De geboren aanpasser

Theo Mulder

De geboren aanpasser

Over hersenen, beweging en verandering

OLYMPUS

Voor Eva, mijn dochter

Olympus non-fictie maakt deel uit van Uitgeverij Contact

De geboren aanpasser verscheen eerder bij Uitgeverij Contact

Eerste druk september 2001

Tweede druk mei 2003

Derde druk december 2005

Vierde druk (herzien) augustus 2009

© 2001, 2009 Theo Mulder

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie Getty Images

Typografie Arjen Oosterbaan

ISBN 9789025434113

NUR 744

www.olympus-nonfictie.nl

De ouverture

DE ULTIEME UITDAGING

Het is avond en ik loop hard. Ik behoor tot die mensen die niet de superieure arrogantie kunnen opbrengen om de lichaamsgerichte cultuur van de eenentwintigste eeuw de rug toe te keren; tot de mensen die denken dat broeken altijd moeten blijven passen, ook al zijn ze vijftien jaar geleden gekocht. Ik loop hard, met een innerlijke blik gericht op de koelkast, op het grote koude glas bier dat op mij wacht als beloning wanneer ik mijzelf weer heb overwonnen. Een koud glas bier en een flinke sigaar, voorwaar een echt sportmens!

Ik loop hard en ik verwonder me. Ik verwonder me over het feit dat ik met ongeveer 9 km per uur, want harder kan ik niet, de weg weet te bedwingen zonder te vallen. Mijn voeten raken de grond en komen weer los, raken de grond en komen weer los, ik omzeil een losliggende tak en scheefliggende stoeptegels, ik anticipeer op een geparkeerde auto en op een stoplicht in de verte. Ik kijk naar de grond en ook weer niet, ik zie mijn voeten, maar ben me tegelijkertijd nauwelijks bewust van ze. Toch kan ik mijn ogen niet sluiten, ik heb de informatie dus nodig, die informatie die ik zo achteloos oppik uit de bewegende wereld onder mij en om mij heen. Ik nader een stoeprand en zonder vaart te minderen stapt mijn rechtervoet op de stoep, gevolgd door de linkervoet die buiten mijn gezichtsveld gehoorzaam volgt. Hoe kan dat, hoe wist ik wanneer ik mijn voet moest optillen zodat die rakelings over het stoepoppervlak scheert, hoe wist ik wanneer de tweede, de voet die volgt, opgetild moest worden? Waarom kan ik dat, waarom val ik niet en waarom is dit zo gewoon?

Ik verwonder mij dat ik een tennisbal die naar mij wordt geworpen, zonder moeite kan vangen, terwijl ik maar enkele milliseconden de tijd heb om deze taak uit te voeren. Ben ik te vroeg met het sluiten van de vingers, dan stuitert de bal tegen mijn vuist, ben ik te laat, dan springt de bal weg uit mijn nog geopende hand. ¹

Ik praat met een sigaar in mijn mond en iedereen kan mij verstaan. Bij iedere positieverandering van de sigaar worden tientallen spieren anders aangestuurd. Ik verwonder mij over het feit dat ik een plastic bekertje met koffie achteloos kan oppakken zonder het fijn te knijpen en dat ik na een flinke slok de kracht in mijn vingers moeiteloos aan de nieuwe situatie aanpas, zonder er zelfs maar bij na te denken. Ik verwonder mij dat ik op straat kan lopen en zomaar een stoep op kan stappen, waarbij mijn voet op ongeveer 10 mm hoogte boven de stoeprand scheert, een wonder van nauwkeurigheid. Kortom, ik beweeg en ik verwonder mij over de wonderbaarlijke machine die ik ben, dat geheel dat zoveel meer is dan de delen en dat gedrag produceert, en dat door de omgeving en het leven scharrelt totdat het leven op is.

Ik verwonder mij over de kwetsbaarheid van de biologische machine die mens heet, maar ook over de flexibiliteit. Telkens wanneer ik mensen zie die na een ernstig ongeval of na een CVA (een cerebrovasculair accident ofwel een beroerte) de brokstukken van de machine weer bijeen hebben geraapt en anders hebben gemonteerd zodat de motor het weer doet, dan ben ik gegrepen door het aanpassingsvermogen van de mens. Wij zijn geboren aanpassers. Misschien is dat wel het geheim van de geneeskunde: de dokter speelt een beetje voor God, terwijl de mens toch aan alles went.

Ik zie mensen die in staat zijn om enkele meters hoog te springen en meters ver, die in milliseconden complexe beslissingen nemen terwijl ze onder de hoogste stress achter een bal aan rennen. Ik zie mensen die uit de nok van een circustent omlaagduiken om met huiveringwekkende precisie op het juiste moment de handen van een andere menselijke vlieger te grijpen. Ik zie vingers van pianisten over de toetsen rennen en buitelen, in perfecte coördinatie, terwijl de ene hand een geheel eigen leven lijkt te leiden dat niets te maken heeft met dat van de andere hand. Wij zijn niet alleen geboren aanpassers, we wij zijn ook kunstenaars van de beweging.

De maatschappij waarin wij nu, in 2009, leven lijkt in bijna niets meer op de maatschappij van enkele honderden jaren geleden. Het is niet mogelijk om een allang overleden overgrootvader of -moeder weer mee naar huis te nemen zonder ze alles, maar dan ook alles, te moeten uit leggen, ze alles te moeten leren.

Niets is er meer dat hem of haar houvast biedt. De snelheid waarmee deze veranderingen zich hebben voltrokken is verbijsterend. Aan het einde van de negentiende eeuw hielden de mensen hun hart vast voor wat er op komst was, en ze voelden dat er iets ging gebeuren. De net gebouwde kolos in Parijs, de Eiffeltoren, belichaamde het nieuwe tijdperk van de beheersing en de voorspoed. De technische beheersing van de natuur is er gekomen en ook de voorspoed, maar niet voor iedereen en tegen een gigantische prijs.

De maatschappij is veranderd, maar de mens niet. De mens die wij zijn, de mens die naast ons zit of ligt, de mens die we op straat tegenkomen, is neurofysiologisch dezelfde als de mens die in grotten samenschool en daar de wanden beschilderde. De mens die nu met honderdwattspeakers en met een omgekeerde pet op in een auto bij de stoplichten ‘hoenke-boenkend’ en dreunend wacht om vooruit te schieten, is dezelfde als die onder Caesar noordwaarts trok. De mens die op de aandelenbeurs zijn kansen berekent, is dezelfde als de mens die op de savannen angstig over zijn schouder naar het weerlicht aan de horizon keek. Er is veel veranderd zonder dat we zelf zijn veranderd, en de kranten en tv-journaals laten dagelijks zien hoe flinterdun de deken van beschaving is en hoe snel de mens weer terugvalt in barbarij, als Kurtz in Conrads Heart of Darkness.

Om ons heen heeft de technologie haar werk gedaan en een leven geschapen waarvan we honderd jaar geleden niet konden dromen. De vormgeving van onze huizen, het interieur, het design van de moderne omgeving en van de machines die ons omringen zijn zodanig veranderd dat Jules Verne, hoewel hij met zijn ideeën zijn tijd ver vooruit was, nooit heeft kunnen vermoeden op welke wijze aan die ideeën vorm zou worden gegeven. De gravures in zijn boeken doen inmiddels hopeloos verouderd aan. Niets wordt blijkbaar zo snel sleets als de vormgeving van machines.

De mens is in staat gebleken zijn omgeving te bedwingen, maar heeft niet of nauwelijks geleerd zichzelf de baas te worden. Alle fouten uit het verleden worden opnieuw gemaakt. De mens is blijkbaar beperkt in het begrijpen van zichzelf, van zijn eigen gedrag. Iedere generatie lijkt in emotioneel en intellectueel opzicht opnieuw het wiel te moeten uitvinden en zichzelf dezelfde vragen te stellen, telkens in een nieuwe context.

In dit boek richt ik de verbaasde blik op een cruciaal aspect van dat gedrag, namelijk op de beweging. De beweging is aan de ene kant een alledaagse uitingsvorm, terwijl zij aan de andere kant een van de meest essentiële voorwaarden voor een onafhankelijk bestaan vormt. Daarnaast is de beweging (ook spraak is beweging) het middel bij uitstek waarmee we contact maken met mensen en andere dieren. Voor sommige psychologen is het bewegingsapparaat slechts het transportbedrijf voor de cognitie, een handig medium om het lichaam met ideeën en al te verplaatsen en waar je zelf aan vastzit.

Maar hoe zou het leven zijn wanneer we niets aan ons lichaam zouden kunnen bewegen, wanneer we een bewegingloze geest zouden zijn? We zouden opgesloten zijn in ons lichaam, zoals de hoofdpersoon in Het gouden ei van Tim Krabbé, die in een kist onder de grond het einde afwacht, machteloos, niet in staat te bewegen.

Zouden we onder die omstandigheden, waarin het intellect gevangenzit in iets bewegingloos, die geest nog wel zijn of hebben? We kunnen ons dit niet of nauwelijks voorstellen, maar er zijn patiënten waar dit voor geldt, of waar dit min of meer voor geldt. Hoeveel angst moet hier zijn, angst die niet geuit kan worden, of zou zelfs hier de geboren aanpasser zijn werk doen?

Dit boek gaat over bewegingsgedrag, omdat beweging een visitekaartje is waarmee we ons presenteren. Spreken is ook bewegen. Door middel van de beweging veroveren we onze omgeving en verplaatsen we onszelf. Door middel van beweging musiceren we, en schilderen en schrijven we. Het is nu, in West-Europa, in de eeuw van de technologie, wat ruw uitgedrukt, maar duizenden jaren heeft gegolden: wie niet kan bewegen is dood. Het bewegingloze dier (en ook de mens) werd of opgegeten, of stierf omdat hij voedsel en water niet meer kon bereiken. Beweging moet dus tot iedere prijs in stand worden gehouden. Het prachtige boek van Frans de Waal uit 1996, Van nature goed, over goed en kwaad bij dieren, begint met de dramatische geschiedenis van een Japanse aap die zonder handen en voeten stand moet houden in een bikkelharde wereld met een genadeloos klimaat, en hoe dit lukt.

Aanpassen hoort bij overleven, aanpassen aan gewijzigde omstandigheden, aanpassen aan een gewijzigd lichaam, aanpassen aan veranderingen in de omgeving. Aanpassen, aanpassen en nog eens aanpassen. Normaal heeft de term aanpassing de negatieve klank van een principeloze opportunist, maar dat is niet wat ik hier bedoel. Wanneer ik in dit boek spreek over de geboren aanpasser, dan bedoel ik daarmee dat wij allen zijn uitgerust met de (neuro) fysiologische mogelijkheden om ons gedrag te veranderen. We zijn weliswaar allemaal geboren aanpassers, maar de een gaat het beter af dan de ander. Aanpassen is natuurlijk niet een uniek menselijke eigeschap, maar is de kern van ieder dierlijk en zelfs plantaardig bestaan. Aanpassing behoort bij het leven, niet aanpassen betekent voor alle levensvormen het einde.

Dit boek gaat over de hersenen, dat laatste onbekende terrein dat nog steeds een ultieme uitdaging voor de wetenschap vormt en waarvan we nog zo weinig weten. Onze hersenen, dat zijn wijzelf. Er is niets in ons gedrag dat niet in laatste instantie voortkomt uit deze zachte gelatineachtige machine. We vormen onszelf vanuit de miljarden en miljarden verbindingen die ineengevlochten als een neuraal spinnenweb, telkens veranderend, iedere handeling besturen. Het is opvallend hoe weinig mensen dit echt beseffen en nog steeds vasthouden aan lang vervlogen metaforen als de koppeling tussen het hart en het gevoel. De pijl van verliefdheid moet niet door het hart, maar door de hersenen worden getekend. Liefde komt niet uit het hart, maar uit de hersenen. Ook is het voor veel mensen lastig te begrijpen dat alle creativiteit, fantasie, muziek in feite wordt gecomponeerd in deze elektrochemische centrale. Hetgeen overigens niet wil zeggen dat muziek en kunst daarmee ook identiek zijn aan elektrochemie. Letters vormen de onderdelen van alle romans, maar een roman is meer dan een willekeurige verzameling letters, een schilderij bestaat uit verf, maar is meer dan verf alleen. De hersenen bestaan uit biologisch materiaal, maar het resultaat van hun werking overstijgt dit basismateriaal.

Dit boek wordt gevoed door mijn verbazing, door het feit dat we zonder er vaak bij stil te staan tot verbluffende dingen in staat zijn. Ik wil proberen iets van die verbazing in woorden om te zetten, en te laten zien waarom het bestuderen van de menselijke beweging de moeite waard is en op welke wijze inzicht in de sturing van bewegingen door de hersenen ons kan helpen bij het oplossen van een aantal relevante maatschappelijke problemen. Ik denk hierbij aan de revalidatie, maar ook aan de sport en aan de problemen van ouderen die vallen, aan het bewegingsonderwijs en aan stimulatie van de bewegingsmogelijkheden van mentaal geretardeerde patiënten en patiënten die lijden aan de ziekte van Alzheimer. Meer inzicht in het bewegingsgedrag zal leiden tot verbazing over het dier dat we zijn en wellicht, wie weet, tot meer respect voor andere mensen en dieren.

