ONSTERFELIJKHEID VOOR BEGINNERS

Van Ellen de Bruin verscheen eerder:

Dutch women don’t get depressed (2007)

Ellen de Bruin

Onsterfelijkheid voor beginners

Alles wat je wilt weten over het eeuwige leven

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Ellen de Bruin

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Afbeelding omslag Marco Pece aka undronotto

Foto auteur Ronald Hoeben

Typografie Text & Image

ISBN 9789025434823

D/2009/0108/976

NUR 450

www.uitgeverijcontact.nl

METHODE ÉÉN: LEVEN REKKEN

OP NAAR DE DUIZEND

De eerste manier om onsterfelijk te worden is meteen de beste: de natuurlijke leeftijd van de mens zodanig oprekken dat we niet meer doodgaan. Okee, je kunt dan nog steeds onder een vrachtwagen komen. En onder wat dan ook maar het equivalent van een vrachtwagen zal zijn, in de toekomst. Onkwetsbaarheid zal wel altijd onbereikbaar blijven, maar ouderdom, dat valt misschien wel te genezen. Of te voorkomen – van oudsher nog beter dan genezen.

Dan zou je veroudering dus als een soort ziekte moeten zien, of als een verzameling van ziektes. En dat is precies het standpunt van de Britse verouderingswetenschapper Aubrey de Grey. Volgens hem wordt de gemiddelde leeftijd van de mens een jaar of duizend als we alles wat met veroudering te maken heeft uit het lijstje met mogelijke doodsoorzaken zouden kunnen schrappen. Dat zou de kans in elk levensjaar ongeveer even groot (namelijk heel klein) maken om aan iets ánders dan ouderdom te overlijden – aan onder een vrachtwagen komen, bijvoorbeeld. En wie vrachtwagens mijdt en niet te veel in en om het huis verblijft (daar schijnen de meeste ongelukken te gebeuren), moet nog veel ouder kunnen worden dan duizend.

Het is trouwens niet zo dat we al precies weten welke ziektes en symptomen nu wel en niet met veroudering te maken hebben. Maar dat is voor zo’n berekening ook niet nodig, legt De Grey uit als ik hem erover bel. Je gaat uit, zegt hij, van de lichamelijke conditie van een tiener: als die elk jaar ongeveer een kans van één op duizend heeft om te overlijden, dan kom je op dat gemiddelde van duizend jaar uit. ‘Een heel ruwe schatting,’ geeft De Grey toe. ‘En de kans die een tiener jaarlijks heeft om te overlijden, verschilt ook sterk per cultuur. Overigens ben ik niet de enige die dit heeft uitgerekend, maar waarschijnlijk wel de meest optimistische.’ De Grey heeft wel eens gezegd dat de eerste mens die duizend jaar gaat worden, al in leven is. Dus wanneer hebben we veroudering volledig onder controle, denkt hij? ‘Ik denk dat er vijftig procent kans is dat we binnen 25 à 30 jaar zover zijn, en tien procent kans dat het nog meer dan honderd jaar duurt.’ Over de resterende veertig procent hebben we het maar even niet. (En ook niet over het feit dat je met zo’n statistische uitspraak in feite altijd gelijk hebt, wat er ook gebeurt.)

Aubrey de Grey is van oorsprong computerwetenschapper, maar hij werkte tot 2006 bij de afdeling Genetica van de universiteit van Cambridge. Daarna richtte hij de Methuselah Foundation op, waarvan hij zelf voorzitter en wetenschappelijk directeur werd: een non-profitorganisatie die wetenschappelijk onderzoek financiert naar het bestrijden van ziektes en menselijk lijden door veroudering. De Methuselah Foundation looft onder meer een geldprijs uit aan onderzoekers die een nieuw record boeken bij het lang en gezond laten leven van een laboratoriummuis. De stichting is genoemd naar Methusalem, wat leeftijd betreft de recordhouder onder de bijbelse aartsvaders. Hij zou de 1000 jaar bijna gehaald hebben; enkele anderen kwamen ook boven de 900. Sinds maart 2009 is De Grey wetenschappelijk directuer van SENS, ook een anti-verouderingsorganisatie.

