DE RAMPTOERIST

Marco van Kerkhoven

De ramptoerist

Op reis langs vrijheidsstrijders en oliecowboys.
Of: hoe genees je van een dictatuur

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Bij de productie van dit boek is gebruik gemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

©2009 Marco van Kerkhoven

Auteursfoto Ronald Hoeben
Omslagillustratie en ontwerp Rob Westendorp
Typografie binnenwerk zetR, Hoogeveen
ISBN 9789025434229
D/2009/0108/947
NUR 740

www.uitgeverijcontact.nl

Voor mijn moeder (1939 – 2006)

Keerpunt

Bagdad, oktober 2003

Dafar draait zich resoluut om en loopt weg met de pas van iemand die weet wat afscheid nemen is. Met een tred van berusting en trots. Haar gevoel voor drama is aandoenlijk, de verontwaardiging is oprecht.

Dafar lijkt een moderne vrouw. De jaren onder het juk van de willekeur van Saddam Hoessein, de president van haar land, hebben op haar voorkomen ogenschijnlijk weinig invloed gehad. Ze draagt een spijkerbroek die stemmig kleurt bij haar geblondeerde, volle haar. Op het typische blozendbolle gelaat van een Arabische vrouw uit de betere kringen is de make-up zwaar aangezet. Onder het internationale embargo dat er was om de militaire ambities van Saddam in te dammen, kon ze zich redden. Ze studeerde de afgelopen jaren aan de Universiteit van Bagdad, trouwde en kreeg een kind.

De afgelopen maand woonde ik in Bagdad bij haar familie. In het gehuurde huis van haar vader en zijn nieuwe vrouw. Vandaag ga ik terug naar huis.

Dafar vertrouwde me haar geheimen toe. Maar vooral kreeg ik de roddels te horen. Over schoonmoeders, vaders, liefdes. Nu ben ik haar vertrouweling; de buitenstaander die werd binnengelaten omdat hij ongevaarlijk is.

‘Jij gaat weer weg.’

Aan mij kon ze vertellen dat ze wilde scheiden van de vader van haar kind. Wat het met haar deed toen ze haar vader na jaren weer terugzag. Dat haar moeder zo raar doet. Over Amerika, Saddam Hoessein en over die stoere Libanees met zijn charmante smoesjes, die na de inval van de Amerikanen kwam kijken of er wat geld te verdienen viel, maar die even onverwacht verdwenen was als hij zich in haar kwetsbare leven had binnengedrongen.

Urenlang heb ik begripvol geknikt, hangend over de leuning van de fauteuil met bloemetjesmotief, rode biezen en opzichtige gouden poten. Natuurlijk is een studie Frans zwaar als je ook nog een kind hebt. En inderdaad, wie moet dan het huishouden doen? Het leek wel een complot.

‘Waarom is het anders zo’n chaos in mijn leven?’

Dit was een vrouw die pas recent kennismaakte met een moderne wereld. Een paar maanden geleden, april 2003, was haar vader na meer dan twintig jaar ballingschap teruggekeerd naar Bagdad. Een paar maanden later volgde zijn nieuwe, Nederlandse vrouw. Sindsdien was het leven anders. Afspraak is afspraak, wat je zegt is wat je doet, dubbele agenda’s bestaan niet, en wat je denkt mag je zeggen.

Dafar maakte kennis met zelfvertrouwen en met verantwoordelijkheid nemen. Dat viel haar zwaar. De jaren die haar hadden gevormd, hadden vooral de achterdocht en de angst gevoed. Als dochter van een ‘verrader van de revolutie’ werd ze extra in de gaten gehouden. Iedereen en niemand was politie; informatie werd het handelswaar van de machtelozen, zo leek het. Verraad als volkssport. Nooit wist je tegen wie je wat kon zeggen. Alles was politiek, alles werd een spel van woorden. Geld was er niet, over een suikerklontje moest worden onderhandeld.

En ja, nu was haar vader terug. Maar hoe lang kon hij blijven? En hoe kon de nieuwe vrouw van haar vader het beste met haar voorhebben? Niemand was toch te vertrouwen?

Als schoonmama vroeg of ze ’s avonds een boodschap wilde doen, zag zij daarin een poging om haar bij haar vader weg te houden. Straatvegers waren dieven, en die goedgeknipte schooier die steeds op de hoek van de straat rondhing moest wel van de geheime dienst zijn. Ook al bestond de Ba’ath-partij niet meer.

Repressie, zelfcensuur, paranoia; het succesvolle businessmodel van de dictatorpolitiek. De nieuwe spijkerbroek en MTV-look van Dafar waren maar vernis.

‘Ik ga mijn eigen weg.’

‘Dat moet je doen.’

‘Ik heb niemand nodig.’

‘Weet je dat zeker?’

Wat een adviezen, wat een vragen. Ze had niets aan mij. Ik had gemakkelijk praten, ik ging toch weer weg.

