Olympus maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact
De lange weg naar de vrijheid verscheen eerder bij Uitgeverij Contact

Deze digitale editie is gemaakt naar de 22e druk; ISBN 978 90 467 0370 0

© 1994, 2008 Nelson Mandela
Oorspronkelijke titel Long Walk to Freedom. The Autobiography of Nelson Mandela
© 1995, 2008 Nederlandse vertaling Rita Gircour en Zsuzsó Pennings
Omslagillustratie ANP/Kim Ludbrook

ISBN 978 90 254 3408 3
NUR 321

www.atlascontact.nl

Ik draag dit boek op aan mijn zes kinderen, Madiba en Makaziwe (mijn eerste dochter), die gestorven zijn, en aan Makgatho, Makaziwe, Zenani en Zindzi, wier steun en liefde ik koester; aan mijn eenentwintig kleinkinderen en drie achterkleinkinderen aan wie ik veel vreugde beleef; en aan al mijn kameraden, vrienden en mede-Zuidafrikanen die ik dien. Hun moed, vastberadenheid en vaderlandsliefde blijven voor mij een bron van inspiratie.

DANKWOORD

Zoals de lezers zullen ontdekken, heeft dit boek een lange voorgeschiedenis. In 1974, tijdens mijn gevangenschap op Robbeneiland, begon ik clandestien aan het schrijven ervan. Zonder de onvermoeibare inzet van mijn oude kameraden Walter Sisulu en Ahmed Kathrada om mijn geheugen op te frissen, had ik het boek waarschijnlijk niet kunnen voltooien. Het manuscript dat ik bij me gehouden had, werd door de autoriteiten ontdekt en in beslag genomen. Maar dank zij de unieke kalligrafische talenten van mijn medegevangenen Mac Maharaj en Isu Chiba heeft het originele manuscript veilig zijn bestemming bereikt. Na mijn vrijlating uit de gevangenis in 1990 heb ik de draad weer opgepakt.

Vanaf mijn vrijlating heb ik een overvolle agenda met veel verplichtingen en verantwoordelijkheden, waardoor ik weinig tijd over had om te schrijven. Gelukkig kreeg ik de steun van toegewijde collega’s, vrienden en mensen uit de uitgeverswereld die me geholpen hebben bij de uiteindelijke voltooiing van mijn boek en die ik daar graag voor wil bedanken.

Ik ben Richard Stengel zeer dankbaar voor zijn steun bij de totstandkoming van dit boek; voor zijn onschatbare hulp bij het bewerken en herzien van de eerste delen en bij het schrijven van de laatste delen. Met genoegen denk ik terug aan onze vroege ochtendwandelingen in Transkei en aan de vele uren die hij me geïnterviewd heeft in Shell House in Johannesburg en bij mij thuis in Houghton. Mijn bijzondere waardering gaat uit naar Mary Pfaff die Richard bij zijn werk geholpen heeft. Verder heb ik gebruik gemaakt van het advies en de hulp van Fatima Meer, Peter Magubane, Nadine Gordimer en Ezekiel Mphahlele.

Ik wil in het bijzonder mijn kameraad Ahmed Kathrada bedanken voor de vele uren die hij heeft gespendeerd aan het corrigeren en herzien van het verhaal en aan het controleren van de feiten. Mijn hartelijke dank aan de staf van het ANC, die met veel geduld heeft geregeld dat het boek tot stand kwam, maar in het bijzonder aan Barbara Masekela voor de efficiënte coördinatie. Hetzelfde geldt voor Iqbal Meer, die vele uren heeft besteed aan de zakelijke aspecten rondom het boek. Ik ben mijn uitgever, William Philips van Little, Brown dankbaar omdat hij me vanaf het begin van dit project in 1990 geholpen heeft en de tekst heeft geredigeerd, en zijn collega’s Jordan Pavlin, Steve Schneider, Mike Mattil en Donna Peterson. Verder wil ik graag professor Gail Gerhart bedanken voor het natrekken van de feiten van het manuscript.

DEEL EEN

KINDERTIJD OP HET PLATTELAND

1

Behalve het leven, een sterk gestel en een duurzame band met het Thembu-koningshuis was het enige dat mijn vader me bij de geboorte geschonken heeft een naam, Rolihlahla. In het Xhosa betekent Rolihlahla letterlijk ‘hij die de takken van de boom trekt’, maar populair gezegd is het eerder ‘onrustzaaier’. Ik geloof niet dat namen het lot bepalen of dat mijn vader op de een of andere manier mijn toekomst voorvoelde, maar later zouden vrienden en familieleden de vele stormen die ik zowel heb veroorzaakt als doorstaan schertsend aan mijn geboortenaam toeschrijven. Mijn meer bekende Engelse voornaam werd me pas op mijn eerste schooldag gegeven, maar nu loop ik op mezelf vooruit.

Ik ben geboren op 18 juli 1918 in Mvezo, een klein dorpje aan de oevers van de Mbashe-rivier in het district Umtata, de hoofdstad van Transkei. Mijn geboortejaar werd gekenmerkt door het einde van de Grote Oorlog, het uitbreken van een griepepidemie die miljoenen mensen over de hele wereld het leven kostte, en het bezoek van een delegatie van het African National Congress aan de vredesconferentie van Versailles om daar uiting te geven aan de grieven van de Afrikaanse bevolking van Zuid-Afrika. Mvezo was echter een afgelegen dorp, een klein gebiedje ver van alle wereldgebeurtenissen, waar men al eeuwenlang op bijna dezelfde wijze leefde.

Transkei ligt zo’n 1300 km ten oosten van Kaapstad en ongeveer 900 km ten zuiden van Johannesburg, tussen de Kei-rivier en de grens van Natal, tussen de ruige Drakensberge in het noorden en het blauwe water van de Indische Oceaan in het oosten. Het is een prachtige streek met golvende heuvels, vruchtbare valleien en honderden rivieren en beken, waardoor het landschap zelfs in de winter groen blijft. Transkei was een van de grootste districten binnen Zuid-Afrika, ongeveer ter grootte van Zwitserland, met een bevolking van ongeveer drieënhalf miljoen Xhosa’s en een kleine minderheid Basotho’s en witten. Het is het land van de Thembu’s, die deel uitmaken van het Xhosa-rijk, waartoe ik behoor.

Mijn vader, Gadla Henry Mphakanyiswa, was chief, zowel vanwege zijn afkomst als door de traditie. Hij werd officieel benoemd tot chief van Mvezo door de koning van de Thembu-stam, maar onder het Britse bewind moest zijn benoeming bekrachtigd worden door de regering, in Mvezo vertegenwoordigd door de plaatselijke magistraat. Door zijn regeringsaanstelling als chief had hij recht op salaris en op een deel van de lokale belastinggelden die de regering inde voor vaccinatie van het vee en voor de gemeenschappelijke weiden. Hoewel de rol van chief in hoog aanzien stond en alom gerespecteerd werd, was hij, zelfs vijfenzeventig jaar geleden al, gedevalueerd door een onwelwillende witte regering.

De Thembu-stam gaat twintig generaties terug tot koning Zwide. Volgens de overlevering leefden de Thembu’s in de heuvels aan de voet van de Drakensberge en trokken ze in de zestiende eeuw naar de kust, waar ze in het Xhosa-rijk werden opgenomen. De Xhosa’s maken deel uit van de Nguni, die, toch zeker al sinds de elfde eeuw, leefden, jaagden en visten in het rijke en milde zuidoostelijke deel van Zuid-Afrika, tussen het grote plateau in het noorden en de Indische Oceaan in het zuiden. De Nguni kunnen verdeeld worden in een noordelijke groep – de Zulu’s en de Swazi’s – en een zuidelijke groep die bestaat uit amaBaca, amaBomvana, amaGcaleka, amaMfengu, amaMpodomise, amaMpondo, abeSotho en abeThembu, die samen de Xhosa-natie vormen.

De Xhosa’s zijn een trots, patrilineaal volk met een expressieve, welluidende taal en een vast geloof in het belang van wetten, onderwijs en wellevendheid. De Xhosa’s vormden een evenwichtige, harmonieuze maatschappij, waarin iedereen zijn of haar plaats kende. Iedere Xhosa behoort tot een clan waarvan de oorsprong teruggaat tot een bepaalde stamvader. Ik ben een lid van de Madiba-clan, die afstamt van een Thembu-chief die in de achttiende eeuw het bewind voerde in Transkei. Ik word vaak aangesproken met mijn clannaam Madiba, wat een teken van respect is.

Ngubengcuka, een van de grootste Thembu-koningen die de stam verenigde, stierf in 1832. Naar het gebruik van die tijd had hij vrouwen uit de belangrijkste koningshuizen; het Grote Huis, waaruit de opvolger gekozen wordt, het Rechterhuis, en de Ixhiba, een kleiner huis, dat ook wel het Linkerhuis genoemd wordt. Het was de taak van de zonen van de Ixhiba of het Linkerhuis om de koninklijke geschillen te beslechten. Mthikrakra, de oudste zoon van het Grote Huis, volgde Ngubengcuka op en Ngangelizwe en Matanzima waren zonen van hem. Sabata, die vanaf 1954 over de Thembu’s regeerde, was de kleinzoon van Ngangelizwe en hoger geplaatst dan Kalzer Daliwonga, beter bekend als K.D. Matanzima, de vroegere premier van Transkei – volgens wet en traditie mijn neef – die een afstammeling was van Matanzima. De oudste zoon van de Ixhiba was Simakade, en Mandela, zijn jongere broer, was mijn grootvader.

Hoewel de verhalen en geruchten dat ik een pretendent zou zijn naar de Thembu-kroon al vele jaren de ronde doen, ontmaskert de eenvoudige stamboom die ik hier zonet geschetst heb deze verhalen als een mythe. Want hoewel ik tot de koninklijke familie behoorde, was ik niet een van de bevoorrechte leden die werden opgeleid om te regeren. In plaats daarvan werd ik, als afstammeling van het Linkerhuis, erop voorbereid om, net als mijn vader vóór mij, de stamhoofden te adviseren.

Mijn vader was een grote man met een donker uiterlijk en een recht en statig postuur, en ik ga er graag van uit dat ik dat van hem heb geërfd. Hij had een pluk wit haar net boven zijn voorhoofd, en als kleine jongen wreef ik soms witte as in mijn haar om op hem te lijken. Mijn vader was streng en als hij zijn kinderen strafte, spaarde hij de roede niet. Hij kon buitengewoon koppig zijn, ook een eigenschap die, helaas, waarschijnlijk van vader op zoon is overgegaan.

Er wordt wel eens beweerd dat mijn vader premier van Thembuland was tijdens de regering van Dalindyebo, de vader van Sabata, begin 1900, en later bij diens zoon Jongintaba, die hem opvolgde. Die benaming is fout in die zin dat die titel niet bestond, maar zijn rol impliceerde wel ongeveer hetzelfde. Als gerespecteerd en gewaardeerd adviseur van beide koningen begeleidde hij hen op hun reizen en stond hij hen meestal terzijde bij belangrijke besprekingen met regeringsambtenaren. Hij was een groot kenner van de Xhosa-geschiedenis, en deels om die reden werd hij zo gewaardeerd als adviseur. Ik kreeg dus al jong belangstelling voor geschiedenis, wat door mijn vader werd aangemoedigd. Hoewel mijn vader niet kon lezen of schrijven, stond hij bekend als een uitstekend spreker, die zijn toehoorders niet alleen boeide, maar tegelijkertijd onderwees.

Later ontdekte ik dat mijn vader niet alleen adviseur van koningen was, maar ook een ‘koningsmaker’. Na de vroege dood van Jongilizwe omstreeks 1920 was diens zoon Sabata, het kind van de Grote Vrouw, te jong om te regeren. Er ontstond een meningsverschil over wie van de drie oudste zonen van de andere moeders – Jongintaba, Dabulamanzi en Melithafa – als opvolger gekozen zou worden. Mijn vader werd geraadpleegd en hij stelde Jongintaba voor, omdat die het best was opgeleid. Hij voerde aan dat Jongintaba niet alleen een uitstekend regent zou zijn, maar ook een goede mentor voor de jonge prins. Mijn vader en een aantal andere invloedrijke chiefs hadden het enorme respect voor ontwikkeling dat ongeletterden vaak eigen is. Het advies was controversieel omdat Jongintaba’s moeder van een lager huis was, maar mijn vaders keus werd uiteindelijk geaccepteerd zowel door de Thembu’s als door de Britse regering. Later zou Jongintaba hem een wederdienst bewijzen op een manier die mijn vader toen niet kon voorzien.

In totaal had mijn vader vier vrouwen, van wie de derde, mijn moeder Nosekeni Fanny, de dochter van Nkedama van de amaMpemvu-clan van de Xhosa’s, tot het Rechterhuis behoorde. Alle vrouwen, zowel van het Grote Huis en het Rechterhuis (mijn moeder) als van het Linkerhuis en het Iqadi of ondersteunende huis, hadden hun eigen kraal. Een kraal was een eigen stukje grond dat gewoonlijk bestond uit een eenvoudig omheind erf voor vee, wat bouwland en een of meer hutten met strodaken. De kralen van mijn vaders vrouwen lagen vele kilometers uit elkaar en hij reisde van de ene naar de andere. Zo verwekte mijn vader in totaal dertien kinderen, vier jongens en negen meisjes. Ik ben het oudste kind uit het Rechterhuis en de jongste van zijn vier zonen. Ik heb drie zussen, Baliwe, Notancu en Makhutswana, van wie Baliwe de oudste was. Hoewel Mlahlwa zijn oudste zoon was, zou Daligqili, de zoon uit het Grote Huis die begin 1930 stierf, mijn vader als chief opvolgen. Behalve ikzelf zijn al mijn vaders zonen nu overleden, en ze waren allemaal mijn meerdere, niet alleen qua leeftijd, maar ook qua status.

Toen ik nog maar een baby was, raakte mijn vader betrokken bij een geschil dat hem van zijn positie als chief in Mvezo beroofde en waarbij een karaktertrek van hem werd onthuld die hij naar mijn mening op zijn zoon heeft overgedragen. Ik blijf erbij dat persoonlijkheid meer wordt bepaald door opvoeding dan door aanleg, maar mijn vader bezat een trotse weerbarstigheid en een koppig rechtvaardigheidsgevoel die ik in mezelf herken. Mijn vader was chief – of hoofdman, zoals de witten het pleegden te noemen – aangesteld zowel door de regering als door de koning, en hij moest zich niet alleen verantwoorden tegenover de Thembu-koning, maar ook tegenover de lokale magistraat. Op een dag diende een van zijn onderdanen een klacht tegen hem in naar aanleiding van een os die van zijn eigenaar was weggelopen. Daarop zond de magistraat mijn vader een boodschap waarin hij hem beval voor hem te verschijnen. Toen mijn vader de dagvaarding ontving, stuurde hij het volgende antwoord terug: ‘Andizi, ndisaqula’ (‘Ik kom niet, ik ben mijn zwaard nog aan het omgorden’). In die tijd kon je magistraten niet uitdagen. Een dergelijk gedrag kon als het toppunt van brutaliteit worden opgevat – wat in dit geval dan ook gebeurde.

Mijn vaders reactie kwam voort uit zijn overtuiging dat de magistraat geen legitieme macht over hem had. Als het stamaangelegenheden betrof, werd hij niet door de wetten van de koning van Engeland geleid, maar door Thembu-traditie. Deze openlijke ongehoorzaamheid kwam niet voort uit een vlaag van woede, maar uit een principiële houding. Hij kwam op voor zijn traditionele rechten als chief en vocht de autoriteit van de magistraat aan.

Toen de magistraat mijn vaders antwoord ontving, beschuldigde hij hem onmiddellijk van insubordinatie. Er werd geen onderzoek ingesteld, dat was alleen weggelegd voor witte regeringsambtenaren. De magistraat ontsloeg hem gewoon, waarmee er een eind kwam aan de periode dat de Mandela’s chief waren.

Toentertijd was ik me nog niet bewust van die gebeurtenissen, maar ze hebben mijn leven wel beïnvloed. Mijn vader, die naar de maatstaven van zijn tijd een rijk edelman was, verloor zowel zijn fortuin als zijn titel. Hij raakte het grootste deel van zijn vee, zijn land en de inkomsten daarvan kwijt. Gedwongen door de verslechterde omstandigheden verhuisde mijn moeder naar Qunu, een iets groter dorp ten noorden van Mvezo, waar ze op steun kon rekenen van familie en vrienden. In Qunu leefden we op minder grote voet, maar in dat dorp dicht bij Umtata heb ik de gelukkigste jaren van mijn kindertijd doorgebracht, en mijn vroegste herinneringen vinden daar hun oorsprong.

2

Het dorp Qunu lag in een smalle, grazige vallei, doorkruist door heldere stromen en omringd door groene heuvels. Er woonden maar een paar honderd mensen. De muren van de bijenkorfvormige hutten waarin ze leefden waren van klei, en een houten paal in het midden ondersteunde het puntige strodak. De vloer was gemaakt van fijngestampte aarde afkomstig van de harde koepel van een mierenhoop, en hij werd regelmatig geëgaliseerd met verse koeiemest. De rook van het vuur ging door het dak naar buiten en de enige ingang was een lage deur waar je gebukt doorheen moest. De rondavels lagen meestal bij elkaar in een woongebied dat een eindje van de maïsvelden af lag. Er waren geen wegen, alleen door blote jongens- en vrouwenvoeten platgetrapte graspaden. De vrouwen en kinderen van het dorp droegen met oker geverfde dekens, alleen de paar christenen uit het dorp droegen westerse kleding. Runderen, schapen, geiten en paarden graasden samen op de gemeenschappelijke weiden. Het land rondom Qunu was voor het grootste deel boomloos, met uitzondering van een paar groepjes populieren op een van de heuvels bij het dorp. Het land zelf was van de staat. De Afrikanen, op enkele uitzonderingen na, mochten toen in Zuid-Afrika geen eigen grond bezitten, maar moesten het land tegen een jaarlijkse vergoeding pachten van de regering. In het gebied waren twee kleine lagere scholen, een winkel, en een ontsmettingstank om het vee van teken en ziekten te bevrijden.

Ons voedsel bestond voornamelijk uit maïs (die wij mealies noemen) sorghum, bonen en pompoenen, niet vanwege een of andere aangeboren voorkeur voor dit voedsel, maar omdat de mensen zich niet meer konden veroorloven. De rijkere families in ons dorp vulden hun dieet aan met melk, thee, koffie en suiker, maar voor de meeste mensen in Qunu waren dat exotische luxeartikelen die hun middelen ver te boven gingen. Het water dat gebruikt werd voor de akkers en om te koken en te wassen, moest in emmers uit beken en bronnen worden gehaald. Dat was vrouwenwerk, en Qunu bestond voornamelijk uit vrouwen en kinderen, want de meeste mannen werkten het grootste deel van het jaar op verafgelegen boerderijen of in de mijnen langs de Reef, de grote bergketen met goudhoudend gesteente en schalie, die de zuidelijke grenslijn van Johannesburg vormt. Ze kwamen hooguit twee keer per jaar terug, voornamelijk om hun akkers te ploegen. Het hooien, wieden en oogsten werd aan de vrouwen en kinderen overgelaten. De meeste mensen van het dorp konden niet lezen of schrijven en het begrip onderwijs was velen nog vreemd.

Mijn moeder had in Qunu de leiding over drie rondavels, die voor zover ik me kan herinneren altijd vol waren met baby’s en kinderen van bloedverwanten. Ik kan me nauwelijks herinneren dat ik als kind ooit alleen was. In de Afrikaanse cultuur worden de zonen en dochters van ooms en tantes beschouwd als broers en zussen, niet als neven en nichten. We maken niet hetzelfde onderscheid tussen bloedverwanten als westerlingen. We hebben geen halfbroers of halfzusters. De zuster van mijn moeder is mijn moeder; de zoon van mijn oom is mijn broer; het kind van mijn broer is mijn zoon of dochter.

