Ze moet maar met de studie ophouden; haar geest is trouwens helemaal niet op wetenschap gericht; zij is een typisch voorbeeld van een meisje, dat op school een heel goed figuur slaat, maar later sterk tegenvalt. De grote moeilijkheid is, wat zij nu moet beginnen. Een huwelijk zou een prachtige oplossing zijn, maar daar zal in deze tijd voorlopig zeker geen kijk op zijn. Zorgen genoeg voor ouders!

19 Juni

Vanmiddag, Woensdag, had ik op school strafoefening: alle meisjes van de 3e klas moesten terugkomen, omdat zij gisteren na de pauze te laat in de les gekomen waren. Morgen heeft de school vrij (behalve de 6e klas) wegens de mondelinge toelatingsexamens; ’s middags moet ik daarbij als bijzitter fungeren.

In Frankrijk is de strijd nog niet helemaal gestaakt; eerst moet Hitlers antwoord op het aanbod van capitulatie bekend gemaakt worden. Hij heeft intussen reeds in München met Mussolini geconfereerd.

20 Juni

Vanmiddag was ik aanwezig bij het mondeling toelatingsexamen in aardrijkskunde. Na afloop had ik heel wat geleerd.

Vannacht hebben de Engelsen Scheveningen gebombardeerd, waarschijnlijk om een olie-opslagplaats te treffen. Zij raakten echter de Zeevaartschool. Ook in Duitsland blijven zij allerlei steden bombarderen. De Duitsers brengen van hun kant bezoeken aan Engeland, met dezelfde lieflijke bedoeling.

Ralfje wordt nu op school ingewijd in de beginselen van algebra en meetkunde.

23 Juni

Eergisteren was het weer eens een historische datum: toen heeft Hitler de Franse afgevaardigden ontvangen op dezelfde plek en in dezelfde spoorwagen, waar in 1918 de Duitse onderhandelaars waren ontvangen, in Compiègne. De voorwaarden zijn nog niet gepubliceerd, maar het Duits-Franse verdrag van wapenstilstand is getekend en als men het ook met Italië eens geworden is, zullen de krijgsverrichtingen eindigen.

Gisteren om half 12 afscheid van de zesde klassen. Eerst een samenzijn met tractatie in de leraarskamer, daarna werd in de tekenzaal een film vertoond, door een leerling van 6b vertoond, met allerlei momenten uit het gymnasiale leven.

’s Middags hadden we bezoek van Erna en Hermann; ’s avonds was Rose bij Mevr. v.d. Loeff. Er was ook bijeenkomst in Boslust, maar 1ewas ’t pas na elf uur nacht, 2e meen ik als Jood maar liever niet in café’s te moeten gaan. Zodat ik thuis gebleven ben.

24 Juni

Er is nu een verordening verschenen omtrent de Nederlandse staatsinstellingen. Voorlopig zullen er geen kamerverkiezingen plaats hebben. De bevoegdheid van de secretarissen-generaal der departementen is sterk uitgebreid.24 Het recht van vereniging en vergadering is beperkt. Engeland is woedend, dat Frankrijk (waar de oude maarschalk Pétain nu premier is) de voorwaarden van Duitsland heeft aangenomen. Het erkent de Franse regering niet, maar beschouwt in plaats daarvan een in Londen opgericht Nationaal Frans Comité als wettige regering. En de oorlog gaat door… Zal Duitsland ook Engeland veroveren of op andere wijze tot capitulatie dwingen? Het lijkt nu niet langer ongelooflijk.

25 Juni

Gisteren was het de laatste dag van Paul’s examen in Delft. De uitslag zal wel over een tijdje meegedeeld worden. Hij verbeeldt zich nu, een beetje behoefte aan vacantie te hebben, ofschoon hij bepaald niet hard gewerkt heeft.

Gisteravond was Rose bij prof. v. Itallie om met hem te praten over de kansen voor Ida als apothekers-assistente.25 Daarvoor willen we haar nu laten opleiden. v. Itallie gaf allerlei nuttige raad en inlichtingen. Voorlopig gaat Ida een beetje naai- en kniples nemen.

De strijd in Frankrijk is gestaakt; ook de voorwaarden van Italië zijn aanvaard.

26 Juni

Eergisteren overleed de oud-sjocheet van Rotterdam, Silberzahn, bij wie ik een paar jaar lang geleerd heb. Tot mijn zeer grote spijt kon ik de levaja, die vanochtend plaats had, niet bijwonen. Ik had het bericht trouwens pas gisteravond in de krant gezien.

De Engelsen blijven maar steeds havens en vliegvelden bombarderen. Deze week heeft o.a. den Helder het moeten ontgelden. Daar is ook in de stad zelf heel wat verwoest.

27 Juni

In Roemenië bestaat sedert kort de ‘partij der natie’, waartoe ook de beruchte ‘ijzeren garde’ behoort.26 Zij is juist begonnen allerlei anti-Joodse maatregelen af te kondigen en zie, daar komt een Russisch ultimatum, dat Roemenië afstand moet doen van Bessarabië en het Noorden van de Boekowina! Europa heeft tenminste weer een sensatie.

Gisteren was de spoorlijn tussen Haarlem en Leiden kapot door een Engels bombardement, dat bedoeld was voor een Duitse militaire trein; men was echter zo slim geweest, eerst een goederentrein te laten lopen en die werd nu het slachtoffer. Overigens een bewijs, hoe goed de Engelsen ingelicht worden (waarsch. door geheime radio-zenders). Ook het bombardement van den Helder had zijn reden: daar werd o.a. een hospitaal getroffen, dat met een merkwaardige knal in de lucht sprong. Menige nacht is in Den Haag het gedreun van bommen en geschut te horen.

In Amsterdam heeft de gemeenteraad een verzoek van de N.S.B. om te interpelleren over maatregelen tijdens de oorlogsdagen tegen de N.S.B. afgewezen met àlle stemmen tegen de 3 leden van de N.S.B. De raad durft!

Vandaag is ’t mondeling eindexamen begonnen (eerst de ß’s). Morgenmiddag moet ik surveilleren bij de inzage van het mondeling Nederlands.

28 Juni

De Roemenen hebben onderhandelingen voorgesteld, maar de Russen zijn voor alle zekerheid maar vast binnengerukt in de gebieden, die zij opeisen. Zij eisen bovendien vlootbases in Constanza en een paar andere havens.* Italië vooral moet dit alles toch wel hoogst onplezierig vinden.

Er is een verordening verschenen over ‘deviezen’. Iedereen moet o.a. zijn goudgeld inleveren (tegen betaling tenminste nog). Daar gaan onze arme paar gouden tientjes en Amerikaanse munten.27

* 30/6 Dit laatste is officieel tegengesproken.

30 Juni

Gisteren was prins Bernhard jarig. Vrij wat mensen droegen oranje en ook nogal wat vlaggen waren uitgestoken (echter alleen door particulieren). Bij het brengen van bloemen aan ’t paleis in het Noordeinde was het zéér druk. Het begon zelfs een soort relletje te worden, zodat ’s avonds enige Duitse vliegmachines een hele tijd laag boven de stad vlogen om het publiek te intimideren. De stemming schijnt, na de aanvankelijke apathische gelatenheid, iets meer opstandig te worden.28 Eergisteren boekte een orgeldraaier in onze straat groot succes door het steeds maar afdraaien van het Wilhelmus en het Wien Neerlands Bloed, afgewisseld door Houd-er-de-moed-maar-in.

Vanochtend was ik in Rotterdam op sjiva-bezoek bij de weduwe en dochter van Silberzahn. Met de tram reed ik door een heel stuk van de stad en ik kon goed begrijpen, waarom men Rotterdam met een luguber grapje wel eens noemt: Steenbergen aan de Maas. Een akelig gezicht, al die vlakten vol puin. Tal van straten zijn eenvoudig verdwenen. ’t Was mijn eerste treinreis sedert het begin van de oorlog.

