EEN TIJD VOOR EMPATHIE

Van Frans de Waal verschenen eerder:

Van nature goed (1996)

Chimpanseepolitiek (1999)

De aap en de sushimeester (2001)

Mijn familiealbum (2003)

De aap in ons (2005)

De aap en de filosoof (2007)

Frans de Waal

EEN TIJD VOOR EMPATHIE

Wat de natuur ons leert
over een betere samenleving

Vertaald door Guus Houtzager

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Frans de Waal

© 2009 Nederlandse vertaling Guus Houtzager

Oorspronkelijke titel The Age of Empathy;. Nature’s Lessons for a Kinder Society

Oorspronkelijke uitgever Harmony Books

Auteursfoto Catherine Merin

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagillustratie Tim Flach, Stone Collection, Getty Images

Typografie binnenwerk Elgraphic+DTQP bv, Schiedam

ISBN 9789025434847

D/2009/0108/961

NUR 320

Voor Catherine, die mij aan het lachen maakt

HOOFDSTUK 1

Biologie, links en rechts

‘Wat is de overheid anders dan de allergrootste reflectie op de menselijke natuur?’

– James Madison, 1788²

Zijn wij de hoeders van onze broeders? Is dat de bedoeling? Of botst het alleen maar met onze levensbestemming, die volgens economen inhoudt dat we moeten consumeren en produceren, en volgens biologen dat we overleven en ons reproduceren? Het is niet zo onlogisch dat deze beide zienswijzen ongeveer dezelfde klank hebben, aangezien ze in dezelfde periode en dezelfde omgeving zijn ontstaan, en wel tijdens de Industriële Revolutie in Engeland. Beide gaan uit van de logica dat concurrentie goed voor je is.

Iets eerder en iets verder naar het noorden, in Schotland, werd hier anders over gedacht. Adam Smith, de vader van de economie, besefte als geen ander dat het najagen van eigenbelang door fellow feeling moet worden ingetoomd. Deze Engelse term, die in die tijd veel werd gebruikt, slaat op de natuurlijke gevoelens van vriendschap en medegevoel tussen alle mensen. Smith sprak daarover in The Theory of Moral Sentiments, een veel minder populair boek dan zijn latere werk The Wealth of Nations. Hij opende zijn eerste boek met de beroemde regels:

‘Hoe zelfzuchtig de mens naar onze veronderstelling ook is, er zijn in zijn natuur duidelijk enkele beginselen die hem belang doen stellen in het lot van anderen en die hun geluk voor hem noodzakelijk maken, ook al levert het hem niets anders op dan het genoegen om dat te zien.’³

Tijdens de Franse Revolutie werd de fraternité bezongen, Abraham Lincoln deed een beroep op de banden van het medegevoel en Theodore Roosevelt roemde fellow feeling als ‘de belangrijkste factor voor de totstandkoming van een gezond politiek en sociaal leven’. Maar als dat zo is, waarom wordt dit sentiment dan soms bespot als... sentimenteel? Een recent voorbeeld daarvan deed zich voor in 2005, nadat Louisiana door de orkaan Katrina was getroffen. Terwijl het Amerikaanse volk deze ongekende catastrofe gefascineerd volgde, meende een nieuwszender de vraag te moeten opwerpen of de Grondwet wel in hulpverlening bij rampen voorziet. Een gast in het betreffende programma betoogde dat andermans ellende ons volstrekt niet aangaat.

Op de dag van de dijkdoorbraken was ik onderweg van Atlanta naar Alabama om een voordracht op Auburn University te geven. Afgezien van enkele omgewaaide bomen had dit gedeelte van Alabama weinig schade opgelopen, maar het hotel zat vol vluchtelingen: de kamers werden bevolkt door hele gezinnen met grootouders, kinderen, honden en katten. Ik werd wakker in een dierentuin! Voor een bioloog misschien niet zo’n vreemde plek, maar het gaf wel een beeld van de omvang van de ramp. En dan hadden deze mensen nog geluk gehad. De kop van de ochtendkrant voor mijn deur luidde: ‘Waarom zijn wij als beesten in de steek gelaten?’ Deze woorden kwamen van mensen die al dagenlang zonder eten en sanitaire voorzieningen in het Louisiana Super Dome, een groot football-stadion, vastzaten.