Van de drie hutten van mijn moeder werd er een gebruikt om te koken, een om in te slapen en een als opslagruimte. In de hut waarin we sliepen, stond geen meubilair in de westerse betekenis van het woord. We sliepen op matten en zaten op de grond. Ik zag voor het eerst kussens toen ik naar Mqhekezweni ging. Mijn moeder kookte in een ijzeren driepootpot boven een open vuur, midden in of buiten de hut. Alles wat we aten werd door onszelf verbouwd en bereid. Mijn moeder plantte en oogstte haar eigen maïs. De maïskolven werden geoogst als ze hard en droog waren, ze werden bewaard in zakken of in kuilen in de grond. Voor het bereiden van de mealies gebruikten de vrouwen verschillende methoden. Soms maalden ze de korrels tussen twee stenen om brood te bakken. Soms kookten ze de mealies eerst om umphothulo te krijgen (maïsmeel dat met zure melk gegeten wordt) of umngqusho (samp ofwel grofgemalen maïspap die soms met, soms zonder bonen gegeten wordt). In tegenstelling tot mealies, waarvan we soms niet voldoende hadden, was er altijd volop melk van onze koeien en geiten.

Al heel jong bracht ik het grootste deel van mijn vrije tijd op de velden door, spelend en vechtend met de andere jongens van het dorp. Een jongen die bij moeder thuis bleef, werd beschouwd als een moederskindje, ’s Avonds deelde ik mijn eten en mijn deken met diezelfde jongens. Ik was net vijf toen ik als herdersjongen in de wei op de schapen en de kalveren moest passen. Ik ontdekte de bijna mystieke band die de Xhosa’s hebben met vee, dat niet alleen als bron van voedsel en welvaart gezien wordt, maar ook als een zegening van God en een bron van geluk. In de velden leerde ik vogels neer te halen met een katapult, wilde honing, vruchten en eetbare wortels te vinden, warme, zoete melk te drinken zo uit de uier van een koe, te zwemmen in de heldere koude beekjes en vis te vangen met twijn en scherpe stukjes ijzerdraad. Ik leerde stokvechten – essentieel voor iedere Afrikaanse plattelandsjongen – en oefende de verschillende technieken: slagen pareren, schijnbewegingen maken naar de ene kant en dan naar de andere kant slaan, door snel voetenwerk aan een tegenstander ontsnappen. Van die tijd dateert mijn liefde voor het veld, het weidse landschap en de eenvoudige schoonheid van de natuur, de zuivere lijn van de horizon.

Als jongens moesten we het hebben van onze eigen vindingrijkheid. We maakten ons eigen speelgoed. We kneedden dieren en vogels van klei. We maakten sleeën van boomtakken die we door ossen lieten trekken. De natuur was ons speelterrein. De heuvels boven Qunu waren bezaaid met grote gladde rotsblokken waar wij onze eigen glijbaan van maakten. We zaten op platte stenen en lieten ons van de grote rotsen naar beneden glijden. We deden dat tot onze achtersten zo’n pijn deden dat we nauwelijks meer konden zitten. Ik leerde rijden door op jonge kalveren te gaan zitten, en nadat ik een paar keer op de grond was geworpen, had ik de slag te pakken.

Ik heb ooit mijn lesje geleerd van een weerspannige ezel. We klommen om beurten op zijn rug en toen ik de kans kreeg om op zijn rug te springen, dook de ezel plotseling een doornstruik in. Hij boog zijn kop voorover en probeerde me af te werpen, wat hem lukte. Mijn gezicht zat inmiddels vol krassen en schrammen en ik voelde me voor mijn vrienden voor schut staan. Net als de mensen in het Oosten, hebben de Afrikanen een sterk ontwikkeld gevoel van waardigheid, of wat de Chinezen ‘gezicht’ noemen. Ik had gezichtsverlies geleden tegenover mijn vrienden en ik werd vuurrood van schaamte. Ook al was ik maar door een ezel afgeworpen, toch leerde ik hierdoor dat het vernederen van iemand onnodig lijden veroorzaakt, en zelfs als jongen leerde ik mijn tegenstanders te verslaan zonder hun eergevoel aan te tasten.

Meestal speelden de jongens onder elkaar, maar soms mochten onze zusjes meedoen. Als de meisjes meespeelden, deden we meestal spelletjes als ndize (verstoppertje) en icekwa (tikkertje). Maar wat ik het liefst met meisjes speelde, was wat wij khetha noemden, of Kies-je-lief. Dat was niet zozeer een georganiseerd spel, maar iets wat spontaan opkwam als we een groepje meisjes van onze eigen leeftijd aanklampten en eisten dat ze allemaal de jongen uitkozen van wie ze hielden. Onze regels schreven voor dat de keus van het meisje moest worden gerespecteerd en als ze eenmaal haar favoriet gekozen had, mocht ze haar reis voortzetten, geëscorteerd door de geluksvogel van wie ze hield. Maar de meisjes waren bijdehand en veel slimmer dan wij onnozelaars. Vaak overlegden ze samen en kozen een jongen, meestal de lelijkste, die ze dan aan een stuk door plaagden.

Het meest populaire spel voor jongens was thinti, en zoals de meeste jongensspelletjes was het een soort oorlogje spelen. Er werden twee stokken stevig rechtop in de grond geslagen, ongeveer dertig meter uit elkaar, en dat was het doel. De bedoeling van het spel was dat elk team met stokken het andere doel omgooide. We verdedigden ons eigen doel en probeerden te voorkomen dat het andere team de stokken die overgegooid waren terughaalden. Toen we ouder werden, organiseerden we wedstrijden met jongens uit naburige dorpen en we hadden grote bewondering voor de jongens die zich bij deze broederlijke gevechten onderscheidden, ongeveer zoals generaals die in de oorlog grote overwinningen hebben behaald terecht vereerd worden.

Na dit soort spelletjes ging ik terug naar mijn moeders kraal, waar zij het avondeten klaarmaakte. Terwijl mijn vader altijd verhalen vertelde over historische veldslagen en heldhaftige Xhosa-krijgers, boeide mijn moeder ons met Xhosa-legenden en -fabels van talloze generaties. Deze verhalen stimuleerden mijn kinderlijke verbeelding en meestal bevatten ze een of andere morele les. Ik herinner me nog een verhaal dat mijn moeder ons vertelde over een reiziger die werd aangesproken door een oude vrouw met een erge vorm van staar. De vrouw vroeg de reiziger om hulp en de man wendde zijn ogen af. Toen kwam er een andere man langs, die eveneens werd aangesproken door de oude vrouw. Ze vroeg hem of hij haar ogen wilde schoonmaken en hoewel hij dat een onplezierige taak vond, deed hij wat ze hem vroeg. Toen, o wonder, vielen de oude vrouw de schellen van de ogen en werd ze jong en mooi. De man trouwde met haar en werd rijk en welvarend. Het is een simpel verhaaltje, maar de moraal is er een van alle tijden: deugdzaamheid en edelmoedigheid worden vaak op onvoorziene wijze beloond.

Zoals alle Xhosa-kinderen verwierf ik mijn kennis hoofdzakelijk door kijken. We werden geacht te leren door na te volgen en na te leven, niet door te vragen. De eerste keren dat ik bij witte mensen thuis kwam, stond ik vaak versteld van de hoeveelheid en het soort vragen die de kinderen hun ouders stelden – en de bereidheid van de ouders ze steeds maar weer te beantwoorden. Bij mij thuis vonden ze vragen lastig; volwassenen gaven informatie als ze dat nodig vonden.

Mijn leven, en dat van de meeste Xhosa’s toen, werd bepaald door gebruiken, rituelen en taboes. Ze waren het alfa en omega van ons bestaan en werden onvoorwaardelijk geaccepteerd. Mannen volgden de weg die hun vaders voor hen hadden uitgestippeld, vrouwen leidden hetzelfde leven als hun moeders voor hen. Zonder dat het me werd verteld, maakte ik me al snel de ingewikkelde regels eigen die de verhoudingen tussen mannen en vrouwen bepaalden. Ik leerde dat een man het huis waar een vrouw net een kind had gebaard niet mocht binnengaan, dat een pasgetrouwde vrouw de kraal van haar nieuwe thuis niet mocht betreden zonder dat er een grote ceremonie aan voorafging en dat het verwaarlozen van je voorouders ongeluk bracht. Als je op de een of andere manier schande bracht over je voorouders, kon je je misstap alleen maar goedmaken door een medicijnman of een stamoudste te raadplegen, die contact legde met de voorouders en je oprechte verontschuldigingen overbracht. Het geloof hierin leek mij een volkomen natuurlijke zaak.

Als jongen zag ik in Qunu weinig witte mensen. De plaatselijke magistraat was uiteraard wit en de dichtstbijzijnde winkelier ook. Zo nu en dan passeerden witte reizigers of politiemannen onze streek. Deze witte mensen leken me machtig als goden en ik was me ervan bewust dat ze werden behandeld met een mengeling van vrees en respect. Maar ze speelden slechts een geringe rol in mijn leven en ik dacht niet of nauwelijks na over de witten in het algemeen of over de relatie tussen mijn eigen mensen en die merkwaardige, afstandelijke figuren.

De enige rivaliteit tussen de verschillende clans of stammen in onze kleine wereld in Qunu was die tussen de Xhosa’s en de amaMfengu, van wie er een klein aantal in ons dorp woonde. De amaMfengu kwamen naar de Oostkaap nadat ze voor Shaka’s Zulu-legers gevlucht waren, in een periode die bekendstaat als de iMfecane, de grote golf van veldslagen en volksverhuizingen tussen 1820 en 1840 die begon met de opkomst van Shaka en de Zulu-staat, en waarin de Zulu-krijgers eropuit waren alle stammen te onderwerpen en onder één militair bewind te brengen. De amaMfengu, die oorspronkelijk geen Xhosa spraken, waren vluchtelingen tijdens de iMfecane en werden gedwongen werk te verrichten dat geen andere Afrikaan wilde doen. Ze werkten op boerderijen en in winkels van witten, iets waar de meer gevestigde Xhosa-stammen op neerkeken. Maar de amaMfengu waren hardwerkende mensen en door hun contact met Europeanen waren ze vaak ontwikkelder en meer verwesterd dan andere Afrikanen.

Toen ik een jongen was, waren de amaMfengu de meest vooruitstrevende groep uit de samenleving, die de dominees, politiemannen, onderwijzers, klerken en tolken van de streek voortbracht. Ze werden ook als eerste christen, bouwden betere huizen, gebruikten meer wetenschappelijke landbouwmethoden en waren rijker dan hun Xhosa dorpsgenoten. Ze bevestigden de stelling van de zendelingen dat christenen beschaafd zijn en dat beschaafde mensen christen zijn. Er bestond nog steeds een zekere mate van vijandigheid naar de amaMfengu toe, maar terugkijkend zou ik dat eerder aan jaloezie toeschrijven dan aan stammenhaat. Die lokale vorm van stamgevoel die ik als jongen waarnam, was betrekkelijk onschuldig. In dat stadium merkte ik niets en vermoedde ik ook niet het bestaan van een gewelddadige vorm van rivaliteit tussen de stammen, die later door de witte regering van Zuid-Afrika werd aangewakkerd.

Mijn vader deelde het ter plaatse heersende vooroordeel ten aanzien van de amaMfengu niet en was bevriend met de amaMfengu-broers George en Ben Mbekela. De broers vormden een uitzondering in Qunu: ze waren ontwikkeld en christen. George, de oudste van de twee, was een gepensioneerd onderwijzer en Ben was brigadier. Ondanks de bekeringsdrang van de Mbekela-broers hield mijn vader zich afzijdig van het christendom en bewaarde zijn geloof in de grote geest van de Xhosa’s, Qamata, de God van zijn voorvaderen. Mijn vader was een officieuze priester; hij hield toezicht bij het rituele slachten van geiten en kalveren en trad officieel op bij plaatselijke traditionele riten in verband met zaaien, oogsten, geboorte, huwelijk, initiatieplechtigheden en begrafenissen. Hij hoefde niet tot priester gewijd te worden, want de traditionele godsdienst van de Xhosa’s wordt gekenmerkt door een kosmische samenhang, zodat er weinig verschil is tussen gewijd en seculier, tussen natuurlijk en bovennatuurlijk.

Terwijl het geloof van de gebroeders Mbekela mijn vader niet beïnvloedde, inspireerde het wel mijn moeder, die christen werd. Eigenlijk was Fanny haar doopnaam, want hij was haar in de kerk gegeven. Door de invloed van de gebroeders Mbekela werd ikzelf gedoopt in de methodistische Kerk, toen bekend onder de naam Wesleyan Church, en naar school gestuurd. De broers kwamen vaak een praatje met me maken als ik aan het spelen was of aan het schapenhoeden. Op een dag ging George Mbekela naar mijn moeder toe. ‘Jouw zoon is een slimme knaap,’ zei hij, ‘hij zou naar school toe moeten.’ Mijn moeder zei niets. In mijn familie was nog nooit iemand naar school gegaan en mijn moeder was niet op Mbekela’s suggestie voorbereid. Maar ze gaf het door aan mijn vader, die ondanks – of misschien juist dank zij – zijn eigen gebrek aan opleiding onmiddellijk besloot dat zijn jongste zoon naar school moest.

Het schoolgebouw, dat vanuit Qunu aan de andere kant van de heuvel lag, bestond uit één lokaal en had een westers dak. Ik was zeven jaar oud en de dag voordat ik zou beginnen, nam mijn vader me apart en vertelde me dat ik netjes gekleed naar school moest. Tot die tijd had ik, net als alle andere jongens in Qunu, alleen een deken gedragen die over één schouder was geslagen en bij de heup vastgespeld. Mijn vader nam een van zijn broeken en sneed de pijpen op kniehoogte af. Hij zei me dat ik hem aan moest trekken, wat ik deed, en de pijpen hadden ongeveer de juiste lengte, maar de tailleband was veel te wijd. Toen nam mijn vader een stuk touw en snoerde de broek stevig om mijn middel. Ik moet er komisch uitgezien hebben, maar nooit meer heb ik een pak gehad waar ik me zo trots in voelde als in mijn vaders afgeknipte broek.

Op de eerste schooldag gaf mijn juffrouw, Miss Mdingane, ons allemaal een Engelse naam en zei dat dit van nu af aan de naam was waar we op school naar moesten luisteren. Dat was toen onder Afrikanen gebruikelijk, wat ongetwijfeld toe te schrijven was aan de Britse invloed op ons onderwijs. Het onderwijs dat ik kreeg was Brits en er werd automatisch van uitgegaan dat de Britse ideeën, de Britse cultuur en de Britse instellingen superieur waren. Er bestond gewoon geen Afrikaanse cultuur.

De Afrikanen van mijn generatie – en zelfs nu nog – hebben vaak zowel een Engelse als een Afrikaanse naam. Witte mensen zijn doorgaans niet bereid of in staat Afrikaanse namen uit te spreken en beschouwen het als onbeschaafd er een te hebben. Die dag zei Miss Mdingane me dat mijn nieuwe naam Nelson was. Ik heb geen idee waarom ze me juist die naam gaf. Misschien had het iets te maken met de grote Britse admiraal Lord Nelson, maar dat is maar een veronderstelling.

3

Toen ik negen jaar was, voelde ik dat er in het huis iets gaande was. Mijn vader, die zijn vrouwen om beurten bezocht en meestal een week per maand bij ons was, was aangekomen. Maar het was niet op de gebruikelijke tijd, want hij werd pas een paar dagen later verwacht. Ik trof hem aan in mijn moeders hut, liggend op zijn rug en midden in een hoestbui waar geen eind aan leek te komen. Zo jong als ik was, voelde ik dat mijn vader het niet lang meer zou maken. Hij leed aan een of andere longaandoening, maar er was geen diagnose gesteld, omdat mijn vader nooit naar een dokter was geweest. Hij bleef verscheidene dagen in de hut zonder te bewegen of te spreken en op een nacht verslechterde zijn toestand plotseling. Mijn moeder en mijn vaders jongste vrouw, Nodayimani, die naar ons toe gekomen was, verzorgden hem, en later die nacht riep hij Nodayimani. ‘Breng me mijn tabak,’ zei hij. Mijn moeder en Nodayimani overlegden en besloten dat het onverstandig zou zijn hem in deze toestand zijn tabak te geven. Maar hij bleef erom vragen en op een gegeven moment stopte Nodayimani zijn pijp, stak hem aan en gaf hem aan hem. Mijn vader rookte en werd rustig. Ongeveer een uur lang rookte hij, toen stierf hij terwijl zijn pijp nog brandde.

In mijn herinnering voelde ik me niet zozeer verdrietig als wel hulpeloos. Hoewel mijn moeder het middelpunt van mijn bestaan was, identificeerde ik me met mijn vader. Mijn vaders dood veranderde mijn hele leven op een manier die ik toen niet kon voorzien. Na een korte rouwperiode deelde mijn moeder mij mee dat ik uit Qunu weg zou gaan. Ik vroeg haar niet waar ik naar toe zou gaan en waarom.

Ik pakte de paar dingen die ik bezat bij elkaar en op een vroege ochtend reisden we westwaarts naar mijn nieuwe woonplaats. Ik rouwde minder om mijn vader dan om de wereld die ik achterliet. Qunu was het enige dat ik kende en ik hield er onvoorwaardelijk van, zoals een kind van zijn eerste thuis houdt. Voor we achter de heuvels verdwenen, draaide ik me om en keek naar ik dacht voor het laatst naar mijn dorp. Ik zag de eenvoudige hutten en de mensen die aan het werk waren; de rivier waar ik met de andere jongens in gespetterd en gespeeld had; de maïsvelden en de groene weiden waar de kudden lui stonden te grazen. Ik stelde me voor hoe mijn vriendjes buiten vogeltjes vingen, zoete melk zo uit de uier van de koe dronken en stoeiden in het meertje aan het eind van de beek. Maar mijn blik bleef vooral rusten op de drie eenvoudige hutten waar ik mijn moeders liefde en bescherming genoten had. Die drie hutten associeerde ik met al mijn geluk, met het leven zelf, en ik had er spijt van dat ik ze voor ik wegging niet alle drie had gekust. Ik kon me niet voorstellen dat de toekomst ook maar enigszins kon opwegen tegen het verleden dat ik achterliet.

We reisden te voet en in stilte tot de zon langzaam achter de horizon verdween. Maar de stilte van het hart tussen moeder en kind is niet eenzaam. Mijn moeder en ik praatten nooit veel, maar dat was ook niet nodig. Ik had nooit aan haar liefde en steun getwijfeld. Het was een vermoeiende reis, over rotsachtige wegen, heuvel op heuvel af, door talrijke dorpen, maar we pauzeerden niet. Laat in de middag kwamen we in een dorp in een kleine door bomen omgeven vallei. Midden in het dorp stond een prachtig groot huis dat alles wat ik ooit gezien had zo overtrof dat ik er alleen maar met verbazing naar kon kijken. Het gebouw bestond uit twee iingxande (langwerpige huizen) en zeven statige rondavels, allemaal witgekalkt, die zelfs in het licht van de ondergaande zon nog oogverblindend waren. Er was een grote voortuin en een maïsveld omgeven door omrasterde perzikbomen. En aan de achterkant strekten zich een zelfs nog grotere tuin uit waarin appelbomen pronkten, een groentetuin, een bloemenperk en een groepje acacia’s. Er stond een witgepleisterde kerk in de buurt.

In de schaduw van twee gombomen die de voordeur van het grootste huis opluisterden, zat een groep van ongeveer twintig stamoudsten. Rondom het perceel bevond zich, tevreden grazend op het vruchtbare land, een kudde van minstens vijftig runderen en misschien wel vijfhonderd schapen. Alles was prachtig onderhouden, en het was een toonbeeld van rijkdom en ordelijkheid dat mijn verbeelding te boven ging. Dit was de Grote Plaats, Mqhekezweni, de tijdelijke hoofdstad van Thembuland, de koninklijke residentie van Chief Jongintaba Dalindyebo, regent van de Thembu’s.