Paul heeft gisteravond met 3 andere jongelui (Max v. Mentz, W. Polak en J. Elzas) in onze tuin zitten leren. Een uitstekende manier om de lange Zaterdagavond te besteden.

2 Juli

Naar ik hoorde, is de burgemeester van Den Haag, de Monchy, afgezet in verband met de relletjes van Zaterdag, waarbij gebleken zou zijn, dat de politie de situatie niet naar behoren beheerste.29 Als de Duitsers met zulke scherpe maatregelen beginnen, kunnen zij nog verrassingen beleven van de eigenaardige, koppige aard der Hollanders.

De 2 ß-groepen van ’t eindexamen zijn geslaagd op èèn na, terwijl er één nog herexamen heeft. Vanmiddag moet ik aan de slag met de eerste α-groep. Vanavond hervat ik bovendien de sjioer misjlee met de Agoedo-jeugd, van nu af aan in het gebouw aan de Nieuwe Molstraat.

We hebben nu definitief besloten, dat Ralf naar het Gymnasium aan de Laan v. Meerdervoort gaat.

3 Juli

Niet alleen de burgemeester van Den Haag, maar ook verscheidene andere (o.a. van Haarlem, Hilversum, Zwolle) zijn ontslagen. Verder is de opperbevelhebber, generaal Winkelman, als gevangene naar Duitsland gebracht.30 Ook zijn drie professoren van de Katholieke Universiteit Nijmegen gearresteerd. Het wordt dus meer en meer onbehaaglijk.

Het vliegveld Ypenburg is vanmiddag gebombardeerd. De Engelsen komen voor zulke gevalletjes altijd eerst kijken, hoe ver het herstel gevorderd is en als het bijna of helemaal klaar is, gaan ze strooien.

4 Juli

Engelse oorlogsschepen hebben bij Oran, aan de kust van N. Afrika, een paar Franse oorlogsschepen vernietigd in een zeegevecht. De Engelsen vreesden n.l., dat de Duitsers (ondanks een plechtige belofte in tegengestelde zin) deze Franse kruisers bij hun actie tegen Engeland zouden gebruiken.

De politie mag zich niet meer door Nederlandse militairen laten bijstaan bij het optreden tegen leden van politieke partijen. Dit is blijkbaar het gevolg van dingen, die gebeurd zijn bij relletjes, waarbij de N.S.B. betrokken was.

5 Juli

Vandaag zijn de eindexamens afgelopen. Het resultaat is, dat zowel van de 16 ß’s als van de 13 α’s èèn gezakt is. Deze vermoeiende cursus is nu voorbij, behoudens de overgangsvergaderingen a.s. week.

De Standaard (het blad van Colijn) is voor 8 weken verboden.31 De woede van de Duitsers over het Engelse optreden tegen de Franse vloot is heel groot. Frankrijk heeft nu de diplomatieke betrekkingen met Engeland verbroken.

7 Juli

Steeds nieuwe verordeningen. Nu is ’t eindelijk ook verboden naar Engelse radio-uitzendingen te luisteren, wat tot nu toe aan particulieren geoorloofd was. De Duitse bevelhebber in Nederland heeft verklaard, dat uit het karakter van talrijke Engelse bombardementen blijkt, dat zij berusten op inlichtingen van Nederlandse zijde.

Gisteravond was in ’t gymnasium evenals vorig jaar de door Hoving ingevoerde bijeenkomst van geslaagden (met ouders) om de diploma’s in ontvangst te nemen. Opnieuw werd de film over het gymnasium afgedraaid.

Gistermiddag waren Rose en ik bij den heer Levi op bezoek om te feliciteren met Judith’s eindexamen-succes en daarna bezochten we Ernestine en Siegmund.

Vanochtend heb ik, na het ontbijt, ruim 2½ uur in bed gelegen en flink geslapen van louter vermoeidheid.

Dr. G. Italie

Nassau Odijckstraat 15

Den Haag

Tel. 774701

Dagboek van Dr. G. Italie, geboren 13 Dec. 1895

III

8 Juli 1940 t/m 30 Mei 1941

8 Juli

Voor vandaag waren er twee leraarsvergaderingen uitgeschreven, maar de avondvergadering is vervallen, daar we vanmiddag in een zitting van 4 volle uren met alle klassen klaar gekomen zijn.

De middelbare scholen hebben een aanschrijving gekregen, dat in de nieuwe cursus niet meer dan 30 lesuren per week in elke klas gegeven mogen worden. Misschien hangt dit samen met de nog steeds verplichte totale verduistering van de stad, waardoor het in de komende winter moeilijk zal worden, de leerlingen in het donker naar huis te laten gaan.

Het Nationaal Jongeren Verbond is verboden; het was dan ook uitgesproken Oranje-gezind. Franse vliegtuigen hebben Gibraltar gebombardeerd. De betrekkingen tussen Frankrijk en Engeland zijn nu zo gespannen (dit wordt althans hier in de pers zo voorgesteld), dat er zelfs geruchten gaan, dat Frankrijk de oorlog wil verklaren aan Engeland. Voorts heet het, dat Laval, plaatsvervangend premier van Frankrijk, de parlementaire grondwet wil afschaffen en een totalitair bewind wil invoeren. Dat zou wel een zeer snelle gelijkschakeling met Duitsland betekenen.

9 Juli

Vanavond hadden we van 7.30 tot 9 beroepsvergadering over 2 leerlingen. Er waren bruidsuikers van juffr. Noordegraaf, die ondertrouwd is en volgende week trouwt met onze en haar ex-collega v. Veen, nu in Rotterdam leraar.

10 Juli

Vanochtend ben ik maar weer verdergegaan met het werken aan het lexicon op Euripides.32 Ik was ermee bezig, totdat ik opeens bezoek kreeg van v. Hille, wiens tijdelijke taak in Hengelo vrijwel geëindigd is. Ida heeft een uitnodiging gekregen om zitting te nemen in het hoofdbestuur van de jeugdorganisatie der Agoedo in Nederland.

In Leiden is dezer dagen een poging gedaan (waarschijnlijk van de zijde der N.S.N.A.P.33 om de sjoel in brand te steken. De politie was gewaarschuwd en heeft de heren gepakt. Of het tot een proces en veroordeling zal komen is natuurlijk onder het huidige bewind onzeker.

De Italianen melden steeds maar successen in de strijd te water en in de lucht. De Engelse berichten hoort men echter niet. Het heet, dat de Duitsers voor hun aanval op Engeland o.a. een onnoemelijk aantal ‘Schnellboote’ zullen gebruiken. Ook verwacht men fantastische aantallen vliegtuigen en parachute-springers. De ‘gesproken krant’ (zoals men het gerucht noemt, dat de eenzijdige krantenlectuur tracht aan te vullen) spreekt ook nog steeds van griezelige verwoestingen in Duitsland door Engelse bombardementen.

11 Juli

De jaarlijkse promotieplechtigheid in de gymnastiekzaal heeft vanochtend plaats gehad. Ook van Hille was aanwezig. De toespraken van den president-curator Feith en van Hoving werden door orkest en koorzang van scholieren afgewisseld. Hoving bracht een aanmaning over, die van Duitse zijde aan alle rectoren en directeuren gegeven is, n.l. om op bepaalde dagen (verjaardag van de koningin enz.) vooral niet met woord of daad te demonstreren (zoals onlangs op de verjaardag van prins Bernhard gebeurd is). Curatoren en leraren zaten ditmaal niet, zoals vroeger altijd, vooraan met de rug naar de rest van de zaal, maar op rijen stoelen, die aan weerskanten voorin langs de wanden geplaatst waren. Daartussen in ’t midden stond een grote tafel met boeken, waaruit de prijswinnaars mochten kiezen.