‘Ga maar,’ zijn haar laatste woorden die dag. Rechtstreeks overgenomen uit een Egyptische soap, inclusief de gebaartjes en het wenken met haar hoofd. Het losse haar zwaait ze met een ruk naar achteren, met gevoel voor theater.

Maar hier op de zanderige stoep voor het Palestina Hotel in Bagdad, veertig graden Celsius in de schaduw, een milde dag voor oktober, tussen het prikkeldraad voor het hotel en de vele auto’s op de weg, klopt het allemaal. Ondanks de kille nuchterheid die me de afgelopen weken overeind hield in deze oorlogsstad, komt het stille verwijt aan.

Ik ga, ja. Nog een paar uur en ik zit in een vliegtuig naar civilization, zoals haar vader zei. Weg uit deze oase van angst en chaos. Zes miljoen Iraki’s, tweehonderdduizend Amerikaanse militairen, veertig hotels met journalisten en andersoortige avonturiers, en ik. En ik ga weg. Mijn werk hier zit erop. Ik heb gedaan waarvoor ik kwam: met eigen ogen zien wat de Amerikanen voor elkaar kunnen krijgen. En helpen waar ik kon bij lokale initiatieven om Irak na Saddam Hoessein en na de inval van de Amerikanen op het pad van democratie te brengen. Niet minder dan dat.

De afgelopen maanden is het aantal aanslagen toegenomen, met als volledig onverwachte aftrap voor het eindeloos geweld de autobom onder het hoofdkwartier van de Verenigde Naties, waarbij de chef de mission om het leven kwam en waardoor de Verenigde Naties vertrokken uit Irak.

Voor het Palestina Hotel staan de minibussen naar het vliegveld. Een vrouw stapt uit een busje. Ze zou een Amerikaanse diplomate kunnen zijn. Schichtig kijkt ze om zich heen. Ze heeft haar tas stevig onder haar arm en lijkt bereid een draf in te zetten alsof ze op Broadway een voorstelling moet halen. Langs het prikkeldraad, zigzaggend door de betonnen barricades, snelt ze via de controlepost naar veiliger gebied.

Het plaatje doet aan als slapstick. Tussen mensen in jurken en lompen, en taxi’s verhuld in walmen van roet zoekt een goedgeknipte diplomate met rolkoffer en hoge hakken in wankele draf een veilig heenkomen.

De vrouw loopt in mijn richting om het hotel binnen te gaan. Zij gaat voorop, met mij in haar kielzog. Onwillekeurig staar ik naar de contouren van haar billen, die zich in de antracietkleurige rok scherp aftekenen. Als in een primitieve roes volg ik haar tot de desk in de lobby. Het vrouwenlijf is misschien wel de troostrijkste plek op aarde. Stress en seks gaan goed samen, weet ik nog uit rattenproeven. Bagdad was wat dat betreft een vakantie voor mijn hypofyse. Overal ‘lopende tenten’, zoals de marktkoopman inlevend zei. Sekseloze wezens onder lappen stof, gedwongen vormeloos en dus lelijk.

Ik loop langs de snoepwinkel en de koeriersdienst, en langs mci, op dit moment de enige aanbieder van mobiele telefonie in het land. De gang door links zit Royal Jordanian. Sinds een paar weken vliegen ze weer op Amman, in buurland Jordanië. Vierhonderd dollar enkele reis. Cash afrekenen graag, want je weet maar nooit.

Dafar is dan al weggereden. Met Ibrahim achter het stuur. Hij was in de afgelopen weken mijn chauffeur. Ruim een uur zit ik nog te wachten in het kantoor van de luchtvaartmaatschappij. Dan komt mijn minibus voorrijden. Meteen ontstaat commotie. De passagiers die staan te wachten, beginnen onrustig met hun koffers te schuiven. Personeel begint lukraak commando’s te roepen.

Het is me onduidelijk wie de chauffeur is, wie de begeleiding doet en wie er zonder reden bij staat. De vaste toeschouwers van het zuidelijke straatleven lijken het nietsdoen tot een ambacht te hebben verheven. Ik heb hen vaak zien staan, op stations en voor hotels, de kruispunten van het straatleven. Of zomaar op een hoek. Wachtende mannen; kijkend, hangend, en toch niemand hinderend. Mij stoorde het soms wel. Dan vroeg ik zo’n hotelhanger of hij niets beters te doen had. Die zei dan steevast: ‘Ik wacht.’

Later begreep ik dat deze jongens wachtten op werk dat er niet was, op vrienden die niet kwamen opdagen omdat ze zonder aankondiging in de gevangenis waren gezet, op een glimp van een meisje dat ze niet meer mochten ontmoeten omdat haar vader hen niet goed genoeg vond. Van intimiderend werden ze betreurenswaardig.

Een Arabische vriend zou ook dat beeld weer nuanceren.