Terwijl ik in de ondergaande zon al deze grandeur in me opnam, reed er een enorme auto de westelijke poort binnen en de in de schaduw zittende mannen kwamen onmiddellijk overeind. Ze namen hun hoed af en riepen: ‘Bayete a-a-a Jongintaba!’, de traditionele groet van de Xhosa’s voor hun chief. Uit de auto (later leerde ik dat dit majestueuze voertuig een Ford V8 was) stapte een kleine, gezette man in een keurig pak. Zelfs in mijn kinderogen had hij het zelfvertrouwen en de houding van een man die aan macht gewend was. Zijn naam paste goed bij hem, want Jongintaba betekent letterlijk ‘hij die naar de bergen kijkt’, en hij was een man met een sterke persoonlijkheid, op wie alle ogen gericht waren. Hij had een donker uiterlijk en een intelligent gezicht, en hij gaf alle mannen onder de boom vluchtig een hand. Later begreep ik dat deze mannen het Hoogste Thembu-gerechtshof vormden. Dit was de regent die de komende tien jaar mijn voogd en weldoener zou zijn.

Terwijl ik Jongintaba en zijn hof zo gadesloeg, voelde ik me als een jong boompje dat met wortel en al uit de grond was gerukt en midden in de sterke stroom van een rivier werd geworpen, waar ik niet tegen opgewassen was. Ik was diep onder de indruk en tegelijkertijd totaal in verwarring. Tot dan toe had ik alleen maar aan mijn eigen pleziertjes gedacht en waren mijn enige ambities lekker eten en kampioen stokvechter worden. Ik dacht niet aan geld, rang, roem of macht. Plotseling ging er een nieuwe wereld voor me open. Als kinderen van arme families opeens geconfronteerd worden met grote rijkdom, staan ze vaak aan veel nieuwe verleidingen bloot. Ik vormde daarop geen uitzondering. Ik voelde hoe een groot deel van mijn overtuigingen en loyaliteit begon weg te ebben. De broze basis die mijn ouders gelegd hadden, begon te wankelen. Op dat ogenblik zag ik dat het leven misschien meer voor me in petto had dan kampioen stokvechter worden.

Later hoorde ik dat Jongintaba na mijn vaders dood had aangeboden mijn voogd te worden. Hij zou me als een eigen kind behandelen en ik zou dezelfde voorrechten genieten. Mijn moeder had geen keus; zo’n aanbod van de regent kon men niet afslaan. Hoewel ze me zou missen, was ze blij dat ik onder de hoede van de regent een betere opvoeding zou krijgen dan bij haar. De regent was niet vergeten dat hij plaatsvervangend paramount chief was geworden dank zij mijn vaders bemiddeling.

Mijn moeder bleef een dag of twee in Mqhekezweni voor ze naar Qunu terugging. Ons afscheid was kort. Geen preken, geen wijze woorden en geen kus. Ik vermoed dat ze niet wilde dat ik me ongelukkig zou voelen na haar vertrek en dat ze daarom zakelijk was. Ik wist dat mijn vader wilde dat ik een opleiding zou volgen en me zou voorbereiden op de wijde wereld, en in Qunu kon dat niet. Haar liefdevolle blik gaf me genegenheid en steun die ik nodig had en toen ze vertrok, wendde ze zich naar me toe en zei: ‘Uqinisufokotho Kwedini!’ (‘Hou je goed, mijn jongen!’)

Kinderen zijn vaak de minst sentimentele schepsels die er bestaan, vooral wanneer ze opgaan in iets nieuws. Zelfs toen mijn lieve moeder en eerste vriendin wegging, was ik vol van de verrukkingen van mijn nieuwe huis. Waarom zou ik me niet goed houden? Ik droeg de prachtige nieuwe kleren al die mijn voogd voor me had gekocht.

Ik was snel aan het dagelijkse leven in Mqhekezweni gewend. Een kind past zich makkelijk aan, of helemaal niet – en ik voelde me in de Grote Plaats alsof ik er geboren en getogen was. Voor mij was het een magisch koninkrijk, alles was geweldig, de werkzaamheden die in Qunu saai waren, werden in Mqhekezweni een avontuur. Als ik niet op school zat, liep ik achter de ploeg, begeleidde ik de huifkar of was ik herder. Ik reed paard, haalde vogels neer met een katapult, vond jongens om mee te stoeien en soms dansten we de hele avond op het prachtige gezang en geklap van Thembu-meisjes. Hoewel ik Qunu en mijn moeder miste, voelde ik me al snel helemaal in mijn nieuwe wereld opgenomen.

Ik bezocht de uit één lesruimte bestaande school naast het paleis en leerde Engels, Xhosa, geschiedenis en aardrijkskunde. We lazen Chambers English Reader en maakten onze lessen op zwarte leien.

Onze onderwijzers, Mr. Fadana en later Mr. Giqwa, legden een bijzondere belangstelling voor me aan den dag. Ik deed het goed op school, niet zozeer door schranderheid als wel door vasthoudendheid. Mijn zelfdiscipline werd versterkt door mijn tante Phathiwe, die in de Grote Plaats woonde en iedere avond mijn huiswerk zorgvuldig nakeek.

Mqhekezweni was een zendingspost van de methodisten, veel moderner en meer verwesterd dan Qunu. De mensen waren westers gekleed. De mannen droegen pakken en de vrouwen kozen voor de strenge protestantse stijl van de zendelingen: lange dikke rokken en hooggesloten blouses, met een over de schouder gedrapeerde deken en een elegant om het hoofd gewonden sjaal.

Zoals de wereld in Mqhekezweni om de regent draaide, draaide mijn kleinere wereld om zijn twee kinderen. Justice, de oudste, was zijn enige zoon en erfgenaam van de Grote Plaats, en Nomafu was de dochter van de regent. Ik woonde bij hen en werd op exact dezelfde manier behandeld als zij. We aten hetzelfde voedsel, droegen dezelfde kleren en deden hetzelfde werk. Later kregen we gezelschap van Nxeko, de oudere broer van Sabata, de troonopvolger. Met z’n vieren vormden we een koninklijk kwartet. De regent en zijn vrouw No-England voedden me op alsof ik hun eigen kind was. Ze maakten zich zorgen om me, begeleidden me en straften me, allemaal in een sfeer van liefdevolle rechtvaardigheid. Jongintaba was streng, maar ik twijfelde nooit aan zijn liefde. Ze noemden me bij mijn troetelnaam Tatomkhulu, wat ‘grootvader’ betekende, omdat ik volgens hen op een oude man leek als ik heel ernstig was.

Justice was vier jaar ouder dan ik en werd mijn eerste held na mijn vader. Ik keek in alle opzichten tegen hem op. Hij zat al op Clarkebury, een internaat op ongeveer honderd kilometer afstand. Hij was groot, knap en gespierd, een uitstekend sportman die uitblonk in atletiek, cricket, rugby en voetbal. Hij was opgewekt en hartelijk, een geboren artiest, die zijn publiek in verrukking bracht met zijn zingen en stijldansen. Hij had een grote groep bewonderaarsters, maar werd ook bekritiseerd door mensen die hem een dandy en een playboy vonden. Justice en ik werden hartsvrienden, hoewel we in veel opzichten erg verschillend waren: hij was extravert, ik introvert, hij was lichtzinnig, ik ernstig. Hij leerde makkelijk, ik moest het erin stampen. In mijn ogen was hij precies zoals een man moest zijn en zoals ik zou willen worden. Hoewel we op dezelfde manier behandeld werden, waren we voor verschillende taken voorbestemd: Justice zou een van de machtigste functies van de Thembu-stam erven, terwijl ik zou erven wat de regent me in zijn vrijgevigheid besloot te geven.

Dagelijks liep ik het huis van de regent in en uit om boodschappen te doen. Van de klusjes die ik voor de regent deed, vond ik het persen van zijn pakken het leukst, een baantje waar ik veel eer in stelde. Hij bezat een zestal westerse pakken, en ik bracht menig uur door met het zorgvuldig persen van zijn broeken. Zijn paleis, zoals je het bijna zou kunnen noemen, bestond uit twee grote in westerse stijl gebouwde huizen met golfplaten daken. In die tijd bezaten heel weinig Afrikanen westerse huizen en ze werden als een teken van grote rijkdom beschouwd. In een halve cirkel om het hoofdhuis heen stonden zes rondavels met houten vloeren, iets wat ik nog nooit eerder had gezien. De koning en de koningin sliepen in de rechter rondavel, de zuster van de koningin in de middelste en de linkerhut diende als voorraadruimte. Onder de vloer van de hut van de zuster van de koningin was een bijenkorf en soms tilden we een of twee planken op om van de honing te smullen. Kort na mijn aankomst in Mqhekezweni verhuisden de koning en de koningin naar het uxande, het middelste huis, dat toen automatisch het Grote Huis werd. Vlak erbij stonden drie rondavels; een voor de moeder van de koningin, een voor bezoekers en een die door Justice en mij werd gedeeld.

De twee uitgangspunten die mijn leven in Mqhekezweni beheersten, waren koningschap en Kerk. Deze twee doctrines harmonieerden slecht met elkaar, hoewel ik ze toen niet als tegenstrijdig ervoer. Voor mij was het christendom niet zozeer een geloofssysteem, maar de vaste overtuiging van een enkele man, dominee Matyolo. Zijn sterke persoonlijkheid belichaamde voor mij alles wat in het christendom aantrekkelijk was. Hij was net zo populair en geliefd als de regent en het feit dat hij in geloofszaken de meerdere van de regent was, maakte diepe indruk op me. De Kerk was echter net zo geïnteresseerd in deze wereld als in de volgende: ik zag dat praktisch alles wat de Afrikanen bereikt hadden, dank zij het zendingswerk van de Kerk tot stand gekomen was. De zendelingenscholen leidden op tot klerk, tolk en politieman, wat in die tijd het hoogste was waarnaar een Afrikaan kon streven.

Dominee Matyolo was een gezette man van midden vijftig, met een diepe, krachtige stem die zich uitstekend leende voor preken en zingen. Als hij preekte in de eenvoudige kerk aan de westkant van Mqhekezweni zat het gebouw altijd barstensvol. De kerk weergalmde van de hosanna’s van de gelovigen, terwijl de vrouwen aan zijn voeten knielden en om vergiffenis smeekten. Het eerste verhaal dat ik over de dominee hoorde toen ik in de Grote Plaats kwam, was dat hij, slechts gewapend met een bijbel en een lantaarn, een gevaarlijke geest had verjaagd. Voor mij was dat verhaal niet ongeloofwaardig of tegenstrijdig. Het methodisme zoals dominee Matyolo het verkondigde, bestond uit hel en verdoemenis, gekruid met een beetje Afrikaans animisme. God was wijs en alomtegenwoordig, maar Hij was ook een God der wrake die geen slechte daad ongestraft liet.

De enige keer dat ik in Qunu naar de kerk was geweest, was toen ik gedoopt werd. Godsdienst was een ritueel waar ik aan toegaf om mijn moeder te plezieren en waar ik verder geen betekenis aan hechtte. Maar in Mqhekezweni was godsdienst een essentieel deel van het leven en ik ging iedere zondag met de regent en zijn vrouw naar de kerk. De regent nam zijn godsdienst heel serieus. De enige keer dat hij me ooit een pak slaag gaf, was toen ik een zondagsdienst had verzuimd om mee te doen aan een vechtpartij tegen jongens van een ander dorp, een overtreding die ik nooit meer zou begaan.

Dat was niet de enige keer dat ik straf kreeg voor het zondigen tegen de dominee. Op een middag sloop ik dominee Matyolo’s tuin in en stal wat maïskolven, die ik ter plaatse roosterde en opat. Een meisje zag me de maïs eten in de tuin en verklapte dat onmiddellijk aan de geestelijke. Het nieuws deed snel de ronde en het kwam de vrouw van de regent ter ore. Die avond wachtte ze tot het tijd was voor het avondgebed – wat in het huis een dagelijks ritueel was – en confronteerde me met mijn wandaad. Ze verweet me dat ik het brood van een arme dienaar van God had gestolen en daarmee de familie te schande had gemaakt. Ze zei dat de duivel me vast en zeker flink onderhanden zou nemen voor mijn zonde. Ik voelde een onprettige mengeling van angst en schaamte – angst dat ik een of andere kosmische afstraffing zou krijgen en schaamte omdat ik het vertrouwen van mijn pleegfamilie geschonden had.

Door het respect dat de regent alom genoot – zowel bij wit als bij zwart – en de schijnbaar absolute macht die hij bezat, zag ik het koningschap als de spil waar het leven om draaide. De macht en invloed van het koningschap doordrong ieder aspect van ons leven in Mqhekezweni en was het middel bij uitstek om invloed en status te verwerven.

Mijn latere ideeën over leiderschap werden diepgaand beïnvloed door het gadeslaan van de regent en zijn hof. Ik volgde de stambijeenkomsten die regelmatig in de Grote Plaats werden gehouden en leerde ervan. Ze waren niet gepland, maar werden bijeengeroepen als het nodig was om nationale aangelegenheden te bespreken zoals droogte, het selecteren van de runderen, het door de magistraat bevolen beleid of door de regering uitgevaardigde wetten. Iedere Thembu mocht komen – en velen deden dat ook, te paard of te voet.

Bij deze gelegenheden werd de regent omgeven door zijn amaphakathi, een groep hooggeplaatste raadgevers die fungeerden als zijn parlement en rechterlijke macht. Het waren wijze mannen die de kennis van de stamgeschiedenis en -gebruiken uit hun hoofd kenden en wier mening groot gewicht in de schaal legde.

De regent verzond brieven waarin deze chiefs en hoofdmannen van een vergadering op de hoogte werden gesteld, en al snel bood de Grote Plaats een levendige aanblik vanwege alle belangrijke bezoekers en reizigers uit heel Thembuland. De gasten verzamelden zich dan op de binnenplaats voor het huis van de regent en hij opende de vergadering door de aanwezigen te bedanken voor hun komst en uit te leggen waarom hij hen bijeengeroepen had. Daarna zei hij geen woord meer tot de vergadering bijna afgelopen was.

Iedereen die iets te zeggen had, deed dat. Het was democratie in haar zuiverste vorm. Er mag dan een hiërarchie op grond van de belangrijkheid van de sprekers hebben bestaan, maar naar iedereen werd geluisterd, naar koning en onderdaan, krijger en medicijnman, winkelier en boer, landeigenaar en arbeider. De mensen werden niet onderbroken als ze spraken en de vergaderingen duurden uren. Het grondbeginsel van zelfbestuur was dat alle mannen vrij waren om hun mening te uiten en dat ze als burgers gelijkwaardig waren. (Ik ben bang dat vrouwen als tweederangsburgers werden beschouwd.)

Overdag werd er dan een groot feestmaal opgediend en vaak bezorgde ik mezelf buikpijn door al luisterend naar de opeenvolgende sprekers te veel te eten. Ik hoorde hoe sommige sprekers afdwaalden en nooit duidelijk waren en hoe anderen direct ter zake kwamen in een beknopt en samenhangend betoog. Ik merkte hoe sommige sprekers met emotioneel en dramatisch taalgebruik de toehoorders op het gemoed probeerden te werken, terwijl anderen nuchter en kalm waren en emoties schuwden.

In het begin was ik verbaasd door de heftigheid – en openhartigheid – waarmee de mensen de regent bekritiseerden. Hij was niet boven kritiek verheven – in feite was hij er vaak het voornaamste doelwit van. Maar hoe grof de beschuldiging ook was, de regent luisterde alleen maar, zonder zichzelf te verdedigen en zonder enige emotie te tonen.

De vergaderingen gingen door totdat er een soort consensus was bereikt. Ze moesten in eensgezindheid eindigen. Unanimiteit kon echter betekenen dat men aanvaardde dat er een meningsverschil was en dat men een geschiktere tijd moest afwachten om tot een oplossing te komen. Democratie hield in dat alle mannen gehoord moesten worden en dat een beslissing samen, als één volk genomen werd. Een minderheid mocht niet door een meerderheid onder de voet gelopen worden.

Pas aan het eind van een vergadering, als de zon onderging, sprak de regent. Zijn doel was een samenvatting te geven van alles wat er gezegd was en uit de diverse meningen een soort van consensus te vormen. Maar de mensen met een andere mening werden niet tot een conclusie gedwongen. Als er geen overeenstemming kon worden bereikt, moest er een nieuwe vergadering worden belegd. Helemaal aan het eind van de beraadslagingen droeg een zanger of dichter een lofzang voor op de vroegere koningen, waarin een mengeling van complimenten en satire op de huidige koning verwerkt zat, waarop het publiek, aangevoerd door de regent, dan brulde van het lachen.

Als politicus heb ik me altijd laten leiden door de principes die ik voor het eerst door de regent in de Grote Plaats toegepast zag. Bij discussies heb ik er altijd naar gestreefd te luisteren naar wat iedereen te zeggen had voordat ik mijn eigen mening gaf. Vaak zal mijn eigen mening alleen maar de consensus zijn van wat ik in de discussie heb gehoord. Nooit zal ik de stelling van de regent vergeten: een leider, zei hij, is als een herder. Hij blijft achter de kudde en laat de behendigste voorlopen, waarop de anderen volgen, zonder te beseffen dat ze steeds vanuit de achterhoede worden geleid.

In Mqhekezweni ontwikkelde ik mijn interesse voor de Afrikaanse geschiedenis. Daarvoor kende ik alleen maar Xhosa-krijgers, maar in de Grote Plaats hoorde ik van andere Afrikaanse helden zoals Sekhukhune, koning van de Bapedi en van de Basotho-koning Moshoeshoe, en Dingane, de koning van de Zulu’s en anderen zoals Bambatha, Hintsa en Makana, Montshiwa en Kgama. Ik hoorde van deze mannen via de chiefs en hoofdmannen die naar de Grote Plaats kwamen om geschillen te beslechten en zaken te berechten. Hoewel ze geen meester in de rechten waren, pleitten deze mannen tijdens processen en deden ze uitspraken. Soms waren ze vroeg klaar en gingen dan verhalen vertellen. Ik bleef stilletjes rondhangen en luisterde. Ze gebruikten een idioom dat ik nooit eerder had gehoord. Hun taal was formeel en verheven, hun manier van doen langzaam en rustig en de traditionele kliks van onze moedertaal waren lang en dramatisch.

Eerst joegen ze me weg en zeiden dat ik te jong was om te luisteren. Later gebaarden ze me dat ik vuur of water voor ze moest halen of de vrouwen moest zeggen dat ze thee wilden, en die eerste maanden had ik het te druk met boodschappen doen om hun gesprekken te kunnen volgen. Maar op den duur vonden ze het goed dat ik bleef en toen hoorde ik van de grote Afrikaanse patriotten die tegen de westerse overheersing gevochten hadden. De glorie van deze Afrikaanse strijders sprak sterk tot mijn verbeelding.

De oudste chief die de bijeenzittende oudsten op verhalen van vroeger onthaalde, was Zwelibhangile Joyi, een zoon van het Grote Huis van koning Ngubengcuka. Chief Joyi was zo oud dat zijn zwarte verschrompelde huid als een losse mantel om hem heen hing. Zijn verhalen ontvouwden zich langzaam en werden vaak onderbroken door een piepende hoest die hem dwong minutenlang te stoppen. Chief Joyi was dé autoriteit op het gebied van de Thembu-geschiedenis, voornamelijk omdat hij een groot deel ervan zelf had meegemaakt.

Maar hoe verfrommeld hij er ook uitzag, als hij sprak over de impi’s of krijgers in het leger van Koning Ngangelizwe, vielen de jaren van hem af. In pantomime wierp Chief Joyi zijn speer en kroop door het veld, terwijl hij vertelde over de overwinningen en de nederlagen. Hij sprak van Ngangelizwe’s heldhaftigheid, edelmoedigheid en nederigheid.