Volgens De Grey en zijn collega’s kan veroudering in de toekomst volledig genezen worden. Ze vergelijken het lichaam met een huis dat regelmatig onderhoud nodig heeft: we hoeven slechts te leren hoe we de opgelopen schade kunnen repareren. Dan ligt duizend jaar en langer leven binnen ons bereik, zegt De Grey.

‘Maar hij zal er zelf niet bij zijn om het te controleren,’ merkt Jan Hoeijmakers droogjes op. Jan Hoeijmakers, hoogleraar moleculaire genetica aan het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam, onderzoekt hoe veroudering op moleculair niveau werkt. Hij noemt Aubrey de Grey ‘niet representatief voor het verouderingsveld’. En hij is niet de enige. De Grey is een omstreden figuur in de wereld van de verouderingswetenschap. Deels komt dat doordat hij zelf geen laboratoriumonderzoek doet: hij maakt geen kweekjes en schudt geen reageerbuisjes. De Grey doet vooral literatuuronderzoek; hij leest, denkt en vat samen. En zijn uiterlijk zal zijn populariteit onder wetenschappers die zich daar toch al aan ergeren, ook geen goed doen: de De Grey (1963) lijkt met zijn lange, rossige baard en snor zelf wel op de verpersoonlijking van een bijbelse aartsvader.

‘Gek hè?’ zegt De Grey zelf over de weerstand die hij oproept. ‘Maar als je niet omstreden bent, lever je ook geen grote bijdrage aan de wetenschap. Science advances funeral by funeral.’ Dat laatste zou de Duitse natuurkundige Max Planck (1858-1947), de man die ontdekte dat energie uit kleine pakketjes bestaat, ooit hebben gezegd (in het Duits dan, waarschijnlijk) over de grote weerstand die wetenschappers altijd tegen nieuwe ideeën hebben. Het is een uitspraak in de trant van: ‘Ze geloofden Galilei vroeger ook niet, toen hij zei dat de aarde om de zon draaide.’

Vaak zijn mensen die zulke uitspraken doen een beetje gestoord. Niet omdat het eigenlijk Nicolaas Copernicus was die als eerste ontdekte (en vlak voor zijn dood in 1543 nog snel even publiceerde) dat de aarde om de zon draait, terwijl Galileo Galilei die ideeën een eeuw later ‘slechts’ uitbreidde en verdedigde. Nee, mensen die zichzelf met zulke grote wetenschappers vergelijken, hebben meestal nogal opgeblazen ideeën over hun eigen intelligentie, en dat zie je dan terug in de theorieën die ze verkondigen. Mensen die beweren dat ze thuis in hun eentje een verbeterde versie van de relativiteitstheorie hebben bedacht, of dat ze een bijzondere nieuwe toepassing van Einsteins e=mc² hebben ontdekt, waar gek genoeg niemand aan wil, die herinneren anderen er bijvoorbeeld ook graag aan dat de wetenschap heel conservatief is.

Dus is Aubrey de Grey ook een beetje gestoord als hij zegt dat mensen duizend jaar oud moeten kunnen worden? Het hele idee van veroudering genezen doet in elk geval denken aan alchemie – die oude, geheimzinnige wetenschap waarbij mensen goud probeerden te maken en op zoek waren naar de eeuwige jeugd.

GEHEIME OUDE KENNIS

Over alchemie wordt vaak heel romantisch gedacht en geschreven. Alchemisten zouden tijdens hun zoektocht naar edelmetalen en magische medicijnen eeuwenoude wijsheden hebben verworven die inmiddels weer verloren zijn gegaan – wijsheden uit het oude Egypte, India, Griekenland en China, en ook uit Europa, vanaf de middeleeuwen, ongeveer. Vergeleken met alchemie zou de moderne wetenschap maar een karige, kille bedoening zijn. Dat is een zienswijze die bijvoorbeeld bij sommige new-agers en vrijmetselaars nog steeds populair is, maar het is een van oorsprong heel religieuze gedachte. Die voert namelijk terug op het idee dat de eerste mensen nog dichter bij God stonden en daardoor nog over de prisca sapientia beschikten, de ‘pure wijsheid’ die ze van hun schepper hadden gekregen. Die kennis zou in de loop der tijd zijn verdwenen: verloren gegaan op het hellend vlak dat de geschiedenis volgens veel gelovigen nu eenmaal is. Alchemisten ondernamen pogingen om Gods wijsheid weer terug te vinden en zouden daardoor dingen te weten zijn gekomen die verder niemand meer weet.