Ik nam aanstoot aan deze kop, niet omdat ik vond dat er geen reden tot klagen was, maar omdat dieren elkaar niet noodzakelijkerwijs in de steek laten. Mijn voordracht ging uitgerekend over dit onderwerp, over het feit dat we een ‘aap in ons’ hebben die lang niet zo harteloos en gemeen is als wel wordt beweerd, en dat empathie bij onze soort aangeboren is. Ik beweerde echter niet dat dit altijd tot uiting komt. Duizenden die genoeg geld en een auto hadden waren New Orleans ontvlucht en hadden de zieken, bejaarden en armen gewoon aan hun lot overgelaten. Op sommige plaatsen dreven lijken in het water die door alligators werden aangevreten.

Maar direct na de ramp heerste er in het land ook diepe schaamte over wat er was gebeurd, en kwam er een ongelofelijke hulpverlening van de grond. Het medeleven was niet afwezig – het kwam alleen laat op gang. Amerikanen zijn een vrijgevig volk, maar grootgebracht met de misvatting dat de ‘onzichtbare hand’ van de vrije markt – een metafoor afkomstig van dezelfde Adam Smith – met alle problemen in de wereld afrekent. De onzichtbare hand voorkwam echter geenszins de ontstellende taferelen die in New Orleans met de ‘overleving van de sterksten’ gepaard gingen.

Het onaangename geheim van economisch succes is dat het soms ten koste gaat van de publieke sector, en aldus een reusachtige onderklasse in het leven roept waar geen mens zich om bekommert. Katrina bracht de onderbuik van de Amerikaanse samenleving aan het licht. Terwijl ik naar Atlanta terugreed, drong tot me door dat dit hét thema van onze tijd is: het algemeen welzijn. We zijn geneigd ons te concentreren op oorlogen, terreurdreiging, globalisering en triviale politieke schandalen, maar de grote vraag is hoe we een goed draaiende economie met een humane samenleving kunnen combineren. Dit heeft betrekking op de gezondheidszorg, het onderwijs, het recht en – zoals door Katrina werd geïllustreerd – de bescherming tegen natuurrampen. De dijken in Louisiana waren op schandalige wijze verwaarloosd. In de weken na de overstroming werd er in de media beschuldigend met de vinger gewezen. Waren de waterbouwkundigen tekortgeschoten? Waren er gelden ontvreemd? Had de president zijn vakantie niet moeten afbreken? Waar ik vandaan kom horen vingers in de dijk thuis – zo wil het verhaaltje het tenminste. In Nederland (dat voor een aanzienlijk deel onder de zeespiegel ligt, soms meer dan vijf meter) zijn dijken zo heilig dat de politiek er letterlijk niets over te vertellen heeft: het waterbeheer is in handen van ingenieurs en uit lokale burgers bestaande waterschappen die nog ouder zijn dan de natie zelf.

Dit weerspiegelt natuurlijk ook een wantrouwen jegens de overheid, niet zozeer de bemoeienis van de overheid als wel de kortzichtigheid van de meeste politici.

DE EVOLUTIONAIRE GEEST

De wijze waarop mensen hun samenlevingen organiseren is misschien geen onderwerp waar een bioloog zich om moet bekommeren. Ik zou me druk moeten maken over de grote ivoorsnavel, de rol van primaten in de verspreiding van aids en ebola, de verdwijning van het tropisch regenwoud of de vraag of we al dan niet van mensapen afstammen. Hoewel het laatste voor sommigen een teer punt blijft, is de publieke opinie over de rol van de biologie spectaculair omgeslagen. De dagen waarin E.O. Wilson na een voordracht over het verband tussen menselijk en dierlijk gedrag koud water over zich heen kreeg, liggen achter ons. Doordat men meer openstaat voor parallellen met dieren, heeft de bioloog het een stuk gemakkelijker gekregen. Daarom heb ik besloten om een stap verder te gaan en te onderzoeken wat voor licht de biologie op de menselijke samenleving kan werpen. Als dit betekent dat ik me in politiek vaarwater begeef, wil dat nog niet zeggen dat de biologie daar eerder buiten stond. In elk debat over politiek beleid is sprake van vergaande aannames over de menselijke natuur, die worden gepresenteerd alsof ze rechtstreeks uit de biologie afkomstig zijn. Dat is echter bijna nooit het geval.

Voorstanders van open concurrentie beroepen zich bijvoorbeeld vaak op de evolutie. Het begrip drong zelfs door tot de beruchte ‘hebzuchtspeech’ van Gordon Gekko, de door Michael Douglas vertolkte meedogenloze ondernemer uit de in 1987 uitgebrachte film Wall Street:

‘Het gaat erom, dames en heren, dat “hebzucht” – bij gebrek aan een betere term – goed is. Hebzucht is juist. Hebzucht werkt. Hebzucht verheldert, snijdt hout en raakt het wezen van de evolutionaire geest.’