Ik heb nu 20 cursussen aan deze school achter de rug en met angst vraag ik mij dagelijks af, of ik in mijn functie gehandhaafd zal blijven. Wie weet, wat er nog allemaal in deze en de volgende maand kan gebeuren.

12 Juli

Gisteravond vertelde Paul opeens, dat hij naar Delft ging om de uitslag van zijn P1 (=1e helft propaedeutisch examen) te vernemen. Tot mijn vreugde kwam hij terug met de boodschap, dat hij geslaagd is. Dat is tenminste weer eens een prettige tijding.

Vanochtend heb ik meegeholpen bij het nagaan van de inventaris van de schoolbibliotheek. Collega Bax beheert de zaak zorgvuldig, waarschijnlijk heel wat meer dan zijn voorganger Tinbergen, onder wiens bewind er een paar honderd (!) boeken eenvoudig verdwenen zijn. Vanmiddag heb ik enige inkopen gedaan voor Ralf op de ‘boekenbeurs’ in ’t eerste Gymnasium.

Vannacht is er geweldig gevlogen en geschoten. Betrouwbare bizonderheden krijgt men natuurlijk niet. De krant meldt stereotiep, dat de Engelsen ‘lukraak’ bommen gooien op niet-militaire doeleinden en dat er kinderen, schapen en dergel. getroffen worden.

Hongarije is bedroefd omdat Rusland een stuk van Roemenië heeft opgeslokt, dat Hongarije graag genomen zou hebben. Italië is geschrokken van het Russische opdringen op de Balkan. Japan is boos op Engeland en Amerika wegens tegenwerking in zake China. Sensaties genoeg voor de liefhebbers.

13 Juli

Als er niets tussen komt (dit voorbehoud moet men nu vrijwel bij elk plan maken), nemen we binnenkort onze intrek in het huis van Martijn’s moeder. Ik ben daar wel een aantal keren op visite geweest, maar kende het huis daardoor toch nog niet. Daarom ben ik er vanmiddag met Rose heengegaan, per fiets, wat vlug en rustig ging, dank zij de Zondags-stilte en het geringe auto-verkeer. Het is een groot huis met een heel lange tuin, waar veel vruchten groeien. Mijn kamer is helemaal boven aan de achterkant. Mevr. de Graaff en haar man hebben tal van veiligheidsmaatregelen getroffen, vooral sloten in allerlei soorten, maar ook een extra-ijzeren deur, die de keukendeur naar de tuinzijde beveiligt. De schuilhut in de tuin dateert natuurlijk van de laatste tijd. Vandaag is Ida per trein naar Amsterdam gegaan om daar Lea te treffen en met haar een fietstocht van enige dagen te ondernemen.

De krant bracht vanochtend het nieuws, dat boter, vet en grutterswaren gedistribueerd zullen worden. Sedert het begin van de oorlog zijn al heel wat artikelen schaars geworden.

Niet in de krant stond (maar ’t is helaas aan geen twijfel onderhevig), dat de luchtbeschermingsdienst – tot nu toe door particulieren gedurende enkele uren per hoofd verricht – ‘geariseerd’ zal worden. Misschien wil men zo gaandeweg, zonder veel opzien, de Joden uit het maatschappelijk leven wegwerken.

15 Juli

Rose en ik waren gisteren op bezoek bij Becker, de vroegere sjocheet van de orthodoxe gemeente in Leipzig. Hij was eerst Oostenrijker, werd na de oorlog van 1914 automatisch Pool en is dat gebleven. Sedert een jaar of zes woont hij met zijn talrijke gezin in Den Haag en in de laatste tijd heel dicht bij ons, in een zijstraat van de Roelofsstraat. Hij was heel bevriend met Silberzahn z.l.34

Vanavond ben ik anderhalf uur lang op bezoek geweest bij Meerdink. Van Ida haddden we een kaart uit Amersfoort.

16 Juli

Reeds een paar dagen geleden had ik gehoord, dat hier in Den Haag en in Amsterdam ruiten werden ingegooid bij Joden. Vanavond, toen ik uit de Wagenstraat-sjoel kwam (na afloop van mijn sjioer misjlee) zag ik, dat vooral op de Gedempte Gracht vele, zo niet alle, winkels van Joden met planken geblindeerd waren; ik denk dat de ruiten vernield waren.35 En glas is nu schaars… Intussen heeft in de krant een scherpe waarschuwing tegen zulke buitensporigheden gestaan. De politie schijnt dus te zullen (en te mogen) optreden.

De Italianen voeren bombardementen uit aan de kust van Palestina.

17 Juli

Vanochtend was ik in het gymnasium aan de Laan v. Meerdervoort, bij van IJzeren. Ik had met hem willen praten over de lesrooster van de 1e klas, waarin Ralf komt te zitten, met het oog op sjabbat. Hij kon echter nog niets zeggen, daar iedere indeling onmogelijk is, door de van v. Poelje uitgaande verrassing, dat er niet meer dan 30 uren mogen gegeven worden.36 Pas in augustus zal men eindelijk weten, welke vakken daardoor uren zullen verliezen en ook hoe de schooltijden zullen uitvallen (b.v. geen middaglessen en langere ochtenden). v. Poelje heeft dit kunnen doen, omdat hij nu de baas is aan ’t departement van onderwijs.

Iedereen vraagt zich af, wanneer en hoe de Duitse aanval op Engeland zal loskomen. ’t Is wel onbehaaglijk, alleen op Duitse berichten te moeten afgaan. Ik heb de indruk, dat het verbod om naar de Engelse radio te luisteren goed wordt opgevolgd. Men durft eenvoudig niet ongehoorzaam te zijn.*

Vanmiddag kwam er een kaart van Ida uit Oldebroek waar zij Maandag ‘in onweer en stromende regen’ is aangekomen.

* Noot van 8 Dec. Dit is intussen sterk veranderd!

18 Juli

Gisteravond heeft Ida opgebeld uit Otterloo om mede te delen, dat zij het goed maakt. Intussen treft zij het niet met het weer, want er valt veel regen.

19 Juli

Om ongeveer één uur is Ida (met Lea) teruggekomen. Eergisteren had ze overnacht in Lunteren. Vandaar is ze gisteren naar Gouda doorgefietst (via Utrecht). Zij heeft op haar tocht meermalen de vreselijke gevolgen van het oorlogvoeren gezien, b.v. in Nijkerk en Scherpenzeel.

21 Juli

Lea is over sjabbat blijven logeren. Ik zou haar beter gezind zijn, als zij er rekening mee hield, dat zij mij onwelkom is en dus buiten mijn gezichtskring bleef. Ik heb niet genoeg zelfbeheersing om mijn wrevel over haar aanwezigheid te onderdrukken.37

Vrijdagavond was er in Ralf’s school ouderbijeenkomst en afscheid van de leerlingen der hoogste klas, waarbij aan elk vertrekkend kind een diploma en een boek overhandigd werd. Toen ik uit sjoel thuis kwam, waren Rose en Ralf reeds terug van de plechtigheid, die gelukkig nogal vroeg begonnen was.

Hitler heeft Vrijdagavond een grote rede gehouden, waarin hij een triomfantelijk overzicht van de behaalde successen gaf en een laatste beroep deed op het ‘gezonde verstand’ van Engeland. Blijkens het ochtendblad van vandaag heeft de Engelse pers alvast afwijzend gereageerd. Ik ben bang, dat nu inderdaad een hel zal losbreken over Engeland en dat de enorme Duitse luchtmacht een ontzettende vernieling zal aanrichten. Daar de kans op een vergelijk vrijwel uitgesloten lijkt, voorzie ik de volgende mogelijkheden: 1e (het waarschijnlijkst) Engeland wordt veroverd of door luchtactie murw gemaakt, 2e (nauwelijks te verwachten) de Duitse aanval wordt afgeslagen en de volgende oorlogswinter, gepaard met de Engelse bombardementen in Duitsland, brengen het Duitse volk tot oproer tegen zijn regering. In dat haast ondenkbare geval kan er van allerlei gebeuren.