Dit boek is een routebeschrijving door mijn eigen gedachten. Niet altijd even consistent, soms grillig en associatief, maar zo is het nou eenmaal in mijn hoofd. De ultieme uitdaging is gelegen in het scheppen van enige orde in de complexe wereld van onze bewegingen en ons gedrag. Gedrag dat in onze hersenen telkens opnieuw wordt gecreëerd, voortdurend rekening houdend met de eisen van het moment, met de eisen van ons lichaam, met de eisen van andere lichamen en met de eisen van de omgeving.

Hoofdstuk 1

DE EVOLUTIONAIRE BASIS VAN ONS GEDRAG

Daar is de mens, het schepsel van wie de rabbijnse overlevering zegt dat de aarde God een handvol van haar slijk weigerde om hem vorm te geven, en van wie de Arabische vertellingen beweren dat de dieren beefden toen ze die naakte worm zagen. De mens met zijn vermogens die, hoe men ze ook beoordeelt, een anomalie betekenen in de algemene orde der dingen, met zijn geduchte gave in goed en in kwaad verder te gaan dan de rest van de ons bekende levende wezens, met zijn afschuwelijke en sublieme macht om te kiezen.

MARGUERITE YOURCENAR, ARCHIVES DU NORD II

Dit boek handelt over gedrag, over ons vermogen om te lopen, te grijpen, te dansen, te rennen, te springen, ons vermogen om te vallen en weer op te staan. Althans in de meeste gevallen, soms vallen we zo erg dat we niet meer opstaan, soms worden we getroffen door de hamer van het toeval en krijgen we een ongeluk, een ziekte, een tumor of worden we geveld door een beroerte, en dan wordt alles anders, dan is niets meer hetzelfde. Dit boek handelt over de sturing van bewegingen, maar ook over de verbeelding en over hoe wij kunnen leren, niet door fysiek te oefenen, maar door ons de gedragingen voor te stellen of ernaar te kijken. Dit boek gaat over hoe wij gebeurtenissen onthouden en vergeten en waarom wij kunnen autorijden en tegelijkertijd een gesprek kunnen voeren, maar soms ook niet. Dit boek gaat over ons als bewegingskunstenaar.

Ik wil u meenemen op een merkwaardige reis en u tonen dat alles wat we zo normaal en vanzelfsprekend vinden in feite gebaseerd is op extreem complexe processen die zich in de hersenen afspelen. Ik wil u graag bescheiden maken en u tonen hoe wonderschoon onze biologische machine functioneert en hoe afhankelijk we zijn van de werking van deze machine. Ook wil ik u uit de hemel trekken en op aarde plaatsen. Ik wil laten zien dat we niet de uitverkoren soort zijn, zwevend tussen hemel en aarde, maar dat we het resultaat zijn van een reeks min of meer toevallige processen met een onwaarschijnlijk lange duur. We zijn gewrocht in het laboratorium van de tijd. Op de evolutionaire tijdas gebeurde dit slechts een tel geleden en knipperend tegen het licht en nog wankelend van de geboorte zijn we begonnen aan ons bestaan. Het laat zich niet voorspellen hoe lang wij, Homo sapiens sapiens, door sommigen de verdoemde diersoort genoemd, het zullen uithouden. De toekomst laat zich niet voorspellen, het verleden laat zich wel verklaren. We beginnen onze reis dus met een terugkeer naar het verleden, het verst denkbare verleden, in een tijd dat er van Homo sapiens nog geen spoor te bekennen viel, maar waarin al wel de basis werd gelegd voor ontwikkelingen die een noodzakelijke voorwaarde vormden voor zijn ontstaan, want hij/zij kwam uit het niets. Maar denk erom, er was geen scheppende hand van een God voor nodig, het was de fysieke werkelijkheid die de ontstaansvoorwaarden creëerde. Door de juiste elementen en de juiste bereidingswijze konden de organische stoffen voor het leven ontstaan. Deze fysieke werkelijkheid was aanwezig, stomweg aanwezig, hij was niet aanwezig om de mens te laten ontstaan, er was geen voorbestemd plan, de mens kon ontstaan doordat bepaalde omstandigheden er waren en niet andersom.

In 1871 fantaseerde Darwin in een brief over de mogelijkheid dat leven spontaan zou kunnen ontstaan als de chemische voorwaarden daartoe vervuld zouden zijn. Zevenenzestig jaar later zette in Moskou een biochemicus daadwerkelijk de argumenten op een rij die moesten aantonen dat het leven zichzelf had geschapen. Zijn naam was Aleksandr Oparin. Hij beschreef hoe de geologische geschiedenis bewees dat de atmosfeer van de aarde vroeger had bestaan uit gassen als methaan, ammoniak, waterstof en waterdamp, maar dat zuurstof ontbrak. Door opname van energie uit bliksem, ultraviolette straling, vulkanische hitte en natuurlijke radioactiviteit konden volgens Oparin in de zee de scheikundige voorwaarden voor het leven ontstaan. Enkele jaren later kwam de Britse bioloog John Burdon Sanderson Haldane tot ongeveer dezelfde conclusie. Haldane sprak over een ‘heet aangelengde soep’. De Oparin-Haldane hypothese wordt dan ook de ‘oersoeptheorie’ genoemd.¹

Het zou bijna twintig jaar duren voordat in een Amerikaans laboratorium de ideeën van Oparin werden getoetst. Ik doel hier op het beroemde experiment van Miller en Urey uit 1953. Het experiment dat zij deden, en ik baseer me hierbij op Casti,² ging als volgt: om de atmosfeer na te bootsen werd een mengsel van methaan, ammoniak, waterdamp en waterstof gebruikt. De energie werd geleverd door een elektrische ontlading die de bliksem nabootste, terwijl ‘regen’ ontstond door het mengsel door een koelhuis te geleiden. Aan de vloeistof werd vervolgens warmte toegevoegd om de verdamping van de oceaan te simuleren. Miller liet deze evolutionaire keukenmachine een week draaien en analyseerde daarna de stoffen die zich in zijn vroege aarde hadden verzameld en vond dat 10-15% van alle koolstof in organische verbindingen zat. Hiervan had zelfs 2% aminozuren gevormd, waaronder glycine, en er waren 13 van de 22 aminozuren ontstaan die nodig zijn bij het vormen van proteïne in levende cellen. Ook vond hij dat er nucleotidezuren waren ontstaan, maar geen complete DNA-of RNA-moleculen. Hoewel er niets was gecreëerd wat op een levend organisme leek, bevatte deze chemische soep wel veel meer bestanddelen dan men ooit had vermoed, en het waren geen willekeurige bestanddelen, maar belangrijke bouwstenen voor eiwitten en derhalve essentiële voorwaarden voor het ontstaan van leven. Miller dacht hiermee het bewijs te hebben geleverd voor het ontstaan van leven uit anorganische stoffen. Dit resultaat trok in 1953 enorm de aandacht en leidde tot heftige debatten. Ik zal die hier niet opnieuw voeren, maar slechts concluderen dat dit experiment en andere experimenten leken aan te tonen dat de basisvoorwaarden voor het leven uit ‘zichzelf’ konden ontstaan (abiogenese). Let wel, ik heb het hier over de basisvoorwaarden. Het ontstaan van het leven was hiermee nog niet verklaard, en natuurlijk is het laatste woord over deze experimenten nog niet gesproken en blijven tal van zaken onverklaard.

Een vulpen en de evolutie

Nadat de oersoep was gekookt ontstonden vijfhonderd miljoen jaar later de eerste complexe organische moleculen, terwijl weer vijfhonderd miljoenjaar later de eerste eencellige organismen (prokaryoten) aan de soep werden toegevoegd. Twee miljard jaren gingen voorbij voordat de aarde rijp was voor de ontvangst van de eerste cellen met een kern (eukaryoten). Hieruit ontstonden achthonderd miljoen jaar geleden de eerste algen en sponzen. De soep was weliswaar leven ingeblazen, maar de vorm was nog weinig vast en tastbaar. Vorm betrad het theater toen de eerste dieren verschenen met een weefselstreng (chorda dorsalis), waaruit later de wervelkolom zou ontstaan. Dat was vijfhonderdvijftig miljoen jaar geleden. De vertebraten en de vissen werden vijftig miljoen jaar later aan het levensrepertoire toegevoegd. In een tijdsbestek van driehonderd miljoen jaar volgden daarna de amfibieën, de reptielen en de eerste zoogdieren.

Daarna stilte voor de sprong naar een nieuwe complexe vorm, de primaat. Meer dan tweehonderd miljoen jaar duurde het voordat de eerste primaten verschenen en vijfendertig miljoen jaar later ontstond de eerste aapachtige. Nadat de klok opnieuw vijfendertig miljoen jaren verder getikt had, ontstonden dieren met duidelijk grotere hersenen.

Het is pas een half miljoen jaar geleden dat de eerste archaïsche vorm van Homo sapiens op het evolutionaire toneel verscheen. Vierhonderdduizend jaar later is de soort al zo ver ontwikkeld dat de mens zoals we hem nu kennen, rondscharrelt over de aarde. Een aarde die volledig onherkenbaar zou zijn voor de moderne mens. Homo sapiens is geboren uit de tijd, een tijd die vanaf de oerknal tot nu, zonder geheugen en zonder doel, doorreist naar een toekomst die we niet kennen.

Pas dertigduizend jaar geleden ontstonden de eerste vormen van kunst en negenduizend jaar geleden ontstond zoiets als landbouw. Drieduizend jaar later bouwde Homo sapiens zijn eerste steden, begon hij allerlei zaken te regelen en schreef hij zijn gedachten op.

De mens bouwde piramides, kathedralen en steden, en stond zijn eigen soort nietsontziend naar het leven. Hij vocht moorddadige oorlogen uit, knevelde en knechtte zijn medemens, was tot het laagste en het hoogste in staat. Tweehonderdvijftig jaar geleden startte de Industriële Revolutie en honderd jaar geleden startte de eerste auto, veertig jaar geleden liep de eerste mens op de maan, dertig jaar geleden begon de computer het leven binnen te dringen en een jaar geleden kreeg ik de vulpen waarmee ik dit nu schrijf, krassend op het papier, buiten onder een boom.

Koken zonder kok

Het is fout in het bovenstaande een ontwikkelingspatroon te zien gericht op het ontstaan van de mens. Dawkins³ wijst erop hoe diep deze gedachte verzonken is, ook in de biologie. Er wordt gesproken over de eerste basisvormen van een kin bij Homo habilis (een voorloper van de huidige mens), hetgeen impliciet verwijst naar een tweede en derde vorm, naar een vervolg in een steeds meer volmaakte richting. De fout hierbij is dat we vanuit het heden terugkijken en daardoor een richting lijken te zien, een progressie. Maar dat is schijn, Homo habilis was voor ‘zijn tijd’ even goed aangepast als Homo sapiens nu voor de zijne. Volgens Dawkins is deze fout wijdverbreid. Er wordt gesproken over soorten die ‘op weg zijn naar…’, die ‘halverwege zijn’. Er valt blijkbaar maar moeilijk te wennen aan de idee dat het evolutionaire proces geen van tevoren vaststaande ontwikkeling kent, maar verloopt op basis van variaties, aanpassingen, mutaties en selectie onder druk van veranderende omgevingscondities. Er is geen weg die afgelegd moet worden of een kloof die overbrugd moet worden, noch is er een volgende stap die moet worden gezet. Toch heeft Dawkins hiermee niet helemaal gelijk. Natuurlijk, wanneer je terugkijkt lijkt doelgerichtheid een illusie te zijn, een mythe, maar dat wil niet zeggen dat er in het geheel geen patroon is, geen in de tijd opeenvolgende veranderingen. Er zijn eerder dieren uit het water aan land gekropen, dan dat er zoogdieren ontstonden. Er waren eerst vissen, daarna reptielen. Er is nooit een paardentand gevonden die ouder was dan een vis en als er resten van mensachtigen zouden worden gevonden die 300 miljoen jaar oud zijn, dan zou alles herschreven moeten worden.

Kortom, er is wel volgorde, maar er is geen teleologisch (d.w.z. op een uiteindelijk doel) gericht verloop, geen intrinsiek streven naar een hoger volmaakter einddoel. Dat einddoel is er niet, want wat onder gegeven omstandigheden volmaakt is, verliest zijn volmaaktheid onder andere omstandigheden.