‘Die hanglui werken voor de geheime dienst, om jou en mij in de gaten te houden.’ En anders staan ze daar wel in opdracht van de familie. ‘Om hun zussen te bespioneren.’

De staatsparanoia mistte zijn uitwerking niet; iedereen kon een verklikker zijn.

In Bagdad, september en oktober 2003, realiseer ik me hoe weinig ik het leven in dit gebied bij eerdere bezoeken aan landen in Afrika en het Midden-Oosten tot me liet doordringen. Vrijwillig aan huis gekluisterd in een buitenwijk van Bagdad merk ik hoe het dagelijks leven hier een constant gevecht is. Als een bokswedstrijd met een onvoorspelbaar aantal rondes, zonder pauze; doodvermoeiend en tot wanhoop drijvend.

Ik maak er kennis met de vernietigende werking van een dictatuur. Eeuwen van religieuze onderdrukking en oorlog hebben het land voor een groot deel in de Middeleeuwen gehouden. Van Senegal tot Indonesië beheerst de islam het dagelijks leven, en de armoede, en het machtsmisbruik. Voorspoed, welvaart, democratie: het zijn niet de woorden die het eerste te binnen schieten als je door het gebied reist. Het Hof van Allah lijdt, oordeel ik.

Nu hebben de Amerikanen Irak bezet. Omdat Saddam naast chemische wapens aan de ontwikkeling van een atoombom zou werken, zo knauwde president George W. Bush. Maar ook om democratie te brengen, en de belangrijkste financier van de Palestijnse terreur in Israël aan te pakken – voor de vrijheid en tegen de dictatuur. Persconferentie na persconferentie argumenten.

Mooipraterij.

Leugens, zeiden anderen.

Het veiligstellen van de olieaanvoer, het uitbreiden van strategische invloed, het beschermen van de dollar en het naleven van afspraken met de Saoedi’s over veiligheid en stabiliteit in de regio, daar ging het natuurlijk om.

Wat dit risicovolle experiment zou brengen, was in het najaar van 2003 nog een open vraag. Democratie afdwingen is altijd gedoemd te mislukken, las ik.

Als ik aan mijn gastheer vraag of hij niet bang is gedood te worden, als oprichter en hoofdredacteur van de grootste onafhankelijke krant boegbeeld van de nieuwe vrijheden in dit land, zegt hij dat zijn stam in het zuiden van Irak hem zal beschermen. Maar over een sluimerende stammenstrijd moet ik verder maar niet praten, is zijn verzoek.

Maar dat het land verdeeld raakt, valt moeilijk te negeren. Een soennitische collega met wie ik werk, vertelt hoe ze gedwongen was te breken met haar sjiietische verloofde, met wie ze al twee jaar een relatie had. En als ik Ibrahim vraag te stoppen bij een winkel voor elektronica, rijdt hij door.

‘Dat zijn Koerden. Die redden zich wel. Ik weet een betere winkel.’

Waar een burgeroorlog toe kan leiden, had ik eerder gezien. Ik bezocht Beiroet begin jaren negentig, na de laatste vuurgevechten. De stad lag in puin en alles, maar dan ook alles in het openbare leven herinnerde nog aan de eindeloze vernietiging. Een taxi met aan mijn kant een kogelgat in de deur bracht me van het vliegtuig naar het hotel.

‘Bienvenue au Lib…’ was nog net te lezen op een levensgroot bord langs de weg van het vliegveld naar de stad. Door het gapende mortiergat doemde het reusachtige hoofd op van een Iraanse geestelijke die op de zijmuur van een flat was geschilderd. Ook hij hing er gehavend bij. Mijn kamer in een vooroorlogs sterrenhotel bestond uit enkel een houten bed, een matras en een peertje aan het plafond.

‘Geplunderd,’ zei de eigenaar schouderophalend. Achter de desk, in de hoek van de lobby, stond een kalashnikov tegen de muur.

In Bagdad moet de burgeroorlog nog beginnen. De agressie en het wantrouwen zijn al volop voelbaar. Als ik sta te wachten bij een benzinestation begint verderop in de rij auto’s iemand te schieten. Het is niet duidelijk waarom en of we gevaar lopen, maar we besluiten later te tanken. Als ik foto’s wil maken van een beschadigde muurschildering van Saddam Hoessein, word ik belaagd door buurtbewoners. De georganiseerde massale moordpartijen en ontvoeringen die het land jarenlang zouden lamleggen moeten nog beginnen.

Ook bij de buitenlanders in Irak begint de spanning zich op te bouwen. Een simpele opmerking kan leiden tot een uitbarsting van verbaal geweld. Als ik aan een Amerikaanse onderzoekster vertel dat ik in Brussel woon – ‘the capital of Europe?’ – vliegt ze me bijna aan.

‘Laat me niet lachen. Brussel is niets!’ krijst ze. Lauren Sandler is eind dertig, met wild kapsel en bloemetjesjurk. Ze lijkt de waanzin nabij. De weken in het lokale hotel hebben haar uitgeput. De voortdurende angst, de betonblokken voor de deur, de bewapende baliemedewerker – ze werken haar op de zenuwen.