Aan de andere kant zijn er ook een hoop mensen die denken dat alchemisten een soort zweverige prutsers waren, die uiteindelijk, door de opkomst van de moderne wetenschap, terecht het veld hebben moeten ruimen. Het lemma over alchemie in de Encyclopaedia Britannica heet bijvoorbeeld ‘alchemy (pseudoscience)’. De waarheid ligt natuurlijk waar die altijd ligt: in het midden. Alchemisten waren in feite vroege scheikundigen, wetenschappers dus: zoekende, nieuwsgierige mensen die graag experimenten deden – alchemie is een activiteit, geen geloof. Wel was het wereldbeeld van de alchemisten anders dan dat van de meeste wetenschappers tegenwoordig. De alchemisten zagen de wereld veel meer als bezield; die bezieldheid maakte voor hen echt deel uit van de werkelijkheid. Ze dachten bijvoorbeeld ook dat metalen op dezelfde manier in de grond groeiden als kinderen in de buik van de moeder. Alles was organisch, alles was één.

Dus toen achttiende- en negentiende-eeuwse wetenschappers en andere intellectuelen een steeds sterker onderscheid maakten tussen het spirituele en het fysieke, werd de alchemie uiteindelijk gedwongen om ‘bij de gekke oudjes te gaan wonen, metafysisch gezien’. Zo formuleert de Amerikaanse geschiedkundige Bruce Moran het in zijn boek Distilling Knowledge: Alchemy, Chemistry, and the Scientific Revolution (2005). Zo kwam alchemie volgens hem definitief in de hoek van esoterie, occultisme en bijgeloof terecht – ten onrechte, vindt Moran. Neem de Britse natuurkundige Isaac Newton (1643-1727), die als eerste beschreef hoe de zwaartekracht werkt. Een ‘echtere’ wetenschapper kun je bijna niet krijgen, zou je zeggen. Toch las en schreef Newton werken die helemaal in de alchemistische traditie passen. Hij geloofde sterk in het idee van oude, verloren gegane goddelijke kennis, hij dacht dat de zwaartekracht een eigenschap van God was, en hij was zeer geïnteresseerd in het vinden van de Steen der Wijzen.

Die Steen der Wijzen kennen we nu vooral van het eerste deel van J.K. Rowlings succesvolle boekenserie Harry Potter. Het is een ‘steen’, of in elk geval een materiaalsoort, die gewone metalen in goud kan veranderen én die mensen onsterfelijk kan maken. Soms werd de Steen gelijkgesteld aan het Levenselixer, in het Latijn Elixir Vitae. Het achterliggende principe is in beide gevallen hetzelfde: het zuiveren van ‘onzuivere lichamen’ – zieke en/of oude mensen, onedele, ‘onzuivere’ metalen. Het idee was dat je onzuiverheid kon wegnemen door het toevoegen van zuiverheid. De onzuiverheid werd dan niet verdund, maar verdween.

Dat was binnen die traditie een heel normale gedachte. Vergelijk het maar eens met de manier waarop de Italiaanse metaaldeskundige Vannoccio Biringuccio (1480-1539) het zwaarder worden van metaal bij verhitting verklaarde. Wij weten dat metaal dan oxideert, en dat het extra gewicht wordt veroorzaakt door de eraan toegevoegde zuurstofatomen. Maar Biringuccio dacht dat bij verhitting de elementen lucht en water het metaal verlieten, en omdat volgens hem lucht en water een ‘negatief gewicht’ hadden, kreeg het metaal zijn natuurlijke zwaarte weer terug als die elementen eruit verdwenen waren. Biringuccio vergeleek het verhitte metaal met een dood dier, dat volgens hem ook zwaarder werd nadat de levensgeesten eruit waren verdwenen.