Shubin⁴ wijst ook op de volgorde en wel in de weerspiegeling van het evolutionaire proces in onze embryonale ontwikkeling. Een menselijk embryo en een haaienembryo lijken in de vroege ontwikkeling sterk op elkaar, compleet met de 4 kieuwbogen. Er zit een vis in ons, een oude vis die er veel eerder was dan de vroegste mens, maar die in de anatomie nog steeds wordt meegedragen. Tijdens de eerste drie weken na de bevruchting worden in deze 4 kieuwbogen genen aan- en uitgeschakeld. De genen en het patroon van aan- en uitschakeling zijn bepalend voor het wel of niet vormen van delen van ons lichaam. In de eerste boog wordt een gen gevonden met de naam OXT,daarachter vinden we HOX genen. Iedere kieuwboog bevat een andere combinatie van HOX genen. Door de HOXgenen te manipuleren kan het bouwplan van het lichaam worden veranderd. Shubin beschrijft hoe bij een kikkerembryo de genetische signalen uit de eerste en de tweede kieuwboog gelijkgeschakeld kunnen worden, terwijl enkele andere worden uitgezet. Het resultaat is een kikker met twee kaken. Daar waar zich onder normale omstandigheden het tongbeen ontwikkelt bevindt zich nu een tweede kaak. (Shubin, p. 107). Deze voorbeelden geven aan dat het er zeer sterk op lijkt dat al het leven op aarde is samengesteld volgens min of meer dezelfde genetische code. Radix communis organismorum (de gemeenschappelijke wortel van alle organismen) schreef Ernst Haeckel in 1866.⁵

De aarde waar wij op leven is ongeveer vijf miljard jaar oud en niet het gevolg van een creatieve zucht van de oppermachtige bestierder van het heelal, maar het resultaat van een reeks onophoudelijke transformaties. De natuur kent voortreffelijke gerechten, maar geen kok en geen goddelijk kookboek. Niets is af, erger nog, er is niet eens een richting of een einddoel, maar wel is er een continu proberen. Er is geen natuurlijke harmonie, maar een universum waarin harmonische en disharmonische processen min of meer willekeurig door elkaar plaatsvinden. Dit is schokkend voor diegenen die menen dat de wereld voortgestuwd wordt door een doelbewuste en op verbetering ingestelde kracht met de mens in de hoofdrol. Dat is niet het geval, die redelijke kracht is er niet en ook is er geen hoofdrol voor de mens, zoals er ook geen hoofdrol is voor de muis, de walvis of het paard.

Deze constatering is niet mis en raakt direct de kern van het verzet tegen Darwins evolutietheorie. Een theorie die slechts de kracht van de selectie en het optimaliseren van het individuele voortplantingssucces te bieden had móést wel op gespannen voet staan met iedere benadering die uitging van een inherente zin achter het bestaan van de wereld en die niet kon accepteren dat de mens niet kant-en-klaar was afgeleverd door een schepper, maar was voortgekomen uit andere soorten. Maar valt er zin te ontlenen aan het pure feit dat het universum bestaat? Ik denk het niet. We zouden die zin graag vinden omdat we ons anders stuurloos voelen, maar dat is ons eigen probleem. Die overkoepelende zin is er niet. De zin zullen we dus bij onszelf moeten zoeken, in de kunst, in de persoonlijke strijd, de literatuur, de muziek, in een humanistisch ideaal. We kunnen de natuur geen ‘zijnsvragen’ stellen, omdat de natuur stil blijft, de antwoorden kunnen alleen van onszelf komen.

We moeten dus aanvaarden dat een doelgerichte voortstuwing naar betere tijden ontbreekt en dat we niet passief op de rug van de tijd het heil tegemoet reizen. We kunnen onszelf dus ook niet van de verantwoordelijkheid voor het heden ontslaan. Dit is belangrijk omdat ik van begin af aan de suggestie wil wegnemen dat we willoos zijn en dat we, omdat we bepaald worden door fysisch-chemische processen, niet verantwoordelijk zouden zijn voor onze daden, dat we slechts een speelbal zijn van de krachten van de natuur. Dat is onzin, we maken weliswaar deel uit van de natuur, maar tegelijkertijd zijn we toegerust met zeer bijzonder biologisch gereedschap, namelijk onze ontwikkelde hersenen, ons vermogen tot denken en daarmee ons vermogen tot zelfreflectie. Het zijn deze vermogens die pseudo-evolutionaire smoezen die een beroep doen op onze hulpeloosheid en de blinde natuur, niet aanvaardbaar maken.

Wereldbeeld in duigen

Darwin gaf de laatste dreun aan de hoogmoed van de negentiendeeeuwse mens. Eeuwen daarvoor had Copernicus de mens al voorgehouden dat de aarde waarop hij leefde niet het middelpunt van het universum was, maar slechts een planeet die met andere planeten om de zon cirkelde. Copernicus gooide een wereldbeeld in duigen en het was dan ook niet verwonderlijk dat het verzet, met name van kerkelijke zijde, groot was. Want als de aarde een onbeduidende planeet was, hoe zat het dan met de goddelijke bestemming van de mens. Een dergelijke bestemming liet zich immers moeilijk rijmen met de laaggeplaatste positie van de aarde tussen het interstellaire voetvolk. Had Copernicus de mens de aarde afgenomen, Darwin roofde het gevoel van persoonlijke grootheid; niet alleen stond de aarde niet centraal, ook zijn bewoner de mens niet.

Darwin was de meest uitgesproken sloper van het erfgoed van Thomas van Aquino (1224-1274), dat sinds de dertiende eeuw het westerse denken had doordrenkt. Volgens Thomas heeft de mens geen direct inzicht in het wezen van God, en dus ook niet in zijn bestaan. Voor ons, aldus Thomas, kan het bestaan van God slechts bevestigd worden op grond van iets anders wat ons wél gegeven is, namelijk de eindige werkelijkheid van tijd en ruimte. Natuurlijke lichamen zoals planeten, regendruppels, rivieren en vulkanen gedragen zich alsof ze een uiteindelijk doel nastreven. Er moest dus een intentie, een plan bestaan. Maar omdat rivieren en regendruppels geen bewustzijn bezitten zijn zij niet in staat om dat plan te maken. Het plan moest dus van ‘buiten’ komen, en dat kwam het ook, het plan kwam van God. Niemand anders dan Hij kon immers verantwoordelijk worden geacht voor de ons omringende natuur met haar verpletterende complexiteit. Op verschillende manieren argumenteert Thomas dat de werkelijkheid zoals die ons gegeven is permanent verwijst naar een ‘eerste oorzaak’ (prima causa) waar alles wat bestaat van afhangt, ‘God’.

In 1802 zag ook dominee William Paley in de schittering van de natuur het absolute bewijs voor de onzichtbare hand van God. In feite hanteerde hij dezelfde logica als Thomas van Aquino eeuwen eerder. Hij keek naar de vogels en naar andere dieren en zag de hoeveelheid energie die ze staken in allerlei complexe gedragingen, zoals seksueel gedrag. Hoe kan het, vroeg hij zich af, dat deze dieren dit gedrag vertonen terwijl ze niet in staat zijn om het te snappen? De vogelhersenen en konijnenhersenen zijn weliswaar in staat om gedrag te ‘maken’, maar niet om het eigen product te begrijpen. Dat begrip móést dus wel buiten het dier liggen. Hier moest de onzichtbare hand van de Schepper zachtjes op de achtergrond aan het werk zijn. Hoe kan een vogel maanden achtereen stil, bijna bewegingloos op een nest zitten en tot op het bot vermageren zonder de plicht te verzaken, terwijl het dier juist gemaakt is om te bewegen, om te vliegen? Maar het vliegt niet weg, de boel de boel latend, het dier blijft zitten. Ook hier moet de Schepper op de achtergrond regelend aanwezig zijn. God heeft de dieren ontworpen en God heeft ze een doel meegegeven. Paley vervolgde zijn betoog met een zeer slim argument dat als volgt luidde: dieren zijn organismen met een functie, net zoals een horloge een functie heeft. Echter, net zoals het bestaan van een horloge een horlogemaker impliceert, zo impliceert het bestaan van een dier dat er een dierenmaker moet zijn geweest. Het kan niet anders, er kan geen ontwerp zijn zonder ontwerper.

Een dergelijke vorm van bewijsvoering gaat uit van het petitio principii, hetgeen wil zeggen dat van tevoren wordt aangenomen dat het universum is ontworpen om daarna te bewijzen dat het het werk is van een ontwerper. Het bewijs houdt geen rekening met tal van ongerijmdheden. De natuur imponeert ons weliswaar door haar complexiteit en pracht, maar ook door haar genadeloosheid, hardheid, leed en mislukkingen: mensen lijden aan de meest gruwelijke ziekten, vulkanen spuwen dood en verderf, aardbevingen en orkanen vegen telkens opnieuw duizenden levens weg.

Het argument van Paley is in zekere zin verwant aan het anti-evolutiegeloof dat momenteel wordt aangeduid met de term Intelligent Design. Ook hier ziet men in de complexiteit en in de onverklaarbaarheid van veel fenomenen de intelligente hand van een ontwerper. Ik noem het met opzet geloof, omdat het geen wetenschappelijk te onderbouwen opvatting betreft die als alternatief naast de evolutietheorie kan worden geplaatst.

Darwin was lange tijd erg onder de indruk van Paley’s argumenten maar begon langzamerhand, min of meer clandestien, de gedachte toe te laten dat hij de goddelijke ontwerper niet nodig had. In feite zei hij: geef me tijd en op den duur geef ik u het ontwerp, het plan. Wat Darwin nodig had was tijd en variatie, en uit die ingrediënten kwam de complexiteit en de rijkdom voort die we om ons heen zien en waardoor we telkens zo worden overrompeld dat velen zich welhaast gedwongen voelen te denken dat er een intelligente maker achter moet steken. Dat is echter niet zo, complexiteit ontstaat vanzelf, zonder plan, de horlogemaker is blind, maar, en dat is belangrijk, niet lui.

Darwin haalde hiermee de geest uit de geschiedenis, want die geest of Schepper had hij niet nodig. Het zal duidelijk zijn hoe verwarrend deze visie voor velen was, want wat Darwin eigenlijk zei was dat je een machine kon maken zonder enige kennis over die machine. Onmogelijk, dachten velen; je kunt miljoenen malen een handvol onderdelen de lucht in gooien, maar ze zullen nooit bij toeval een horloge vormen, daarvoor is een horlogemaker nodig.

Maar is dat zo, is dat een geldig argument, moet alles wat een ontwerp heeft ook een ontwerper hebben? Laten we deze vraag eens beantwoorden aan de hand van het voorbeeld van Richard Gregory.⁶ Voor mij ligt een ei, een gewoon ei, en dat ei wordt kapotgeslagen. Wat overblijft is een verbrijzelde, in honderden deeltjes uiteengevallen schaal en een glibberige samensmelting van eiwit en een verpletterde dooier. Het is niet eenvoudig dit kapotte ei weer te helen, om de kruimels en het snot weer samen te voegen tot een perfect ei. Is er een machine denkbaar die dat kan, die als input kapotte eieren accepteert en als output hele eieren produceert? Zo’n machine is wellicht denkbaar, maar hij bestaat zeker niet. Als die machine gemaakt zou moeten worden, hetgeen technisch wellicht voorstelbaar is, dan zou de complexiteit van een dergelijke machine astronomisch zijn. Maar denk nog eens na, bestaat zo’n machine echt niet? Nee, zo’n machine bestaat niet, tenminste niet als product van menselijk vernuft. Maar wel als product van evolutionair vernuft. Wat te denken van de kip? Men geeft de kip als input kapotte eieren (hetgeen voor de kip een alleszins aanvaardbaar dieet is) en zij geeft u gedurende zekere tijd als output hele eieren. De kip kan wat geen enkele ingenieur kan, zonder dat het dier ons imponeert door haar geavanceerde design. De kip is het product van een eindeloze tijd waarin langzame veranderingen plaatsvonden die de overlevingswaarde ten goede kwamen. Het ontwerp was niet van tevoren gegeven, het ontwerp ontstond uit het proces, of nog preciezer gezegd, het proces is het ontwerp en omgekeerd. Ze zijn niet uit elkaar te houden.

Hoewel ik hier de nadruk leg op de eindeloze tijd en de langzame veranderingen, is dit niet het hele verhaal. Naast deze geleidelijke evolutie vindt er ook een proces plaats van sprongsgewijze veranderingen. Er bestaan vele voorbeelden hoe grote veranderingen in relatief korte tijd kunnen ontstaan. Ehrlich & Ehrlich (2008, p. 17) geven tal van voorbeelden die laten zien hoe snel aanpassingen kunnen plaatsvinden onder invloed van omgevingsveranderingen of door introductie van een predator (roofdier) in de voorheen gevaarloze biotoop van een dier. In een studie lieten zij bijvoorbeeld zien dat door de introductie van een roofdiersoort in een hagedissenpopulatie al na een aantal maanden steeds meer dieren met langere poten werden gezien. De kortpotigen konden minder hard lopen en werden opgegeten. Bekend is ook de reactie van de mot in het industriegebied rondom Manchester in het midden van de 19e eeuw. De motten kwamen voor in een lichte en een donkere variant. Naar gelang de roetvervuiling in de omgeving toenam, verdween de witte variant meer en meer omdat deze te goed zichtbaar werd tegen de met roet bedekte bomen. De donkere variant overleefde en kon zich dus beter voortplanten. Hier dus ook een snelle adaptatie aan door mensen veroorzaakte verandering van de omgeving. Het zal duidelijk zijn dat van dergelijke aanpassingen talloze voorbeelden te geven zijn.

Evolutie is geen statisch gegeven, maar een continu proces waar we deel van uitmaken, waar we middenin zitten. Alle organismen zijn permanent ‘doende’ om hun genetische make-up te veranderen. De richting van de genetische veranderingen wordt voor een belangrijk deel bepaald door de interactie van het organisme met de omgeving. Een direct voorbeeld van dit continue modificatieproces zien we bijvoorbeeld in het resistent worden van veel insectensoorten voor (landbouw) gif. Hetzelfde zien we ook bij het gebruik van antibiotica. Het is niet denkbeeldig dat antibiotica binnen afzienbare tijd niet meer werkzaam zijn omdat de te bestrijden bacterieën immuun zijn geworden voor het antibioticum. Daarnaast is er voortdurend sprake van toevallige genetische mutaties.