‘Het zal niets helpen, die maatregelen,’ zegt ze.

Maanden na haar vertrek zou blijken dat ze gelijk had. Het hotel waar ze had gebivakkeerd, werd opgeblazen door een aanslag met een vrachtwagentje vol springstof: 22 doden.

Ook op mijn logeeradres kan de spanning hoog oplopen. Geknoei met een glas whisky leidt tot een knallende ruzie tussen vader en dochter. En wee degene die zijn kookbeurt overslaat. De avond dat duidelijk wordt dat Ismaël geen minister van Cultuur mag worden, loop ik liever een blokje om. Alles beter dan te worden geconfronteerd met de redeloze woede over gestrande ambities.

De slapeloze nachten in combinatie met frustraties uit onmacht en onzekerheid slopen langzaam maar zeker de burgers uit den vreemde, de hulpverleners en de journalisten die ik tegenkom. De meesten zijn een half jaar eerder naar Irak gekomen, vlak na het binnenvallen van de Amerikanen. Zij hebben een tergend zware tijd achter de rug. Voor de journalisten leken het tropenjaren, zo klagen deze eensgezind. Irak was wereldnieuws, en geen site, krant, televisie of radio kon om wat er hier gebeurde heen. Maar de journalisten en hulpverleners kwamen vrijwillig en konden ook zo weer weg. Dafar niet, en al die andere, miljoenen Iraki’s, die hun leven zo drastisch zagen veranderen, ook niet.

Ik zou niet lang blijven in de belegerde stad Bagdad. Om te beginnen een maand, en als er dan weer geld was en meer veiligheid, zou ik terugkomen voor nog eens drie maanden.

Mijn oog valt deze morgen voor de zoveelste keer op de mannen met hun kalashnikovs. Vandaag begeleiden ze me naar de minibus. Daar blijken Amerikaanse militairen het transport naar het vliegveld te verzorgen. Een wat onhandige, magere militair van Aziatische origine en zijn zwaar ogende, zwarte en bazige collega zullen ons escorteren; Laurel en Hardy in een multiculti-variant. Via de beveiligde legerbases, waar de Amerikanen zich hebben teruggetrokken, naar het vliegveld. We zullen vertrekken vanaf de bagagehangars van het oude internationale vliegveld van Bagdad.

Het opstootje voor het hotel is toch nog snel opgelost. Laurel wijst een chauffeur aan, Hardy maant ons in te stappen. Ik word gevraagd naar mijn nationaliteit. Ik geef hem mijn paspoort. What the fuck doet die Dutchman hier, fronst hij zijn gezicht. Maar ik sta op de lijst, een kladje op een houten clipboard, dus ik mag weg.

Is dit het Amerikaanse leger? Is dit die gedisciplineerde vechtmachine, tot de tanden bewapend en met een budget dat groter is dan de defensiebegrotingen van alle andere landen in de wereld bij elkaar. To serve and protect? Het komt nogal onbeholpen en geïmproviseerd over. Als Laurel mijn naam wil afvinken, breekt zijn potloodje. Nee, een reservepotlood kreeg hij niet. Ik geef hem mijn pen.

Het vliegveld wordt bewaakt door een privéleger. ‘Blackwater’ lees ik op het T-shirt van een kortgeknipte knaap met een indrukwekkende zonnebril en een even indrukwekkend arsenaal aan zijn broekriem en over zijn schouder. Blackwater is een beveiligingsbedrijf dat is opgericht door voormalige leden van Amerikaanse speciale militaire eenheden. Het bedrijf Erinsys doet ook mee. Britse huurlingen in dienst van de Zuid-Afrikaan Sean Cleary. Een onfrisse kerel met een verleden in het apartheidsregime. En met oorlogsmisdadigers onder zijn beste vrienden, zou ik later lezen.

In de geïmproviseerde vertrekhal kom ik nog iemand van een privéleger tegen. Het is een bewaker van de Nederlandse ambassade. Pistool in de broekriem, stevig hoofd op sportschoolschouders.

We zagen elkaar eerder bij de ambassade. Ik moest hem maar Paul noemen.

Zou hij het pistool ook gebruiken als het moet, vraag ik.

‘Natuurlijk.’

Heeft hij het al eens gebruikt? ‘Niet gebruikt, nee,’ bromt hij.

In deze omgeving stel je geen moeilijke vragen, maar de man vertelt graag over zijn verleden. Hij was politieman, maar dit bevalt beter.

‘Je reist meer,’ zegt hij droog.

Of de ambassade niet bewaakt zou moeten worden door de Nederlandse marechaussee?

‘Dat kan politiek even niet,’ zegt hij. ‘Bovendien durft de marechaussee dat niet.’