In de afgelopen week heeft de NSB nieuwe macht gekregen: het verbond van vakverenigingen is onder leiding van Woudenberg gesteld en de S.D.A.P., de Revol. Soc. Arbeiderspartij plus de Communistische Partij Nederland zijn onder het bewind van Rost v. Tonningen geplaatst.38 De verschillende besturen zijn eenvoudig afgezet. Of en hoe de arbeiders zullen reageren, is niet na te gaan.

Met Basel gaat de correspondentie vrij vlot. Vanochtend kregen we telegram van Marcus, dat zij dezer dagen (van Clarens) naar huis teruggaan en dat Martijn einverstanden is met ons intrekken in de woning van zijn moeder. Details volgen nog per brief.

Rose is vandaag naar Amsterdam voor allerlei bezoeken.

Van een pas voor het eindexamen geslaagd leerlinge kreeg ik een verlovingskaartje. Het is Madeleine Lely (dochter van een ‘Zuiderzee-ingenieur’) een van de merkwaardigste meisjes, die ik ken: meer dan bij de hand, helder hoofd, knap van uiterlijk en ongemeen pittig.

Ik heb vanochtend een bezoek gebracht aan Rebbe Wolf (Manuskowski), die sedert de capitulatie van ons land gehuisvest is (met zijn vrouw) in een kamer van het Oude Lieden Gesticht. Een eerbiedwaardig grijsaard, over de 80 jaar, vol Tora. Altijd iets beklemmends, een nobel man van die leeftijd zwak en vrij hulpeloos aan te treffen.39

Ida moet in de vacantie Sonja Taub (kleindochter van Silberzahn) helpen met Latijn. Zij heeft een herexamen in dat vak. Haar moeder kwam vandaag een en ander bespreken en ze bleef maar meteen om les te nemen.

22 Juli

Rose was vandaag weer in Rotterdam. Haar energie is verbluffend. Ralf is nu, officieus, vrij van school. Morgen gaat zijn klas naar de bioscoop, maar omdat morgen juist de “drie weken” beginnen, heb ik hem vanmiddag naar dezelfde film laten gaan, die hij anders morgen zou gezien hebben, n.l. de Amerikaanse tekenfilm Gullivers Reizen.40 Hij kan het nog net waarnemen, want dit is de laatste week, dat er buitenlandse films mogen vertoond worden; van de volgende week af mogen er slechts Duitse (en nog voorhanden zijnde Amerikaanse, Nederlandse en dergelijke onschadelijke) films gedraaid worden. Het valt mij nog mee, dat men tot nu toe de buitenlandse productie niet verboden heeft. Litauen, Estland en Letland hebben ‘besloten’ ‘toe te treden’ tot de Sowjet-Unie.

De Nieuwe Rott. Courant heeft vanavond een onbehaaglijk hoofdartikel, o.a. over de kwestie van ‘rassenvreemde invloed’, welk ‘vraagstuk’ nu ook wel in ons land aan de orde dient te komen. Het is heel voorzichtig geschreven, spreekt over ‘tact’ die van het Nederlandse publiek verwacht moet worden, waarop we van Duitse zijde kunnen rekenen en die vooral vereist zal worden van de Joodse bevolkingsgroep. Willekeur en geweldpleging worden afgekeurd, maar het geheel verontrust mij ten zeerste.

23 Juli

Het wordt nu ernst met onze verhuizing: we zijn vandaag met het inpakken van de boeken begonnen; of we klaarkomen, hangt vooral van de verhuizer af, die niet half genoeg kisten heeft gestuurd, maar beloofd heeft, dat er nog meer komen.

25 Juli

Gisteren is het grootste deel van de boeken verhuisd. Het uitpakken en in de kasten zetten was een voor mij ongewoon en zwaar werk. Door gebrek aan ruimte in mijn nieuwe studeerkamer (op de bovenste verdieping aan de achterzijde) moeten veel boeken in kisten ingepakt blijven staan op de zolder, wat me zeer verdriet, want op deze wijze bezit ik ze eigenlijk niet meer. Zal ik ze nog ooit kunnen uitpakken en gebruiken?

Er worden pogingen gedaan, een soort eenheidspartij te stichten, de Nederlandse Unie, door drie personen: mr. Einthoven, hoofdcommissaris van politie in Rotterdam, mr. Linthorst Homan, commissaris van de koningin in Groningen (Nathan had hem destijds als leerling op het gymnasium in Assen) en prof. de Quai van de Katholieke Econom. Hogeschool in Tilburg. In het manifest, dat zij gepubliceerd hebben, is sprake van de ‘traditionele geestelijke vrijheid en verdraagzaamheid’. Dat zijn prettige klanken.41

Vanochtend ben ik een uurtje bij v.d. Loeff geweest, vanmiddag heb ik nog wat aan m’n boekenkasten in het nieuwe huis gewerkt. Tussen de bedrijven door lees ik Lady Chatterley’s Lover van Lawrence: een gepeperd boek; de werken van Zola zijn in vergelijking daarmee kinderlectuur.

26 Juli

De rest van de boeken en een partij meubelen zijn vandaag verhuisd. De studeerkamer ziet er triest uit: er staat een stapel lege kisten; van de boekenstellages aan weerskanten van de schoorsteen zijn de planken al weg evenals mijn schrijftafel.

De persuitingen over de Nederlandse Unie zijn verdeeld; de ‘burgerlijke’ bladen schrijven instemmend, ook de christelijke en katholieke, terwijl de N.S.B. pers vijandig is. Ook het Nationaal Front, onder leiding van Arnold Meijer, fascistisch-antisemietisch, heeft een eigen dagblad, het Nederl. Dagblad.42

In Duitsland is men boos op Turkije, dat nog wel eens van pro-Engelse gezindheid blijk geeft. Haifa wordt druk gebombardeerd door de Italianen. De Engelsen komen nog vrijwel elke nacht in Nederland bommen strooien. Wat zij er mee bereiken, weet ik niet.

28 Juli

Rose is, geholpen door Lea, aan ’t werk in onze nieuwe woning. Ik was er vanmiddag ook even om op m’n kamer allerlei uit te pakken. Er is hopeloos plaatsgebrek voor de boeken.

Ida en Paul zijn vandaag in Amsterdam voor een Agoedo-vergadering. Ralf is met de padvinders de hele dag uit. Dus heel rustig alles hier in huis.

Max v. Mentz kan door de grote afstand niet meer op sjabbat komen voor de sjioer. In de vacantie hindert dat niet, daarna zullen we wel een vaste dag zien te vinden.

29 Juli

Ida is nog gisteravond thuisgekomen, zeer in haar schik met haar nu officiële benoeming tot lid van ’t hoofdbestuur der Agoedo-jeugdorganisatie. Paul heeft in de jeugdherberg overnacht en kwam vanmiddag terug, per fiets, zoals hij ook gegaan was en wederom in gezelschap van enige andere Haagse jongelui.

Midden in de verhuisdrukte kreeg Rose bezoek van haar vroegere HBS-directrice, de bijna tachtigjarige juffr. Bakhuizen v.d. Brink. Zij wilde voor kennissen inlichtingen hebben over Haagse scholen.

Vanavond zijn Ida en Paul weer op een bijeenkomst van de Agoedo. Rose is aan het werk in het nieuwe huis. Het is de laatste avond in deze woning, waar we in ’t algemeen voorspoedige en gelukkige jaren hebben beleefd. ’t Zal geen kleinigheid zijn, alle nog aanwezige meubelen en goederen over te brengen. De lampen zijn al afgenomen, maar gelukkig fungeert de schemerlamp nog.