Niet al Chief Joyi’s verhalen draaiden om de Thembu’s. De eerste keer dat hij over niet-Xhosa-krijgers sprak, vroeg ik me af waarom. Ik was net als die jongens die weg zijn van een plaatselijke voetbalheld en daarom niet geïnteresseerd zijn in een nationale ster waar ze verder geen binding mee hebben. Pas later kwam ik onder de indruk van de reikwijdte van de Afrikaanse geschiedenis en van de daden van alle Afrikaanse helden, ongeacht hun stam.

Chief Joyi schold op de witte bevolking die hij ervan beschuldigde de Xhosa-stam opzettelijk uit elkaar te hebben gedreven door broeder tegen broeder op te zetten. Ze hadden de Thembu’s verteld dat hun werkelijke leider de grote witte koningin was aan de andere kant van de oceaan en dat zij haar onderdanen waren. Maar de witte koningin bracht de zwarte volkeren niets dan ellende en bedrog, en als ze al een leider was, was ze een boosaardige leider. Door de oorlogsverhalen en beschuldigingen van Chief Joyi aan het adres van de Britten voelde ik me boos en bedrogen, alsof ik al beroofd was van mijn eigen geboorterecht.

Chief Joyi zei dat het Afrikaanse volk in betrekkelijke vrede geleefd had tot de komst van de abelungu, de witte mensen, die van de andere kant van de zee kwamen met vuurspuwende wapens. Ooit, zei hij, waren de Thembu’s, de Mpondo, de Xhosa’s en de Zulu’s allemaal kinderen van één vader en leefden ze als broeders. De witten ondermijnden de abantu, de broederschap van de verschillende stammen. De witten hongerden naar land en de zwarten deelden het land met hen zoals ze de lucht en het water deelden; land kan geen persoonlijk bezit zijn. Maar de witte mensen namen het land zoals je beslag legt op andermans paard.

Ik wist toen nog niet dat de werkelijke geschiedenis van ons land niet te vinden was in de gangbare Engelse geschiedenisboeken waarin beweerd werd dat Zuid-Afrika begon met de landing van Jan van Riebeeck op Kaap de Goede Hoop in 1652. Door Chief Joyi kwam ik erachter dat de geschiedenis van de Bantoe-sprekende volken ver in het noorden begon, in een land van meren, groene vlakten en valleien, en dat we door de millennia heen langzaam helemaal naar het onderste deel van dit grote continent waren afgezakt. Later ontdekte ik echter dat de lezing die Chief Joyi van de Afrikaanse geschiedenis gaf, in het bijzonder die van na 1652, niet altijd even accuraat was.

In Mqhekezweni voelde ik me net de spreekwoordelijke plattelandsjongen die naar de grote stad komt. Mqhekezweni was veel mondainer dan Qunu, en men beschouwde er de mensen uit Qunu als achtergebleven. De regent vond het vreselijk als ik voor een bezoek naar Qunu terugging, omdat hij bang was dat ik in mijn vroegere dorp weer in verkeerd gezelschap terecht zou komen. En als ik terugkwam, voelde ik dat mijn moeder instructies had gekregen van de regent, want ze wilde precies weten met wie ik speelde. Maar vaak liet de regent mijn moeder en zusjes ophalen en naar de Grote Plaats brengen.

Toen ik pas in Mqhekezweni was, werd ik door sommige van mijn maatjes gezien als een boerenpummel die niet paste in de verfijnde sfeer van de Grote Plaats. Zoals je dat van jongelui kunt verwachten, deed ik mijn best om hoffelijk en stads te lijken. In de kerk had ik een keer een mooie jonge vrouw gezien, die een van de dochters van dominee Matyolo bleek te zijn. Ze heette Winnie. Ik vroeg haar mee uit en ze zei ja. Ze was gek op me, maar haar oudste zus, nomaMpondo, vond me hopeloos achtergebleven. Ze vertelde haar zusje dat ik een barbaar was die niet goed genoeg was voor de dochter van dominee Matyolo. Om haar jongere zusje te laten zien hoe onbeschaafd ik was, nodigde ze me uit voor het middagmaal in de pastorie. Ik was nog gewend thuis te eten, waar nooit mes en vork gebruikt werden. Aan tafel overhandigde die plaaggeest van een oudere zus me een bord waarop alleen maar een kippevleugel lag. Die was niet zacht en mals maar een beetje taai, zodat het vlees niet makkelijk van het bot afviel.

Ik zag hoe de anderen met gemak hun mes en vork hanteerden, en nam langzaam de mijne op. Ik keek even hoe de anderen het deden en probeerde toen mijn vleugel aan te snijden. Eerst schoof ik het ding wat over mijn bord heen en weer, in de hoop dat het vlees van het bot af zou vallen. Toen probeerde ik tevergeefs het stuk vast te prikken en te snijden, maar het glipte weg en in mijn frustratie liet ik mijn mes op het bord kletteren. Ik probeerde het een paar keer en zag toen hoe de oudere zus naar me lachte en voldaan naar haar jongere zusje keek, alsof ze wilde zeggen: Heb ik het je niet gezegd? Ik bleef worstelen en raakte helemaal bezweet, maar ik wilde geen nederlaag erkennen door het ding met mijn handen op te pakken. Die dag at ik bij de lunch niet veel kip.

Naderhand zei de oudere zus tegen de jongere: ‘Je verknoeit je hele leven als je verliefd wordt op zo’n achterlijke knul,’ maar gelukkig luisterde de jongedame niet – ze hield van me, zo achterlijk als ik was. Op den duur gingen we natuurlijk ieder onze eigen weg en verloren we elkaar uit het oog. Zij ging naar een andere school en werd uiteindelijk onderwijzeres. We schreven elkaar een paar jaar en toen raakte ik haar spoor bijster, maar intussen waren mijn tafelmanieren aanzienlijk verbeterd.

4

Toen ik zestien was, besloot de regent dat de tijd was aangebroken dat ik man werd. In de Xhosa-traditie kan dat maar op één manier: door besnijdenis. In mijn traditie kan een onbesneden man niet zijn vaders bezit erven, niet trouwen en niet voorgaan in stamrituelen. Een onbesneden Xhosa-man is een contradictio in terminis, want hij wordt helemaal niet als man, maar als jongen gezien. Voor de Xhosa’s is de besnijdenis de officiële opname in de mannenmaatschappij. Het is niet zomaar een medische ingreep, maar een langdurig, ingewikkeld ritueel ter voorbereiding op het man-zijn. Als Xhosa tel ik mijn jaren als man vanaf de dag van mijn besnijdenis.

De traditionele besnijdenisceremonie was hoofdzakelijk voor Justice georganiseerd. De rest van ons – in totaal zesentwintig jongens – was er voornamelijk bij om hem gezelschap te houden. Vroeg in het nieuwe jaar trokken we naar twee strohutten in een afgelegen vallei aan de oevers van de Mbashe-rivier, bekend als Tyhalarha, de traditionele plaats voor de besnijdenis van de Thembu-koningen. De hutten waren onderkomens waar we ons moesten terugtrekken en waar we in afzondering moesten wonen. Het was een plechtige tijd; ik was gelukkig en tevreden omdat ik mocht deelnemen aan de gebruiken van mijn volk en ik was klaar om de overgang van jongen naar man te ondergaan.

We waren een paar dagen voor de daadwerkelijke besnijdenisceremonie naar Tyhalarha bij de rivier verhuisd. Deze laatste dagen van onze jongenstijd brachten we gezamenlijk door en ik genoot van de kameraadschap. Ons tijdelijk onderkomen was dicht bij het huis van Banabakhe Blayi, de rijkste en populairste jongen van de besnijdenisschool. Hij was innemend, kampioen stokvechter en erg aantrekkelijk, en zijn vele vriendinnetjes zorgden ervoor dat we allemaal steeds voldoende lekkers kregen. Hoewel hij niet kon lezen of schrijven, was hij een van de intelligentsten van ons. Hij vermaakte ons met verhalen over zijn tochtjes naar Johannesburg, waar wij nog nooit geweest waren. Hij vertelde ons zulke spannende verhalen over de mijnen dat hij mij er bijna van overtuigde dat je beter mijnwerker kon zijn dan koning. Mijnwerkers hadden iets mystieks; mijnwerker zijn betekende sterk en moedig zijn, de ideale man. Veel later realiseerde ik me dat die overdreven verhalen van jongens als Banabakhe er de schuld van waren dat zoveel jongens van thuis wegliepen om in de mijnen van Johannesburg te gaan werken, waar ze vaak hun gezondheid en hun leven verloren. In die dagen was in de mijnen werken bijna net zo’n overgangsritueel als de besnijdenisschool, een mythe die de mijnbezitters meer opleverde dan mijn volk.

Een gebruik op de besnijdenisschool is dat je voor de ceremonie een staaltje van moed moest tonen. In lang vervlogen tijden zou dat een veeroof of zelfs een veldslag hebben ingehouden, maar in onze tijd waren die daden meer ondeugend dan krijgshaftig. Twee dagen voor we naar Tyhalarha gingen, besloten we een varken te stelen. In Mqhekezweni was een boer met een smerig oud varken. Om te voorkomen dat we lawaai zouden maken en betrapt zouden worden, regelden we het zo dat het varken het werk voor ons deed. We namen handenvol droesem van eigengemaakt Afrikaans bier, dat een sterke geur heeft waar varkens dol op zijn, en trokken er een spoor mee dat helemaal van de kraal naar onze hutten leidde. Het varken was zo geprikkeld door de geur dat hij losbrak en langzaam, piepend, snuivend en etend naar ons toe kwam. Toen het arme varken eenmaal bij ons was, vingen en slachtten we het, vervolgens maakten we een vuur en aten geroosterd varkensvlees onder de sterren. Nog nooit heeft een stuk varkensvlees zo lekker gesmaakt.

De nacht voor de besnijdenis was er een ceremonie bij onze hutten waarbij werd gezongen en gedanst. Uit de nabijgelegen dorpen kwamen vrouwen en we dansten op hun gezang en geklap. Naarmate de muziek sneller en harder werd, werd onze dans wilder en even vergaten we wat ons te wachten stond.

Bij het ochtendgloren, toen de sterren nog aan de hemel stonden, begonnen onze voorbereidingen. We werden begeleid naar de rivier om te baden in het koude water, een ritueel dat onze reiniging voor de ceremonie betekende. De ceremonie was om twaalf uur ’s middags. We moesten in een rij gaan staan op een open plek, een stukje van de rivier af, waar onze ouders en bloedverwanten stonden, met inbegrip van de regent en een paar chiefs en raadsmannen. We waren enkel gekleed in onze deken en toen de ceremonie met tromgeroffel begon, moesten we op een deken op de grond gaan zitten met onze benen gespreid. Ik was gespannen en bang en wist niet zeker hoe ik op het kritieke moment zou reageren. In elkaar krimpen of het uitschreeuwen was een teken van zwakheid en tekende je voor de rest van je man-zijn. Ik was vastbesloten mezelf, de groep of mijn voogd niet te schande te maken. Besnijdenis is een proef van dapperheid en stoïcisme, er wordt niet verdoofd, een man moet in stilte lijden.

Vanuit een ooghoek kon ik rechts van me een magere, bejaarde man uit een tent zien komen en voor de eerste jongen zien knielen. In de menigte heerste opwinding en ik huiverde zachtjes in de wetenschap dat het ritueel zo zou beginnen. De oude man was een beroemd ingcibi, een besnijdenisspecialist uit Gcalekaland die zijn assagaai zou gebruiken om ons met één slag van jongens in mannen te veranderen.

Plotseling hoorde ik de eerste jongen roepen: ‘Ndiyindoda!’ (‘Ik ben een man’). Men had ons geleerd dat op het moment van de besnijdenis te zeggen. Een paar seconden later hoorde ik Justice met gesmoorde stem hetzelfde uitroepen. Nog drie jongens en de ingcibi zou bij mij zijn. Ik moet even weg geweest zijn, want voor ik het wist, knielde de oude man voor mij. Ik keek recht in zijn ogen. Hij was bleek, en hoewel het een koude dag was, glom zijn gezicht van het zweet. Zijn handen bewogen zo snel dat het leek alsof ze door een buitenaardse kracht werden geleid. Zonder een woord te zeggen nam hij mijn voorhuid, trok hem naar voren en bracht in een enkele beweging zijn assagaai naar beneden. Ik had het gevoel dat er vuur door mijn lendenen schoot; de pijn was zo intens dat ik mijn kin tegen mijn borst drukte. Vele seconden leken voorbij te gaan voor ik aan de kreet dacht; toen herstelde ik me en riep: ‘Ndiyindoda!’

Ik keek naar beneden en zag een perfecte snee, schoon en rond als een ring. Maar ik schaamde me omdat de andere jongens veel sterker en moediger leken dan ik; zij hadden ook sneller geroepen. Ik was bedroefd omdat ik, hoewel kort, even door de pijn van mijn stuk was gebracht en ik deed mijn best mijn hevige pijn te verbergen. Een jongen mag huilen, een man verbergt zijn pijn.

Ik had nu de stap gezet die in het leven van iedere Xhosa-man essentieel is. Nu kon ik trouwen, mijn eigen huishouding opzetten en mijn eigen akker ploegen. Nu kon ik tot de raad van de gemeenschap toetreden en zouden mijn woorden serieus genomen worden. Bij de ceremonie had ik mijn besnijdenis-naam gekregen, Dalibungha, wat betekent Stichter van de Bungha, het traditionele regeringsorgaan van Transkei. Voor Xhosa-traditionalisten is deze naam acceptabeler dan mijn beide eerder gegeven namen, Rolihlahla of Nelson, en ik was er trots op mijn nieuwe naam te horen uitspreken: Dalibungha.

Meteen na het neerkomen van de assagaai raapte een assistent die de besnijdenismeester volgde, de voorhuid die op de grond lag op en bond hem vast aan een hoek van onze deken. Daarna werden onze wonden afgedekt met een genezende plant met bladeren die aan de buitenkant stekelig maar aan de binnenkant glad waren en die het bloed en andere afscheiding absorbeerden.

Na de ceremonie gingen we terug naar onze hutten, waar een vuur van nat hout brandde waar walmende rookwolken vanaf kwamen, wat geacht werd de genezing te bevorderen. We moesten op onze rug in de rokerige hutten gaan liggen, het ene been opgetrokken en het andere gestrekt. Nu waren we abakwetha, ingewijd in de mannenwereld. We werden verzorgd door een amakhankatha, die ons de regels uitlegde die we in acht moesten nemen als we op de juiste manier volwassen wilden worden. De eerste taak van de amakhankatha was het van top tot teen met witte oker beschilderen van onze naakte en geschoren lijven, waardoor we eruit kwamen te zien als geesten. De witte kalk symboliseerde onze reinheid en ik kan me nog goed herinneren hoe hard de gedroogde klei voelde op mijn lichaam.

Die eerste nacht, om middernacht, kroop een bewaker of ikhankatha om de hut heen en maakte ons allemaal voorzichtig wakker. We kregen opdracht de hut te verlaten en de donkere nacht in te lopen om onze voorhuid te begraven. De traditionele reden hiervoor was dat onze voorhuid verborgen moest zijn voordat tovenaars ze konden gebruiken voor slechte doeleinden, maar symbolisch begroeven we ook onze jeugd. Ik wilde de warme hut niet verlaten en in het donker door de bush lopen, maar ik liep naar de bomen toe en na een paar minuten maakte ik mijn voorhuid los en begroef hem in de aarde. Ik had het gevoel dat ik me nu van het laatste restje van mijn jeugd had ontdaan.

We verbleven in onze twee hutten – in iedere hut dertien – terwijl onze wonden genazen. Als we buiten de hutten kwamen, bedekten we ons met dekens, want we mochten niet door vrouwen worden gezien. Het was een periode van rust, een soort van geestelijke voorbereiding op de beproevingen van het man-zijn die ons wachtten. De dag dat we weer te voorschijn mochten komen, gingen we vroeg in de ochtend naar de rivier om de witte oker in het water van de Mbashe-rivier af te wassen. Toen we schoon en droog waren, werden we met rode oker ingesmeerd. Volgens de traditie hoorde je met een vrouw te slapen, die misschien later je echtgenote zou worden, en zij wrijft dan met haar lichaam de oker weg. Maar in mijn geval werd de oker verwijderd met een mengsel van vet en reuzel.

Aan het eind van de afzonderingsperiode werden de hutten met alles erin verbrand, waarmee de laatste banden met onze jeugd vernietigd werden, en vond er een groot ceremonieel plaats om ons als mannen in de maatschappij te verwelkomen. Onze families, vrienden en plaatselijke chiefs kwamen bijeen om toespraken te houden, te zingen en geschenken te geven. Ik kreeg twee vaarskalveren en vier schapen, en ik voelde me rijker dan ooit. Ik, die nooit iets bezeten had, had plotseling bezit. Het was een bedwelmend gevoel, zelfs al waren mijn geschenken schamel in vergelijking met Justice, die een hele kudde erfde. Ik was niet jaloers op Justice’s geschenken. Hij was de zoon van een koning en ik was slechts voorbestemd adviseur van een koning te worden. Die dag voelde ik me sterk en trots. Ik kan me nog herinneren dat ik anders liep: rechter, groter, steviger. Ik was vol hoop en droomde dat ik op een dag misschien geld, eigendommen en status zou bezitten.

De belangrijkste spreker van die dag was Chief Meligqili, de zoon van Dalindyebo, en nadat ik naar hem geluisterd had, werden mijn vrolijk gekleurde dromen plotseling somber. Hij begon op de gebruikelijke manier, met de opmerking dat het mooi was dat we een traditie voortzetten die al zo lang iedereen zich kon herinneren plaatsvond. Toen wendde hij zich tot ons en plotseling veranderde zijn toon. ‘Daar zitten onze zonen,’ zei hij, ‘jong, gezond en knap, de bloem van de Xhosa-stam, de trots van onze natie. We hebben hen net besneden in een ritueel waarin hun wordt beloofd dat ze mannen zullen worden, maar ik ben hier om jullie te vertellen dat dat een loze, misleidende belofte is, een belofte die nooit vervuld kan worden. Want wij Xhosa’s en alle zwarte Zuidafrikanen zijn een onderworpen volk. We zijn slaven in ons eigen land. We zijn huurders op onze eigen grond. We hebben geen kracht, geen macht, geen zeggenschap over ons eigen lot in het land waar we geboren zijn. Ze zullen naar de steden trekken waar ze in sloppen zullen leven en goedkope alcohol zullen drinken, omdat we hun geen land kunnen geven waarop ze aan hun toekomst kunnen bouwen en zich kunnen vermenigvuldigen. Ze zullen hun longen uit hun lijf hoesten diep onder de grond in de mijnen van de witten, ze zullen hun gezondheid schaden, nooit de zon zien, opdat de witte bevolking in ongeëvenaarde welstand kan leven. Te midden van deze jongemannen zijn chiefs die nooit zullen regeren, omdat we de macht om onszelf te regeren niet hebben; soldaten die nooit zullen vechten omdat we geen wapens hebben om mee te vechten; geleerden die nooit zullen onderwijzen omdat we geen plaats hebben waar ze kunnen studeren. De talenten, de intelligentie, de beloften van deze jonge mannen zullen verspild worden in hun poging een kostje bijeen te scharrelen met de meest onnozele en stompzinnige karweitjes voor de witten. De geschenken van vandaag zijn waardeloos, want de grootste aller geschenken, vrijheid en onafhankelijkheid, kunnen we hun niet geven. Ik weet heel goed dat Qamata alziend is en nooit slaapt, maar ik heb het vermoeden dat hij ingedut is. In dat geval hoop ik dat ik zo snel mogelijk doodga, want dan kan ik hem ontmoeten, wakker schudden en vertellen dat de kinderen van Ngubencguka, de bloem van de Xhosa-natie, sterven.’