Dan ziet hij een nieuwe collega komen, die uit het vliegtuig is gestapt waarmee ik zal vertrekken. Een boomlange kerel met over iedere schouder een plunjezak. Hij loopt breed lachend zijn collega tegemoet en wordt in één zin bijgepraat door Paul.

‘Het is hier een gekkenhuis.’

Het propellertoestel maakt snel hoogte want raketaanvallen komen nog dagelijks voor. Voor de rest is er het vertrouwde stoeltje, praatje, drankje; alsof ik terugkom van een vakantie op Kreta.

Irak oogt verrassend groen vanuit de lucht. In een uur en een kwartier vliegen we van Bagdad naar Amman, in Jordanië. Over landbouwland, ingeklemd tussen twee rivieren, en bergen en woestijn in de verte. Comfortabel is het propellervliegtuig niet. Hortend en stotend ronken we richting veiliger haven.

Ik ben moe. De vlucht moest zo nodig in de ochtend vertrekken. Ondanks het vroege opstaan, het gedoe aan de grens en de herrie in het vliegtuig ontspan ik.

De vragen die me tot dit avontuur hadden verleid komen terug. Kan Irak een modern land worden? Betekent de inval van de Amerikanen een keerpunt voor de ontwikkeling van het hele Midden-Oosten en Afrika? Kan het continue geweld dat daar thuis en in de straten zo vanzelfsprekend is, plaatsmaken voor een vreedzamer wereld, waar democratie en de rechtsstaat heersen? Gaan religie en democratie eigenlijk wel samen? Waarom zou iemand willen vechten tegen vrijheid? Hoe zwaar moet je leven zijn om te verlangen naar de dood? Waarom protesteren islamitische vrouwen niet massaal tegen hun achterstelling?

Alles lijkt me nog mogelijk in dit land: burgeroorlog, welvaart als in de Golfstaten, een nieuwe dictatuur. Democratie kan ook, daar rust geen westerse exclusiviteit op. Wat de geschiedenis van staatsvorming ook laat zien: ieder land is anders, iedere situatie is anders.

Wat ik vond in Irak, was vooral onzekerheid. De eerste vluchtelingenkampen werden al opgezet in het westen van het land. Iraki’s ontvluchtten het dreigende geweld, maar waren in Jordanië en Syrië niet welkom. Konden we een nieuwe stroom asielzoekers verwachten aan de Europese grenzen?

‘Baby steps,’ zou een voorlichtster van het Amerikaanse leger antwoorden toen ik een halve dag met haar optrok en haar vroeg of de doelstellingen van het Pentagon werden bereikt. Natuurlijk, vorderingen in dit soort ongekend massale operaties gaan stap voor stap.

De mediadame moest aan mij de plannen uitleggen die in Washington waren bedacht. Maar niemand weet of het afdwingen van democratie wel zo’n haalbare strategie is. Toen ik haar voorhield dat Amerika zich met de eenzame en schijnbaar onbezonnen inval hoe dan ook in een onmogelijke positie had gemanoeuvreerd, zei ze: ‘Wij weten ook wel dat je democratie niet van de ene op de andere dag kunt introduceren. Maar dat is niet waar het om gaat. De vraag is: slagen wij erin om van de wereld een betere plek te maken?’

De voorlichtster lichtte het beleid van haar president toe met een passie die deed vermoeden dat het verspreiden van democratie haar eigen ideaal was. Alsof ze hier niet louter was omdat ze ervoor werd betaald, maar ze naar Irak was gekomen om de Iraki’s persoonlijk te over-tuigen van het vrije leven, burger voor burger. Misschien was het wel veel minder prozaïsch en had ze gewoon een goede drilsergeant?

Hoe dan ook stond haar houding in schril contrast met de mechanische aanpak van haar collega’s in de straat. Die meden met hun zonnebril steevast ieder oogcontact en snauwden te pas en te onpas: ‘Jalla.’

Opschieten, het enige woord Arabisch dat de bezetter uit zijn hoofd kende, zo leek het. Hier zou de voorlichtster nog een hoop goed werk hebben kunnen doen.

Vooral in de straten van Bagdad moest de invasie keer op keer worden uitgelegd. Want de situatie dreigde uit de hand te lopen. De verkeerde mensen werden opgepakt, de opstanden werden niet minder maar talrijker en met de wederopbouw van de infrastructuur schoot het juist niet op.

‘Ben je niet bang dat het hier een burgeroorlog wordt? Dat soennieten en sjiieten tegenover elkaar komen te staan?’ hield ik de voorlichtster voor. ‘Er zijn hier nogal wat rekeningen te vereffenen.’

‘Dat weet ik niet. Daarvoor moet je naar het Pentagon.’

Een goed idee. Maar eerst ga ik naar huis.

Het was een reis van misverstanden, meer nog dan een reis van angst.

Dat begon al in Nederland, toen ik vertelde dat ik was gevraagd naar Bagdad te komen.