Ook het wegnemen van onzuiverheid met zuiverheid was met iets spiritueels te vergelijken. Men dacht dat de Steen der Wijzen op een vergelijkbare manier werkte als Gods goedheid, die het Kwaad kon wegnemen – want het Kwaad is, volgens kerkvader Augustinus (354-430), op zichzelf niets, maar louter de afwezigheid van het Goede. En dat zou bij mens en metaal op dezelfde manier werken. Ja, dat is inderdaad een nogal filosofische, theologische kijk op metaalbewerking. En op ziekte en gezondheid. Maar in de bezielde wereld van middeleeuws Europa volgden mens en metaal hetzelfde natuurlijke, althans goddelijke principe. Dacht men.

Dus dachten mensen ook dat de ideale dokter niet een heel praktisch persoon was, maar een filosoof. Niet dat alle zieken iemand naast hun bed kregen om mee te praten. Filosofischmedisch advies was absoluut niet iets wat iedereen zich maar kon veroorloven. Als mensen op het middeleeuwse platteland ziek werden, schrijft de Amerikaanse medisch-historicus Faye Getz, werden ze weer provisorisch opgelapt door familie en buren. In steden maakten de rijkeren gebruik van de diensten van de barbier-chirurgijn: een kapper en scheerder die indien nodig tevens kiezen trok, medicijnen toediende, abcessen opende en aderlatingen uitvoerde (de messen had hij toch al, zullen we maar zeggen). En aan de top van deze medische hiërarchie stond de arts-filosoof: een universitair opgeleide dokter die waarschijnlijk meer boeken dan menselijke lichamen van binnen had gezien. Deze artsen gaven vooral adviezen aan de elite, over de ideale levensstijl: over de tijden waarop je het beste kon eten en drinken, slapen en waken, bewegen en rusten, ontlasten en de boel ophouden, en zelfs over hoe met emoties om te gaan. Vaak hadden arts-filosofen ook theologie gestudeerd, zodat ze niet alleen iets konden zeggen over een gezond lichaam, maar ook over de gezonde geest die daar dan in moest huizen.

Dat was zo’n beetje het medisch landschap waarbinnen de alchemie aanvankelijk opereerde. En waarbinnen allerlei ‘deskundigen’ elkaar graag voor kwakzalver uitmaakten. De geleerde franciscaan Roger Bacon (waarschijnlijk 1214-1294) had bijvoorbeeld veel kritiek op zijn medisch onderlegde tijdgenoten. Degenen die gestudeerd hadden, klaagde hij, wisten niet hoe ze medicijnen moesten bereiden en combineren. Daarop hadden de barbier-chirurgijnen het monopolie en dat vond hij een bende oplichters. Maar de afgestudeerde dokters hadden niet alleen te weinig praktische kennis, volgens Bacon kenden ze ook hun klassieken niet, want hun talenkennis was onvoldoende.

Zelf probeerde Bacon al die dingen uiteraard wel goed te doen. Hij deed voor zijn tijd nogal wetenschappelijk verantwoord experimenteel onderzoek, bijvoorbeeld naar het samenstellen van medicijnen. Hij las Arabische medische teksten, zoals die van de beroemde, invloedrijke Perzische wetenschapper Avicenna (980-1037). En uiteraard las Bacon ook de oude Grieken, want hoe verder terug in de tijd, hoe puurder de kennis.