Het publiek was steeds stiller geworden tijdens de toespraak van Chief Meligqili, en steeds bozer, denk ik. Niemand wilde de woorden die hij die dag sprak horen. Ik weet dat ik ze zelf niet wilde horen. Ik was eerder boos dan wakker geschud door de beweringen van de chief en legde zijn woorden naast me neer als de beledigende opmerkingen van een onwetend man die de waarde van het onderwijs en de goede dingen die de witte mensen ons land hadden gebracht, niet wist te waarderen. In die tijd zag ik de witten niet als onderdrukkers, maar als weldoeners en ik vond de chief geweldig ondankbaar. Deze aanmatigende chief verknoeide mijn dag en bedierf mijn trotse gevoel met zijn obstinate opmerkingen.

Maar zonder dat ik precies wist waarom begonnen zijn woorden al snel in me door te werken. Hij had een zaadje geplant en hoewel ik dat zaadje lange tijd liet rusten, begon het uiteindelijk toch te ontkiemen. Uiteindelijk begon ik me te realiseren dat niet de chief maar ikzelf die dag de onwetende man was.

Na de ceremonie liep ik terug naar de rivier en zag hoe die in grillige bochten haar weg vervolgde om, vele kilometers verder, uit te monden in de Indische Oceaan. Ik was die rivier nog nooit overgestoken en ik wist weinig of niets van de wereld erachter, een wereld die me die dag wenkte. De zon was bijna onder en ik haastte me naar de plaats waar onze hutten hadden gestaan. Hoewel het verboden was achterom te kijken terwijl de hutten brandden, kon ik het niet laten. Toen ik de plek bereikte, waren twee hopen as bij een grote mimosaboom alles wat ervan over was. In deze ashopen lag een verloren en heerlijke wereld, de wereld van mijn kinderjaren, de zoete wereld zonder verantwoordelijkheden van Qunu en Mqhekezweni. Nu was ik een man en ik zou nooit meer thinti spelen of maïs stelen, of melk drinken uit de uier van een koe. Ik treurde al over mijn eigen jeugd. Als ik terugkijk, weet ik dat ik die dag geen man was en dat het nog vele jaren zou duren voor ik er een zou worden.

5

In tegenstelling tot de meeste anderen met wie ik op de besnijdenisschool had gezeten, was ik niet voor het werk in de goudmijnen op de Reef voorbeschikt. De regent had me vaak gezegd: ‘Jij moet je leven niet doorbrengen met het delven van het goud van de witten, zonder ooit te weten hoe je je naam moet schrijven.’ Het was mijn bestemming adviseur van Sabata te worden en daar moest ik voor worden opgeleid. Na de ceremonie keerde ik terug naar Mqhekezweni, maar niet lang want ik stond op het punt voor de eerste keer de Mbashe-rivier over te steken om naar het internaat Clarkebury in het district Engcobo te gaan.

Weer ging ik van huis weg, maar ik was erg benieuwd hoe het me in de wijde wereld zou vergaan. De regent reed me zelf naar Engcobo in zijn majestueuze Ford V8. Voor ik wegging, had hij een feest georganiseerd omdat ik de hoogste klas van de basisschool had gehaald en tot Clarkebury was toegelaten. Er was een schaap geslacht en er werd gedanst en gezongen – het was het eerste feest dat ooit ter ere van mij was georganiseerd en ik genoot er enorm van. De regent gaf mij mijn eerste paar laarzen, een teken van volwassenheid, en die avond poetste ik ze nog eens extra, hoewel ze al blonken.

Clarkebury, dat in 1825 was opgericht, lag op het terrein van een van de oudste methodistische zendingsposten in Transkei. Het was het hoogste onderwijsinstituut voor Afrikanen in Thembuland. De regent had zelf op Clarkebury gezeten, en Justice na hem. Het was zowel een middelbare school als een opleidingsinstituut voor onderwijzers, maar er werden ook cursussen gegeven in meer praktische vakken, zoals het ambacht van timmerman, kleermaker en metaalbewerker.

Tijdens de reis gaf de regent me advies omtrent mijn gedrag en mijn toekomst. Hij stond erop dat ik me zo zou gedragen dat hijzelf en Sabata trots op me konden zijn en ik verzekerde hem dat ik dat zou doen. Toen vertelde hij me in het kort over dominee C. Harris, de directeur van de school. Dominee Harris, zei hij, was uniek; een witte Thembu, een witte man die in zijn hart de Thembu-stam en de Thembu’s liefhad en begreep. De regent zei dat hij Sabata, de toekomstige koning, later aan dominee Harris zou toevertrouwen, om van hem een goed christen en traditioneel vorst te maken. Hij zei dat ik van dominee Harris moest leren, omdat het mijn taak zou zijn om de vorst die door dominee Harris zou worden gevormd te begeleiden.

In Mqhekezweni had ik veel witte handelslieden en regeringsambtenaren ontmoet, inclusief magistraten en politiemannen. Deze mensen stonden in hoog aanzien en de regent ontving ze hoffelijk, maar niet onderdanig; hij behandelde ze op voet van gelijkheid, en zij hem. Ik zag hoe hij ze soms zelfs terechtwees. Dat was iets heel zeldzaams. Ik had weinig ervaring in het omgaan met witte mensen. De regent vertelde me nooit hoe ik me moest gedragen, ik keek naar hem en volgde zijn voorbeeld. Maar sprekend over dominee Harris gaf de regent me voor het eerst aanwijzingen over hoe ik me moest gedragen. Hij zei dat ik aan de dominee net zoveel respect en gehoorzaamheid verschuldigd was als aan hem.

Clarkebury was zelfs nog een stuk groter dan Mqhekezweni. De school zelf bestond uit een twintigtal mooie gebouwen in koloniale stijl, waarin zowel appartementen als slaapzalen, een bibliotheek en verscheidene leslokalen gevestigd waren. Het was de eerste plaats waar ik woonde die westers en niet Afrikaans was, en ik voelde dat ik een nieuwe wereld binnenging met regels die me nog niet duidelijk waren.

We werden naar de studeerkamer van dominee Harris gebracht, waar de regent me voorstelde en ik hem een hand gaf, de eerste keer dat ik een witte man de hand schudde. Dominee Harris was hartelijk en vriendelijk en behandelde de regent met groot respect. De regent legde uit dat het de bedoeling was dat ik adviseur van de koning werd en dat hij hoopte dat de dominee me wat speciale aandacht zou geven. De dominee knikte en zei dat de studenten van Clarkebury verplicht waren om na schooltijd te werken en dat hij zou regelen dat ik in zijn tuin kon werken.

Aan het eind van het onderhoud nam de regent afscheid en gaf me een biljet van een pond als zakgeld, het grootste geldbedrag dat ik ooit bezeten had. Ik zei hem gedag en beloofde dat ik hem niet zou teleurstellen.

Clarkebury was een Thembu-college, gesticht op door de grote Ngubengcuka geschonken land, en als afstammeling van Ngubengcuka veronderstelde ik dat ik op Clarkebury met dezelfde eerbied behandeld zou worden als in Mqhekezweni. Maar ik had het pijnlijk mis, want ik werd niet anders behandeld dan de anderen. Niemand wist of bekommerde zich erom dat ik een afstammeling was van de illustere Ngubengcuka. Het hoofd van het internaat ontving me zonder trompetgeschal en mijn medestudenten bogen niet voor me. Op Clarkebury zaten veel jongens van voorname komaf en ik was niet meer uniek. Dit was een goede les, want ik vrees dat ik toen nogal verwaand was. Ik realiseerde me al snel dat ik het moest hebben van mijn bekwaamheden en niet van mijn afkomst. De meeste van mijn klasgenoten waren sneller dan ik op het sportveld en slimmer dan ik in de les, dus ik had een boel in te halen.

De lessen begonnen de volgende ochtend en samen met mijn medestudenten liep ik de trap op naar de eerste verdieping waar de leslokalen waren. Het lokaal zelf had een prachtig gewreven houten vloer. Die eerste schooldag had ik mijn nieuwe laarzen aan. Ik had nooit eerder laarzen of zo gedragen en die eerste dag liep ik als een pas beslagen paard. Bij het trappenlopen maakte ik een vreselijk kabaal en gleed ik herhaaldelijk bijna uit. Toen ik het lokaal binnenkloste, waar ik mijn boeken op de glanzende houten vloer liet kletteren, zag ik dat twee meisjes op de eerste rij mijn gestuntel heel geamuseerd volgden. De knapste van de twee boog zich naar haar vriendin en zei zo hard dat iedereen het kon horen: ‘Ons provinciaaltje is niet gewend schoenen te dragen,’ waarop haar vriendin lachte. Ik werd rood van woede en schaamte.

Ze heette Mathona en was een eigenwijze tante. Die dag zwoer ik wraak te nemen en nooit met haar te praten. Maar toen mijn gekwetstheid minder werd (en ik bedrevener raakte in het lopen op laarzen) leerde ik haar ook kennen en zij zou mijn beste vriendin worden op Clarkebury. Ze was mijn eerste echte vriendin, een vrouw met wie ik op voet van gelijkheid stond, bij wie ik mijn hart kon uitstorten en met wie ik geheimen kon delen. In veel opzichten stond ze model voor al mijn latere vriendschappen met vrouwen, want ik ontdekte dat ik me bij vrouwen kon laten gaan en de zwakke kanten en angsten kon laten zien die ik geen man ooit zou bekennen.

Ik paste me snel aan het leven op Clarkebury aan. Ik deed zo vaak ik kon mee met sport en spel, maar mijn prestaties waren middelmatig. Ik speelde voor de sport, niet voor de eer, want die viel er voor mij niet te behalen. We tennisten met eigengemaakte houten rackets en voetbalden op blote voeten op een zanderig veld.

Voor het eerst kreeg ik les van leraren die zelf goed opgeleid waren. Verscheidenen van hen hadden een universitaire graad, wat uiterst zeldzaam was. Toen ik eens met Mathona huiswerk zat te maken, bekende ik haar dat ik bang was dat ik aan het eind van het jaar mijn examens Engels en geschiedenis niet zou halen. Ze zei me dat ik me geen zorgen hoefde te maken, omdat onze lerares, Gertrude Ntlabathi, de eerste Afrikaanse vrouw was met een BA-graad. ‘Ze is te slim om ons te laten zakken,’ zei Mathona. Ik had nog niet geleerd kennis voor te wenden die ik niet bezat, en omdat ik slechts een vaag idee had van wat een BA was, vroeg ik het aan Mathona. ‘O, ja, natuurlijk,’ antwoordde ze. ‘Een BA is een heel dik en moeilijk boek.’ Ik geloofde haar onmiddellijk.

Er was nog een leraar met een Bachelor of Arts, Ben Mahlasela. We bewonderden hem niet alleen om zijn academische prestaties, maar ook omdat hij niet bang was voor dominee Harris. Zelfs de witte leraren gedroegen zich onderdanig tegenover dominee Harris, maar Mr. Mahlasela liep onbevreesd de werkkamer van de dominee binnen en vergat soms zelfs zijn hoed af te nemen! Hij stond op voet van gelijkheid met de dominee en verschilde met hem van mening op punten waarmee anderen zonder meer instemden. Hoewel ik dominee Harris respecteerde, bewonderde ik het feit dat Mr. Mahlasela zich niet door hem liet koeioneren. In die tijd werd een zwarte met een BA-graad geacht zich onderdanig te gedragen tegenover een witte met een lagere-school-opleiding. Hoe hoog een zwarte ook opklom, hij werd altijd nog als de mindere beschouwd van de laagste witte.

Dominee Harris leidde Clarkebury met harde hand en een onwankelbaar gevoel voor rechtvaardigheid. Clarkebury functioneerde meer als een militaire school dan als een opleidingsinstituut voor leraren. De kleinste overtreding werd onmiddellijk bestraft. Bij vieringen had dominee Harris altijd een grimmige uitdrukking op zijn gezicht en stond hij geen enkele vorm van luchthartigheid toe. Als hij een lokaal binnenkwam, sprong iedereen op, zowel de leraren en de witte hoofden van het opleidingsinstituut en de middelbare school als het zwarte hoofd van de ambachtsschool.

Bij de studenten was hij eerder gevreesd dan geliefd. Maar in de tuin zag ik een andere dominee Harris. Het werken in de tuin van dominee Harris had een dubbel voordeel: het zaaide in mij een levenslange liefde voor tuinieren en groenten kweken en ik leerde de dominee en zijn gezin beter kennen – het eerste witte gezin waarmee ik ooit op vertrouwelijke voet stond. Zo zag ik dat het officiële gezicht van dominee Harris en zijn manier van doen thuis erg van elkaar verschilden.

Achter het strenge masker van de dominee school een vriendelijk, ruimdenkend mens die vurig geloofde in het belang van onderwijs voor jonge Afrikanen. Vaak vond ik hem in gedachten verzonken in zijn tuin. Ik stoorde hem niet en praatte zelden met hem, maar hij was voor mij een goed voorbeeld van een man die onzelfzuchtig een goede zaak is toegedaan.

Zijn vrouw was net zo spraakzaam als hij zwijgzaam was. Ze was charmant en kwam vaak de tuin in om een praatje met me te maken. Ik kan me met geen mogelijkheid herinneren waar we het over hadden, maar de smaak van de heerlijke scones die ze me ’s middags kwam brengen proef ik nog steeds.

Na mijn trage en weinig opzienbarende start kreeg ik grip op de dingen. Ik werkte mijn programma versneld af en haalde het junior certificate in twee jaar in plaats van de gebruikelijke drie. Ik stond wel bekend om mijn goede geheugen, maar eigenlijk was ik gewoon een harde werker. Toen ik van Clarkebury af ging, verloor ik Mathona uit het oog. Ze was extern en haar ouders hadden geen geld voor een vervolgopleiding. Ze was een buitengewoon knap en getalenteerd meisje dat in haar mogelijkheden beperkt werd vanwege het magere inkomen van haar familie. Het was een typisch Zuidafrikaans verhaal; mijn volk werd niet beperkt door een gebrek aan bekwaamheid, maar door een gebrek aan kansen.

Mijn tijd op Clarkebury verbreedde mijn horizon, toch kan ik niet zeggen dat ik een volledig onbevooroordeeld en ruimdenkend jongmens was toen ik daar wegging. Ik had studenten ontmoet uit heel Transkei en ook een paar uit Johannesburg en Basutoland, nu Lesotho, waarvan sommigen mondain en kosmopolitisch waren en mij het gevoel gaven dat ik een provinciaal was. Hoewel ik ze probeerde te evenaren, dacht ik niet dat ik als jongen van het platteland ooit met hun wereldwijsheid zou kunnen wedijveren. Toch benijdde ik hen niet. Zelfs toen ik Clarkebury verliet, was ik in mijn hart nog steeds een Thembu en ik was er trots op als zodanig te denken en te handelen. Mijn afkomst was mijn lot en ik geloofde dat ik adviseur van de Thembu-koning zou worden, zoals mijn voogd dat wilde. Mijn horizon reikte niet verder dan Thembuland en ik dacht dat het de meest benijdenswaardige zaak van de wereld was om Thembu te zijn.

6

In 1937, toen ik negentien was, voegde ik me bij Justice op Healdtown, het methodistische college van Fort Beaufort, ongeveer driehonderd kilometer ten zuidwesten van Umtata. In de negentiende eeuw was Fort Beaufort een van de Britse buitenposten tijdens de zogeheten Grensoorlogen, waarin een gestaag groeiend aantal kolonisten systematisch de verschillende Xhosa-stammen van hun land beroofden. Gedurende een eeuw van conflicten werden veel Xhosa-krijgers beroemd door hun moed, zoals Sandile, Makhanda, en Moqoma; de twee laatstgenoemden waren door de Britse autoriteiten tot hun dood toe op Robbeneiland gevangengezet. Toen ik op Healdtown aankwam, was er van de veldslagen uit de vorige eeuw nog maar weinig te zien, behalve Fort Beaufort, een witte stad op de plaats waar ooit alleen Xhosa’s woonden en werkten.

Healdtown, gelegen aan het eind van een kronkelweg die uitzicht bood op een grasgroene vallei, was veel mooier en indrukwekkender dan Clarkebury. In die tijd was het de grootste Afrikaanse school onder de evenaar met meer dan duizend studenten, zowel mannen als vrouwen. Door zijn mooie, met klimop begroeide, koloniale gebouwen en door bomen beschaduwde binnenplaatsen werd de indruk gewekt dat het een bevoorrechte academische oase was, en dat klopte. Evenals Clarkebury was Healdtown een zendelingenschool van de methodistische Kerk, die een christelijke alfaopleiding bood naar Engels model.

Het hoofd van Healdtown was dr. Arthur Wellington, een corpulente, bekrompen Engelsman, die prat ging op zijn verwantschap met de hertog van Wellington. Aan het begin van bijeenkomsten beklom dr. Wellington het podium en zei met zijn diepe basstem: ‘Ik ben de afstammeling van de grote hertog van Wellington, aristocraat, staatsman en generaal, die de Fransman Napoleon bij Waterloo versloeg en daarmee de beschaving heeft gered voor Europa – en voor jullie inboorlingen.’ Hierop applaudisseerden we allemaal enthousiast, intens dankbaar dat een afstammeling van de grote hertog van Wellington de moeite nam ons inboorlingen op te leiden. De ontwikkelde Engelsman was ons voorbeeld; wij streefden ernaar ‘zwarte Engelsen’ te zijn, zoals we soms ook spottend genoemd werden. Ons werd geleerd – en we geloofden het – dat Engelse ideeën de beste ideeën waren, dat de Engelse regering de beste regering was en dat Engelse mensen de beste mensen waren.

Het leven op Healdtown was bikkelhard. Om zes uur ging de eerste bel. Om tien over halfzeven waren we in de eetzaal voor een ontbijt van droog brood en warm suikerwater, gadegeslagen door een somber portret van George VI, de koning van Engeland. Zij die zich boter op hun brood konden veroorloven, kochten dat en bewaarden het in de keuken. Ik at droge toast. Om acht uur verzamelden we ons op de binnenplaats voor onze slaapzaal voor ‘inspectie’, daarna stonden we in de houding terwijl de meisjes uit hun aparte slaapzalen kwamen. We hadden les tot kwart voor een en kregen dan een middagmaal van samp, zure melk en bonen en maar zelden vlees. Vervolgens studeerden we tot vijf uur, dan volgde een uur onderbreking om te sporten en voor het avondeten, en van zeven tot negen uur zaten we in de studiezaal. Om halftien gingen de lichten uit.

Healdtown trok studenten uit het hele land en ook uit de protectoraten Basutoland, Swaziland en Bechuanaland. Hoewel het voornamelijk een Xhosainstituut was, waren er ook studenten van andere stammen. Het stamgevoel was echter alomtegenwoordig. Na de les en tijdens de weekends bleven studenten van dezelfde stam bij elkaar. Zelfs de leden van de verschillende Xhosa-stammen klitten samen; de amaMpondo met de amaMpondo enzovoorts. Ik volgde hetzelfde patroon, maar maakte desalniettemin op Healdtown mijn eerste Sotho sprekende vriend, Zachariah Molete, een vriendschap die later rijke vruchten zou dragen. Ik herinner me dat ik het nogal gedurfd vond om een vriend te hebben die geen Xhosa was.

Onze leraar dierkunde, Frank Lebentele, sprak ook Sotho en was heel populair bij de leerlingen. Frank, die vriendelijk en aanspreekbaar was, was niet veel ouder dan wij en ging vrij met de leerlingen om. Hij speelde zelfs in het eerste voetbalteam van het College, waar hij de ster was. Maar wat ons het meest van hem verbaasde, was dat hij getrouwd was met een Xhosa-meisje uit Umtata. Huwelijken tussen verschillende stammen waren toen uiterst ongebruikelijk. Tot op dat moment kende ik niemand die buiten zijn stam was getrouwd. Wij hadden geleerd dat zulke verbintenissen taboe waren. Maar als ik Frank en zijn vrouw zag, werd mijn kortzichtigheid ondermijnd en werd de greep waarin het stamgevoel me nog gevangen hield losser. Ik begon me bewust te worden van mijn identiteit als Afrikaan, en niet alleen als Thembu of zelfs Xhosa.