‘Wat kun jij daar nou doen?’ vroeg een vriendin wier vader voor het Arabisch-Amerikaanse oliebedrijf Aramco werkte en die in alle eenzaamheid opgroeide in een Saoedische compound voor buitenlanders.

Wat moet jij in een moslimland? Wie wil nou mannen helpen die hun vrouwen slaan, en wie wil er nou vrouwen helpen die hun dochters thuishouden? En: jij hebt niets met religie. Wacht even, heb jij daar juist niet iets tegen?

Ik was vooral blij dat ik even weg kon. Het leven is zo veel overzichtelijker onderweg. Je wilt het eindpunt halen, maar dat is zelden het doel.

Ik reisde niet als journalist, althans, ik ben geen oorlogsverslaggever. Of dan toch een heel slechte. In Libanon kwam ik aan toen de burgeroorlog was afgelopen en mijn toenmalige liefde uit de bomkraters de historische vondsten mocht opgraven, voordat nieuwbouw zou beginnen. In Egypte koos ik voor een vakantie in plaats van een verhaal over de nieuwe plannen van de Moslimbroeders. En nu vertrek ik uit Irak als voor mijn gevoel de ellende nog moet beginnen. Ieder zijn vak. Ik ken de verwoestingen, ik was in de buurt van een vuurgevecht, maar ik vind vliegen met de nationale luchtvaartmaatschappij van Kameroen voorlopig doodsverachting genoeg.

Nu vlieg ik vanaf Amman naar Wenen, met Syrian Air. ‘Reject Iraqi Citizen’ meldt de incheckcomputer in Amman nog.

Ik hang over de balie om een glimp op te vangen van het scherm. Want ook ik ben niet welkom. Ik ben niet geboekt, zegt de computer onverbiddelijk. Later – na overleg en een boete omdat ik plotseling niet het juiste visum had – mag ik toch mee. Het gesproken woord is hier nog steeds meer waard dan de geschreven letter. De werkelijkheid is hier wat je ervan maakt, niet hoe die zich aandient, zo ervaar ik weer eens.

Mijn eerste stappen in Europa sinds een maand zet ik in een van de luchthavencarrousels van Wenen. Aan het eind van de slurf zit een winkel voor seksartikelen. Als ik doorloop, het is elf uur ’s ochtends, zie ik mensen aan de bar een halve liter bier wegdrinken.

Het is niet lang geleden dat ik hier was, op de heenweg, en toch is het een confronterend weerzien. Onwillekeurig kijk ik om of ik mijn medepassagiers zie, overwegend Arabieren in pak. Ik ben benieuwd naar hun reactie op de westerse vrijheden.

Ik zie twee vrouwen met strohoeden en hawaïsjaals. Hun rolkoffers trekken ze achteloos achter zich aan. Vriendinnen, zussen?

Ik denk aan Dafar. Ze is een moederlijke vrouw, stevig van al het geoliede eten, maar aan sluier of zwarte jurk deed ze niet. Ik heb foto’s gemaakt van haar en haar zus Rafah, in de oudste moskee van Bagdad. Uitdagend en trots kijken ze in de camera, in strakke spijkerbroeken en halfopen blouses, met hun armen hangend aan de stam van een palmboom. Het hadden twee vriendinnen kunnen zijn op vakantie in Club Med.

De mannen die met mij in Oostenrijk het vliegtuig uit lopen, hebben geen oog voor alle verleidingen. Aan de porno en alcohol lijken ze evenmin aanstoot te nemen. Ze willen op dit moment maar één ding: zo snel mogelijk door de douane.

Als ik de groep goedgeklede Arabieren wijs op de rij waar ze dreigen aan te sluiten – het is de verkeerde rij: ‘EU-Burgers’ in plaats van ‘Buitenlanders’ – begrijpen ze me niet. Demonstratief en met een berustende blik doen ze enkele stappen terug. Met een weids gebaar zegt een van hen: ‘Gaat u maar, dat is uw voorrecht.’

DEEL I

‘Jullie slaan hem dood’

Brussel, voorjaar 2003

Als mijn buurvrouw die nacht bij mij aanbelt, is dat meteen onze eerste kennismaking. Voor me staat een kleine vrouw met lang rossig haar en een sproetige huid. Haar linkerwang is gezwollen en vanaf haar oor loopt een druppeltje bloed over haar wang.

‘Can I… can I call the police,’ stottert ze. De vrouw beeft, haar stem beeft mee.

Voordat ik kan reageren, gaat achter haar met een wilde ruk een deur open.

‘Ze is gek,’ schreeuwt een spichtige jongeman in het Frans. ‘Luister niet naar haar. Bel niet de politie. Ik waarschuw je.’ Zijn halflange zwarte haar wappert woest als hij de deur dichtsmijt.

De gewonde vrouw leunt van schrik tegen me aan en staat al met een been in mijn studio. Ze kijkt me met grote ogen aan, de mascara uitgelopen in een ring van traanvocht.