De evolutionaire geest? Waarom zijn de aannames over biologie altijd zo negatief? In de sociale wetenschappen wordt de menselijke natuur gekarakteriseerd door het oude hobbesiaanse gezegde Homo homini lupus (‘De mens is voor zijn medemens een wolf’), een aanvechtbare verklaring over onze soort die is gebaseerd op onjuiste aannames over een andere soort. Een bioloog die de interactie tussen de samenleving en de menselijke natuur onderzoekt, doet dan ook eigenlijk niets nieuws. Het enige verschil is dat de bioloog, in plaats van te proberen een bepaalde ideologie te rechtvaardigen, echt belangstelt in de vraag wat de menselijke natuur is en waaruit ze is voortgekomen. Is de evolutionaire geest werkelijk volledig op hebzucht gericht, zoals Gekko beweerde, of is er meer aan de hand?

Juristen, economen en politicologen ontbreekt het aan methoden om objectief naar hun eigen samenleving te kijken. Wat voor vergelijkingsmateriaal hebben ze? Zelden of nooit raadplegen ze de enorme hoeveelheid kennis over het menselijk gedrag die in de antropologie, psychologie, biologie en neurowetenschap bijeengebracht is. Deze laatste disciplines stellen eenvoudigweg dat we groepsdieren zijn: uiterst coöperatief, gevoelig voor onrecht en soms oorlogszuchtig, maar meestal vredelievend. Een samenleving die deze neigingen negeert, kan niet optimaal zijn. Inderdaad zijn we ook door impulsen gedreven dieren, gericht op status, territorium en een goede voedselvoorziening, zodat elke samenleving die deze neigingen negeert evenmin optimaal kan zijn. Onze soort kent zowel een sociale als een zelfzuchtige kant. Aangezien in het Westen voornamelijk het laatste wordt benadrukt, zal ik me hier vooral op het eerste richten: op de rol van empathie en sociale verbondenheid.

Er is fascinerend nieuw onderzoek gedaan naar de oorsprong van altruïsme en gerechtigheid bij zowel onszelf als andere dieren. Als je bijvoorbeeld twee apen voor dezelfde taak zeer verschillend beloont, weigert de aap die aan het kortste eind trekt eenvoudigweg door te werken. Ook bij onze soort weigeren mensen inkomen als ze vinden dat er niet eerlijk wordt gedeeld. Aangezien een beetje inkomen altijd beter is dan helemaal niets, betekent dit dat zowel apen als mensen zich niet letterlijk aan het profijtbeginsel houden. De afkeer van oneerlijke verdelingen toont zowel het belang dat we in beloningen stellen als de juistheid van de bewering dat er een natuurlijke afkeer van onrecht bestaat.

Toch lijken we in bepaalde opzichten steeds verder op te schuiven naar een samenleving zonder enige solidariteit, een samenleving waarin veel mensen mogen verwachten dat ze aan het kortste eind zullen trekken. Deze tendens verzoenen met aloude christelijke waarden als zorg voor de zieken en de armen lijkt onbegonnen werk. Bij wijze van gangbare strategie wijst men soms echter met de beschuldigende vinger naar de slachtoffers. Als we de armen de schuld van hun eigen armoede kunnen geven, is verder iedereen vrijgepleit. Zo riep de vooraanstaande conservatieve politicus Newt Gingrich een jaar na Katrina op tot een onderzoek naar het ‘mislukte burgerschap’ van mensen die niet aan de orkaan hadden weten te ontkomen.⁴

Zij die graag de nadruk op individuele vrijheid leggen, beschouwen het belang van de gemeenschap vaak als een romantisch idee, als iets voor slappelingen en communisten. Ze geven de voorkeur aan een ieder-voor-zichdenken. Waarom zou je, in plaats van geld uit te geven aan dijken die een hele regio beschermen, iedereen niet voor zijn eigen veiligheid laten zorgen? Een nieuw bedrijf in Florida regelt dat dan ook en verhuurt zitplaatsen in privévliegtuigen om mensen te evacueren uit door orkanen bedreigde gebieden. Zo hoeven diegenen die het zich kunnen veroorloven niet in een slakkengangetje met de overige bevolking uit een rampgebied weg te rijden.