De Duitsers hebben allerlei notabelen gevangen genomen als represaille, omdat in Ned. Indië de Duitsers geïnterneerd zijn en – volgens Duitse berichten – slecht behandeld worden ook.43

De Ned. Unie had binnen 2 dagen ruim honderdduizend bewijzen van instemming. Toch vrees ik, dat er niet veel van komt en dat de Duitsers zullen ingrijpen, al was het slechts ter wille van de N.S.B.

Aan de Laan van Meerdervoort.

31 Juli

Er heerst natuurlijk nog een heidense rommel hier in huis en speciaal op mijn kamer staat alles schots en scheef door elkaar en zijn zelfs de boeken, die in de kasten geplaatst konden worden, alles behalve geordend. Maar we wònen dan toch hier, hebben hier al een nacht geslapen en sinds gisteravond geregelde maaltijden gebruikt.

Mijn angst is groot, dat te eniger tijd, als blijkt dat de vorige bewoonster vertrokken is, aan ons verblijf willekeurig een eind wordt gemaakt. Men kan immers allerlei maatregelen verzinnen tegen personen, die men als niet-ingezetenen zou kunnen beschouwen, dus ook tegen ons, die tijdelijk profijt trekken van andermans afwezigheid.

Er zijn nu al heel wat distributie-kaarten; dezer dagen volgen textielkaarten. In sommige winkels zijn geen sigaretten meer te krijgen. Wel geen ramp, maar toch een teken, hoe alles schaars gaat worden.

1 Aug.

Er zijn heel weinig Joden, die dit jaar hun baard laten staan in de drie weken; ook Maarsen doet het niet. Men wil natuurlijk in deze tijd niet extra de aandacht trekken.

De Ned. Unie heeft al ruim een half miljoen bewijzen van instemming. Vandaag is Ida begonnen met het deelnemen aan de cursus voor opleiding tot apothekers-assistent. Ik hoop, dat ze dit nu eens doorzet.

2 Aug.

Vandaag voor ’t eerst in deze woning de sjioer met Max v. Mentz, ditmaal nog in ’t kantoor van Martijn, want mijn kamer is nog een chaos en ook in de andere kamers is nog niet veel orde en rust.

De verjaardag van wijlen koningin Emma viel op deze datum. A.s. Maandag, 5 Aug. ’40, wordt prinses Irene 1 jaar en op 31 Aug. is de Koningin 60 jaar. Bij voorbaat zijn alle demonstraties op die gedenkdagen, in welke vorm ook, verboden.

4 Aug.

Vrijdagavond was ik voor het eerst sedert vele jaren in het sjoeltje aan de Obrechtstraat. Er waren een aantal nieuwe personen en er ontbraken enige vroegere bekenden, die deels overleden, deels vertrokken waren. B. v. Mentz arrangeerde terstond, dat er, zolang ik nog kaddiesj moet zeggen, ook op sjabbosmiddag minjan gemaakt wordt, wat dan ook gisteren reeds prompt geschied is.44 Nog steeds wordt er ’s ochtends na sjoel Choemasj met Rasji geleerd, waarmee ik destijds begonnen ben. v. Tijn, de chazan, begon gisteren met Devariem 2:23.

Met ingang van morgen mag er, om ‘dierenkwelling’ te voorkomen, alleen geslacht worden met verdoving van het dier. Dat betekent dus, dat de sjechieta verboden is. Treffend, dat dit verbod juist op Rosj Chodesj Av ingaat.45 Het schijnt echter, dat men uit Duitsland een machine zal laten komen, die volgens de nieuwe verordening werkt en toch de sjechieta mogelijk maakt. Misschien zal men ook kippen kunnen krijgen. Dat zal allicht duur worden, maar dan heeft men althans iets extra’s voor sjabbat. In elk geval is het leven weer iets drukkender gemaakt voor de Joden.

Bij prachtig weer ben ik vanochtend met Ralf naar Kijkduin gefietst. De serre is heerlijk om in te zitten en de tuin belooft een overvloed van appelen, peren en pruimen.

5 Aug.

Vandaag voor ’t eerst de sjioer met Max v. Mentz in de studeerkamer (de vroegere logeerkamer), die vanochtend bewoonbaar gemaakt is. Voorlopig staat hier ook nog de divan, waarop Ralf moet slapen, totdat zijn kamertje eveneens in orde is. Maar ik kan nu althans rustig zitten en ook weer aan ’t werk gaan.

Gisteravond groot katten-drama; onze buurdame, mevr. Swijter, had gemerkt, dat een van haar katten bij ons was binnengelopen en smeekte ons, het dier terug te bezorgen. Het was echter onvindbaar in de duisternis, maar toen ik naar bed gegaan was, hoorde ik de kat in onze slaapkamer. Nieuwe jacht, waarbij poes tenslotte toch ontsnapte. Vanochtend, vóórdat ik naar sjoel ging, trof ik haar in de bijkeuken aan en nog vóór 7 uur kwam de oude dame, nog blootsvoets, haar dierbaar beest halen.

Deze week worden de textiel-kaarten uitgereikt, waarop men allerlei goederen en stoffen zal kunnen krijgen volgens een punten-systeem (in Duitsland bestond dit reeds lang).

Vanavond kregen we een bloemstuk van onze buren als dank voor de goede zorgen, die we aan ‘Donsje’ besteed hadden.

6 Aug.

In Duitsland verwacht men, volgens de Berlijnse correspondent van de N.R.Ct., dat op 1 Sept. de bezetting van Engeland door de Duitsers een feit zal zijn.

7 Aug.

Om half zeven ongeveer vanochtend werd ik opgebeld door de sjocheet de Vries, dat Arthur een bloedspuwing had gehad en dat zijn toestand slecht was. Terstond ging ik er per fiets heen. Ik ging niet bij hem in de kamer en sprak Tilly slechts heel even, daar zij voortdurend bij A. moest blijven. Dus vertrok ik weer en kwam nog vóór 7.30, dus goed op tijd, in ’t Oude Lieden Gesticht.

Het is alweer haast 2 jaar geleden (October 1938), dat de Vries mij wegens verergering van Arthur’s toestand waarschuwde. Destijds liet het zich al ernstig aanzien, maar er volgde een zeker herstel.46 Of het ook ditmaal zich ten goede zal keren?

8 Aug.

Telefonisch kregen we vanochtend bericht, dat Arthur een onrustige nacht had gehad.

v.d. Loeff bracht de portefeuille, voor het eerst in deze woning, en bleef geruime tijd.47

9 Aug.

Gisteren, Donderdag de 4e Aw, is Arthur overleden. Ik was direct na het eten (waarbij tante Rosa onze gast was) naar zijn huis gegaan, met het plan daarna naar sjoel te gaan. Toen ik tegen 8 uur kwam, was het even tevoren geschied. Vlak vóór vijf was ook Nathan met Lies gekomen. Voor Arthur moet deze dood een bevrijding zijn; wat een zielig leven heeft hij gehad, vele jaren ziek en werkeloos, heel arm, met als voornaamste lichtpunt de studie-en-het-succes van zijn oudste zoon. Het spoedige einde heeft mij ten zeerste verrast. Vanochtend, ± 12 uur, woonde ik de tahara bij.

11 Aug.

Om 12 uur is de begrafenis op Wassenaar. De naaste familie, dus de 2 zoons, de 3 broers en eventueel Hartog (tenzij die met Herman samen op eigen gelegenheid gaat), vertrekt van het sterfhuis in één auto. Arthur heeft schriftelijk beschikt, dat hij geen volgwagens wenst, geen advertentie of andere aankondiging, zelfs geen matseva. Of we ons aan dit laatste kunnen houden, weet ik niet.

18 Aug.

Zondagochtend 10.50. Vandaag voor een week was de begrafenis. De heren v. Gelder en Ullmann hebben daarbij het woord gevoerd.48 In de sjiva had ik niet extra veel bezoek, ± 70 personen. Zondagmiddag verscheen Macalester Loup met z’n vrouw, maar zij kwamen alleen naar aanleiding van onze verhuizing. v.d. Loeff kwam Woensdag speciaal om te condoleren, nadat hij van Mac. Loup een en ander vernomen had.