In onze slaapzaal stonden veertig bedden, aan iedere kant van het middenpad twintig. De kostelijke dominee S.S. Mokitimi, die later de eerste Afrikaanse voorzitter van de methodistische Kerk van Zuid-Afrika werd, was ons hoofd. Dominee Mokitimi, die ook Sotho sprak, werd door de studenten bewonderd als een modern en verlicht man die begrip had voor onze klachten.

Dominee Mokitimi maakte ook om een andere reden indruk op ons: hij trotseerde dr. Wellington. Op een avond brak er op het pad door het scholencomplex een gevecht uit tussen twee prefecten. Prefecten waren er om ruzies te voorkomen, niet om ze uit te lokken. Dominee Mokitimi werd erbij geroepen om de orde te herstellen. Plotseling, midden in het tumult, verscheen dr. Wellington, die uit de stad teruggekomen was, en zijn komst bracht ons behoorlijk van ons stuk. Het was alsof er een god was afgedaald om een nederig probleempje op te lossen.

Dr. Wellington kwam op hoge poten naar ons toe en wilde weten wat er aan de hand was. Dominee Mokitimi, wiens hoofd nog niet tot dr. Wellingtons schouders kwam, zei heel beleefd: ‘Dr. Wellington, ik heb alles onder controle, en morgen zal ik u verslag uitbrengen.’ Dr. Wellington, die hierdoor niet uit het veld geslagen was, zei lichtelijk geïrriteerd: ‘Nee, ik wil nu weten wat er aan de hand is.’ Dominee Mokitimi hield voet bij stuk: ‘Dr. Wellington, ik ben hier het hoofd, ik heb gezegd dat ik u morgen verslag zal uitbrengen en dat doe ik dan ook.’ We waren met stomheid geslagen. We hadden nog nooit iemand tegen dr. Wellington in verzet zien komen, zeker geen zwarte man, en we wachtten op een uitbarsting. Maar dr. Wellington zei alleen maar: ‘Uitstekend’ en liep weg. Toen realiseerde ik me dat dr. Wellington minder was dan een god en dominee Mokitimi meer dan een knecht, en dat een zwarte zich niet automatisch hoefde te voegen naar een witte, hoe hooggeplaatst die ook was.

Dominee Mokitimi probeerde hervormingen door te voeren op het college. We ondersteunden allemaal zijn pogingen het eten en de behandeling van de studenten te verbeteren, inclusief zijn suggestie dat studenten voor hun eigen ordehandhaving verantwoordelijk moesten zijn. Maar er was één verandering die sommigen van ons, vooral de studenten van het platteland, verontrustte. Dat was dominee Mokitimi’s nieuwe regel dat mannelijke en vrouwelijke studenten zondags samen in de grote zaal zouden lunchen. Daar was ik erg tegen, om de doodeenvoudige reden dat ik nog steeds niet goed met mes en vork overweg kon en dat ik mezelf in aanwezigheid van die meisjes met hun scherpe blikken niet in verlegenheid wilde brengen. Maar dominee Mokitimi zette door, organiseerde de maaltijden, en iedere zondag verliet ik de eetzaal hongerig en terneergeslagen.

Op zondag amuseerde ik me echter wel uitstekend op het sportveld. De kwaliteit van het sportonderwijs op Healdtown was veel beter dan op Clarkebury. In mijn eerste jaar was ik nog niet goed genoeg om in een van de teams te spelen, maar in mijn tweede jaar spoorde mijn vriend Locke Ndzamela, Healdtown’s kampioen hordenlopen, me aan om met een nieuwe sport te beginnen: het lange-afstandlopen. Ik was lang en slungelachtig, wat volgens Locke de ideale bouw was voor een lange-afstandsloper. Na een paar aanwijzingen van hem begon ik te trainen. Ik genoot van de discipline en het solitaire aspect van het lange-afstandlopen, waardoor ik kon ontsnappen aan het rumoerige schoolleven. In dezelfde tijd begon ik met een sport waar ik veel minder geschikt voor leek, boksen. Ik trainde ongeregeld en pas jaren later, toen ik een paar kilo was aangekomen, begon ik serieus met boksen.

In mijn tweede jaar op Healdtown werd ik door dominee Mokitimi en dr. Wellington tot prefect benoemd. Prefecten hadden verschillende niveaus van verantwoordelijkheid en de laatstbenoemde prefecten kregen de minst begerenswaardige baantjes. Eerst moest ik toezicht houden op een groep studenten die ramen lappen als huishoudelijke taak hadden, en iedere dag bracht ik ze naar een ander gebouw.

Al snel klom ik op naar niveau twee, wat nachtsurveillance betekende. Ik heb het nooit moeilijk gevonden een hele nacht op te blijven, maar op een nacht werd ik voor een moreel dilemma geplaatst dat ik nooit zal vergeten. In de slaapzaal waren geen toiletten, maar er was een gemakhuisje buiten, ongeveer dertig meter achter het huis. Als de studenten ’s nachts wakker werden en het regende, had niemand zin om door het gras en de modder te ploeteren. In plaats daarvan plasten ze vanaf de veranda in de struiken. Dat was natuurlijk streng verboden en het was de taak van de prefect om de namen op te schrijven van de studenten die deze regel overtraden.

Op een nacht, toen ik dienst had en het goot, had ik een groot aantal overtreders te pakken, wel een stuk of vijftien. Tegen de ochtend zag ik een jongen naar buiten komen, links en rechts kijken, en aan de zijkant van de veranda gaan plassen. Ik ging naar hem toe om hem te zeggen dat hij betrapt was, waarop hij omkeek en ik zag dat hij een prefect was. Bij recht en filosofie wordt de vraag gesteld: ‘Quis custodet ipsos custodes?’ – ‘Wie bewaakt de wachters zelf?’ Als de prefect zich niet aan de regels houdt, hoe kan hij dan van de studenten verwachten dat zij zich eraan houden? In feite stond de prefect boven de wet, omdat hij de wet was, en een prefect werd niet verondersteld een collega aan te geven. Maar ik vond het niet eerlijk om de prefect niet aan te geven en de vijftien anderen wel, dus verscheurde ik gewoon mijn lijst en rapporteerde niemand.

In mijn laatste jaar op Healdtown gebeurde er iets wat op mij het effect had van een komeet die door de nachtelijke hemel flitst. Tegen het eind van het jaar werd ons verteld dat de grote Xhosa-dichter, Krune Mqhayi, een bezoek aan onze school zou brengen. Mqhayi was eigenlijk een imbongi ofwel lofdichter, een soort oraal historicus die eigentijdse gebeurtenissen en geschiedenis vastlegt in poëzie die voor zijn volk een speciale betekenis heeft.

De dag van zijn bezoek werd door de schoolleiding tot vrije dag uitgeroepen. Op de bewuste ochtend kwam de hele school, met inbegrip van de zwarte en witte stafleden, bijeen in de eetzaal waar altijd alle schoolbijeenkomsten werden gehouden. Aan een kant van de zaal was een podium met een deur die naar dr. Wellingtons huis leidde. De deur op zich had niets speciaals, maar voor ons was het de deur van dr. Wellington en behalve dr. Wellington zelf ging er nooit iemand door.

Plotseling ging de deur open en daar stond niet dr. Wellington, maar een zwarte man gekleed in een karos van luipaardvel met bijpassende hoed en in beide handen een speer. Dr. Wellington kwam een ogenblik later, maar het was schokkend een zwarte man in stamkledij door die deur te zien komen. Het is moeilijk uit te leggen wat voor effect het op ons had. Het leek alsof de wereld op zijn kop stond. Toen Mqhayi naast dr. Wellington op het podium zat, konden we nauwelijks onze opwinding verbergen.

Maar ik moet bekennen dat ik teleurgesteld was toen Mqhayi opstond om te spreken. In gedachten had ik me een beeld van hem gevormd en in mijn jeugdige verbeelding hoorde een Xhosa-held als Mqhayi er groot, woest en intelligent uit te zien. Maar hij zag er niet vreselijk bijzonder uit en afgezien van zijn kleding leek hij heel gewoon. Toen hij in het Xhosa sprak, deed hij dat langzaam en aarzelend, hij pauzeerde vaak om het juiste woord te zoeken en als hij dat gevonden had, struikelde hij erover.

Op een bepaald moment zwaaide hij met zijn assagaai door de lucht en raakte per ongeluk de gordijnrail boven hem, wat een krassend geluid veroorzaakte en waardoor het gordijn bijna naar beneden kwam. De dichter keek beurtelings van de punt van zijn speer naar de gordijnrail en liep toen in gedachten verzonken over het podium heen en weer. Na een minuut hield hij op met lopen, ging recht voor ons staan en riep toen met nieuwe energie dat dit voorval – de assagaai die de gordijnrail raakte – de botsing tussen de Afrikaanse en Europese cultuur symboliseerde. Zijn stem werd luider en hij zei: ‘De assagaai staat voor dat wat in de Afrikaanse cultuur glorieus en echt is, hij is een symbool van de Afrikaan als krijger en de Afrikaan als kunstenaar. Deze metalen rail,’ zei hij, naar boven wijzend, ‘is een voorbeeld van een westers fabrikaat, vakkundig maar koud, knap bedacht maar zielloos.

Ik heb het nu niet over een stuk been dat een stuk metaal raakt, zelfs niet over elkaar overlappende culturen,’ ging hij verder, ‘ik heb het over de harde botsing tussen wat inheems en goed is, en wat buitenlands en slecht is. We kunnen niet toestaan dat deze vreemdelingen, die niets om onze cultuur geven, onze natie in bezit nemen. Ik voorspel dat de strijdkrachten van de Afrikaanse maatschappij op zekere dag een gedenkwaardige overwinning zullen behalen op de indringer. Veel te lang al zijn we gezwicht voor de valse goden van de witte mensen. Maar we zullen verrijzen en ons ontdoen van die oneigen ideeën.’

Ik kon mijn oren nauwelijks geloven. Zijn vrijmoedigheid om in aanwezigheid van dr. Wellington en andere witten over zulke delicate aangelegenheden te spreken verbijsterde ons. Tegelijkertijd werden we erdoor wakker geschud en gemotiveerd en ik herzag geleidelijk aan mijn mening over mensen als dr. Wellington, die ik automatisch als mijn weldoener had beschouwd.

Toen begon Mqhayi zijn bekende gedicht voor te dragen waarin hij de sterren van de hemel verdeelde onder de verschillende volkeren der aarde. IJsberend over het podium en met zijn assagaai naar de lucht wijzend, zei hij tegen de mensen van Europa – de Fransen, de Duitsers, de Engelsen —: ‘Jullie geef ik de melkweg, het grootste sterrenstelsel, want jullie zijn een vreemd, hebzuchtig en jaloers volk dat om alles vecht.’ Hij wees bepaalde sterren toe aan Azië en aan Noord- en Zuid-Amerika. Toen sprak hij over Afrika en verdeelde het continent in verschillende naties, waarbij hij de verschillende stammen specifieke sterrenstelsels gaf. Hij had over het podium lopen dansen, zwaaiend met zijn speer, hij sprak hard, dan weer zacht, en plotseling stond hij stil en dempte zijn stem.

‘Nu jullie, O, Xhosa Huis,’ zei hij, en zakte langzaam op een knie. ‘Jullie geef ik de belangrijkste ster die alles overtreft, de morgenster, want jullie zijn een trots en machtig volk. Het is de ster om de jaren te tellen – de jaren van het man-zijn.’ Toen hij die laatste woorden gesproken had, liet hij zijn hoofd op zijn borst zakken. Wij sprongen klappend en juichend overeind. Ik wilde wel eeuwig doorgaan met klappen. Ik voelde op dat moment zo’n intense trots, niet als Afrikaan, maar als Xhosa; ik voelde me bij het uitverkoren volk horen.

Mqhayi’s optreden had mij opgezweept, maar ook verward. Hij was van het meer nationalistische, allesomvattende thema van de Afrikaanse eenheid overgegaan op een beperkter thema, dat gericht was op de Xhosa’s van wie hij er een was. Het eind van mijn verblijf op Healdtown naderde en er spookten veel nieuwe en soms verwarrende ideeën door mijn hoofd. Ik begon net in te zien dat de Afrikanen van alle stammen veel gemeen hadden, en toch was daar dan de grote Mqhayi, die vooral de Xhosa bezong; ik zag dat een Afrikaan stand kan houden tegenover een witte en toch streefde ik nog gretig naar de gunsten van witte mensen, wat vaak onderdanigheid vereiste. In zekere zin weerspiegelde de verschuiving van Mqhayi’s focus mijn eigen geestesgesteldheid, want ik werd heen en weer geslingerd tussen mijn Xhosa-trots en mijn gevoel van verwantschap met andere Afrikanen. Maar zelfs toen ik aan het eind van het jaar Healdtown verliet, zag ik mezelf in de eerste plaats als Xhosa en pas in de tweede plaats als Afrikaan.

7

Tot 1960 was het Fort Hare College, in het stadje Alice, ongeveer dertig kilometer ten oosten van Healdtown, het enige instituut voor hoger onderwijs voor zwarten in Zuid-Afrika met een campus. En Fort Hare was nog veel meer: het was een baken voor alle Afrikaanse studenten van heel zuidelijk-, Centraal- en Oost-Afrika. Voor jonge zwarte Afrikanen zoals ikzelf was het Oxford en Cambridge, Harvard en Yale tegelijk.

De regent was erop gebrand dat ik naar Fort Hare zou gaan en ik was blij dat ik daar toegelaten werd. Voor ik naar de universiteit ging, kocht de regent mijn eerste pak voor me. Het was grijs met een dubbele rij knopen, en ik voelde me er volwassen en gesoigneerd in; ik was eenentwintig en vond mezelf de best geklede student van heel Fort Hare.

Ik voelde dat ik werd voorbereid op succes in de wereld. Ik was blij dat de regent nu een clanlid zou hebben met een universitaire graad. Justice was op Healdtown gebleven om zijn eindexamen te halen. Hij vond spelen belangrijker dan leren en was een ongeïnteresseerde student.

Fort Hare was in 1916 door Schotse zendelingen opgericht op het terrein van wat toen het grootste negentiende-eeuwse fort op de grens van de Oostelijke Kaapprovincie was. Gebouwd op een rotsplateau waar de Tyume-rivier zich in een boog omheen slingert, was Fort Hare de perfecte uitvalsbasis voor de Britten in hun strijd tegen de dappere Xhosa-krijger Sandile, de laatste Rharhabe-koning die in de negentiende eeuw in een van de laatste grensoorlogen door de Britten verslagen was.

Fort Hare had maar honderdvijftig studenten en een stuk of tien ervan kende ik al van Clarkebury en Healdtown. Een van de studenten die ik voor het eerst ontmoette, was K.D. Matanzima. Hoewel K.D. volgens de stamhiërarchie mijn neef was, was ik jonger en veel minder hooggeplaatst. K.D., die derdejaars, groot, slank en buitengewoon innemend was, nam me onder zijn hoede. Ik keek net zo tegen hem op als vroeger tegen Justice.

We waren allebei methodist en ik werd in zijn studentenhuis ingedeeld, dat bekendstond onder de naam Wesley House, een vriendelijk gebouw van twee verdiepingen, aan de rand van de campus. We gingen samen naar de kerk in het nabijgelegen Loveday, onder zijn hoede ging ik voetballen (waar hij in uitblonk), en over het algemeen volgde ik zijn raad op. De regent deed niet aan geld sturen naar zijn kinderen op school en ik zou altijd platzak zijn geweest als K.D. zijn toelage niet met mij gedeeld had. Evenals de regent zag hij mij als toekomstig adviseur van Sabata en hij moedigde me aan rechten te gaan studeren.

Fort Hare was net als Clarkebury en Healdtown een zendelingencollege. We werden aangespoord God te gehoorzamen, de politieke autoriteiten te respecteren en dankbaar te zijn voor de onderwijskansen die ons door de Kerk en staat geboden werden. Deze scholen kregen vaak de kritiek dat ze qua houding en praktijk kolonialistisch waren. Maar toch geloof ik dat, zelfs ondanks die houding, de voordelen opwogen tegen de nadelen. De zendelingen bouwden en leidden scholen toen de regering daartoe niet bereid of in staat was. De sfeer op de zendelingenscholen was, hoewel in moreel opzicht vaak star, veel opener dan op de regeringsscholen waaraan racistische principes ten grondslag lagen.

Fort Hare was zowel thuisbasis als bakermat van enkele van de grootste Afrikaanse geleerden die het continent ooit heeft gekend. Professor Z.K. Matthews was het voorbeeld bij uitstek van de Afrikaanse intellectueel. De mijnwerkerszoon Z.K. was beïnvloed door Booker Washington’s autobiografie Up from Slavery, waarin succes door hard werken en matigheid werden gepredikt. Hij onderwees sociale antropologie en rechten en sprak zich openlijk uit tegen de sociale politiek van de regering.

Fort Hare en professor D.D.T. Jabavu zijn eigenlijk synoniem. Hij was het eerste faculteitslid toen de universiteit in 1916 opende. Professor Jabavu had een baccalaureaat in de Engelse taal behaald aan de Universiteit van Londen, wat een uiterst zeldzame prestatie was. Professor Jabavu onderwees Xhosa, Latijn, geschiedenis en antropologie. Hij was een ware encyclopedie op het gebied van Xhosa-genealogie en hij vertelde me dingen over mijn vader die ik nooit geweten had. Hij was ook een overtuigend voorvechter voor Afrikaanse rechten en werd de oprichter en eerste voorzitter van de All-African Convention in 1936, die oppositie voerde tegen de afschaffing van stemrecht voor Afrikanen bij parlementsverkiezingen in de Kaap.

Ik herinner me dat ik ooit per trein van Umtata naar Fort Hare reisde in het Afrikaanse compartiment, waar zich de enige zitplaatsen voor zwarten bevonden. De witte conducteur kwam onze kaartjes controleren. Toen hij zag dat ik in Alice was ingestapt, zei hij: ‘Kom je van Jabavu’s school?’ Ik knikte ja, waarop de conducteur opgewekt mijn kaartje knipte en iets mompelde over wat een goed mens Jabavu was.

Het eerste jaar studeerde ik Engels, antropologie, politiek, Naturelle-bestuurskunde en Romeins Nederlands recht. Naturelle-bestuurskunde ging over wetten die betrekking hadden op Afrikanen en was aan te raden voor iedereen die wilde werken op de Naturelle Administratie. Hoewel K.D. me adviseerde rechten te studeren, had ik er mijn zinnen op gezet tolk of ambtenaar in de Naturelle Administratie te worden. In die tijd leek een carrière als rijksambtenaar een schitterende beloning voor een Afrikaan, en het hoogste waarnaar een zwarte man kon streven. Op het platteland kwam een tolk in het kantoor van de magistraat wat aanzien betreft onmiddellijk na de magistraat zelf. Toen er in mijn tweede jaar op Fort Hare een tolkencursus geïntroduceerd werd, gegeven door een gerenommeerde, gepensioneerde gerechtstolk, Tyamzashe, was ik een van de eerste studenten die zich opgaf.

Op Fort Hare kon het erg elitair toegaan en de pesterijen die op veel instellingen voor hoger onderwijs gebruikelijk waren, kwamen daar ook voor. De manier waarop de ouderejaars de junioren behandelden was arrogant en laatdunkend. Toen ik voor het eerst op de campus aankwam, zag ik aan de andere kant van het grasveld Gamaliel Vabaza lopen. Hij was een paar jaar ouder dan ik en ik had met hem op Clarkebury gezeten. Ik groette hem hartelijk, maar zijn reactie was uiterst koel en uit de hoogte en hij maakte een kleinerende opmerking over het feit dat ik in het huis van de groentjes ging wonen. Vabaza vertelde me toen dat hij in het bestuur van mijn huis zat, hoewel hijzelf, als senior, daar niet meer woonde. Ik vond dat merkwaardig en ondemocratisch, maar het was een algemeen aanvaard gebruik.