Dood doet leven

Darwin was sterk beïnvloed door de ideeën van Thomas Robert Malthus over de vruchtbaarheid in relatie tot de beschikbare hoeveelheid voedsel. Malthus stelde in zijn essay uit 1803, dat een herziening was van zijn oorspronkelijke werk uit 1798, dat de hoeveelheid mensen sneller zou toenemen dan de voedselproductie en dat dat uiteindelijk op een catastrofe moest uitlopen. Mensen zouden dus of meer voedsel moeten produceren, of minder kinderen moeten krijgen. Dat laatste is bij de mens moeilijk maar mogelijk, omdat de mens tot op zekere hoogte in staat is de consequenties van zijn eigen gedrag te overzien en op basis daarvan zijn gedrag te reguleren. Bij dieren is dit niet het geval en Darwin zag dit punt goed in. Het gevolg van dit inzicht was een argument als een scheermes: vernietiging hoort bij het leven. Hij zag dat er geen enkele uitzondering denkbaar was op de regel dat als er geen vernietiging zou plaatsvinden, de aarde in relatief korte tijd bedekt zou zijn met de nakomelingen van één enkel ouderpaar. Dood als voorwaarde voor leven, een gruwelijk inzicht.

De mens was dus niet de heerser van het universum, maar ‘slechts’ een soort temidden van duizenden andere soorten die overleefden (of niet) door zich maximaal aan te passen aan de omgeving. Aanpassing en verandering op basis van selectie, daar ging het om, dat was de gouden gedachte van Darwin. De drijvende kracht achter selectie is variatie; zonder variatie geen selectie, want dan valt er immers niets te selecteren. Aan variatie is geen gebrek, de natuur is kwistig met variaties, maar uitzonderlijk krenterig met innovaties. De rol van dit spontaan variëren zal duidelijk zijn, het creëert een aantal oplossingsmogelijkheden waaruit ‘gekozen’ kan worden. De oplossing die het meest succesvol is, zal blijven bestaan, en het dier dat zich heeft gewapend met deze oplossing kan deze doorgeven aan zijn en haar nakomelingen, waarmee de cyclus toeval + succes + voortplanting een nieuwe ronde in kan gaan. Dit selectieproces verloopt via vele kleine stapjes, piepkleine pasjes eigenlijk, waarbij uiteindelijk de variaties die gunstig uitpakken bij elkaar worden ‘opgeteld’ en een nieuwe vorm creëren. Natuurlijke selectie kost tijd, heel veel tijd en de natuur heeft die tijd. Dat is het verschil met de menselijke ontwerper, die in principe geen tijd heeft, hij kan geen miljoenen jaren knutselen aan een benzinemotor. De natuur heeft onvoorstelbaar veel tijd, maar geen onbeperkte tijd. Een soort zal onherroepelijk ten onder gaan als zij om wat voor reden dan ook niet in staat is tot verandering, of daar in mindere mate toe in staat is dan een concurrerende soort.

Darwin beschreef deze processen nauwgezet in zijn On the Origin of Species, een boek waarmee hij wilde overtuigen. Daarom gaat hij niet alleen zeer gedetailleerd te werk, met een overdaad aan bewijzen, maar hanteert hij ook een min of meer literaire stijl. Hij maakt gebruik van talloze stijlmiddelen die de tekst meer kracht moeten verlenen. Een van de gehanteerde stijlmiddelen is de personificatie of vermenselijking van de natuur, waarvan we een overtuigend voorbeeld zien wanneer hij schrijft hoe ‘het gelaat van de natuur straalt van vreugde’ of hoe ‘bomen moeten vechten met andere bomen’. Darwin beschrijft de natuur als een oplettend speurder: ‘Iedere dag en ieder uur over de wereld speurend naar de kleinste variaties; de ondeugdelijke verwerpend, de goede bewarend en bij elkaar voegend; stil en onmerkbaar werkend waar en wanneer zich maar een gelegenheid voordoet, aan het verbeteren van ieder wezen in zijn verhouding tot de levensvoorwaarden.’ Ik ontleen deze voorbeelden aan Ilse Buithof, die in haar boek Darwins Origin of Species: betoverende wetenschap de relatie tussen literatuur en wetenschap onderzoekt en tot de conclusie komt dat Darwin een rijkdom aan stijlfiguren hanteert om de lezer voor zich te winnen. Telkens blijkt hij daarbij een kind van zijn tijd te zijn. Door de natuur als een machine voor te stellen die haar producten maakt, onvermoeibaar en zonder verstoord te raken, weerspiegelt hij het technologisch optimisme van die tijd. De natuur is een machine, maar wel een blinde machine, zonder het vermogen om kritisch op haar producten terug te kijken.⁷

De fatale zwakte

Ondanks de centrale rol die het begrip selectie in zijn denken speelde, had Darwin eigenlijk geen idee hoe die selectie werkte en hoe eigenschappen konden overerven. Hij kon vooral het ontstaan van geheel nieuwe eigenschappen of soorten niet verklaren. In feite vormt dit de fatale zwakte van zijn theorie. Darwin wist iets van het fokken van vee en hij wist dat de fokkers met redelijk succes het geslacht van de jonge dieren konden bepalen. Darwin dacht dat er bij overerving sprake moest zijn van een soort van middeling, dat wil zeggen: als je een zwarte muis kruist met een witte muis dan krijg je grijze muizen. Hoewel dit voor de hand lijkt te liggen, klopt het niet, want wat je krijgt is een nest witte en zwarte muizen, plus muizen die gedeeltelijk wit of zwart zijn en natuurlijk kan er een grijs jong bij zijn, maar dat is niet de onwrikbare regel. Darwins benadering kan ook niet kloppen, omdat op die manier geen nieuwe ontwikkelingen mogelijk zouden zijn. Als overerving altijd plaatsvindt via een menging die tot het gemiddelde leidt, kan er nooit sprake zijn van vernieuwing. Er zou langzaam maar vooral zeker een biologische regressie naar het gemiddelde ontstaan, waardoor de soorten steeds gelijkvormiger zouden worden, en het is zonneklaar dat dit niet het geval is, want niet gelijkvormigheid is de sleutel, maar variatie.

Darwin zag dit probleem wel, maar hij had geen antwoord en niemand had dit. Althans, bijna niemand, want in de heuvels van Sudetenland in het Habsburgse Oostenrijk-Hongarije deed Gregor Mendel zijn experimenten met erwten (zie de prachtige roman Mendels dwerg van Simon Mawer).⁸ Weggestopt in een nauwelijks gelezen Oostenrijks tijdschrift had Gregor Mendel zijn theorie over de erfelijkheid neergeschreven, de theorie die vijfentwintig jaar later als een hamerslag de originaliteit en reputatie van Bateson, de toenmalige directeur van het Londense Royal Institute of Genetics, aan gruzelementen sloeg. Darwin wist weliswaar van het bestaan van Mendel, maar of hij ook kennis had van zijn ideeën valt zeer te betwijfelen. Mendel had hem zijn artikel over kruisingsexperimenten opgestuurd. Darwin heeft het nooit gelezen. Het werd na zijn dood in zijn bibliotheek gevonden, de bladzijden waren niet opengesneden. Daarnaast is het de vraag of hij er iets aan had gehad. Mendel had experimenten uitgevoerd met een enkele plantensoort (de erwt), maar wist niets van erfelijkheid bij dieren. Darwin kon het antwoord op de vraag hoe de selectie van eigenschappen plaatsvond dus niet geven. Veel mensen wisten niets van Mendel, en diegenen die het wel wisten negeerden de waarde van zijn werk. Mendel is de grondlegger van de moderne genetica, maar het duurde tot ruim twintig jaar na zijn dood voordat men de revolutionaire waarde van zijn denken inzag.

In dit verband moet iets worden gezegd over de Nederlandse botanicus Hugo Marie de Vries. De Vries herontdekte de erfelijkheidswetten van Mendel en introduceerde het begrip ‘mutatie’. De Vries ging uit van het bestaan van zogenoemde pangenen. Hij stelde dat alle eigenschappen van een organisme gebonden waren aan pangenen, die hij zich voorstelde als een soort supermoleculen. De Vries vermoedde dat de pangenen zich op de chromosomen bevonden. De set pangenen van elke cel was voor de ene helft afkomstig van de vader en voor de andere helft van de moeder. De intensiteit van een eigenschap kon toe- of afnemen doordat de hoeveelheid pangenen die die eigenschap bepaalde toe- of afnam. Nieuwe eigenschappen (mutaties) ontstonden volgens hem wanneer bij een celdeling de duplicatie van pangenen niet juist verliep. De Vries ging ervan uit dat op deze wijze veranderingen konden ontstaan over een enkele generatie. De mutatietheorie kreeg wereldwijd veel aandacht aangezien zij een verklaring gaf voor verschillende punten in het evolutieproces waarop Darwin geen antwoord had kunnen geven. Er kwam echter ook veel kritiek. Verder onderzoek wees uit dat de verschijnselen die De Vries bij planten had waargenomen ook op een andere wijze konden worden verklaard. Zijn theorie raakte daarmee in diskrediet. De Vries heeft tot zijn dood in 1935 verder gezocht naar een antwoord op de vraag hoe mutaties ontstaan. Hij heeft het antwoord niet gevonden.

Mendel was een van die wetenschappers die hun tijd ver, te ver, vooruit waren, zodat hij kwam met antwoorden op vragen die nog niet eens gesteld waren. Het gevolg was dat de kennis die Mendel reeds bezat, aan het begin van de twintigste eeuw herontdekt moest worden. Het duurde zelfs tot de jaren veertig van de twintigste eeuw voordat genetici en evolutionisten nader tot elkaar kwamen en de ontdekkingen van Mendel koppelden aan Darwins inzichten. Pas toen kon men de oorsprong van de genetische variatie verklaren als mutaties in het desoxyribonucleïnezuur (ofwel DNA).Met dit huwelijk tussen de genetica en de evolutiebiologie ontstond het neodarwinisme, dat een grote invloed heeft uitgeoefend op het ontstaan van de sociobiologie, een niet geheel onomstreden tak van de biologie die zich bezighoudt met de vraag hoe gedrag kan worden verklaard uit natuurlijke selectie. De resultaten van de vroege sociobiologie zijn elegant waar het gaat om het gedrag van dieren, maar zijn soms van twijfelachtig niveau waar het gaat om het gedrag van mensen. In dat laatste geval wordt feitelijkheid nogal eens vermengd met normatief denken.

Eigenlijk is het dus merkwaardig dat de evolutietheorie zo’n verpletterende uitwerking heeft gehad terwijl de basispremissen niet bewezen konden worden. Sterker nog, en Dennett⁹ wijst daar ook op, in zekere zin pleegde Darwin ‘lezersbedrog’ door in de titel van zijn boek de oorsprong van de soorten te benadrukken, terwijl hij op deze cruciale vraag eigenlijk geen antwoord had. Darwin leverde dan ook, overigens net als Freud, geen wetenschappelijke theorie in de letterlijke en klassieke zin van het woord, maar een visie, een wereldbeeld dat bestond uit een reeks samenhangende gedachten die rijpten in een tijd waarin de vragen naar onze oorsprong hoog op de salonagenda stonden.

Darwin dwong ons onze comfortabele wijze van denken op te geven. Zijn gewaagde visie veroorzaakte zo’n plons in de gezapige vijver van het conservatieve negentiende-eeuwse denken dat de golven zelfs nu nog tegen de kant klotsen en menigeen natte voeten bezorgen. In die zin is de betekenis van Darwin vergelijkbaar met die van Freud. Ook Freud stak het mes in het hart van een vooronderstelling die eeuwenlang was gekoesterd, namelijk de gedachte dat de mens een redelijk wezen was dat volledig heer en meester was over zijn gedrag. Freud liet zien dat dit geenszins het geval was, maar dat de mens ook in belangrijke mate wordt gestuurd op basis van opgeslagen kennis en herinneringen waarvan hij zich niet bewust hoeft te zijn. Darwins selectietheorie zorgde voor emotionele debatten tussen voor- en tegenstanders, en door beide kampen werden concepten uit de theorie met even grote slordigheid geïnterpreteerd en misbruikt. Het concept van de ‘survival of the fittest’ is hiervan misschien wel het duidelijkste voorbeeld. Dit idee is door rechtse politici en schrijvers herhaaldelijk misbruikt om sociale hervormingen tegen te gaan. De zwakken hebben volgens deze interpretatie hun zwakheid immers aan zichzelf te danken. Al in 1859, kort na de publicatie van On the Origin of Species, verscheen het boek Self Help van Samuel Smiles, waarvan de eerste zin luidde: ‘Heaven helps those who help themselves.’

Alle mensen kunnen vooruitkomen als ze maar willen, als ze maar bereid zijn ervoor te vechten en met anderen te concurreren. De natuur is hard maar rechtvaardig en ieder ingrijpen in deze natuurlijke orde leidt tot verzwakking van de soort. Deze redenatie kent vele vormen, telkens in een nieuwe jas en aangepast aan de waan van de dag. Ook nu nog worden deze foute argumenten herhaaldelijk onder het stof vandaan gehaald en verpakt als een American Dream, aan de zwakken als een spiegel voorgehouden. Natuurlijk gebeurt dit altijd door diegenen die in het leven succesvol zijn geweest en menen dat dit enkel en alleen komt door karakter en doorzettingsvermogen en dat daarom compassie met de ‘losers’ niet op haar plaats is.