Bacon was bijvoorbeeld onder de indruk van een boek dat Secretum secretorum heette, ‘Geheim der geheimen’ in het Latijn. Het zou om een brief gaan die de Griekse filosoof Aristoteles in de vierde eeuw voor Christus aan de Griekse koning Alexander de Grote had geschreven. Inmiddels is duidelijk dat het een veel recentere tekst is, waarschijnlijk zo’n beetje uit de tijd en het gebied van Avicenna, tiende-eeuws Perzië dus, maar Bacon las het boek nog alsof Aristoteles het zelf had geschreven. In navolging van deze oude Griekse filosoof – dacht hij – adviseerde Bacon rabarber, vrolijkheid en aanraking door meisjes in plaats van medicijngebruik. En Bacon gebruikte het boek ook in zijn zoektocht naar het Levenselixer, de Steen der Wijzen – de stof die de mens weer in zijn oorspronkelijk door God bedoelde, perfecte staat moest terugbrengen.

Maar eerst nog iets over geheimen. Om alchemie hangt vaak een sfeer van geheimzinnigheid. Het hermetisme is de filosofie van de alchemie, en het woord ‘hermetisch’ is in de loop der tijd zelfs ‘geheim’ gaan betekenen – oorspronkelijk verwees het naar Hermes Trismegistus, ‘Hermes Driemaaldegrootste’, een oude, Grieks-Egyptische wijze of mythische figuur die als de grondlegger van het hermetisme wordt bechouwd. Al dat geheimzinnige gedoe doet vermoeden dat alchemisten met opzet probeerden de goddelijke kennis die ze weer ontdekt hadden, voor zichzelf te houden. Dat is maar voor een deel waar. Ja, het gerucht ging wel dat kennis van alchemie een slecht effect kan hebben op zielen die er nog niet rijp voor zijn – een fijne smoes om mensen die je er niet bij wilt hebben, buiten de deur te houden. Maar er zijn heel wat alchemistische boeken bewaard gebleven. Eind zestiende eeuw konden meer mensen in Europa lezen dan ooit, boeken werden goedkoper, en een groot deel van wat de mensen lazen of zich lieten voorlezen, schrijft Bruce Moran, viel in de categorie alchemie.

Hoe komt het dan dat we denken dat alchemie zo geheim is? Eén mogelijke oorzaak is nogal banaal (en natuurlijk niet het hele verhaal, maar te leuk om niet even te melden). Juist die goedkope boeken werden letterlijk stukgelezen. Ze werden gebruikt bij het bewerken van metaal en bij allerlei proefjes en experimenten, en gingen regelmatig deels of geheel in vlammen op. Daardoor zou het misschien kunnen lijken alsof ze met opzet niet bewaard zijn gebleven.

Maar het woord ‘geheim’ is ook een goede marketingtruc. In de middeleeuwen bestond een bloeiende books of secrets-traditie, zo heeft de Amerikaanse geschiedkundige William Eamon beschreven. Populair-wetenschapelijke boeken met ‘geheimen’, van goocheltrucs tot manieren om vlekken te verwijderen, waren een enorm succes. Dat kwam waarschijnlijk niet doordat de tips en trucs erin zo goed waren – een boek met geheimen over metaalbewerking bevatte het advies om nieuwe kniptangen voor gebruik onder te dompelen in een mengsel van radijsjessap, mierikswortel, regenwormen, meikeverlarven en bokkenbloed. Nee, het woord ‘geheim’ op de omslag trok nieuwsgierige lezers aan, en als die inderdaad hun mond hielden vergrootte dat het mogelijke afzetgebied nog verder.

Tot slot werd alchemie soms door koning en kerk verboden, vooral als het ging om het maken van goud. Want de technieken om metaal te bewerken werden op een gegeven moment zo goed dat sommige alchemisten goud konden ‘verdubbelen’ door het met zilver en koper te mengen zonder dat dat erg ten koste ging van gewicht en kleur. De rijke roomse kerk vond dat natuurlijk maar niks, en ook sommige koningen vreesden voor inflatie door valsmunterij. Onder zulke heersers kon je je alchemie maar beter stiekem beoefenen. Maar andere koningen omarmden deze alchemistische kennis wél gretig. En een deel van hen was ongetwijfeld ook oprecht wetenschappelijk geïnteresseerd. Of wilde graag eeuwig leven.