Op een avond niet lang daarna bespraken we met een groepje het feit dat er geen bewoners of eerstejaars in het huisbestuur vertegenwoordigd waren. We besloten van die traditie af te wijken en een bestuur uit die twee groepen samen te stellen. We hielden zelf een verkiezingsbijeenkomst en lobbyden bij alle huisbewoners. Binnen enkele weken hadden we ons eigen huisbestuur gekozen en waren de senioren verslagen. Ikzelf was een van de organisatoren en werd in het nieuw opgerichte bestuur gekozen.

Maar de ouderejaars gaven zich niet zomaar gewonnen. Ze belegden een vergadering waar een van hen, Rex Tatane, die uitstekend Engels sprak, zei: ‘Dat gedrag van de groentjes is onaanvaardbaar. Hoe kunnen wij ouderejaars nu aan de kant gezet worden door zo’n achterlijke boerenpummel als Mandela, die nog niet eens fatsoenlijk Engels spreekt!’ Toen begon hij mijn manier van spreken te imiteren in zijn versie van het Gcaleka-accent, waar zijn eigen kliek hartelijk om moest lachen. Tatane’s spottende speech maakte ons alleen maar vastbeslotener. Wij eerstejaars vormden nu het officiële huisbestuur en lieten de ouderejaars de vervelendste klusjes opknappen, wat voor hen een vernedering was.

De beheerder van het college, dominee A.J. Cook, hoorde van de ruzie en riep ons in zijn kantoor. We vonden dat we het gelijk aan onze kant hadden en waren niet van plan toe te geven. Tatane verzocht de beheerder ons tot de orde te roepen en barstte midden in zijn verhaal in tranen uit. De beheerder vroeg ons om ons standpunt te wijzigen, maar we wilden niet wijken. Zoals de meeste bullebakken had Tatane een klein hartje. Wij vertelden de beheerder dat wij allemaal ons ontslag uit het bestuur zouden nemen als hij ons zou dwingen ons standpunt te herzien en dat het bestuur dan geen enkele integriteit en autoriteit meer zou hebben. Ten slotte besloot de beheerder niet tussenbeide te komen. We hadden voet bij stuk gehouden en we hadden gewonnen. Dit was een van mijn eerste gevechten met het gezag en ik ervoer het gevoel van macht dat ontstaat als men het gelijk en het recht aan zijn kant heeft. Later zou ik niet zo gelukkig zijn in mijn gevecht tegen de autoriteiten van het college.

Op Fort Hare leerde ik binnen het leslokaal evenveel als daarbuiten. Ik deed nu actiever aan sport dan op Healdtown. Hiervoor waren twee redenen: ik was groter en sterker geworden, maar nog belangrijker was het feit dat Fort Hare zoveel kleiner was dan Healdtown en ik dus minder concurrentie had. Ik kon meedoen met voetballen en met hardlopen. Van het hardlopen heb ik veel geleerd. Bij wedstrijdlopen is trainen belangrijker dan aanleg, en ik kon een tekort aan natuurlijke aanleg compenseren door ijver en discipline. Ik bracht dit in praktijk bij alles wat ik deed. Zelfs als student zag ik al veel uiterst getalenteerde jongens die niet de zelfdiscipline en het geduld hadden om hun kwaliteiten uit te bouwen.

Ik zat ook in de toneelclub en speelde in een stuk over Abraham Lincoln dat was bewerkt door mijn klasgenoot Lincoln Mkentane. Mkentane kwam uit een vooraanstaande Transkeise familie en was ook iemand tegen wie ik opkeek. Ook in letterlijke zin, want hij was de enige student op Fort Hare die langer was dan ik. Mkentane speelde zijn naamgenoot en ik speelde John Wilkes Booth, Lincolns moordenaar. Mkentane’s uitbeelding van Lincoln was statig en formeel, en zijn voordracht van een van de allerberoemdste toespraken, het Gettysburg Address, kreeg een staande ovatie. Ik had de kleinste rol, hoewel daarin de moraal van het stuk gevat zat, namelijk dat mensen die grote risico’s nemen daarvan vaak grote gevolgen moeten dragen. Ik werd lid van de Student’s Christian Association en gaf’s zondags bijbelles in de naburige dorpen. Een van mijn kameraden op deze expedities was een serieuze student natuurkunde die ik op het voetbalveld had ontmoet. Hij kwam uit Pondoland, in Transkei, en hij heette Oliver Tambo. Ik zag meteen dat Oliver een vlijmscherpe intelligentie bezat; hij was een vurig en gevat spreker en accepteerde de gemeenplaatsen die wij zo vaak automatisch gebruikten niet. Oliver woonde in Beda Hall, het anglicaanse studentenhuis, en op Fort Hare had ik niet veel contact met hem. Het was duidelijk dat hij voor grote dingen was voorbestemd.

’s Zondags wandelden we vaak met een stel naar Alice om daar in een van de restaurants te eten. De eigenaar van het restaurant was wit en in die tijd was het ondenkbaar dat een zwarte daar zomaar door de voordeur naar binnen kon, laat staan eten in de eetzaal. In plaats daarvan legden we al ons geld bij elkaar, liepen om naar de keuken en bestelden wat we wilden hebben.

Ik maakte op Fort Hare niet alleen kennis met de fysica, maar met nog een andere uitgesproken fysieke wetenschap: stijldansen. In de eetzaal bij een krakende grammofoon oefenden we urenlang foxtrotten en walsen, waarbij we om beurten leidden en volgden. Ons idool was Victor Sylvester, de wereldkampioen stijldansen, en onze leraar was een medestudent, Smallie Siwundla, die een jongere versie leek van de meester.

In een stadje daar in de buurt was een Afrikaanse dancing, de Ntselamanzi, die zich richtte op het puikje van de plaatselijke zwarte gemeenschap, maar verboden terrein was voor studenten. Maar op een avond, toen we ernaar hunkerden onze danspassen te oefenen met het zwakkere geslacht, slopen we stiekem onze slaapzaal uit om naar de dancing te gaan. Het was een luxueuze gelegenheid en we voelden ons erg moedig. Ik zag een mooie jonge vrouw op de dansvloer en vroeg haar beleefd ten dans. Een ogenblik later lag ze in mijn armen. We vormden samen een mooi danspaar en ik stelde me voor wat een goed figuur ik op de dansvloer sloeg. Na een paar minuten vroeg ik haar hoe ze heette. ‘Mrs. Bokwe,’ zei ze zacht. Bijna had ik haar ter plaatse laten staan en was ik van de dansvloer weggerend. Ik keek vluchtig in het rond en zag dr. Roseberry Bokwe, een van de meest gerespecteerde Afrikaanse leiders en geleerden van die tijd met zijn zwager en mijn leraar Z.K. Matthews staan praten. Ik bood Mrs. Bokwe mijn verontschuldigingen aan en begeleidde haar onder de nieuwsgierige blikken van dr. Bokwe en professor Matthews schaapachtig naar de kant. Ik kon wel door de grond zinken. Ik had zowat alle universiteitsvoorschriften overtreden. Maar professor Matthews, die met de discipline op Fort Hare belast was, heeft er nooit een woord over gezegd. Hij was bereid dat wat hij als lef zag te tolereren, zolang er maar hard werken tegenover stond. Ik denk niet dat ik ooit harder gewerkt heb dan in de weken die volgden op ons uitstapje naar de Ntselamanzi.

Fort Hare werd gekenmerkt door een zekere verfijning, zowel intellectueel als sociaal, die voor mij nieuw en vreemd was. Naar westerse begrippen stelde Fort Hare’s wereldsheid misschien niet veel voor, maar voor een dorpsjongen zoals ik was het een openbaring. Ik droeg voor het eerst pyjama’s, die ik in het begin hinderlijk vond, maar waar ik op den duur aan gewend raakte. Ik had nog nooit een tandenborstel en tandpasta gebruikt; thuis gebruikten we as om onze tanden wit te houden en tandenstokers om ze schoon te maken. De toiletten met spoelbakken en warmwaterdouches waren voor mij ook nieuw. Voor het eerst gebruikte ik toiletzeep en niet het blauwe wasmiddel waar ik me thuis al die jaren mee gewassen had.

Misschien als gevolg van al dit nieuwe, verlangde ik hevig naar enkele simpele genoegens die ik als jongen had gekend. Hierin was ik niet de enige en ik sloot me aan bij een stel jongelui die stiekeme avondexpedities op touw zetten naar de akkers van de universiteit om maïskolven te roosteren. We slopen ’s nachts de maïsvelden in en maakten een vuurtje. Daar gingen we dan omheen zitten, roosterden de maïs en vertelden elkaar verhalen. We deden dat niet omdat we honger hadden, maar uit een behoefte onze jeugd en de huiselijke gezelligheid te laten herleven. We schepten op over onze veroveringen, onze sportprestaties, en over hoeveel geld we wel niet zouden verdienen als we eenmaal afgestudeerd waren. Hoewel ik mezelf een mondaine jongeman vond, was ik nog een dorpsjongen die de dorpsgenoegens miste.

Terwijl Fort Hare een geïsoleerde tempel der wetenschap was, waren wij hevig geïnteresseerd in het verloop van de Tweede Wereldoorlog. Mijn klasgenoten en ik waren vurige aanhangers van Groot-Brittannië, en ik was geweldig opgewonden toen ik aan het eind van mijn eerste jaar hoorde dat de spreker bij de diploma-uitreiking van de universiteit Engelands grote pleitbezorger in Zuid-Afrika, voormalig premier Jan Smuts zou zijn. Het was een grote eer voor Fort Hare een man als gast te ontvangen die tot wereld-staatsman uitgeroepen was. Smuts, die op dat moment vice-premier was, voerde campagne door het hele land om Zuid-Afrika Duitsland de oorlog te laten verklaren, terwijl premier J.B. Hertzog neutraliteit voorstond. Ik brandde van nieuwsgierigheid een wereldleider als Smuts van dichtbij te zien.

Hoewel Hertzog drie jaar eerder de actie had geleid om in de Kaap de laatste Afrikaanse kiezers van de gemeenschappelijke kiezerslijst te verwijderen, vond ik Smuts sympathiek. Dat hij medeoprichter was van de Volkenbond die de vrijheid in de wereld propageerde, vond ik belangrijker dan het feit dat hij in mijn vaderland de vrijheid onderdrukte.

Smuts sprak over het belang van steun aan Groot-Brittannië tegen de Duitsers en het feit dat Engeland voor dezelfde westerse waarden stond die wij Zuidafrikanen voorstonden. Ik herinner me nog dat ik zijn Engelse uitspraak bijna net zo slecht vond als de mijne! Samen met mijn klasgenoten applaudisseerde ik enthousiast voor Smuts. Ik juichte Smuts’ oproep om voor de vrijheid van Europa te strijden toe en vergat dat ik en mijn klasgenoten die vrijheid hier in ons eigen land niet hadden.

Smuts preekte voor eigen parochie op Fort Hare. Iedere avond gaf de beheerder van Wesley House een overzicht van de militaire situatie in Europa en ’s avonds laat kropen we bij elkaar rond een oude radio om via de BBC naar de bezielende toespraken van Winston Churchill te luisteren. Maar hoewel we Smuts’ standpunt steunden, veroorzaakte zijn bezoek veel discussies. Tijdens zo’n discussie veroordeelde een jaargenoot van mij, Nyathi Khongisa, die beschouwd werd als een buitengewoon knappe kop, Smuts van racisme. Hij zei dat we onszelf dan wel konden zien als ‘zwarte Engelsen’, maar dat de Engelsen, terwijl ze probeerden ons ‘beschaving bij te brengen’, ons evengoed onderdrukten. Wat er ook aan tegenstellingen tussen Boer en Brit bestond, zei hij, die twee witte groepen zouden zich altijd verenigen om het zwarte gevaar het hoofd te kunnen bieden. Khongisa’s opvattingen verbijsterden ons en leken gevaarlijk radicaal. Een medeleerling fluisterde me toe dat Nyathi lid was van het African National Congress, een organisatie waar ik vaag iets over had gehoord, maar heel weinig vanaf wist. Na de Zuidafrikaanse oorlogsverklaring aan Duitsland trad Hertzog af en werd Smuts premier.

In mijn tweede jaar op Fort Hare nodigde ik mijn vriend Paul Mahabane uit om de wintervakantie bij mij in Transkei door te brengen. Paul kwam uit Bloemfontein en was een bekend figuur op de campus omdat zijn vader, dominee Zaccheus Mahabane, tweemaal algemeen voorzitter van het ANC was geweest. Zijn band met die organisatie, waar ik nog steeds heel weinig over wist, gaf hem de reputatie van rebel.

Op een dag tijdens die vakantie gingen Paul en ik naar Umtata, de hoofdstad van Transkei, die toen bestond uit een paar verharde wegen en wat regeringsgebouwen. We stonden voor het postkantoor toen de plaatselijke magistraat, een witte man van rond de zestig, Paul vroeg naar binnen te gaan en een paar postzegels voor hem te kopen. Het was heel gewoon dat een witte een willekeurige zwarte een karweitje opdroeg. Toen probeerde de magistraat Paul wat kleingeld te geven, maar Paul wilde het niet aannemen. De magistraat was beledigd. ‘Weet je wel wie ik ben?’ zei hij, terwijl zijn gezicht rood aanliep. ‘Ik hoef niet te weten wie u bent,’ zei Mahabane, ‘ik weet wat u bent.’ De magistraat vroeg hem wat hij daar precies mee bedoelde. ‘Ik bedoel dat u een schurk bent!’ zei Paul driftig. De magistraat kookte van woede en riep: ‘Hier zul je voor boeten!’ en liep toen weg.

Ik voelde me bijzonder ongemakkelijk door Pauls gedrag. Hoewel ik zijn moed bewonderde, was ik er ook door geschokt. De magistraat wist precies wie ik was, en ik wist dat ik in Pauls plaats de boodschap waarschijnlijk gewoon gedaan zou hebben en het verder vergeten zou zijn. Ik bewonderde Paul om wat hij gedaan had, hoewel ik er zelf nog niet aan toe was net zo te handelen. Ik begon me te realiseren dat een zwarte de vele kleine vernederingen die hij in Zuid-Afrika iedere dag moet ondergaan, niet hoeft te accepteren.

Na mijn vakantie ging ik vroeg in het nieuwe jaar weer naar school en ik voelde me sterk en als herboren. Ik concentreerde me op mijn studie en richtte me op de oktober-examens. Ik hoopte dat ik binnen een jaar een BA-graad zou hebben, net als die slimme Gertrude Ntlabathi. Een universitaire graad, dacht ik, was niet alleen de sleutel tot leiderschap, maar ook tot financieel succes. Het hoofd, dr. Alexander Kerr en de professoren Jabavu en Matthews hadden ons uitentreuren verteld dat we als afgestudeerden van Fort Hare tot de Afrikaanse elite zouden behoren. Ik had echt het gevoel dat de wereld aan mijn voeten zou liggen.

Met mijn BA-graad zou ik eindelijk in staat zijn mijn moeder weer de rijkdom en het aanzien te geven die ze na mijn vaders dood verloren had. Ik zou een echt huis voor haar bouwen in Qunu, met een tuin, modern meubilair en wat daar zoal bij hoort. Ik zou haar en mijn zusjes kunnen onderhouden, zodat ze de dingen zouden kunnen kopen die ze nodig hadden en die ze zich zo lang hadden moeten ontzeggen. Dat was mijn droom en hij leek binnen bereik.

In dat jaar werd ik benoemd tot vertegenwoordiger van de studentenraad, de hoogste studentenorganisatie op Fort Hare. Ik kon toen nog niet weten dat de gebeurtenissen rond de studentenverkiezing problemen zouden veroorzaken die mijn leven zouden veranderen. De verkiezingen voor de SR werden gehouden in de laatste onderwijsperiode van het jaar, toen we midden in de examenvoorbereidingen zaten. Volgens de statuten van Fort Hare werden de leden van de SR door alle studenten gekozen. Kort voor de verkiezing werd er een vergadering belegd met alle studenten om de problemen te bespreken en uiting te geven aan onze grieven. De studenten waren unaniem van mening dat het eten op Fort Hare te wensen overliet, dat de SR meer macht moest krijgen en niet zonder meer alle voorstellen van de administratie moest goedkeuren. Ik stemde in met beide moties en toen een meerderheid van de studenten stemde voor een boycot van de verkiezingen zolang de autoriteiten onze eisen niet accepteerden, stemde ik voor.

Kort na deze vergadering vond de geplande verkiezing plaats. Het grootste deel van de studenten boycotte de verkiezing, maar vijfentwintig studenten, ongeveer een zesde van alle studenten, kwamen toch opdagen en kozen zes vertegenwoordigers, van wie ik er zelf een was. Diezelfde dag kwamen de zes die bij verstek gekozen waren bij elkaar om deze gebeurtenissen te bespreken. We besloten unaniem ons ontslag aan te bieden op grond van het feit dat we de boycot steunden en niet de steun van de meerderheid van de studenten genoten. Daarna stelden we een brief op die we aan het hoofd, dr. Kerr, overhandigden.

Maar dr. Kerr was slim. Hij accepteerde ons ontslag en kondigde aan dat er de volgende dag in de eetzaal bij het avondeten nieuwe verkiezingen gehouden zouden worden. Dan waren alle studenten gegarandeerd aanwezig, en het excuus dat de SR niet de steun had van alle studenten, zou dan niet opgaan. Die avond werd de verkiezing gehouden zoals het hoofd het beslist had. Maar alleen dezelfde vijfentwintig stemden, op dezelfde zes SR-leden. We waren weer terug bij af.

Maar toen we hierna weer bij elkaar kwamen om onze positie te bepalen, ging het stemmen heel anders. Mijn vijf collega’s hielden het bij het technische standpunt dat we gekozen waren in een vergadering waar alle studenten aanwezig waren en dat daarom het argument dat we niet alle studenten vertegenwoordigden niet meer opging. De vijf vonden dat we de benoeming nu moesten accepteren. Ik bracht daartegen in dat er in feite niets veranderd was; hoewel alle studenten aanwezig waren geweest, had een deel van hen niet gestemd en het zou moreel onjuist zijn te beweren dat we hun vertrouwen genoten. Daar het ons uitgangspunt was de verkiezing te boycotten, wat de steun had van alle studenten, was het onze plicht bij dat besluit te blijven en moesten we ons niet door een handigheidje van het hoofd buitenspel laten zetten. Ik was niet in staat mijn collega’s te overtuigen en nam voor de tweede keer ontslag, als enige van de zes.

De volgende dag werd ik bij het hoofd ontboden. Dr. Kerr, die was afgestudeerd aan de Universiteit van Edinburgh, was eigenlijk de oprichter van Fort Hare en een zeer gerespecteerd man. Rustig liet hij de gebeurtenissen van de afgelopen paar dagen de revue passeren en vroeg toen of ik mijn besluit om ontslag te nemen niet wilde herzien. Ik zei dat dat niet ging. Hij vond dat ik er maar eens een nachtje over moest slapen, dan kon ik hem de volgende dag mijn uiteindelijke beslissing laten weten. Hij waarschuwde me echter dat hij geen onverantwoordelijk gedrag van zijn studenten kon tolereren en dat hij gedwongen zou zijn me van Fort Hare weg te sturen als ik bij mijn ontslag bleef.

Ik was geschokt door wat hij had gezegd en bracht een slapeloze nacht door. Ik had nog nooit eerder een besluit met zulke verstrekkende gevolgen moeten nemen. Die avond vroeg ik mijn vriend en mentor K.D. om advies. Hij vond dat het principieel gezien correct was dat ik mijn ontslag had genomen en dat ik niet moest capituleren. Ik denk dat ik toen nog banger was voor K.D. dan voor dr. Kerr. Ik bedankte K.D. en ging terug naar mijn kamer.