Ik had zelfs minjan, ’s ochtends en ’s avonds. Daarvoor heeft B. v. Mentz gezorgd, die de bezoekers van de Obrechtstraat-sjoel (in de eerste plaats zijn vele familieleden) opcommandeerde. Ook een Sefer Tora uit dezelfde sjoel was tot mijn beschikking. Onder de bezoekers heerste merkwaardig veel optimisme betreffende de afloop van de oorlog. De meesten hoopten, en geloofden dus, dat Engeland toch nog zal winnen. ’t Lijkt mij zeer onwaarschijnlijk.

Maandagavond werd hier, evenals in de gemeente-sjoelen, alleen mincha geoord. In de stad waren verschillende particuliere minjaniem, waar kinot gezegd werden. Dinsdag, Tisja Beav, ging ik naar de Obrechtstr., waar de dienst duurde van 7.45 tot 11.15 (ook Eicha werd gezegd, van de kinot slechts een klein deel). Ida was naar de grote sjoel, die van 6.45 tot 1 uur duurde. Rose was naar Rotterdam en Leiden, om de familie te condoleren. Ralfje heeft voor ’t eerst een halve dag gevast (tot 2.15).

Een vast onderwerp van gesprek in de sjiva was de kwestie van de sjechieta. Er zijn weer kippen te krijgen en zelfs vlees, dank zij electrische toestellen, waardoor de dieren verdoofd worden. De toestellen zijn nog niet overal, maar het vlees wordt overal heen gezonden; de Haagse sjochatiem hebben deze week heel wat afgereisd naar verschillende plaatsen.

Deze week zijn er weer heel wat bommen gestrooid, o.a. op Amsterdam. Eén viel er in ’t Haagse Bos, dicht bij Huis ten Bosch. Overigens is nu de grote aanval op Engeland blijkbaar begonnen met geweldige bombardementen, gepaard met ontzaglijke luchtgevechten. Duitsland heeft, zoals vandaag in de krant staat, de totale blokkade van Engeland afgekondigd en de zee om Engeland bezaaid met mijnen. Italië schijnt succes tegen Engeland te hebben in Brits Somaliland; het heeft fel geageerd tegen Griekenland naar aanleiding van de vermoording van een Albanees nationalist. Van de torpedering van een Griekse kruiser door een onbekende duikboot geven Engelsen en Italianen elkander de schuld.

De kolen zullen gedistribueerd worden; grote porties zullen het wel niet zijn.

Ida en Paul maken vandaag met de andere leden van de Agoedo-jeugd een boottocht. Ik vind het eigenlijk niet verstandig, dat een heel gezelschap Joden er op uit gaat. Er is maar zo weinig nodig om aanstoot te geven.

Ralfje heeft vriendschap aangeknoopt met een zoontje van S. v. Mentz uit de Boetzelaerlaan. Hij heeft behoefte aan gezelschap. Vanochtend was ik weer in ’t Oude Lieden Gesticht. Daar sprak ik Rodrigues Pereira (‘chacham’ van de Haagse Portug. Gemeente en leraar in Hilversum). Hij vertelde, dat de vermindering van lesuren speciaal het Frans en Engels zal treffen.

De sjoel in Zandvoort is door kwaadwilligen met een tijdbom vernietigd.49

19 Aug.

Gisteren hebben Nathan, Lies, Hartog en Gretha bij ons koffie gedronken. Later in de middag hadden we nog bezoek van dr. Altmann + vrouw en dochter (Hilde van Mentz).50

Vandaag trekt Paul met 3 kameraden er op uit om een fietstocht van enige dagen te maken (Amsterdam – Zwolle – Arnhem – Rotterdam).

20 Aug.

Slecht weer. Niettemin fietste Rose vanmiddag naar Scheveningen om Hilde Hausdorff te bezoeken, die daar met haar kinderen bij haar zuster (Kruskal) logeert.

De Engelsen hebben Somaliland ontruimd. De Italianen noemen deze terugtocht een tweede Duinkerken.

Vandaag ben ik weer aan ’t werk gegaan met m’n Euripides. Nog erg onwennig met de geheel nieuwe plaatsing van mijn boeken en de nog ongewone omgeving.

Er is nu normaal vlees te krijgen. Volgens het gerucht was van alle opperrabbijnen alleen Vredenburg er tegen, dat de electrische toestellen gebruikt worden om de dieren te verdoven. Het heet, dat ook de gadol hador R. Chaim Ozer Grodzinsky51 tegen dit en dergelijke hulpmiddelen is op grond van een kwalijk voorschrift zal terzijnertijd weer worden ingetrokken [dus wanhoop niet – Bab. Talmoed, Berachot 19b – red.].

21 Aug.

In de tuin staat één boom met jutteperen. Die zijn vandaag geplukt, waarbij Ralfje, op een ladder geklommen, met grote geestdrift meehielp.

Volgens de krant gaan de plannen om de lesrooster tot 30 uur in te krimpen, niet door.

Churchill rekent op nog 2 jaar oorlog! De luchtaanvallen op Engeland gaan onverstoord voort.

Sommige posttarieven zijn verhoogd.

’s Avonds, als het helemaal donker is, kijk ik wel eens naar de straat. Vooral wanneer de lucht bewolkt is en het regent, is het een merkwaardig gezicht, de witte en rode lichtjes te zien voorbij glijden. In de winter zal het hoogst onplezierig zijn. Nu reeds gebeuren er ongelukken ten gevolge van de verduisteringen.

Het hoofdbestuur van de Liberale Staatspartij adviseert zijn leden, zich niet aan te sluiten bij de Nederlandse Unie, o.a. omdat deze te zeer het voetspoor van de NSB zou volgen.

In Amsterdam is een proef met een electrisch apparaat op het abattoir mislukt, wat des te erger is, omdat juist daar een sterk antisemitisme heerst en op onaangename manier tot uiting komt.

22 Aug.

Rose is vandaag naar Amsterdam, o.a. voor aangelegenheden van Martijn; zij heeft Ralfje meegenomen. Ik heb vanochtend een poos gezellig zitten praten met v.d. Loeff, aan wie ik de portefeuille bezorgde.

Nog steeds regenbuien.

23 Aug.

Ook vandaag stormt en regent het.

Toen Rose gisteren in Amsterdam was, heeft zij meteen een abonnement genomen (op naam van de Graaff) op het Nieuw Israel. Weekblad, waarvoor ik een tijd geleden bedankt had, omdat het me te veel de Zionistische kant uitging. Ida en Paul hadden, sedert het ophouden van het Weekblad voor Isr. Huisgezinnen (na het bombardement van Rotterdam), telkens erop aangedrongen, dat we het N.I.W. weer zouden nemen.

Paul is over sjabbat in Rotterdam, bij Lea.

Uit de krant is niet duidelijk wat er precies in Amerika gebeurt, maar af en toe krijgt men de indruk, dat Amerika de grootste lust heeft om Engelands bondgenoot te worden. Nu b.v. las ik weer, dat alle Amerikaanse post voor Europa aan Engelse censuur onderworpen zal worden; de vliegtuigen zullen daartoe op de Bermuda-eilanden landen.

25 Aug.

Onder de talloze verordeningen, die maar steeds als een regen neerdalen, is er één (gisteren verschenen), die mij weer te denken geeft. Benoeming en ontslag van de hoogste ambtenaren (secretarissen-generaal, leden Raad van State etc.) zal geschieden door den Rijkscommissaris, voor de overige ambtenaren deels door de secretarissen-generaal (voor zover ’t vroeger door de Koningin geschiedde) deels door de gewone instanties. Maar… de rijkscommissaris behoudt zich het recht voor om in bepaalde gevallen de laatste soort ambtenaren zelf te benoemen of te ontslaan. Dat is benauwend.52

26 Aug.

Paul is gisterenmiddag teruggekomen.