Hoewel vaak wordt gedaan alsof Darwin ver stond van deze vermaatschappelijking van zijn theorie, is dit niet helemaal waar. Darwin had weliswaar een afschuw van de slavenhandel en de slavernij, maar voor de rest was hij een standsbewuste Engelsman die van zijn kapitaal kon leven en die zich wel degelijk kon vinden in de maatschappelijke orde van het midden van de negentiende eeuw.¹⁰

Het sprookje

Lang geleden werd een ongewone mensapensoort in Afrika uit zijn traditionele onderkomen in het bos verdreven omdat door een gestaag afkoelend klimaat de bescherming van het woud afnam. Deze mensaap greep de ecologische kans die zich voordeed en onderging op zijn nieuwe open plaats in de natuur een reeks opeenvolgende evolutionaire veranderingen. Langzamerhand richtte hij zich op en begon zich op twee in plaats van vier benen voort te bewegen; hij begon stenen gereedschap en wapens te maken en te gebruiken. De omvang van zijn dolkachtige hoektanden verminderde, terwijl de grootte van zijn hersenen toenam. Naarmate hij meer rechtop stond, kon hij beter zijn handen gebruiken en naarmate hij zijn handen meer gebruikte, stond hij meer rechtop. Naarmate hij intelligenter werd, kon hij meer op de technologie van zijn gereedschap vertrouwen. Uiteindelijk werd hij een primitieve versie van onszelf, hij stond triomfantelijk rechtop op de vlakten van Afrika. Zo is het sprookje en zo is de fantasie, want een fantasie is het.

Ik ontleen bovenstaande alinea aan Richard Leakey en Roger Lewin, die ook de romantiek en het sprookjesachtige van de beschrijving benadrukken.¹¹ Zij stellen dat het een beschrijving is die uitstekend paste bij het klimaat aan het einde van de negentiende eeuw, toen het Victoriaanse expansionistisch denken op zijn hoogtepunt was en voortdurend benadrukte dat succes het gevolg was van hard werken. Ook Homo sapiens had zijn succes te danken aan onwaarschijnlijke inspanningen. De gewone mensapen bleven dus mensapen omdat ze zich niet genoeg inspanden. Grafton Elliot Smith, een vooraanstaand Brits antropoloog, zei het zo: ‘Terwijl de mens geëvolueerd was temidden van de strijd met vijandige omstandigheden, gaven de voorouders van de gorilla en de chimpansee de strijd over de geestelijke heerschappij op omdat ze tevreden waren met hun omstandigheden.’¹² Kortom, de apen hebben het aan zichzelf te danken, ze waren gewoonweg te lui om te evolueren!

Maar zo was het niet, en zo ging het niet. Homo sapiens was niet het jubelende en perfecte eindresultaat van individuele krachtsinspanningen, maar het toevallige product van een groot aantal omstandigheden. Als we de evolutionaire geschiedenis van de hominiden (mensachtigen) zouden afbeelden, zouden we een boom zien met vele dode takken. Deze dode takken zijn de uitgestorven soorten. De soorten die overleefden hebben dit net zozeer aan het toeval te danken als aan hun ‘goede genen’. Natuurlijke selectie is de ene helft van het verhaal, toeval de andere.

Met name het geleidelijk ontstaan van tweebenigheid wordt de laatste tijd in twijfel getrokken. Bowers ¹³ geeft aan dat de ontdekking van duidelijk tweebenigen zoals Sahelanthropus tchadensis en Ardipithecus ramidus, die in een beboste omgeving leefden, een behoorlijke kras veroorzaakte op de Savannemythe. Vooral omdat deze tweebenigen ouder lijken te zijn dan de savannevorming. Bowers stelt verder dat er geen sprake is van een geleidelijke ontwikkeling, maar dat de tweebenigheid min of meer abrupt is ontstaan ten gevolge van een plotselinge verandering van de sequentie van HOX-genen. De aan-uitsequentie van Hox-genen is, zoals we hiervoor zagen, verantwoordelijk voor het bouwplan van het lichaam.

Homo sapiens

Homo sapiens heeft het (tot op heden) gered en is ongeveer honderdduizend jaar geleden in de nu bekende uitvoering verschenen. Er bestaat geen bewijs dat er sedertdien nog cruciale genetische verbeteringen hebben plaatsgevonden. Indien er dus sprake is van verbetering en vooruitgang, dan kunnen die dus niet worden gevonden in de biologische evolutie maar alleen in de culturele evolutie. De biologische evolutie is darwinistisch, de culturele evolutie is lamarckiaans.¹⁴ Biologische veranderingen treden zeer langzaam op en beïnvloeden de geschiedenis op korte termijn niet. Culturele veranderingen treden echter voortdurend op en hebben een zeer grote invloed op de onmiddellijke geschiedenis. Daarnaast worden culturele verworvenheden direct doorgegeven aan andere generaties. Dit type ontwikkeling, scholing en opvoeding is ongeëvenaard in het dierenrijk en het is deze verworvenheid die Homo sapiens onderscheidt van de andere dieren. Het onderscheid is weliswaar niet geheel sluitend omdat ook andere dieren kennis doorgeven, maar geen enkel dier doet het in die mate als de mens.

In tegenstelling tot de biologische evolutie kunnen we de richting van de culturele evolutie en daarmee ons bestaan, op korte termijn beïnvloeden. Dit wordt de exogenetische of exosomatische erfelijkheid genoemd. Het gaat hier niet om de biologische doorgave van eigenschappen via genetische kanalen, maar om het systematisch doorgeven van kennis en informatie. Deze culturele overdracht vindt niet alleen verticaal van ouders op kinderen plaats, maar ook horizontaal door leeftijdgenoten. Culturele overdracht is dus diffuser en breder dan genetische overdracht. Daarnaast verloopt hij vele malen sneller omdat de werking cumulatief is. Meer kennis versterkt de al aanwezige kennis en dit stapelingsproces gaat steeds verder. Mensen moeten zich de laatste decennia sneller aan veranderende omstandigheden aanpassen. Onze omgeving is de afgelopen eeuw zo snel en zo radicaal veranderd dat ik niet met mijn overgrootvader door deze omgeving kan reizen zonder hem in totale verwarring achter te laten. Laat ik eens een alledaags voorbeeld nemen, een autorit in de avond van Den Haag naar Amsterdam. Het is donker, naast mij zit een negentiende-eeuwer. Hij zit in een machine die hem helemaal vreemd is. Hij ziet kleuren die voor hem niets betekenen, rode puntjes, meters, en hij ziet mij onbegrijpelijke handelingen verrichten. Hij hoort muziek die uit het niets komt en die ik met een simpel gebaar harder of zachter kan laten klinken. Hij hoort stemmen waartegen je niet kunt praten. Wij razen door het landschap over een harde met strepen beschilderde baan temidden van andere soortgelijke machines, die ons inhalen en die we soms weer achter ons laten. Plotseling klinkt een schelle toon en ik begin te praten, schijnbaar in het niets, tegen niemand. Zojuist hoorde hij stemmen waar je niet tegen kon praten, nu hoort hij mij praten tegen een stem die je niet hoort. Buiten staan palen met geel licht in de top en naast de weg ziet hij hoge gebouwen. Vlak voor Amsterdam krimpt hij plotseling ineen omdat een reusachtige machine door de lucht lijkt te drijven, een enorme cilinder met ronde lichtvlekjes. Ik zou zo nog lang door kunnen gaan, maar uit dit voorbeeld wordt duidelijk hoe snel onze omgeving veranderd is, dat drie generaties voldoende zijn om een absolute ontworteling en vervreemding te creëren.

Cultuur kan worden gedefinieerd als de totstandkoming van gedrag via overdracht en leren. Op deze wijze wordt een systeem van kennis, waarden en morele afspraken ontworpen dat een zekere orde kent. Leren is dus de basis van cultuur en zonder het vermogen tot leren kan er geen sprake zijn van welke culturele verworvenheid ook.

De relatie tussen de biologische en de culturele evolutie wordt bestudeerd door een wetenschapstak die zich memetica noemt. De Britse bioloog Richard Dawkins wordt gezien als de grondlegger hiervan. Hij introduceerde in zijn boek The Selfish Gene (1976)¹⁵ voor het eerst de term meme. Hij omschreef memen als de eenheden van culturele informatie, zoals de genen worden gezien als de eenheden van biologische (genetische) informatie. Memen zijn alle ideeën, technieken en andere concepten die op niet-genetische wijze worden doorgegeven.

Natuurlijk is de mens niet het enige dier dat in staat is tot leren. Integendeel, ieder dier, hoe primitief ook, moet veranderingen in de omgeving kunnen detecteren en zijn gedrag hieraan aanpassen. Doet het dier dit niet, dan is het in principe verloren. Hoe ernstiger de bedreiging, hoe klemmender deze eis wordt. Alleen een dier dat nooit verandert, niet groeit, zich nooit pijn doet, nooit ziek wordt, altijd genoeg te eten heeft, zich niet hoeft voort te planten maar toch blijft bestaan, altijd hetzelfde eet en in een omgeving leeft die geen bedreigingen kent en waarin je niet kunt vallen, waar je niet hoeft te vluchten en waarin het nooit koud is, alleen zo’n dier kan zich de luxe permitteren om niets te leren. In dat geval valt er ook niets te leren, het leven is dan als warme lucht waar je risicoloos, zonder enige variatie doorheen drijft. Maar zo is het niet. Integendeel, het leven is een gevaarlijke onderneming waar je aan doodgaat en waar je zo goed als zeker niet zonder beschadigingen doorheen komt. Leven is oppassen, leven is leren, leven is aanpassen, we zijn geboren om ons aan te passen.

De sprong voorwaarts

Ongeveer 50.000 jaar geleden gebeurde er iets bijzonders. Er was sprake van een welhaast explosieve toename van het gebruik van werktuigen, die bovendien steeds geavanceerder werden. Het ging hierbij niet alleen om wertuigen voor landbouw of oorlog maar ook om muziekinstrumenten. In die tijd ontstonden ook de adembenemende wandschilderingen in Lascaux. In feite begon toen een ontwikkeling die nooit meer is gestopt. Waar kwam deze verandering vandaan, wat was de oorzaak? Hoe was het mogelijk dat de mens plotseling in staat bleek tot kennisoverdracht, waardoor een nooit meer opgehouden culturele evolutie kon starten? Hoewel ik niet denk dat het mogelijk is hiervoor een enkele reden aan te geven, zo we al in staat zijn om überhaupt een sluitende bewijsvoering met betrekking tot de oorzaak te overleggen, kunnen we wel nadenken over een aantal mogelijkheden en een van de mogelijkheden is dat bij de mens het vermogen om te leren via observatie en imitatie steeds verder toenam. Dit is van grote waarde omdat hiermee een zeer efficiënte leerstrategie werd geïntroduceerd wat betreft aanschouwelijke kennisoverdracht. Dit kan zich overigens parallel hebben voltrokken met de toename van de groepsgrootte. Het leven in grotere groepen vereist meer intelligentie dan het leven in kleinere groepen.

Om deze ontwikkelingen te realiseren is een toename van hersenvolume noodzakelijk. Deze toename vond aanwijsbaar plaats, maar waarom dit gebeurde is niet volledig bekend, veel bewijzen hebben een hoog kipeigehalte. Een van de relatief zuinige speculaties draait om een grondige verandering van het dagelijks menu. De ontdekking dat vuur gebruikt kon worden om voedsel te bereiden leidde tot gemakkelijker te verteren voedsel. Het darmvolume kon hierdoor verminderen, evenals de hoeveelheid energie noodzakelijk voor de vertering van het voedsel. Meer energie kwam vrij voor de ontwikkeling van de neurale commandocentrale. Het is gebleken dat het eten van vlees van invloed is geweest op de inhoud van het hersenvolume en dat naarmate de mensachtigen zich ontwikkelden van voornamelijk herbivoor naar omnivoor dit gelijk opging met de ontwikkeling van steeds geavanceerdere hulpmiddelen en instrumenten. Zo bedroeg de herseninhoud van de Homo austrophaliticus tussen de 400 en 500 cc en die van de Homo habilis. tussen de 600 en 700 cc. Beiden waren planteneters. Bij de Homo erectus van ca. 1 miljoen jaar geleden en de Homo sapiens van ca. 100.000 jaar geleden werd dit 900 tot de 1350 cc die ook tegenwoordig nog wordt gemeten. Beiden waren omnivoren. Het is onloochenbaar dat dierlijk voedsel in het algemeen calorierijker is dan plantaardig voedsel. Dat mag momenteel een ethische discussie uitlokken, maar ook dat was in een ver en lang geleden verleden niet het geval.

Het mens-dierprobleem

De mens is een dier temidden van de andere dieren; een bijzonder dier, dat wel. Een dier dat het vermogen heeft over zichzelf na te denken en dat zich van zichzelf en zijn omgeving bewust is. Dit maakt ons, voor zover bekend, anders dan alle andere dieren. Er lijkt dus een grote afstand te bestaan tussen Homo sapiens en zijn andere reisgenoten door de evolutie. Toch verschillen we genetisch minder dan een procent van de chimpansee, de dichtstbijstaande mensaap. Dit genetisch verschil wordt bepaald door niet meer dan een paar honderd genen, die met name met spraak, reuk en gehoor te maken hebben, en met het vermogen van de mens om vlees te verteren.