Hoe pakten de alchemisten het praktisch gezien eigenlijk aan, die zoektocht naar het Levenselixer, de Steen der Wijzen, die tegelijkertijd wel en niet een steen is? Dat was in theorie vrij eenvoudig. Er moest een loeizuivere stof gemaakt worden, want alleen met zuiverheid was onzuiverheid weg te nemen. Dus moest je niet zozeer stoffen mengen om op de Steen of het Levenselixer uit te komen, maar vooral stoffen scheiden – inderdaad, vandaar ‘scheikunde’. Dat kon bijvoorbeeld door destillatie, een scheidingsmethode gebaseerd op verschillen in kookpunten. Na volledige scheiding van stoffen kwam je uiteindelijk uit op de quintessens, letterlijk het ‘vijfde element’: naast water, aarde lucht en vuur. Aristoteles noemde dit vijfde element ether, de stof zonder eigenschappen, namelijk niet heet, niet koud, niet droog, niet vochtig. Volgens hem was het de stof waar de hemel en de sterren van gemaakt waren. Een goddelijke substantie.

In de praktijk was het natuurlijk ingewikkelder. Van welke stof moet je bijvoorbeeld uitgaan om op de quintessens uit te komen? En heeft niet elke stof zijn eigen quintessens? Alcohol, bijvoorbeeld, werd gezien als de quintessens van wijn, want je krijgt alcohol als je wijn destilleert. Misschien hebben hoopvolle alchemisten die bijzondere, brandende vloeistof waar je van alles in op kon lossen dat niet in water oploste, zelfs wel even voor het Levenselixer aangezien. Al werden mensen die er te veel van innamen, natuurlijk niet heel oud.

De franciscaan Roger Bacon ging niet uit van wijn. Hij experimenteerde met dierlijke producten: eieren, haar, urine, en vooral menselijk bloed. Meer romantisch aangelegde alchemisten probeerden de quintessens uit mei-dauw te destilleren (dat is natuurlijk gewoon water). En weer anderen gingen uit van goud of zilver: zulke zuivere, niet roestende stoffen dat de quintessens ervan wel helemaal iets bijzonders moest zijn. Het idee was ook steeds dat iemand die de juiste proefjes in de goede volgorde afwikkelde, en zo op de het zuiverste van het zuiverste uitkwam, tegelijkertijd de bijbehorende psychologische of spirituele ontwikkeling zou doormaken – ‘transmutatie’ wordt dat genoemd, en het zou een geesteljk perfect en onsterfelijk mens van je maken. Sommige rijken wachtten daar niet op: die aten of dronken voor de zekerheid alvast gerechten of drankjes waar goud in was verwerkt, om jong te blijven. Nee, daar schijn je niets van te krijgen, al moet je ook hiervan natuurlijk geen al te grote hoeveelheden tot je nemen: goud is een officieel toegestane voedselkleurstof, met nummer E175.

Later werden ook andere strategieën geprobeerd. De Zwitserse alchemist Paracelsus (1493/94-1541) geloofde bijvoorbeeld niet, zoals Aristoteles, in aarde, water, lucht en vuur als basiselementen van de natuur. In plaats daarvan stelde hij ‘drie principes’ voor: zwavel (dat stond voor de ziel, de emoties), zout (het lichaam) en kwik (geest, intelligentie). En ja, dan ga je natuurlijk niet meer naar een quintessens, een vijfde element op zoek. In die tijd werd wel geschreven over een soort kwik met een geheugen (sophic mercury) die aan de Steen der Wijzen ten grondslag zou liggen – en dat ‘wijze kwik’ was misschien wel hetzelfde metaal dat in de grond uitgroeide tot goud. Die stof moest een reeks van chemische reacties ondergaan, waarbij achtereenvolgens verschillende kleuren zichtbaar zouden worden: eerst zwart, dan wit, dan geel en tenslotte rood – er wordt gesproken van het Rode Elixer. Maar eerst moest die oerstof worden gevonden, met behulp van, of misschien was het zelf wel, een universeel oplosmiddel, een alkahest. En zou je die alkahest al vinden, dan was het probleem weer: waar moest zo’n universeel oplosmiddel in bewaard worden, als het alles oploste? Toestanden. In de tussentijd werden ook nog de principes van zuur en basisch ontdekt, en toen waren er weer mensen die dat als de twee basiselementen van de natuur zagen.