‘Ik moet de politie bellen,’ mompelt ze terwijl ik haar binnenlaat en de deur sluit.

We bellen 101, de alarmdiensten in Brussel. Twintig minuten later staan twee agenten boven. Ze doet haar verhaal. Ze heeft weinig woorden nodig. Lucy is een Britse en is getrouwd met een Egyptenaar die inmiddels de Belgische nationaliteit heeft.

‘Ook om hem te helpen. Voor zijn paspoort,’ zegt ze ongevraagd. ‘Stom.’

Enkele jaren heeft ze met Mohammed in haar kleine studentenkamer gewoond. Ze delen sinds een tijd een ruime studio aan de Clos du Parnasse in Elsene.

‘Het slaan begon drie jaar geleden,’ ratelt Lucy. Ze hadden weinig geld en uitzicht op een verblijfsvergunning voor hem was er niet.

‘Mijn moeder weet van niets, en ze komt eind van de week.’ Ze begint te huilen. ‘Maar ik ben ook een bitch,’ zegt ze plotseling fel. ‘Ik kan hem boos maken. Maar hij moet me niet opsluiten. Dan word ik agressief.’

Als hij haar opsloot nam hij eerst de sleutel weg.

‘Alsof hij de actie had voorbereid.’

Toen de verblijfsvergunning onverwachts toch kwam, bedaarde hij. Het slaan hield op en het werd vrede. Maar sinds een jaar is het slaan terug.

‘Een paar maanden geleden heeft hij mijn linkerwang beurs geslagen. Ik kon drie dagen niet meer horen.’

De agenten luisteren aandachtig naar het verhaal. We kijken met z’n drieën, staand, naar de kwetsbare vrouw, zittend op mijn bank. De whisky die voor haar op tafel stond heeft ze opgedronken. Het bloed aan haar linkeroor is opgedroogd, maar haar wang is nog vuurrood. De agenten weten genoeg, ze kennen deze verhalen.

‘We maken het vaak mee,’ vertelt er een.

‘We brengen u naar het ziekenhuis,’ zegt de ander.

‘Wat heb ik daar aan,’ schreeuwt Lucy. ‘Jullie moeten hém meenemen.’ Ze wijst naar de gang. ‘Hij moet weg, het is afgelopen. Hij moet me niet slaan. Daar word ik gek van.’

‘Wij kunnen hem niet meenemen,’ zegt een van de agenten schouderophalend. Zijn rechterhand steunt achteloos op zijn pistool en met de duim aan de andere hand haakt hij in zijn riem, alsof hij zeggen wil: u bent nu toch veilig? Maar wat geruststellend moet lijken, krijgt iets dreigends. Even valt Lucy stil.

‘Wat is dit voor fucking culture? Hij ramt mij in elkaar, en ik moet weg.’

‘Wij kunnen wel met hem gaan praten,’ reageert de agent.

Dan slaat het gemoed van Lucy radicaal om en klinkt het met een gebroken stem: ‘Maar jullie gaan hém slaan. Jullie slaan hem dood. Dat weet ik, dat doen jullie hier in België. De politie zijn nazi’s hier. Arabieren krijgen van alles de schuld.’

De agenten gaan niet op de beschuldiging in. De vrouw is overstuur en moet naar het ziekenhuis, oordelen ze, meer kunnen ze niet doen.

Ik vraag de agenten Lucy te vergezellen als ze thuis kleding gaat halen. Ze moet nu snel naar het ziekenhuis en daarna naar vrienden. Terugkeren kan vanavond niet meer. Met z’n drieën steken ze de gang over. Even later hoor ik Lucy en haar man schreeuwen. De agenten komen tussenbeide.

Nadat ik voor de laatste keer deuren hoor slaan en de agenten blijkbaar met Lucy willen vertrekken, klinkt nogmaals mijn deurbel. Lucy komt vertellen dat ze kan slapen bij een vriend een paar huizenblokken verderop. Dan wordt het weer stil.

Het is twee uur, een doordeweekse nacht in het voorjaar van 2003. Ik ben net naar Brussel verhuisd om verslag te doen van de Europese politiek, de Amerikanen zijn een oorlog begonnen, en ik pieker al dagen over het bijzondere verzoek dat ik een paar dagen eerder had ontvangen.

‘Kom hierheen. Er is genoeg te doen,’ luidde de uitnodiging. Kort en krakend, de satellietverbinding met Irak was van slechte kwaliteit en onbetaalbaar.

Lucy en Mohammed, een Britse studente en een Egyptische vluchteling. Allebei nieuwkomers in een vreemd land. Net als ikzelf trouwens. Maar ik was getuige van het voorval zoals een omstander van een uitslaande brand: machteloos, oplettend en toch stiekem geanimeerd. Beschaamd natuurlijk ook, maar hoe vaak kwamen de problemen van deze tijd zo dichtbij? Zo zit je nog met de benen op tafel een boek te lezen, zo sta je met twee agenten en een bont en blauw geslagen overbuurvrouw te discussiëren over een Egyptenaar die zijn handen niet kan thuishouden. Alsof je meewerkt aan een documentaire.