De chimpansee verschilt genetisch meer van de gorilla dan van de mens. Maar betekent dit dan ook dat onze gedragingen gelijk zijn? Dat weet ik niet, want zelfs bij grote overeenkomsten tussen het apengedrag en het mensengedrag weten we nooit zeker of de achterliggende processen identiek zijn. Echter, ondanks deze waarschuwing lijkt het wel degelijk gerechtvaardigd te stellen dat we wel dingen gemeen móéten hebben met onze verwanten. Moeten, omdat we de ontwikkeling immers niet alleen en onafhankelijk hebben doorgemaakt. Het vraagt meer kunst- en vliegwerk om de menselijke uniciteit op alle gedragsterreinen te verdedigen dan om te aanvaarden dat we een deel van onze geschiedenis met andere dieren gemeen hebben, waardoor we ook een deel van onze gedragingen gemeen hebben. De mens in alles uniek verklaren duidt op een arrogantie die ervan uitgaat dat we niet via een lange reeks van ontwikkelingen zijn ontstaan, met talloze vertakkingen naar andere organismen, maar plotseling als een cadeau van de natuur op de wereld zijn gezet.

Een dergelijke stelling is onhoudbaar. Men hoeft alleen maar de embryonale overeenkomsten tussen zeer verschillende soorten (inclusief de mens) te beschouwen om onder de indruk te raken van de grote morfologische gelijkenissen. Hoewel na de geboorte het verschil tussen mens, konijn, schildpad en kip aanzienlijk is, is dat niet het geval tijdens het eerste embryonale stadium. In deze overeenkomst tussen de vruchten van geheel verschillende dieren schrijft de geschiedenis haar verhaal.

Evolutionaire rommelzolder

Wij zijn een product van die geschiedenis, we dragen die geschiedenis in de vorm van het embryo met ons mee. Er is hier in feite sprake van biologische archeologie waar de scherven van vroeger nog liggen tussen de verschijningsvormen van vandaag.

Er zijn ook andere voorbeelden te geven van fylogenetisch oudere structuren die in het lichaam van de mens zijn blijven bestaan. Ik ontleen deze voorbeelden aan Piet Vroon.¹⁶ In de buurt van onze achillespees zit een ‘loze’ pees, de plantaris, die in tegenstelling tot die van de aap, bij de mens geen rol meer speelt. Veel mensen hebben in de hand een niet-functionele pees, de palmaris longus. We hebben een stuitje dat te zien is als een restant van de staart. De vrouw bezit rudimentair meer dan twee tepels. In feite is er sprake van een hele reeks tepels. Soms groeien de extra tepels uit en een enkele keer ontstaan meer dan twee borsten. Kortom, er zijn meer dan genoeg voorbeelden te vinden die aangeven dat we min of meer te beschouwen zijn als een evolutionaire rommelzolder. Maar waarom is dat zo, waarom ruimt de natuur haar rommel niet op, waarom blijven anatomische restanten bestaan zonder dat ze nog functioneel zijn? Een belangrijke reden is dat ze het bouwmateriaal vormen van nieuwe organen, ze geven aan dat de natuur gebruikmaakt van materiaal dat reeds voorhanden is. Fylogenetisch oudere structuren worden geïntegreerd met fylogenetisch jongere structuren.

Lamarck presenteerde in de negentiende eeuw een geheel andere visie op het bestaan van deze anatomische geschiedenisflarden. Hij dacht dat ze informatie bevatten die overgebracht kon worden. Ze waren als het ware de dragers van oude informatie die getransformeerd kon worden in genetische informatie. Deze lamarckiaanse visie is erg omstreden en telt heden ten dage geen aanhangers meer. In feite verdedigde Lamarck de idealistische gedachte dat eenmaal verworven eigenschappen en kenmerken behouden blijven en kunnen worden overgegeven, min of meer als archetypen. Dat gold volgens hem trouwens ook voor aangeleerde vaardigheden en mentale eigenschappen.

Er zijn overeenkomsten tussen de mens en andere dieren, maar er zijn ook verschillen; het meest cruciale verschil is hierboven reeds genoemd, het schier grenzeloze vermogen van de mens tot leren en daarmee zijn aanpasbaarheid. Het vermogen om zich continu aan te passen en deze aanpassingen door te geven aan nieuwe generaties is bij de mens bijna onuitputtelijk. Door deze extreem ontwikkelde mogelijkheid om informatie vast te leggen, kon de mens een cultuur vormen en zich in zekere zin losmaken van de biologie. De technologie maakt het mogelijk om instrumenten te ontwikkelen die de capaciteiten van het lichaam ver te boven gaan en de mens in staat stellen om te vliegen, snelheden te behalen die het lichaam niet gegeven zijn, om te kijken in het allerkleinste en atomen te splitsen. Dit is van ultiem belang omdat de verzamelde ‘culturele instructies’ voor de historische ontwikkeling eenzelfde rol spelen als de ‘genetische instructies’ voor de biologische ontwikkeling.¹⁷

Biologische en culturele leermachines: de engel en het beest

Mensen zijn biologische leermachines, zij leren voortdurend van hun ervaringen (ook al zou je dat niet zeggen) en passen hun gedrag aan. Zij leren van de ervaringen van soortgenoten, zelfs als die allang niet meer leven, maar die hun ervaringen hebben neergeschreven, geschilderd of gefotografeerd. We onderwijzen over het graf heen, de drager van de kennis gaat dood, maar de kennis wordt opgeslagen in de breinen van de achterblijvers. Dit zijn de toekomstige doden, die deze kennis, aangevuld met nieuwe kennis, weer doorgeven aan een nieuwe generatie van toekomstige doden. Dood is dus niet erg, als de kennis maar bewaard blijft. Zou dit de reden voor het schrijven zijn, over je eigen graf willen springen en de dood in het gezicht uitlachen, wie schrijft die blijft? Ook al zijn Darwin en Freud allang dood, ze zijn vitaler vertegenwoordigd in ons gedachtegoed dan menig levende soortgenoot.

Mensen mogen dan biologische leermachines zijn, het zijn geen reflexmachines die alleen maar reageren op prikkels uit de omgeving, maar het zijn personen met een historie en een geheel aan psychologische en sociale ervaringen. Vanuit deze ervaringen wordt het gedrag gekleurd, bij de een sterker dan bij de ander, en op het ene moment sterker dan op het andere moment. Altijd slepen we de geschiedenis met ons mee. De toekomst kunnen we beïnvloeden, het verleden niet. Hoewel we met deze laatste opmerking langzamerhand voorzichtig moeten zijn wanneer we erin slagen onze genetische make-up daadwerkelijk te veranderen en zo de uit onze geschiedenis voortkomende ziekten uit te bannen.

De mentale vaardigheden die nodig zijn voor het uitvoeren van ons complexe gedrag zijn, zo blijkt ook uit het bovenstaande, niet vanaf het prille begin van de mensheid aanwezig geweest, maar zijn ontstaan via de langdurige selectie van bepaalde eigenschappen die de overlevingskans van het mensendier steeds verder hebben vergroot. Deze adaptatie-druk is noodzakelijk omdat er in feite nooit sprake is van een stabiele omgeving, maar altijd van een gebrek aan evenwicht waarop het organisme een antwoord moet vinden. Overleven is het (kunnen) vinden van een dynamisch optimum tussen chaos en stabiliteit.

Zoals gezegd, selectie vergt variatie, want selectie kan alleen maar bestaan als er iets te selecteren valt, als er sprake is van keuzen. Genetische mutatie is de primaire variatiebron, de genen zijn de variatie-eenheid, terwijl individuele organismen de selectie-eenheden zijn. Men moet beseffen dat de evolutie in directe zin geen oog heeft voor het belang van de soort. De belangen van de soort zijn hooguit een afgeleide van de interacties die plaatsvinden tussen individuen. Iedere (tijdelijke) stabiliteit is het gevolg van het najagen van eigen voordeel. Als de verhouding tussen mannetjes en vrouwtjes gelijk is en als succesvolle mannetjes meerdere vrouwtjes voor zich opeisen, dan is de consequentie dat niet alle mannetjes zich kunnen voortplanten. Iedereen strijdt om de ereplaats die het mogelijk maakt de genen door te geven. Deze strijd kent net als iedere strijd verliezers, maar het is niet zo dat deze verliezers treurig het hoofd buigen en zich terugtrekken in de gedachte het welzijn van de soort gediend te hebben. Dat zal zeker niet gebeuren, ze zijn weliswaar nu verslagen, maar ze zullen het de volgende keer nog eens proberen en daarna nog eens, en als ze geluk hebben of sterker zijn geworden, zullen ze die keer wel slagen. Het eindresultaat mag dan een goed gereguleerde populatie zijn, het achterliggende mechanisme is er een van concurrentie en strijd.

Dit geldt ook voor de mens, maar het is de culturele evolutie die hier de rauwe consequenties van heeft ingeperkt. Hoe flinterdun dit culturele lakentje is, zien we dagelijks in het nieuws. De oorlog in Irak heeft ons weer met de neus op dit feit gedrukt, en uiteraard zijn we niet vergeten hoe nog maar vijfenzeventig jaar geleden een West-Europese beschaving kon omslaan in barbarij. Het culturele vernis is dun, en onder die dunne laag zitten een beest en een engel bij elkaar op schoot, tot beide is de mens geneigd, dit is onze heilige twee-eenheid. Een triviale opmerking, maar desalniettemin waar. We zijn niet slecht, we zijn niet goed, we zijn slechts.

De strijd om ons lichaam

Ik heb het tot nu toe vooral gehad over het overleven in een omgeving, maar we moeten ook overleven in ons eigen lichaam. Naast de bedreigingen van buitenaf zijn er ook talloze bedreigingen van binnenuit. Het lichaam kan worden uitgeschakeld en zelfs weggevaagd door de kracht van ziekte en verwonding. Maar op dat lichaam moeten we zuinig zijn, we hebben er maar een van en zonder lichaam valt er weinig te bereiken. We bestaan in ons lichaam, we reageren op lichamen en tot op zekere hoogte zijn we ook ons lichaam. Geest zonder lichaam bestaat alleen in de fantasie van schrijvers, niet in de werkelijkheid. Er bestaat geen scheiding tussen lichaam en geest. Het feit dat we voortdurend, tot op de dag van vandaag, geneigd zijn een onderscheid te maken tussen de (enigszins banale) lichamelijke processen en de (altijd hogere) geestelijke processen is niet alleen verbazingwekkend maar ook principieel fout.

Het begrip geest slaat hier op de optelsom van de cognitieve vaardigheden die de basis vormen voor onze gedachtewereld. De gedachten die ons in staat stellen om kunst en beschaving te scheppen en te vernietigen, om lief te hebben en te haten. Deze gedachten zijn per definitie een product van onze hersenen en niet het gevolg van een van buiten ingewaaide bezieling, toegeblazen door een alomvattende superziel. Gedachten en fantasie zijn in hun uitingsvorm weliswaar niet materieel, maar ze komen wel degelijk voort uit materiële processen. Uiteraard is muziek niet hetzelfde als het ontladen van neuronen, maar het komt er uiteindelijk wel uit voort. Ik zeg dus niet dat we, wanneer we de neurale structuur van de hersenen zouden begrijpen, ook in staat zouden zijn de voortbrengselen van die hersenen in deterministische zin te begrijpen. Als we de letters van het alfabet allemaal voor ons zien liggen, wil dat nog niet zeggen dat we een gedicht van J.C. Bloem zien liggen; wanneer we begrijpen hoe auditieve transformaties gaan en als we klanksoorten kunnen onderscheiden, zijn we nog geen Mozart. (Maxime Sheets-Johnstone besteedt in The Primacy of Movement veel aandacht aan het probleem hoe bewustzijn ontstaat uit materie. Een antwoord daarop is niet eenvoudig.)¹⁸

Kortom, als ik hier pleit voor een materiële of fysieke basis, dan is dat alleen om duidelijk te maken dat wij een onderdeel zijn van het biologische proces dat door de tijd reist. Wij moeten de mens niet aan zijn haren boven de natuur uittillen zodat hij zelfgenoegzaam en megalomaan tussen hemel en aarde kan rondzweven, gesteund door religieuze dogma’s. De mens is een product van de evolutie en van zichzelf, maar hij is niet de kroon op de evolutie. De evolutie kent ook geen kronen. De mens is niet, zoals Jean Louis LeClerc schreef: ‘Le vassal du ciel et le roi de la terre.’¹⁹ (De vazal van de hemel en de koning van de aarde.)

De mens leeft in een grillige en grimmige wereld waar hij voortdurend wordt bedreigd. Wat zijn deze ernstige bedreigingen? Niet een sociale kras, niet de buren, en ook niet liefdessmart, hoewel die ernstig kan zijn, maar ziekte en verwonding, en ik doel hier ook op psychiatrische ziektebeelden. Die tasten het lichaam soms dusdanig aan dat het dreigt te bezwijken en sterft. Ziekte en verwonding zijn dus serieuze aangelegenheden die ofwel voorkomen moeten worden, ofwel, indien vermijding niet (meer) mogelijk is, om een reactie vragen. Een van de reacties op ziekte en verwonding is reparatie, het lichaam repareert zichzelf en dat proces noemen we herstel. Het is vaak indrukwekkend hoe groot dit vermogen om te herstellen is en welke mogelijkheden het lichaam heeft om binnendringende vijanden te vernietigen om uiteindelijk het leven, weliswaar bekrast en gedeukt, voort te kunnen zetten.