En leidden al die pogingen om het Levenselixer, de Steen der Wijzen of zelfs maar de alkahest te vinden ergens toe? Zeker. Het buskruit werd uitgevonden, waarschijnlijk rond de tiende eeuw in China, door alchemisten op zoek naar een levenselixer. En de scheikunde werd enorm vooruit geholpen. Vanaf eind zestiende, begin zeventiende eeuw werd het aan universiteiten onderwezen; vanaf de achttiende en negentiende eeuw kwam het vak echt tot bloei. Alles wat zweefde, was er tegen die tijd wel uitgejaagd en ‘bij de gekke oudjes’ terechtgekomen: vanaf de zestiende eeuw verloor de wereld in wetenschappelijke ogen geleidelijk aan haar bezieldheid.

Het jaar waarin Copernicus zijn theorie publiceerde dat de aarde om de zon draait, 1543, wordt wel genoemd als het begin van de wetenschappelijke revolutie, de periode waarin geloof en bijgeloof terrein verloren aan de nieuwe natuurwetten en aan ‘rationeel denken’. Die overgangsperiode duurde enkele eeuwen. Maar dan heb je ook wat. In 1869 presenteerde de Russische scheikundige Dmitri Mendelejev zijn eerste versie van het periodiek systeem der elementen, dat vandaag de dag (met aanvullingen) nog steeds wordt gebruikt. Geen aarde, water, lucht en vuur meer als basiselementen, en ook geen zwavel, zout en kwik – in plaats daarvan bleken er maar liefst 118 al dan niet in de natuur voorkomende elementen te bestaan.

En het eeuwige leven, de Steen der Wijzen, het Levenselixer? Er zijn verschillende alchemisten geweest die beweerden dat ze zulke stoffen gevonden hadden. Vervolgens gingen ze toch dood, wat daar in eerste instantie nogal mee in tegenspraak lijkt. Maar dat hoeft niet, zoals blijkt uit het levensverhaal van Nicolas Flamel, de alchemist die bevriend was met Albus Perkamentus/Dumbledore, het schoolhoofd van Harry Potter.

DE ALCHEMIST

Nicolas Flamel was een arme Parijse boekhandelaar, die waarschijnlijk leefde van 1330 tot 1418. Hij was getrouwd met de mooie, iets oudere, zeer intelligente weduwe Pernelle. (Uiteraard gunt het verhaal Flamel een mooie vrouw; die andere eigenschappen zijn er waarschijnlijk aan toegevoegd om aan te geven dat hij geen seksbelust type was dat alleen maar op jonge maagden uit was.) Op een nacht droomde Flamel dat een engel hem een boek kwam brengen, waarvan hij, zo sprak de engel, aanvankelijk niets zou begrijpen, maar waarin hij uiteindelijk iets zou zien wat verder niemand zou kunnen zien. Flamel stak zijn handen uit om het aan te pakken – en werd wakker.

Een tijdje daarna kwam er een student zijn winkel binnen die hem een boek wilde verkopen. Flamel herkende meteen het boek dat de engel hem had laten zien en betaalde, zo vertelt het verhaal, ‘zonder onderhandelen’ de twee florijnen die de student vroeg. Dat was dus waarschijnlijk te veel, maar het was wel een indrukwekkend boek. De bladzijden waren niet van perkament, zoals in die tijd gebruikelijk was, maar van de schors van jonge bomen. De pagina’s waren goudgerand (goud op snee) en bijeengebonden met mooi bewerkt oud koper. Zowel aan de buiten- als aan de binnenkant stond het boek vol onbegrijpelijke symbolen, formules en diagrammen.