Hoewel ik vond dat ik moreel gezien gelijk had, was ik er niet zeker van of dit de goede gedragslijn was. Was ik mijn academische loopbaan aan het saboteren voor een tamelijk onbelangrijk abstract moreel principe? Ik vond het moeilijk te verteren dat ik dat wat ik als een verplichting zag tegenover de studenten zou offeren aan mijn eigenbelang. Ik had een standpunt ingenomen en wilde in de ogen van mijn medestudenten geen bedrieger zijn. Tegelijkertijd wilde ik mijn carrière op Fort Hare niet vergooien.

Ik aarzelde nog steeds toen ik de volgende ochtend bij dr. Kerrs kantoor kwam. Pas toen hij me vroeg of ik een beslissing had genomen, wist ik wat ik moest doen. Ik zei dat ik niet met een gerust geweten zitting kon hebben in de SR. Dr. Kerr leek enigszins van zijn stuk gebracht door mijn antwoord. Hij dacht even na voor hij begon te spreken. ‘Uitstekend,’ zei hij. ‘Het is natuurlijk jouw beslissing. Maar ik heb ook nog eens over de zaak nagedacht en ik heb het volgende voorstel: je mag volgend jaar naar Fort Hare terugkomen, vooropgesteld dat je dan lid wordt van de SR. U hebt de hele zomer om erover na te denken, Mr. Mandela.’

Ik was in zekere zin net zo verbaasd over mijn antwoord als dr. Kerr. Ik wist dat het onbezonnen van me was Fort Hare te verlaten, maar op het moment dat ik een compromis moest sluiten, kon ik dat gewoon niet. Iets weerhield me. Hoewel ik dr. Kerrs standpunt en zijn bereidheid me een tweede kans te geven op prijs stelde, was ik verontwaardigd over de absolute macht waarmee hij over mijn lot kon beslissen. Ik had het volste recht moeten hebben mijn ontslag te nemen uit de SR als ik dat wilde. Deze onrechtvaardigheid knaagde in mijn binnenste en op dat moment zag ik in dr. Kerr meer een onwelwillende dictator dan een weldoener. Toen ik aan het eind van het jaar Fort Hare verliet, was dat met een akelig gevoel van twijfel.

8

Gewoonlijk keerde ik naar Mqhekezweni terug met een prettig, voldaan gevoel. Maar dat was deze keer niet het geval. Nadat ik mijn examens gehaald had en weer thuis was, vertelde ik de regent wat er was gebeurd. Hij was woedend en kon niet begrijpen waarom ik zo gehandeld had. Hij vond het totaal zinloos. Zonder mijn uitleg af te wachten zei hij botweg dat ik het hoofd moest gehoorzamen en in het najaar terug moest gaan naar Fort Hare. Zijn toon duldde geen tegenspraak. Mijn weldoener tegenspreken zou zinloos zijn geweest en oneerbiedig. Ik besloot mijn verontwaardiging in te slikken en de zaak een tijdje te laten rusten.

Justice was ook weer terug in Mqhekezweni en we waren ongelooflijk blij elkaar weer te zien. Het maakte niet uit hoe lang we elkaar niet zagen, de broederlijke band die ons verenigde, was er altijd onmiddellijk weer. Justice had het jaar daarvoor de school verlaten en woonde nu in Kaapstad.

Binnen een paar dagen had ik mijn oude leventje thuis weer opgevat. Ik verzorgde de zaken van de regent, inclusief zijn kudde en zijn contacten met andere chiefs. Ik stond niet langer stil bij de situatie op Fort Hare, maar het leven heeft zo zijn eigen manier om beslissingen te forceren bij hen die aarzelen. Uiteindelijk werd ik tot handelen gedwongen door iets wat volstrekt niets met mijn studie te maken had.

Een paar weken na mijn thuiskomst riep de regent Justice en mij bij zich. ‘Kinderen,’ zei hij op sombere toon, ‘ik vrees dat ik niet lang meer te leven heb, en voor ik naar het land van mijn voorouders reis, is het mijn plicht te zorgen dat mijn twee zonen naar behoren getrouwd zijn. Daarom heb ik voor jullie beiden een huwelijk geregeld.’

Deze mededeling overviel ons en Justice en ik keken elkaar aan met een mengeling van schrik, ongerustheid en hulpeloosheid. De twee meisjes waren van goede familie, zei de regent. Justice zou trouwen met de dochter van Khalipa, een vooraanstaand Thembu-edelman, en Rolihlahla, zoals de regent me altijd noemde, met de dochter van de plaatselijke Thembu-priester. Beide huwelijken zouden onmiddellijk worden voltrokken. De Lobola, de bruidsschat die gewoonlijk door de vader van de bruidegom wordt betaald in de vorm van vee, zou in Justice’s geval door de gemeenschap worden betaald en in mijn geval door de regent zelf.

Justice en ik zeiden weinig. Het was niet aan ons om met de regent in discussie te treden en wat hem betreft was de zaak geregeld. Hij duldde geen tegenspraak: de bruid was al uitgezocht en de lobola betaald. Het was definitief.

Na dit gesprek liepen Justice en ik met hangend hoofd weg, verward en terneergeslagen. De regent handelde overeenkomstig de Thembu-wetten en -gebruiken, en van zijn eigen motieven viel niets kwaads te zeggen: hij wilde dat wij nog tijdens zijn leven een gezin zouden stichten. We hadden altijd geweten dat de regent het recht had een huwelijk voor ons te arrangeren, maar nu was het niet langer een abstracte mogelijkheid. De bruiden waren geen fantasieën meer, maar vrouwen van vlees en bloed die we al kenden.

Met alle respect voor de familie van de jonge vrouw, kan ik niet in alle eerlijkheid zeggen dat het meisje dat de regent voor me had uitgezocht de bruid van mijn dromen was. Haar familie werd alom gerespecteerd en ze was aantrekkelijk op een waardige manier, maar ik ben bang dat deze jonge vrouw al lang verliefd was op Justice! De regent heeft dat vast niet geweten, want ouders kennen maar zelden de romantische kant van het leven van hun kinderen. De voor mij bestemde bruid was er ongetwijfeld net zomin op gebrand met mij opgescheept te worden als ik met haar.

In die tijd was ik in sociaal opzicht verder dan in politiek opzicht. Terwijl ik er niet over gedacht zou hebben het witte politieke systeem aan te vechten, was ik bereid me te verzetten tegen het sociale systeem van mijn eigen volk. Ironisch genoeg was de regent daar zelf indirect verantwoordelijk voor, want de opvoeding die ik dank zij hem gekregen had, was er de oorzaak van dat ik dit traditionele gebruik verwierp. Ik was jarenlang met vrouwen naar school en naar de universiteit gegaan en had een paar verhoudingen gehad. Ik was een romanticus en ik wilde niet dat iemand, zelfs niet de regent, een bruid voor me uitzocht.

Ik maakte een afspraak met de koningin, de vrouw van de regent, en legde haar mijn probleem voor. Ik kon haar niet vertellen dat ik onder geen beding wilde dat de regent een bruid voor me regelde, want dan zou ze natuurlijk ontoeschietelijk worden. In plaats daarvan bedacht ik een alternatief en vertelde haar dat ik liever met een meisje trouwde dat familie van haar was. Dat meisje wilde ik graag als toekomstige partner. Ze was inderdaad erg mooi, maar ik had er geen idee van hoe ze over mij dacht. Ik zei dat ik met haar zou trouwen zodra ik klaar was met mijn studie. Dat was een halve waarheid, maar het was een betere optie dan het plan van de regent. De koningin koos in dezen mijn kant, maar de regent was onvermurwbaar. Hij had zijn besluit genomen en kwam daar niet op terug.

Ik had het gevoel dat hij mij geen keus liet. Ik kon dit huwelijk, dat ik oneerlijk vond en onverstandig, niet laten doorgaan. Tegelijkertijd vond ik dat ik niet langer onder de zorg van de regent kon blijven als ik zijn plannen voor mij van de hand wees. Justice was het met me eens en samen besloten we dat weglopen het enige was dat ons restte, en dat Johannesburg de enige plaats was waar we naar toe konden.

Achteraf gezien realiseer ik me dat we niet alle mogelijkheden overwogen hadden. Ik had kunnen proberen via een tussenpersoon de zaak met de regent te bespreken en misschien waren we dan tot een oplossing gekomen binnen de structuur van onze stam en familie. Ik had een beroep kunnen doen op de neef van de regent, Chief Zilindlovu, een van de meest verlichte en invloedrijke chiefs aan het hof van Mqhekezweni. Maar ik was jong en ongeduldig en zag het nut van wachten niet in. Weglopen leek de enige mogelijkheid.

We hielden ons plan geheim terwijl we de details uitwerkten. Eerst hadden we een ontsnappingsmogelijkheid nodig. De regent vond dat Justice en ik het slechtste in elkaar wakker riepen of op z’n minst dat Justice’s hang naar avontuur en loltrapperij mijn meer behoudende instelling beïnvloedden. Het resultaat was dat hij ons zoveel mogelijk uit elkaar hield. Als de regent op reis ging, vroeg hij dikwijls een van ons om hem te begeleiden zodat we tijdens zijn afwezigheid niet samen zouden zijn. Bijna altijd nam hij Justice mee, omdat hij liever had dat ik in Mqhekezweni bleef om zijn zaken te regelen. Maar we hoorden dat de regent voorbereidingen trof om voor een volle week zonder een van ons naar een zitting van de Bungha te gaan, de wetgevende vergadering van Transkei, en we besloten dat we zodra de regent naar de Bungha was vertrokken naar Johannesburg zouden gaan.

Ik had niet veel kleren en we kregen alles wat we hadden in één koffer. De regent vertrok maandagochtend vroeg, en later die ochtend stonden wij klaar om te gaan. Maar net toen we op het punt stonden te vertrekken, kwam de regent onverwacht terug. We zagen zijn auto het hek binnenrijden en we renden de tuin in om ons tussen de maïsstengels te verstoppen. De regent ging het huis binnen en het eerste wat hij vroeg was: ‘Waar zijn de jongens?’ Iemand antwoordde: ‘O, die zijn hier ergens in de buurt.’ Maar de regent was achterdochtig en was met die verklaring niet tevreden. Hij zei dat hij was teruggekomen omdat hij zijn epsompoeders had vergeten. Hij keek even rond en leek toen gerustgesteld. Ik realiseerde me dat hij een soort voorgevoel moest hebben gehad, want hij had gemakkelijk epsompoeders in de stad kunnen kopen. Zodra zijn auto achter de heuvels verdween, vertrokken we.

We hadden bijna geen geld, daarom gingen we naar een plaatselijke handelaar en verkochten hem twee van de bekroonde ossen van de regent. De handelaar ging ervan uit dat we dat in opdracht van de regent deden en dat lieten we maar zo. Hij betaalde ons een heel goede prijs en met dat geld huurden we een auto die ons naar het plaatselijke spoorwegstation bracht, waar we de trein naar Johannesburg zouden nemen.

Alles leek probleemloos te verlopen, maar zonder dat we het wisten, was de regent naar het plaatselijke spoorwegstation gereden en had de stationschef geïnstrueerd dat als er twee jongens die aan onze beschrijving beantwoordden kaartjes naar Johannesburg kwamen kopen, hij ons weg moest sturen omdat we Transkei niet mochten verlaten. Bij het station kwamen we tot de ontdekking dat de stationschef ons geen kaartjes wilde verkopen. We vroegen hem waarom en hij zei: ‘Jullie vader was hier en hij zegt dat jullie proberen weg te lopen.’ We waren stomverbaasd, renden terug naar de gehuurde auto en gaven de chauffeur opdracht door te rijden naar het volgende station. Dat was bijna tachtig kilometer verder en het kostte ons meer dan een uur om daar te komen.

Het lukte ons een trein te vinden, maar die ging niet verder dan Queenstown. In 1940 was reizen voor Afrikanen een ingewikkeld proces. Alle Afrikanen van boven de zestien moesten een door het departement voor naturellesake uitgegeven ‘pas’ bij zich hebben en waren verplicht die te laten zien aan iedere witte politieman, ambtenaar of werkgever. Als je die pas niet kon tonen, riskeerde je een arrestatie, gevangenisstraf of een boete. Op de pas stond waar de houder woonde, wie zijn chief was en of hij de jaarlijkse hoofdelijke belasting had betaald, een belasting alleen voor Afrikanen. Later kreeg de pas de vorm van een ‘bewijsboekje’, zoals het werd genoemd, dat uitgebreide informatie bevatte en iedere maand door de werkgever getekend moest worden.

De pasjes van Justice en mij waren in orde, maar om het ambtsgebied van zijn magistraat te verlaten en een ander binnen te gaan met het doel er te werken of te wonen, had een Afrikaan reisdocumenten nodig, een bewijs en een brief van zijn of haar werkgever of, zoals in ons geval, onze voogd – en we hadden niets van dat alles. En zelfs als men al die documenten had, kon een politieagent het je nog lastig maken omdat er een handtekening ontbrak of een datum niet klopte. Er helemaal geen hebben was buitengewoon riskant. Ons plan was in Queenstown uit te stappen, naar het huis van een familielid te gaan en daar de benodigde papieren te regelen. Dat was ook een slecht doordacht plan, maar ditmaal was het geluk met ons, want in het huis in Queenstown kwamen we toevallig Chief Mpondombini tegen, een broer van de regent die dol was op Justice en mij.

Chief Mpondombini begroette ons hartelijk en we legden hem uit dat we de vereiste reisdocumenten nodig hadden van de plaatselijke magistraat. We logen over de reden waarom we ze nodig hadden en beweerden dat we voor de regent op pad waren. Chief Mpondombini was gepensioneerd tolk van het departement voor naturellesake en kende die magistraat goed. Hij had geen reden om aan ons verhaal te twijfelen en hij begeleidde ons niet alleen naar de magistraat, maar stond eveneens borg voor ons en legde onze moeilijke situatie uit. Na naar de chief geluisterd te hebben, maakte de magistraat snel alle benodigde reisdocumenten in orde en zette er het officiële stempel op. Justice en ik keken elkaar met een glimlach van verstandhouding aan. Maar net toen de magistraat de documenten aan ons wilde overhandigen, schoot hem iets te binnen en zei hij dat hij uit beleefdheidsoverwegingen de magistraat van Umtata, onder wiens jurisdictie we vielen, op de hoogte diende te stellen. Dat gaf ons een onbehaaglijk gevoel, maar we bleven in zijn kantoor zitten. Hij slingerde de telefoon aan en kreeg zijn collega uit Umtata aan de lijn. Uitgerekend op dat moment bracht de regent een bezoekje aan de magistraat van Umtata.

Terwijl onze magistraat de situatie aan zijn collega in Umtata uitlegde, zei laatstgenoemde iets als: ‘O, hun vader is toevallig net hier,’ en gaf de hoorn aan de regent. Toen de magistraat de regent vertelde wat wij wilden, ontplofte de regent. ‘Arresteer die jongens!’ riep hij, zo hard dat we zijn stem door de hoorn konden horen. ‘Arresteer ze en breng ze onmiddellijk terug!’ De magistraat legde de hoorn neer. Hij keek ons woedend aan. ‘Jullie zijn dieven en leugenaars,’ riep hij. ‘Jullie hebben misbruik gemaakt van mijn goede diensten en me voor de gek gehouden. Ik laat jullie nu arresteren.’

Ik begon ons onmiddellijk te verdedigen. Door mijn studie op Fort Hare wist ik iets van recht en daar maakte ik gebruik van. Ik zei dat we inderdaad tegen hem gelogen hadden, maar dat we geen overtreding hadden begaan en geen wetten hadden geschonden, en dat hij ons niet zomaar op bevel van een chief kon arresteren. De magistraat bond in en arresteerde ons niet, maar zei dat we zijn kantoor moesten verlaten en het niet moesten wagen er ooit nog een voet over de drempel te zetten.

Chief Mpondombini was ook nijdig en liet ons aan ons lot over. Het schoot Justice te binnen dat hij een vriend had in Queenstown, Sidney Nxu, die op een wit advocatenkantoor werkte. We gingen die jongen opzoeken, legden onze situatie uit en hij vertelde ons dat de moeder van de advocaat voor wie hij werkte naar Johannesburg moest en dat hij zou kijken of ze ons een lift wilde geven. Ze wilde ons inderdaad wel meenemen als we vijftien pond sterling betaalden. Dat was in die tijd een groot bedrag, veel meer dan de prijs van een treinkaartje. Dit kostte ons bijna al ons spaargeld, maar we hadden geen andere keus. We besloten het risico te nemen en als we in Johannesburg waren voor een stempel in onze pas en voor de juiste reisdocumenten te zorgen.

We vertrokken de volgende ochtend vroeg. In die tijd was het gebruikelijk dat zwarten achter in de auto zaten als er een witte achter het stuur zat. Wij twee zaten dus achterin en Justice zat achter de vrouw. Justice, die altijd vriendelijk en enthousiast was, begon onmiddellijk tegen mij te praten. Daardoor voelde de oudere dame zich bijzonder ongemakkelijk. Het was duidelijk dat ze nog nooit in het gezelschap had verkeerd van zwarten die niet geremd waren tegenover witten. Na een paar kilometer vroeg ze Justice of hij met mij van plaats wilde wisselen, zodat ze hem in de gaten kon houden en de rest van de reis bekeek ze hem met argusogen. Maar na een tijdje begon Justice’s charme op haar in te werken en zo nu en dan lachte ze om iets wat hij zei.

Om ongeveer tien uur die avond zagen we voor ons, glinsterend in de verte, een labyrint van lichtjes dat zich naar alle kanten leek uit te strekken. Voor mij was elektriciteit altijd iets onbekends geweest en een luxe, en hier was een uitgestrekt landschap van elektriciteit, een stad van licht. Ik was vreselijk opgewonden toen ik de stad zag waarover ik al sinds mijn kindertijd had horen praten. Johannesburg was altijd afgeschilderd als een droomstad, een plek waar je van een arme boer kon veranderen in een mondaine rijkaard, een stad vol gevaar en mogelijkheden. Ik herinnerde me de verhalen die Banabakhe ons op de besnijdenisschool had verteld; over gebouwen die zo hoog waren dat je de top niet kon zien, over massa’s mensen die talen spraken waarvan je nog nooit had gehoord, over mooi gestroomlijnde auto’s, prachtige vrouwen en brutale gangsters. Het was eGoli, de stad van het goud, waar ik me binnenkort zou vestigen.

Aan de rand van de stad werd het verkeer drukker. Ik had nog nooit zoveel auto’s tegelijk op de weg gezien – zelfs in Umtata waren er nooit meer dan een paar en hier waren er duizenden. We reden meer rond de stad dan erdoorheen, maar ik kon de silhouetten zien van de grote gebouwen die zelfs nog donkerder waren dan de nachtelijke hemel. Ik zag grote reclameborden langs de kant van de weg die sigaretten, snoep en bier adverteerden. Het zag er allemaal geweldig aanlokkelijk uit.

Al snel waren we in een wijk met statige herenhuizen, waarvan zelfs het kleinste al groter was dan het paleis van de regent, met grote gazons en hoge ijzeren hekken ervoor. Dit was de voorstad waar de dochter van de oude vrouw woonde, en we reden de lange oprit op van een van die prachtige huizen. Justice en ik werden naar de bediendenvleugel afgevoerd, waar we de nacht zouden doorbrengen. We bedankten de oude dame en gingen ergens op de grond liggen slapen. Maar het idee dat ik in Johannesburg was, vond ik zo opwindend dat ik het gevoel had dat ik die nacht op een prachtig verenbed sliep. De mogelijkheden die voor me lagen leken eindeloos. Ik was aan het einde gekomen van iets wat een lange reis leek, maar wat in feite het begin was van een nog veel langere en moeilijkere reis, die me zou beproeven op manieren waar ik toen nog geen voorstelling van had.

DEEL TWEE

JOHANNESBURG

9