Elke samenleving moet optreden tegen deze ikke-ikkementaliteit. Ik ben er dagelijks getuige van. En ik heb het nu niet over mensen, maar over de chimpansees in het Yerkes National Primate Research Center, waar ik werk. In ons veldstation ten noordoosten van Atlanta hebben we de chimpansees op grote omheinde terreinen ondergebracht. Soms geven we ze voedsel dat ze kunnen delen, bijvoorbeeld watermeloenen. De meeste apen willen als eerste een watermeloen in handen krijgen, want als ze een vrucht eenmaal hebben, wordt hij slechts zelden door een ander afgepakt. Er bestaat respect voor eigendom, zodat de laagstgeplaatste vrouw zelfs van de meest dominante man haar voedsel mag houden. Bezitters van voedsel worden vaak met een uitgestrekte hand door anderen benaderd (tevens het universele gebaar waarmee mensen om een aalmoes vragen). De apen smeken en jengelen en staan letterlijk voor de ander te dreinen. Als de bezitter niet toegeeft, krijgt de bedelaar soms een stuip en rolt krijsend over de grond alsof de wereld vergaat.

Waar het om gaat is dat er zowel sprake is van eigendom als van samen delen. Uiteindelijk, meestal binnen twintig minuten, hebben alle chimpansees in de groep wat te eten. De bezitters delen het voedsel met hun beste vrienden en familieleden, die het op hun beurt ook met hun beste vrienden en familieleden delen. Het is een tamelijk vreedzaam tafereeltje, ook al wordt er flink met de ellebogen gewerkt. Ik weet nog goed dat een televisieploeg vastlegde hoe er voedsel werd gedeeld en dat de cameraman zich naar mij toewendde met de woorden: ‘Ik moet dit eens aan mijn kinderen laten zien, die kunnen er nog wat van leren.’

Geloof niet iedereen die beweert dat het in de natuur draait om de strijd om het bestaan en dat wij dus ook zo moeten leven. Veel dieren overleven niet door elkaar af te maken of alles voor zichzelf op te eisen, maar door met elkaar samen te werken en onderling te delen. Dit geldt in uitgesproken mate voor groepsjagers, zoals wolven en orca’s, maar ook voor onze naaste verwanten, de primaten. Volgens een onderzoek in Taï National Park in Ivoorkust verzorgden chimpansees groepsge noten die door luipaarden waren verwond. Ze likten hun bloed weg, verwijderden zorgvuldig het vuil uit de wonden en verjoegen met wuivende bewegingen de vliegen die in de buurt van de wonden kwamen. Ze beschermden gewonde kameraden en pasten het tempo van hun trek door het bos aan hen aan. Dit alles is volkomen logisch, aangezien chimpansees een goede reden hebben om in groepen te leven, net zoals wolven en mensen daarvoor een goede reden hebben. Als de ene mens de ander als een wolf behandelt, doet hij dat in alle opzichten, niet alleen in negatief opzicht. We zouden ons huidige leven niet leiden als onze voorouders sociaal afstandelijk waren geweest.

Chimps bedelen om voedsel met hetzelfde handgebaar (met de handpalm omhooggekeerd) dat kenmerkend is voor onze soort.

Onze aannames over de menselijke natuur zijn aan een volledige herziening toe. Te veel economen en politici modelleren de menselijke samenleving naar de voortdurende strijd die naar hun idee in de natuur heerst, maar die louter op projectie berust. Als goochelaars gooien ze eerst hun ideologische vooroordelen in de hoge hoed van de natuur, om ze er vervolgens aan de oren weer uit te trekken. Op deze manier tonen ze hoezeer de natuur hun gelijk geeft. We zijn te lang in deze truc gelopen. Uiteraard speelt concurrentie een rol in het geheel, maar de mens kan niet alleen van concurrentie bestaan.

HET DOODGEKNUFFELDE KIND

De Duitse filosoof Immanuel Kant had even weinig op met menselijke vriendelijkheid als de voormalige Amerikaanse vicepresident Dick Cheney met energiebehoud. Cheney sprak daarover spottend als ‘een blijk van persoonlijke deugdzaamheid’ dat de wereld jammer genoeg volstrekt niet zou baten. Volgens Kant was compassie ‘mooi’, maar niet relevant voor een deugdzaam leven. Wie heeft er behoefte aan gevoelens van tederheid als alleen de plicht telt?