Vanochtend heb ik niet alleen als chazan gefungeerd in ’t Oude Lieden Gesticht, maar ook als baäl koree (Reëe), iets wat me vele jaren geleden voor ’t laatst overkomen is, toen ik nog op de Thomsonlaan woonde en op zekere keer de hele sidra sjemini voor mijn rekening nam. Druijff was n.l. niet goed in orde en had mij gisteren al gevraagd, de hele week te oren (en niet om de andere dag). Om op alles voorbereid te zijn heb ik toen ook maar de parasja ingestudeerd. Er was overigens al een van de oudjes als lajens-vervanger aangewezen, n.l. Redlich, ex-godsdienstonderwijzer, maar hij liet het graag aan mij over.

Vandaag voor het eerst na de oorlog een directe kaart van Els.

Gisterenavond was Rose bij Mr. Sanders, die met zijn gezin in het huis van zijn broer (vader van Carla S.) woont, daar zijn eigen woning in Rotterdam verwoest is. Rose wilde juist eens met hem praten over deze situatie: het wonen in het huis van iemand, die zelf in ’t buitenland vertoeft. Misschien is het voor ons een verschil ten goede, dat mevr. De Graaff in Amerika, dus niet in ‘vijandelijk’ buitenland vertoeft.

Vanochtend was ik in ’t eerste gymnasium bij v. IJzeren, die met den conrector Vollebregt bezig was aan de indeling der klassen. Ik mocht kiezen, welke van de drie eerste-klassen ik voor Ralfje wenste. Ik koos die, waarin v. Vliet het Latijn onderwijst: dat is dezelfde leraar, van wien ik zelf als leerling van de 2e klas in Rotterdam heb les gehad, iets waaraan v. Vliet mij telkens herinnert, als ik hem ontmoet. Voor aardrijkskunde èn voor geschiedenis krijgt Ralf Mr. Zeldenrust, vroeger lid van de kerkeraad der Joodse Gemeente en van de Joodse schoolcommissie. Zeldenrust is (of was, want ik heb hem sinds lang niet gezien) een vervelend Joden-type: veel drukte met weinig inhoud. v. IJzeren heeft mij zéér getroffen; vroeger deed hij mij sterk denken aan wijlen prof. Hartman53; ik beschouwde hem als een man met veel vakkennis, maar ook met veel zelfingenomenheid en een beetje bekrompenheid. Nu heb ik echter ondervonden, dat hij een nobel mens is, met de beste Nederlandse eigenschappen van verdraagzaamheid en welwillendheid. Het deed mijn hart goed, met hem te spreken. Hij vertoont geen spoor van de bangheid, die b.v. bij Hoving is op te merken.

Van v. IJzeren hoorde ik, dat juffr. Wind een aantal uren college gaat geven in Amsterdam, ter vervanging van Delibes, die – als Fransman – gevlucht is. Dat is een eer voor haar, die collega Timmermans haar niet van harte zal gunnen!

27 Aug.

Gisterenmiddag is ook Rose bij v. IJzeren geweest (wat ze al eerder van plan was) om te praten over bijwerken van leerlingen.

De krant gaf een onaangenaam-tendentieus verslag van de mislukte sjechieta-proef op het abattoir in Amsterdam.

Vandaag ontving ik een brief van prof. Allen, gedateerd 9 april, en aldus beginnend: The dreadful news has just been received here that the Germans have invaded Denmark and Norway. May Holland and Belgium be spared! You in Holland have our sympathy and our prayers.54 De brief vertoont geen teken van censuur.

’s Avonds na 10 uur zullen noch autobussen noch gewone auto’s mogen rijden (alleen Duitse en van medici en derg. hebben permissie). Tussen zonsondergang en zonsopgang mag men nergens meer op het strand.

Mijn studeerkamer zal nu eindelijk verduisterd kunnen worden. Ik ben anders verplicht ’s avonds beneden te zitten; heel gezellig, maar niet productief.

De secretaris-generaal van sociale zaken is afgezet.55

Volgens de Duitse organen worden er voortdurend 3 of 4 Engelse vliegtuigen vernietigd tegen 1 Duits.

29 Aug.

De voorzitter van de Bond van Onderwijzers is ‘terzijde gesteld’ en vervangen door een N.S.B.’er. Men mag benieuwd zijn, of – en hoe – de leden, onder wie velen ‘rood’ zijn (om van de Christelijken niet te spreken), hierop zullen reageren.

Het benzineverbruik zal nog meer ingekrompen worden. Tot nog toe zag men nog vrij wat auto’s op straat.

30 Aug.

De collegegelden zijn weer verhoogd, zodat ik nu voor Paul ƒ 325- te betalen heb + ƒ 10- inschrijvingsgeld plus een fikse waarborgsom. En we hadden dit jaar weinig lessen, zodat de uitgaven tot nu toe heel wat groter zijn dan de inkomsten.

Er is weer een scherpe waarschuwing verschenen tegen iedere vorm van demonstratie op de verjaardag (de 60e) van de Koningin. Zaken en winkels mogen niet vroeger sluiten. Vele mensen schijnen van plan te zijn, binnenshuis te blijven, opdat de leegte op straat de gevoelens vertolkt.

Rose is vandaag weer voor zaken van Martijn naar Rotterdam.

Gisteren is een mooie stalen kast, die op het kantoor stond, naar mijn kamer overgebracht, zodat ik nu ineens veel meer ruimte voor boeken heb. Het werk van het uit elkaar halen en weer in elkaar schroeven is in hoofdzaak door Ralfje verricht.

1 Sept.

Tussen Roemenië en Hongarije zijn de onderhandelingen te Weenen geëindigd met een ‘arbitrage’ van Duitsland en Italië. Roemenië moet een heel stuk grondgebied afstaan, o.a. Noord-Zevenburgen. Maar het heeft nu een prachtige garantie voor de rest van het gebied.

De school begint pas a.s. Zaterdag om 8.30. Door het geharrewar over vermindering van het aantal lesuren, dat ten slotte op niets uitgelopen is, was het te laat geworden om op tijd klaar te komen met de indeling van de klassen, het samenstellen van de rooster etc.

Ik ontving een formulier ter tekening, waarbij ik verklaar, dat mij ‘bekend is het verbod om in de school iets te doen, mede te delen, te behandelen of toe te laten, dat aan de overheidsinstanties aanstoot zou kunnen geven.’

Er was gisteren, voor zover ik persoonlijk kon nagaan, letterlijk niets bijzonders te bespeuren op straat. Het verbod van demonstraties is, dunkt mij, stipt opgevolgd.

Vandaag hadden we om te beginnen Hella Slagter met haar zoontje op de koffie en vanmiddag waren onze buren van de linker- en de rechterzijde op bezoek, wat ook alweer van 3.30 tot 5.15 duurde. Van de 2 dames aan de ene zijde was de minst dove (zoals zij het zelf uitdrukte) verschenen, van de andere kant het echtpaar Swijter (de man is gepensioneerd ambtenaar van waterstaat). Erg amusant was het niet.

2 Sept.

Vandaag ontving ik de lesrooster. Ik heb nu 25 uren: 5 in de 4e, 3 in 5 b (deze klas is nieuw voor mij), 8 in de ene en 9 in de andere alfa-afdeling van de 6e. Er zijn 4 flinke eerste klassen.

3 Sept.

Van vandaag af is Ida leerlinge in de apotheek van Hes van Zweeden, in de v.d. Neerstraat. Zij heeft er 3 ‘werktijden’.

Engelsen en Duitsers bombarderen over en weer elkaars hoofdsteden. Ook in Nederland vallen nog telkens bommen. Een paar dagen geleden was er zelfs, voor het eerst sedert Mei, luchtalarm in Amsterdam. Ida’s leerlinge, Sonja Silberzahn, is geslaagd voor haar herexamen. Het gymnasium in Rotterdam is overigens nog bezet, zodat het begin van de cursus uitgesteld is.