Van de tekst begreep Flamel alleen dat het boek geschreven was door ene Abraham de Jood en dat het louter bestemd was voor de ogen van priesters en andere mensen die beroepshalve schreven – ieder ander die het las kon er nog knap last mee krijgen. Flamel durfde zich er wel aan te wagen, omdat hij kon schrijven. Maar een groot deel van de tekst was in het oud-Hebreeuws. Dat beheerste Flamel niet en het was ook moeilijk om iemand te vinden die hem ermee kon helpen. Joden werden in die tijd vervolgd in Frankrijk en alle joden die niet vermoord waren, waren het land uit gevlucht.

Flamel had veel gelezen en wist wel wat van alchemie. Hij begreep het belang van het boek. Toch heeft hij er 21 jaar vergeefs op zitten studeren, voordat hij echt in actie kwam: hij besloot naar Spanje te gaan. Aan iedereen vertelde hij dat hij op pelgrimstocht ging naar Santiago de Compostela. Alleen zijn vrouw Pernelle kende de waarheid: Flamel wilde proberen om in Spanje een jood te vinden die hem wilde helpen met het boek. In Spanje woonden toen nog wel joden; het land werd door de Arabieren geregeerd en die waren in die tijd toleranter dan de katholieke Fransen.

Flamel durft het boek niet mee te nemen, dus schrijft hij alleen een paar bladzijden over en stopt die in zijn rugzak. Eerst gaat hij inderdaad naar Santiago, want als goed katholiek en/of goed mens vindt hij dat je moet doen wat je belooft (en dat is ook beter voor het verhaal). Daarna zwerft hij door Spanje om een jood te zoeken. Maar alle joden die hij ontmoet, zijn zeer wantrouwend ten opzichte van Fransen. Uiteindelijk besluit Flamel onverrichter zake naar huis te gaan.

Maar (zo gaan die dingen alijd, in verhalen) op de terugweg raakt hij toch nog in gesprek met een oude jood, Maestro Canches. Canches kent de naam Abraham de Jood, heeft zelfs van het bijzondere boek gehoord en helpt na wat eerste argwaan vol enthousiasme om de paar pagina’s te vertalen die Flamel bij zich heeft. Daarmee is het grote geheim natuurlijk nog niet ontraadseld. Geen nood: Canches is enthousiast genoeg om zich te laten bekeren tot het christendom, zodat hij Frankrijk binnen mag en mee kan naar Parijs om de rest van het boek te helpen ontcijferen. En (zo gaan die dingen óók altijd, in verhalen) ter hoogte van Orléans wordt Maestro Canches ziek en sterft.

Bij thuiskomst blijkt natuurlijk toch dat Flamel zoveel van Maestro Canches heeft geleerd dat hij de rest van het boek kan vertalen. Daar doet hij nog drie jaar over. Vervolgens doet Flamel precies wat erin staat en verandert hij een half pond kwik eerst in zilver, en daarna in puur goud. Tegelijkertijd ‘transmuteert’ uiteraard ook zijn ziel: Flamels wilde, menselijke emoties worden gemengd in een onzichtbare smeltkroes en daaruit komt de stof waaruit de eeuwige geest bestaat tevoorschijn – aldus het verhaal. Een boeddhist zou waarschijnlijk zeggen: hij bereikt een staat van verlichting.

Uiteraard is Flamel vanaf dat moment geestelijk én financieel rijk. En uiteraard verandert dat niets aan zijn bescheiden levensstijl. Ja, samen met Pernelle laat hij allerlei ziekenhuizen en opvanghuizen voor de armen bouwen, en kerken en kerkhoven repareren. Want hij kan natuurlijk niet zomaar aan de armen vertellen hoe je goud maakt: een ziel die niet klaar is voor zulke kennis zou er alleen maar onzuiverder door worden. Flamel, daarentegen, had geleerd om goud te maken, maar tegelijkertijd ook om het te verachten. Ja, enige ontroering en bewondering zijn hier wel op hun plaats. Uiteindelijk heeft Flamel in zijn hele leven slechts drie keer goud gemaakt, en nooit voor zichzelf. Zijn enige zwakheid, zo wil het verhaal, is dat hij af en toe zijn portret in de zijgevel van een huis of monument liet beitelen. Een symbolisch voorschotje op de letterlijke onsterfelijkheid, zou je kunnen zeggen.