We leven in een tijdperk dat het verstandelijke hoog aanslaat en neerkijkt op emoties, die als week en warrig gelden. Erger nog: emoties zijn moeilijk te beheersen, en is zelfbeheersing niet het kenmerk van de mens? Als kluizenaars die de verzoekingen van het leven weerstaan, proberen moderne filosofen de menselijke hartstochten op afstand te houden en concentreren zich in plaats daarvan op logica en rede. Maar net zoals geen kluizenaar kan voorkomen dat hij droomt van mooie vrouwen of lekker eten, kan geen filosoof om de elementaire behoeften, verlangens en obsessies heen van een soort die, helaas voor hem, van vlees en bloed is gemaakt. Het idee van de ‘zuivere rede’ is zuivere fictie.

Als de moraal van abstracte beginselen is afgeleid, waarom komen oordelen dan zo razendsnel bij ons op? We hoeven er amper over na te denken. De psycholoog Jonathan Haidt gelooft dat we ze intuïtief vormen. Hij legde menselijke proefpersonen verhalen over afwijkend gedrag voor (bijvoorbeeld over een nachtje seks tussen een broer en een zus), dat door hen onmiddellijk werd afgekeurd. Vervolgens trok hij alle argumenten voor hun standpunt in twijfel, totdat zijn proefpersonen geen argumenten meer hadden. Als ze bijvoorbeeld aanvoerden dat incest tot afwijkend nageslacht leidt, vertelde Haidt dat de broer en zus natuurlijk goede voorbehoedmiddelen gebruikten, zodat dit argument verviel. De meeste proefpersonen zaten in moreel opzicht algauw met hun mond vol tanden: toch hielden ze koppig vol dat het gedrag verkeerd was, al konden ze niet meer zeggen waarom.

We nemen duidelijk vaak impulsieve, diepgevoelde morele besluiten. Onze emoties beslissen, waarna onze verstandelijke vermogens achteraf een draai aan het besluit geven en met plausibele rechtvaardigingen komen. Deze bres in het primaat van de menselijke logica heeft de prekantiaanse benadering van de moraal weer actueel gemaakt. Die verankert de moraal in de zogenoemde ‘sentimenten’, een visie die goed aansluit op de evolutietheorie, de moderne neurowetenschap en het gedrag van onze naaste verwanten. Dat wil niet zeggen dat apen en mensapen morele wezens zijn, maar ik ben het eens met Darwin, die de menselijke moraal in The Descent of Man als een voortzetting van het sociale gedrag van dieren beschouwde:

‘Elk dier dat met uitgesproken sociale instincten is toegerust (...) zou onvermijdelijk een moraal of geweten verwerven zodra zijn intellectuele vermogens even goed of bijna even goed ontwikkeld zouden zijn als die van de mens.’⁵

Wat zijn dit voor sociale instincten? Waarom bekommeren we ons om het gedrag van anderen of kortweg om anderen? Morele oordelen hebben uiteraard nog meer om het lijf, maar belangstelling voor anderen is fundamenteel. Wat zou de menselijke moraal zonder een dergelijke belangstelling zijn? Die vormt het fundament waarop al het andere is gebouwd.⁶

Er gebeurt veel op een lichamelijk niveau waar we zelden bij stilstaan. We luisteren naar iemand die een treurig verhaal vertelt en laten onwillekeurig onze schouders hangen, trekken net als de ander ons hoofd schuin, nemen zijn of haar gefronste trek over, enzovoort. Deze lichamelijke veranderingen brengen op hun beurt in ons dezelfde sombere gemoedstoestand teweeg die we bij de ander waarnemen. In plaats van dat we ons geestelijk in de ander verplaatsen, brengt ons lichaam dat van de ander in kaart. Voor opgewektere emoties geldt hetzelfde. Ik weet nog goed hoe ik op een ochtend een restaurant verliet en me afvroeg waarom ik liep te fluiten. Waaraan had ik m’n goede humeur te danken? Het antwoord: ik had vlak bij twee mannen gezeten, oude vrienden blijkbaar, die elkaar lange tijd niet hadden gezien. Ze hadden elkaar op de schouders geslagen, samen gelachen en elkaar leuke verhalen verteld. Dat moest mij hebben opgevrolijkt, ook al kende ik hen niet en had ik niet aan hun gesprek deelgenomen.