Vanavond hervat ik de sjioer met de kinderen en Max v. Mentz. Sedert Arthur’s overlijden waren we niet verder gegaan.

4 Sept.

Blijkens telefonische mededeling van mevr. Adèr, is Carla weer in ’t ziekenhuis met een nieuwe aanval van tetanus. Dat meisje is toch een echte pechvogel.

Nathan vertelde mij vanavond, dat hij de volgende week voor 14 dagen met vacantie gaat naar Noordwijk. Bovendien – en dat leek mij heel ernstig – dat Arthur’s oudste zoon medisch onderzocht is, waarbij een zwakke plek in een van de longtoppen geconstateerd is, zodat hij om te beginnen 6 weken het bed moet houden. Misschien zijn ze er zo tijdig bij geweest, dat herstel mogelijk is, anders zou het een ware ramp zijn.

5 Sept.

Vanmiddag met Ralf naar Scheveningen geweest; het was schitterend zomers weer.

Vanochtend, nadat v.d. Loeff bij mij geweest was, ben ik naar ’t gymnasium gegaan, waar ik Hoving, en later Varossieau, sprak. Maandag beginnen de lessen; de schooltijden zijn nog niet veranderd. A.s. sjabbat is het ‘boekendag’; mijn instructies heb ik meegedeeld aan een leerling van de zesde, die ze aan de verschillende klassen zal overbrengen.56

De vrijmetselaarsloges zijn ontbonden, zulks ‘in het kader van de reorganisatie van het Nederlandse maatschappelijke en geestelijke leven.’ Deze laatste toelichting geeft alweer te denken!

Engeland heeft van Amerika 50 oude torpedo-bootjagers gekregen, in ruil voor talrijke vloot- en luchtbasissen, die Engeland in de Atlantische Oceaan bezat. Amerika krijgt die nu in pacht voor ‘99 jaar’.

Hitler heeft in een rede nog eens aangekondigd, dat de Duitsers naar Engeland zullen gaan. Men hoort algemeen, dat massa’s boten en ook troepen, b.v. in Zeeland, verzameld worden.

Van Hoving vernam ik nog, dat de chef (secretaris-generaal) van het departement van onderwijs, van Poelje, door de Duitsers gearresteerd is. ’t Heeft echter niet in de kranten gestaan, wat er misschien op wijst, dat deze maatregel slechts tijdelijk is. v. Poelje was anders wel iemand, die iedereen te goed vriend wist te houden. Misschien heeft men hem o.a. kwalijk genomen, dat hij eigenmachtig het uren-aantal wilde verminderen voor H.B.S., lycea en gymnasia.

In Roemenië is de grondwet opgeheven, zijn de wetgevende lichamen ontbonden en heeft de minister-president uitgebreide volmachten gekregen.

In Boekarest zijn hevige opstootjes voorgevallen naar aanleiding van de gebiedsafstand.

Dr. Lichtenstein, een Duitse Jood op leeftijd, die sedert enige jaren hier woont en gesteund werd door Els en Martijn, heeft aanzegging gekregen dat, hij over enige dagen weggehaald wordt. Hij zal wel niet de enige emigrant zijn, dien dit lot treft.57

6 Sept.

Nader hoor ik, dat Dr. L., mèt tal van anderen, geëxterneerd wordt, d.w.z. hij moet Den Haag verlaten en mag zich ook in een aantal andere plaatsen niet vestigen, meer niet. Dit klinkt althans minder verontrustend dan wat ik gisteren vernam. De bedoeling schijnt te zijn, de kuststrook vrij te houden van ook maar enigszins verdachte elementen. En emigranten zijn natuurlijk allemaal verdacht …

Een paar avonden reeds hebben we fel horen schieten en ook het daardoor veroorzaakte vuurschijnsel gezien. We weten echter niet, wat er gaande was, en waar.

7 Sept.

Deze week heeft de koning van Roemenië afstand van de troon gedaan ten gunste van zijn bijna 19-jarige zoon, die nu ineens Michael I geworden is. Papa is reeds naar Zwitserland vertrokken.

Allen, die als emigrant tussen 1933 en Nov. ‘38 hier gekomen zijn, moeten uit de kustgebieden weg. Dus b.v. ook tante Rosa, de Gradenwitzen, de Bondi’s, de Altmanns. Veel stakkers hebben zelfs geen reisgeld. Vandaag was er twee maal politie aan de deur, om te informeren naar Bertl Gradenwitz, die zich destijds niet volledig ‘abgemeldet’ had om de mogelijkheid tot terugkeer naar Nederland te behouden. Bovendien hadden we vandaag – alles op sjabbat! – een rechercheur aan de deur die informatie’s omtrent de zaak van Martijn wenste, aangezien alle Joodse zaken geregistreerd worden. Veel goeds voorspellen zulke maatregelen allicht niet. Noch Joodse zakenlieden noch Joodse beambten zullen hier op den duur geduld worden. Daarover maak ik mij geen illusies.

Vanmiddag na mincha waren Rose en ik op bezoek bij B. v. Mentz. We hadden tevens afscheid willen nemen van de in hetzelfde gastvrije huis wonende familie Altmann en Strauss Sr. voor hun gedwongen vertrek, maar ze waren afwezig.

Met ingang van 1 Oct. moeten alle burgers boven 15 jaar steeds een officieel legitimatiebewijs bij zich hebben. En met ingang van overmorgen mogen de niet-rijks-Duitsers in het kustgebied niet in de open lucht vertoeven tussen ’s nachts 10 en 4 uur. (behalve natuurlijk artsen e.d.). Ja, we leven nu eenmaal niet voor niets in bezet gebied.

Ralf heeft zijn instructies voor school gekregen van het dochtertje van den conrector Vollebregt, dat in dezelfde klas geplaatst is. Ik had n.l. van Vliet telefonisch verzocht een der kinderen opdracht te geven, het op school gehoorde aan Ralf over te brengen.

Gisterenmiddag ben ik weer – nu toch wel voor het laatst voorlopig – met Ralf naar Scheveningen geweest. We zagen slierten oorlogsschepen aan de horizon en hoorden af en toe luide ontploffingen.

8 Sept.

Ralfje was, evenals trouwens de vorige week (toen voor het eerst sedert de vacantie) naar de padvinderij. De padvinders mogen niet meer op straat hun spelletjes beoefenen: dat is van hogerhand verboden.58

Rose heeft vandaag afscheid genomen van tante Rosa (die met een paar andere dames van het ‘Heim’ naar Nunspeet gaat), van de Bondi’s (die naar Hilversum gaan) en van een paar weeskinderen, die in Utrecht ondergebracht worden. Oom Hirsch Gradenwitz en zijn vrouw vestigen zich in Muiderberg, Seppi gaat met vele anderen naar Leeuwarden.

Toen ik vanochtend tegen half 8 in ’t Oude Lieden Gesticht kwam stond daar al een aantal uit het buitenland afkomstige oudjes in de gang gereed, met hun povere boeltje, om te vertrekken.

Het is de laatste week van mijn kaddiesj-zeggen.59 Druijff was zo attent te vragen of ik de volgende dagen bij hem kwam ontbijten vóór ’t begin van de school, wat ik natuurlijk dankbaar aannam.

9 Sept.

De Duitsers zijn verrukt over hun aanvallen op Londen gedurende de paar laatste dagen, waarbij ruim 1 millioen K.G. aan bommen neergeworpen is.

De maatregel tegen buitenlanders in de kuststreek treft o.a. ook leerlingen van allerlei scholen en enkele leraren, zoals juffr. Tarrant van het Lyceum a/h Stokroosplein (zij is Engelse).

Ralf’s leraar voor Nat. Historie is gestorven ten gevolge van een aanrijding met een Duitse militaire auto.60