Over herstel is veel te zeggen en dat zal ik later ook doen, hier kan ik alvast zeggen dat we drie vormen van herstel kunnen onderscheiden. Allereerst herstel dat de oorspronkelijke verwonding geheel wegwerkt, zodat zelfs de plaats van de kwetsuur niet of nauwelijks meer te zien is. Denk maar aan een schaafwond; nadat die is geheeld, kun je niet meer zien waar het letsel heeft gezeten. Dit is herstel in de meest perfecte zin; er zit een kras op de auto en na een paar weken is de kras spontaan weg en glanst de motorkap weer als nieuw. We weten dat dit bij auto’s nooit voorkomt, maar bij mensen (en andere dieren) wel. Daarnaast is er een tweede vorm van herstel waarbij de sporen van het letsel niet geheel kunnen worden uitgewist, waardoor er een litteken blijft, of een hinkend lopen. Bij de derde vorm van herstel kan het letsel in het geheel niet meer worden weggeregeld zodat het systeem gedwongen wordt zich te reorganiseren. Een voorbeeld hiervan is een beenamputatie. Hoe groot de herstelkracht ook is, er verschijnt geen nieuw been, het been is weg en zal altijd wegblijven. Na de amputatie is het lichaam dan ook niet meer hetzelfde en de reactie moet nu van een geheel andere aard zijn. Het gaat nu om aanpassing. Aanpassing reflecteert de wonderschone capaciteit van het organisme om te reageren op een veranderde situatie: het ontwikkelt gedrag dat beter past bij de nieuwe omstandigheden en waarmee op alternatieve wijze het gewenste doel (in dit geval lopen) kan worden bereikt (zie ook hoofdstuk 2).

We zien de evolutionaire processen die we in dit hoofdstuk tot nu toe in het ‘groot’ hebben beschreven hier in detail terug. Ook hier gaat het om de selectie van reacties die dienen voor herstel en ook hier zijn niet alle reacties even adequaat.

In feite kunnen we een onderscheid maken tussen twee reactiesystemen. Het ene systeem verwijst naar de fysiologische processen die al dan niet zonder sporen zorgen voor de reparatie van het geschonden lijf, zoals we zagen bij de zojuist genoemde eerste twee herstelvormen. Het andere systeem draagt zorg voor aanpassingen in het gedrag. Dit is wat we zagen bij de derde vorm van herstel. Beide processen beïnvloeden elkaar en spelen een rol in het leven van ieder individu.

De ene mens is beter in staat om zich aan extreme omstandigheden aan te passen dan de ander. Neem bijvoorbeeld drie patiënten, alle drie hebben ze enkele maanden geleden een onderbeenamputatie ondergaan, alle drie zijn man, alle drie zijn begin zeventig, alle drie verkeren in ongeveer dezelfde sociaal-economische omstandigheden en alle drie hebben ze dezelfde ziektegeschiedenis. Toch loopt persoon A goed en soepel op zijn prothese, komt persoon B maar moeizaam vooruit, terwijl persoon C in het geheel niet in staat is met dit vreemde hulpmiddel om te gaan. Hoe kan dat? Dit voorbeeld kan worden vervangen door ieder denkbaar ander gedragsvoorbeeld.

De achterliggende oorzaken worden vaak beschreven in een vage en ontoetsbare mix van persoonlijkheid en opvoeding, gemengd met een vleugje erfelijkheid. Maar laten we eerlijk zijn en toegeven dat we deze verschillen niet begrijpen en niet in staat zijn om met de gewenste precisie te voorspellen welke patiënt wel en welke patiënt niet met een prothese zal kunnen functioneren, welke patiënt wel en welke patiënt niet goed zal herstellen. We weten niet wat de ene mens anders maakt dan de ander. We zijn allemaal zo verschrikkelijk gelijk en toch zo verschillend.

Een onmogelijke speld in een onmogelijke hooiberg

Het zoeken naar determinanten is in mijn ogen ook onbegonnen werk omdat het aantal onbekende factoren te groot is. Misschien is het zelfs wel per definitie onmogelijk om determinanten te bepalen omdat het zoeken ernaar in feite uitgaat van de verwachting dat er een lineair verband tussen oorzaak en gevolg bestaat. De kans dat dit het geval is, is echter klein. Ik denk dat veel gebeurtenissen en veel eigenschappen van de mens in feite het gevolg zijn van toeval, dat wil zeggen van processen die wel gedetermineerd zijn maar waarbij de determinanten niet van tevoren benoemd kunnen worden.

Laat ik proberen dit te verduidelijken. Stel, ik sta op een berg en ik laat langs een steile helling een bal los, deze bal is de metafoor voor het leven, de bal gaat rollen, zoekt zijn weg naar beneden. Ik zie dat de bal botst tegen een steen en naar links stuitert, de bal rolt verder, schampt langs een boomstam, botst tegen een rotswand, veert terug en zo rolt, glijdt en botst de bal naar beneden waar hij uiteindelijk tot stilstand komt in een weide, ver verwijderd van het punt waar ik de bal losliet. Nu laat ik een tweede bal los, ook deze bal rolt naar beneden, botst tegen een (andere) steen en stuitert naar rechts, valt een stuk loodrecht naar beneden en komt terecht in een beekje waar hij door de stroom verder wordt meegevoerd. Beide ballen gaan naar beneden en de plaats waar ze uiteindelijk terechtkomen is volledig gedetermineerd door de gebeurtenissen onderweg, maar – en daar gaat het hier om – de gebeurtenissen hadden onmogelijk van tevoren kunnen worden voorspeld. Achteraf kunnen ze wel worden begrepen, we zijn heel goed in het voorspellen van het verleden, maar met de toekomst ligt het ietsje lastiger. Het voorbeeld laat ook zien dat een klein steentje ertoe kan leiden dat de plaats waar de bal uiteindelijk terechtkomt honderden meters afwijkt van die van de eerder losgelaten bal. Met dit voorbeeld wil ik niet zeggen dat het leven het gevolg is van een reeks volledig willekeurige en niet te beheersen processen, maar dat de klassebreedte van de mogelijke gebeurtenissen zo groot is dat de loop van het leven op lange termijn niet of nauwelijks kan worden voorspeld.

En zo zou het ook kunnen gaan met herstel: of iemand na een CVA (beroerte) naar huis gaat of in een verpleeghuis zal eindigen is maar ten dele bepaald door de ernst van de neurologische conditie. Het overgrote deel van de determinanten komt uit de toevallige persoonlijke mix met honderden variabelen. Als herstelprocessen zo grillig zijn en zo bepaald worden door toevallige variabelen, dan is het zoeken naar determinanten van herstel in feite een hopeloze taak die vaak hemelbestormende statistiek, gymnastische epidemiologie en complexe modellen oplevert, maar nauwelijks echte kennis toevoegt. Een onmogelijke naald in een onmogelijke hooiberg, of ben ik hier te pessimistisch?

De geboren aanpasser

Ondanks de grote verschillen tussen mensen is het permanent aanpassen aan veranderingen een gegeven; bij geringe verstoringen hoeven we daar zelfs geen enkele moeite voor te doen, het vloeit als vanzelf uit ons voort. Als ik een steen in mijn schoen voel zal ik niet domweg op deze steen doorlopen, maar de steen verwijderen en wanneer dit niet mogelijk is een dusdanig looppatroon kiezen dat de pijn kan worden vermeden, bijvoorbeeld lopen op de laterale voetrand (zijkant van de voet). Dit is niet iets wat ik moet leren en het is ook niet iets waarover ik veel en diep hoef na te denken, het betreft hier een onmiddellijke compensatie. Een steen in de schoen is uiteraard een zeer simpele verstoring en de genoemde aanpassing wekt geen enkele verbazing. Toch is dit niet helemaal terecht. De steen veroorzaakt pijn en als gevolg daarvan ben ik in staat om min of meer onmiddellijk mijn looppatroon totaal te veranderen; spieren worden anders aangestuurd met als resultaat een wijze van lopen die relatief nieuw is en waar ik weinig ervaring mee heb maar die desalniettemin geen enkel probleem oplevert.

Een ander voorbeeld betreft de eerder beschreven beenamputatie. Hier ligt de situatie al wat anders, het vermogen tot lopen kan weliswaar met behulp van een prothese nog worden aangesproken, maar vereist een aanzienlijke mate van oefening. Kon ik voor de steen in mijn schoen compenseren en was ik als gevolg daarvan weer onmiddellijk stabiel, bij het lopen op een prothese duurt het langer om een stabiele adaptatie te bereiken, hier moet ik oefenen. Maar ook al is de weg in dit geval moeilijker, wat telt is dat de mens in staat is om zich aan te passen aan een zo ingrijpende verstoring als de verwijdering van een lichaamsdeel en uiteindelijk toch in staat is om met minder middelen hetzelfde doel te bereiken. Wij zijn geboren aanpassers, maar de ene persoon past zich beter en sneller aan dan de ander.

Het ontstaan van de schroevendraaier

Mensen zijn ‘opgebouwd’ uit een groot aantal samenstellende delen. Het interessante is, en ik wees daar al eerder op, dat die delen niet allemaal uit dezelfde tijd stammen, maar op verschillende momenten tijdens onze evolutionaire reis zijn verzameld. Sommige onderdelen zijn we onderweg alweer kwijtgeraakt, andere delen koesteren we nog steeds. We zijn te vergelijken met een auto waarin de onderdelen van de stoommachine nog steeds herkenbaar zijn terwijl het dashboard al met computers is uitgerust. Neem bijvoorbeeld onze vijf tenen aan elke voet en vijf vingers aan elke hand. Deze vijf tenen en vingers hebben we (nog steeds) gemeen met onze eerste zoogdier- en reptielvoorouders. Gedurende tweehonderdvijftig miljoen jaar is het aantal vingers en tenen niet veranderd. Natuurlijk, de functie en vaardigheid zijn aanzienlijk veranderd, maar het basisontwerp is niet gewijzigd. Paarden stammen af van dezelfde verre voorouders, maar hebben het aantal tenen gedurende hun reis door de tijd drastisch verminderd, totdat er maar één superteen is overgebleven, de hoef. De menselijke vijf vingers en vijf tenen vormen dus in feite een primitievere eigenschap dan de paardenhoef. Toch kunnen we moeilijk zeggen dat de mens primitiever is dan het paard.²⁰ Ik geef dit voorbeeld omdat het precies aangeeft waar het hier om gaat: om de functie, om het nut en om de dienstbaarheid van de aanpassing. Eigenschappen die functioneel zijn, zijn per definitie niet primitief. Veranderen is alleen maar nodig wanneer het oude niet meer deugt en niet meer voldoet aan de eisen die de omgeving stelt. Verandert de omgeving, dan verandert het dier dat op die omgeving is aangewezen, zo niet, dan zal het dier verdwijnen.

Ik wil toch nog iets meer kwijt over het aantal tenen en vingers. Ik heb gezegd dat dit in feite een oeroud overblijfsel is, ook heb ik gezegd dat we een mengsel zijn van oude en nieuwe eigenschappen. Ons rechtop lopen is een voorbeeld van een zeer recent verworven eigenschap. Het ontstond ongeveer vier miljoen jaar geleden; op de evolutionaire tijdschaal betekent dat niet meer dan een knipoog. Het rechtop lopen werd mogelijk doordat belangrijke veranderingen optraden in de botstructuur van de heup en het been. Het belichaamt zonder meer een revolutionaire verandering die een hele reeks andere veranderingen en ontwikkelingen mogelijk maakte. De armen en de handen kwamen vrij omdat ze niet langer nodig waren voor ondersteuning tijdens het lopen. De functie van de arm en de hand kon daardoor grondig veranderen zodat het gebruik van werktuigen mogelijk werd. De handen konden nu worden gebruikt als een instrument om objecten te manipuleren. Toch heeft het rechtop lopen niet alleen vreugde gebracht. Veel rug- en heupklachten vloeien voort uit het feit dat de rug en het heupgewricht eigenlijk niet goed in staat zijn om de belasting van de rechtopgaande gang te verdragen. Dit schijnt een belangrijke reden te zijn voor de slijtage van het heupgewricht.²¹

Waarom ontstonden deze revolutionaire veranderingen? Er zijn antropologen die het vrijkomen van de handen en de ontwikkeling van ons gebruik van werktuigen zien als een toevallig bijproduct van een aantal catastrofale gebeurtenissen die ongeveer vijfenzestig miljoen jaar geleden hebben plaatsgevonden.²² Deze gebeurtenissen hebben ervoor gezorgd dat naar schatting vijfenzeventig procent van alle toen levende planten- en diersoorten zijn uitgestorven. Wat er precies gebeurd is, is niet bekend, maar een van de mogelijkheden is dat een enorm stuk ruimtepuin of een meteoriet door de dampkring is geraasd en op de aarde te pletter is geslagen. Deze catastrofe joeg zoveel stof de atmosfeer in dat jarenlang het zonlicht en de warmte de aarde niet bereikten. Dit leidde tot een afkoeling van het aardoppervlak en tot het verdwijnen van vele soorten planten en dieren. Op deze kaalgeslagen en lege aarde, zo was de redenatie, ontstond ruimte voor nieuwe soorten en een van die soorten was de primaat.