Was dit een incident, een kolom in een huis-aan-huisblad? Berichtjes die je hoofdschuddend leest en waar je dan nooit meer wat over hoort. Of was hier meer aan de hand? Ze had nogal wat eigentijdse ingrediënten, deze dramatische eenakter: illegaliteit, huiselijk geweld, botsende culturen, racisme, schuld en dood. Een living hell, zoals Lucy hun leven typeerde, een leven van onbegrip en uitzichtloosheid.

Het voorval liet met niet los. Eén uitspraak van Lucy bleef me de dagen en weken die volgden bij. Wat had ze precies gezegd? ‘Jullie gaan hém slaan.’ Lucy was bang voor de Belgen? Dat had ik eerder gehoord, van de Amerikaanse journalist Thomas Friedman. Hij zocht na de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten naar oorzaken van het gewelddadige moslimfundamentalisme. Hij kwam voor zijn documentaire Op zoek naar de wortels van 9/11 naar Brussel.

Dat was niet toevallig. ‘Systematische discriminatie’ van moslims in Europa heeft bijgedragen aan de radicalisering, was zijn stelling. De redenatie was dat kaper Mohammed Atta kon radicaliseren in zijn woonplaats Hamburg door een gebrek aan stemrecht voor buitenlanders, discriminatie om werk, onverdraagzaamheid tegen zijn persoon en het groeiende racisme.

Het absolute dieptepunt in de negatieve houding ten opzichte van vreemdelingen is volgens Friedman te vinden in België, waar het Vlaams Belang de politieke toon zet en de overheid minderheden keer op keer schoffeert, met de agressieve willekeur van de politie als gangmaker.

Friedman won al een Pulitzerprijs of drie en is een scherpe columnist voor The New York Times. Vaak genoge legt hij de vinger op de zere plek, van de uitzichtloze situatie in het Midden-Oosten tot de kinderlijke verhouding tussen Europa en de Verenigde Staten. In de jaren tachtig werkte hij als correspondent in het Midden-Oosten. Eerst in Beiroet, later in Jeruzalem. Hij schreef daarover het indringende boek From Beirut to Jerusalem.

Lucy’s man Mohammed was dus het slachtoffer van discriminatie. Zijn agressie was uitgelokt. Friedmans analyse kreeg aanhangers.

De Saoedische veiligheids- en olieanalist Nawaf Obaid vindt: ‘Islam is in Europa het geloof van de afgewezenen, de vertrapten.’ De Franse islamonderzoeker Gilles Kepel schrijft in zijn The War for Muslim Minds: ‘Amerika is de grote boeman geworden na de Zesdaagse Oorlog, de Khomeiny-revolutie en de stationering van Amerikaanse troepen in Saoedi-Arabië. De islamitische wereld is verdeeld. Maar de strijd om de geesten van de moslims woedt in Europa. Daar komt Al-Qaeda vandaan.’

Al-Qaeda: de stevige basis. Met in de eerste twee jaar van het nieuwe millennium een jaaromzet tussen de dertig en veertig miljoen dollar. De aanslagen in New York en Washington hebben aan voorbereiding een half miljoen dollar gekost, denkt de Amerikaanse 9/11-Commissie, die de aanslagen onderzocht. Dat was inclusief de vliegcursus van Mohamed Atta.

Een stevige basis voor wat? Wereldwijde moslimoverheersing? Het recht om met rust gelaten te worden? De macht om moslimdictaturen omver te werpen? En te vervangen met een nieuwe?

Het bleek in ieder geval niet de basis om een plek te krijgen in het vrije Europa. Daar worstelt de jonge moslim nog altijd met het verwerven van respect.

Saoediër Obaid noemt dat de identity panic: de vervreemding. Jonge jongens mochten geen Pakistani of Marokkaan meer zijn, maar werden ook geen Brit, Fransman of Nederlander. Dan maar moslim.

‘De paniek is begrijpelijk,’ zegt Dyab Abou Jahjah, de leider van de Arabisch-Europese Liga. Ik ontmoet de van oorsprong Libanees tijdens een informatieavond over de Liga in de wijk in Brussel waar hij destijds woonde.

‘Een jonge moslim is niet een geboren slecht mens,’ zegt hij. ‘Hij is bang om niet succesvol te zijn. Die verwachting is thuis groter dan buiten. In het moderne Westen hoef je als individu alleen aan jezelf verantwoording af te leggen. Maar hoe kun je hier succesvol zijn als je geen gereedschappen krijgt om dat te bereiken?’ Thuis brengt hij de westerse buitenwereld mee, buiten brengt hij een moslimcultuur mee; dat botst, wil Abou Jahjah maar zeggen.