Volgens Linnaeus (1707-1778), die de term introduceerde in zijn Systema Naturae uit 1735, heeft de primaat de volgende kenmerken:

1. relatief grote hersenen;

2. een rechtopgerichte romp;

3. stereoscopisch zien;

4. kleuren zien;

5. handen waarmee voorwerpen kunnen worden gemanipuleerd;

6. nagels in plaats van klauwen.

Deze eigenschappen bleken goud waard en brachten een ontwikkeling op gang waaruit Homo sapiens is voortgekomen. Met name de oog-handcoördinatie maakte de primaat uniek. Door het gebruik van de handen werd de visuele waarneming van groot belang. De primaat kon kleine voorwerpen nauwkeurig waarnemen, hij beschikte over handen om deze voorwerpen te manipuleren en hersenen om de oog-handcoör-dinatie te reguleren. Uit dit vermogen ontwikkelde zich het gebruik van werktuigen, waarmee voorwerpen die niet tot het lichaam behoorden, ingezet konden worden voor het bereiken van doelen. De eerste stap om onder het juk van de langzame biologische veranderingen uit te komen was hiermee gezet, Homo habilis was geboren. De hulpmiddelen werden in eerste instantie niet zelf geproduceerd, maar konden kant-en-klaar in de natuur worden aangetroffen. Het manipuleren van voorwerpen werd gedurende de verdere ontwikkeling geperfectioneerd. Maar niet alleen de mens kan dat, apen uit de oude en nieuwe wereld zijn ook uitstekend uitgerust om fijne manipulatieve motoriek te vertonen.

Maar er is een essentieel verschil. Terwijl de aap en andere dieren weliswaar gebruikmaken van ‘manipulanda’, zoals stokjes om insecten te vangen en om andere ad-hocproblemen op te lossen, ontwikkelden ze geen overdraagbare technologie. De aap kent geen ver doorgevoerd onderwijssysteem waarin de verworvenheden van wijze apen worden doorgegeven aan jonge apen. Enige voorzichtigheid is hier echter op zijn plaats. Met name Frans de Waal heeft²³ laten zien hoe gradueel de overgang tussen aap en mens is met betrekking tot het gebruik van werktuigen en het ontwikkelen van gewoontes. Hij beschrijft in dit verband wel degelijk overdraagbare gewoontes bij apen en andere dieren, en als cultuur betekent het leren van anderen en het al dan niet overnemen van gedrag van ouderen of van een, vorige generatie dan hebben dieren in die zin dus cultuur en moeten we wat dit betreft de strikte scheiding tussen de mens en andere dieren overboord zetten. Dat is zeker het geval indien het begrip cultuur wordt omschreven als een manier van leven die de leden van een groep gemeen hebben, maar niet delen met leden van een andere groep van dezelfde soort. Indien duidelijke verschillen in gedrag en vaardigheden tussen groepen niet kunnen worden toegeschreven aan genetische of omgevingsfactoren, zou je ze dus culturele verschillen kunnen noemen. Desalniettemin kunnen we wel stellen dat de mens in dit vermogen het verst is gegaan. De wereld wordt, hoe we het wenden of keren, tenslotte niet geregeerd door chimpansees. Er is dus wel een verschil en dat verschil zou eruit kunnen bestaan dat bij andere dieren weliswaar kennisoverdracht mogelijk is wat betreft het daadwerkelijk gebruik van werktuigen, maar dat, voor zover we weten, het hierbij nooit gaat om overdracht van ideeën.

Vanuit het gebruik van werktuigen kon bij de mens een technologie ontstaan waardoor niet alleen zijn interactie met de omgeving volledig veranderde, maar die het ook mogelijk maakte om de omgeving zelf te manipuleren. En dat is precies wat er gebeurde. De omgeving werd eerst op primitieve wijze en daarna met steeds effectievere middelen gevormd en vervormd. De technologie creëerde geen nieuwe zintuigen of ledematen in de letterlijke zin, maar zorgde wel voor geheel nieuwe mogelijkheden om doelen te bereiken of om doelen te bereiken die voorheen onbereikbaar waren.

Het vervaardigen van werktuigen vormde een belangrijke mijlpaal op de evolutionaire reis omdat hoe simpel het werktuig ook is, er een basisset van cognitieve vaardigheden nodig is om het te kunnen maken. Ook als we het hebben over een stuk gereedschap in de vorm van een afgeplatte steen, dan moet de maker in staat zijn om driedimensionale verhoudingen correct in te schatten en hij moet over de motorische vaardigheden beschikken om de steen te bewerken. Ook moet hij weten welk materiaal wel geschikt is en welk materiaal niet. Ten slotte moet hij om deze stenen voorwerpen te kunnen vervaardigen een beeld hebben van het eindresultaat en hij moet in staat zijn de vorderingen in het productieproces te spiegelen aan het eindresultaat. Schick en Toth wijzen erop dat de eerste hominiden die gereedschap produceren, grote afstanden aflegden om aan het meest geschikte materiaal te komen.²⁴ Dit is van belang omdat het aangeeft dat de vervaardiging van werktuigen niet het resultaat was van een ongericht toevalsproces (hoewel het hieruit kan zijn voortgekomen), maar wel degelijk het resultaat was van gerichte planning. Het is in het geheel niet ongerijmd om te veronderstellen dat ons complexe sociale gedrag, voor een belangrijk deel is ontstaan uit deze ontwikkelingen.

Communicatie door middel van gebaren en klanken ontwikkelde zich omdat de handvaardigheid toenam. De waarneming ontwikkelde zich in perfecte samenhang met de toegenomen handvaardigheid. Deze samenhang is zo sterk dat het een waarschijnlijk niet zonder het ander zou zijn ontstaan. De grotere hersenen maakten het niet alleen mogelijk ingewikkelde gedragingen uit te voeren, maar ook om (enig) inzicht in de gevolgen van die gedragingen te krijgen. Het goed ontwikkelde gezichtsvermogen zorgde ervoor dat allerlei subtiele vormen van gedrag konden worden waargenomen en geïnterpreteerd (lichaamshoudingen, gezichtsuitdrukkingen).

Hoe zat het met de reuk? Over de reuk heb ik hier weinig gezegd. We zijn geneigd dit zintuig een wat lagere rang in het zintuiglijk theater toe te kennen, wat onterecht is. Lang is gedacht dat geur weliswaar voor mensen relevant is, maar dat mensen in vergelijking met andere (zoog) dieren niet goed kunnen ruiken. Dit kwam voort uit het gegeven dat de mens relatief weinig receptoren in de neus bezit voor de detectie van geur. Maar recent onderzoek laat zien dat mensen zelfs een zeer goed ontwikkeld reukvermogen hebben. Het gering aantal receptoren in de neus wordt gecompenseerd door de vele hersengebieden, tot en met de frontaalschors, die betrokken zijn bij geurdetectie.²⁵ In de loop der evolutie kon de menselijke neus kleiner worden in vergelijking met die van andere dieren (bijvoorbeeld honden), omdat we hem letterlijk niet langer meer overal in staken, de ogen werden belangrijker. Hierdoor kon de neus volledig gereserveerd worden voor ruiken en niet, zoals bij de hond, ook voor luchtontsmetting in verband met de vaak vervuilde omgeving waar een hondenneus te vinden is.

De geur is dus niet alleen van belang voor nachtdieren die door donkere bossen scharrelen op zoek naar een vliegje, maar ook voor hogere dieren, zoals de mens, die geursignalen wel degelijk gebruiken, bijvoorbeeld bij seksueel gedrag en bij het beoordelen van de aantrekkelijkheid van de partner.²⁶ In een al wat oudere studie werd een relatie gevonden tussen de aantrekkelijkheid van een gezicht en de aangenaamheid van de lichaamsgeur. Mannen en vrouwen droegen drie nachten achtereen het zelfde T-shirt. Na opwarming van het shirt tot 38 graden moest een waardering worden gegeven van de geur. Vrouwen roken aan T-shirts van mannen en mannen aan die van vrouwen. Bij mannen werd een duidelijk verband gevonden tussen aantrekkelijkheid en geur. Hoe aantrekkelijker een vrouw werd gevonden, hoe prettiger de man haar geur vond. Bij vrouwen lag dit ingewikkelder. Wanneer vrouwen in hun minst vruchtbare periode verkeerden werd er een omgekeerde relatie gevonden, dat wil zeggen de geur van mannen met de meest aantrekkelijk gevonden gezichten werd in die periode negatief beoordeeld. Waren de vrouwen echter in hun vruchtbare periode, dan werd de relatie postief, dat wil zeggen de lichaamsgeur van de meest aantrekkelijke mannen werd ook het meest positief gewaardeerd. Feitelijk lag het verband nog ingewikkelder omdat ook de symmetrie en asymmetrie van het gezicht en het lichaam in de beoordeling werd meegenomen, maar dat voert nu te ver.²⁷

De parfumindustrie speelt hier natuurlijk met graagte op in en is in die zin te zien als een vercommercialiseerd evolutionair proces waarbij vrouwen (en mannen) hun aantrekkingskracht proberen te vergroten door het gebruik van speciale geuren.

Het gebruik van geursignalen is onder vele diersoorten wijd verspreid. De kampioen is waarschijnlijk het zijdevlindermannetje (Bombyx mori), dat op kilometers afstand een seksueel bereidwillig vrouwtje weet te vinden via de door haar uitgescheiden geurstof.²⁸

Münchhausen en Machiavelli

Op basis van een reeks evolutionaire toevalsprocessen werd de primaat aan zijn haren omhooggetrokken en startte een ontwikkeling die uiteindelijk heeft geleid tot het verschijnen van Homo sapiens, zo’n honderdduizend jaar geleden. We zijn een jonge soort, ontstaan in de laatste milliseconden van de geschiedenis. Moleculair-biologen hebben aan het begin van de jaren negentig vastgesteld dat de afsplitsing van de mens en zijn naaste aapverwanten ongeveer vijf miljoen jaar geleden moet hebben plaatsgevonden. Deze vijf miljoen jaar is gebaseerd op de tijd die nodig is om de genetische verschillen te verklaren. We hebben veel kenmerken gemeen met andere hogere primaten, zoals de chimpansee en de bonobo. Ik denk aan fysieke kenmerken als de vorm van de neus, de vorm van het gezicht, het goede gezichtsvermogen, de vaardige handen met vijf vingers en een hele reeks bewegingen en gezichtsuitdrukkingen.

De grote kracht van de primaat is dat hij zich optimaal kan aanpassen aan zijn omgeving. Een omgeving die in een tijdsbestek van uren, maanden of jaren kan veranderen. Hoewel sommige veranderingen in de omgeving plots en volledig onverwacht kunnen komen (bijvoorbeeld een brand, een boom die omvalt, een overstroming), wordt de meest onvoorspelbare factor in de omgeving in feite gevormd door onszelf. Het is het gedrag van onze medemens dat een continu reageren en anticiperen vereist, en om dit te kunnen zijn vaardigheden nodig die ik hier samenvat onder de naam ‘cognitieve vaardigheden’. Cognitie wordt hier gedefinieerd als het basisvermogen van de hersenen om informatie uit de omgeving te selecteren, te manipuleren, vast te houden en te gebruiken voor de totstandkoming van gedrag. Cognitieve processen zijn zeker niet alleen voorbehouden aan de mens, maar zijn kenmerkend voor vele andere (primaten) soorten. De chimpansee is bijvoorbeeld in staat om een symbolentaal, American Sign Language, te leren, hoewel hij het anatomisch instrumentarium voor het spreken mist. Fortey beschrijft een populair ritueel dat jaren geleden op zondag in de Londense dierentuin plaatsvond, het theekransje van de chimpansees.²⁹ Twee of drie chimpansees zaten in het restaurant van de dierentuin aan een tafeltje dat was gedekt voor de middagthee; er waren theepotten, kopjes, schoteltjes, bananen en sandwiches. Na een redelijk fatsoenlijk begin werd het al snel een puinhoop. De dieren toonden eerst hun bedrevenheid in het schillen van de bananen. De thee werd opgeslobberd en de kopjes werden op de tafel gesmeten. Het kon gebeuren dat een van de dieren op de tafel klom om iets van zijn maten te stelen. Dit merkwaardige vermaak liet, zo schrijft Fortey, op een schokkende manier zien hoezeer we op onze nauwste verwant lijken, maar ook hoe verschillend we zijn. Veel van hun gelaatsuitdrukkingen zijn te herkennen, maar de wijde gaap met de ontblote hoektanden is onnavolgbaar ‘aaps’. De chimpansees konden de kopjes grijpen, maar het was een grijpen met de hele hand. De stand van hun voeten en die van hun knieën zijn door een mens niet na te doen. Zelfs als ze op hun achterpoten wandelden, dan liepen ze gebogen en zwaaiden ze met hun lange armen.

Ethologen hebben geopperd dat het langzaam ontstaan van steeds complexere sociale interacties een belangrijke selectiedruk legde op het ontstaan van cognitieve vaardigheden, of van intelligentie in het algemeen.³⁰