Stemmingsoverdracht door middel van gelaatsuitdrukkingen en lichaamstaal heeft zo’n effect dat mensen bij wie dit dagelijks plaatsvindt letterlijk op elkaar gaan lijken. Dit is onderzocht aan de hand van portretten van paren die lang bij elkaar waren: op een serie foto’s stonden ze op hun trouwdag afgebeeld, een tweede serie betrof foto’s die vijfentwintig jaar later waren genomen. Proefpersonen kregen de portretten van de betreffende mannen en vrouwen gescheiden voorgelegd, en er werd hun gevraagd ze op grond van gelijkenis in paren bij elkaar te leggen. Het kostte hun geen moeite om bij de op oudere leeftijd genomen foto’s te bepalen wie met wie getrouwd was. Maar bij de op jongere leeftijd genomen foto’s kregen ze het niet voor elkaar. Echtparen lijken niet op elkaar omdat ze partners uitzoeken die op hen lijken, maar omdat hun trekken in de loop der jaren naar elkaar toegroeien. De overeenkomst was het sterkst bij de paren die verklaarden het gelukkigst te zijn. Het dagelijks delen van elkaars emoties leidt er kennelijk toe dat de partners elkaar zozeer ‘verinnerlijken’ dat iedereen kan zien hoezeer ze bij elkaar horen.

Ik kan de verleiding niet weerstaan om hier op te merken dat hondenbezitters en hun huisdier soms ook op elkaar lijken. Maar dat is niet hetzelfde. We kunnen foto’s van mensen en hun hond alleen goed bij elkaar leggen als het om rashonden gaat. Bij bastaarden lukt het niet. Rashonden zijn immers zorgvuldig geselecteerd door hun bezitters, die veel geld voor ze neertellen. Een elegante dame wil zich misschien graag met een barzoi vertonen, terwijl een assertief type de voorkeur geeft aan een rottweiler. Aangezien de gelijkenis niet groeit met het aantal jaren dat mensen hun hond hebben, is de raskeuze de kritische factor. Dat is iets heel anders dan het emotioneel naar elkaar toegroeien van echtparen.

Lichaam en geest zijn zozeer op een sociaal bestaan ingesteld, dat we hopeloos gedeprimeerd raken als dat er niet is. Dat verklaart waarom, op de doodstraf na, eenzame opsluiting de zwaarste straf is. Emotionele banden zijn zo goed voor ons dat trouwen en getrouwd blijven de betrouwbaarste methodes zijn om je levensverwachting te verlengen. De keerzijde daarvan is het risico dat we lopen na het verlies van een partner. De dood van een partner leidt vaak tot vertwijfeling en een verminderde levenswil, waaruit de verkeersongelukken, het drankmisbruik, de hartziekten en de kankers te verklaren zijn die het leven van de achtergeblevenen opeisen. De mortaliteit blijft tot ongeveer een halfjaar na de dood van de partner verhoogd. Dit geldt in sterkere mate bij jongeren dan bij ouderen, en in sterkere mate bij mannen dan bij vrouwen.

Bij dieren is het niet anders. Ik heb zelf op deze manier twee huisdieren verloren. De eerste was een kauw die ik eigenhandig had grootgebracht. Johan was tam en vriendelijk, maar niet aan mij gehecht. Zijn grote liefde was een vrouwtje van zijn soort dat Rafia heette. Ze waren jaren bij elkaar, totdat Rafia op een dag uit de volière ontsnapte – ik vermoed dat een buurkind uit nieuwsgierigheid de deur had geopend. Johan bleef achter en riep haar dagenlang terwijl hij in de lucht keek. Hij stierf binnen enkele weken.

En dan hadden we een siamees, Sarah, die als kitten door Diego, een grote kater, was geadopteerd. Hij likte en waste haar, liet haar zijn buik kneden alsof ze bij hem kon drinken en sliep vaak samen met haar. Ongeveer tien jaar lang waren ze de beste maatjes, maar toen stierf Diego van ouderdom. Hoewel Sarah een stuk jonger en kerngezond was, wilde ze niet meer eten en stierf twee maanden na Diego zonder dat de dierenarts een oorzaak kon vinden.

Er bestaan natuurlijk duizenden van zulke verhalen, ook over dieren die een geliefde niet los kunnen laten. Het is bij primatenmoeders niet ongebruikelijk dat ze een dood jong blijven meedragen totdat er weinig meer rest dan vel over been. Een bavianenvrouwtje in Kenia dat haar jong had verloren, raakte extreem opgewonden toen ze een week later in de savanne de struik herkende waar ze het jong had achtergelaten. Ze klom in een hoge boom met uitzicht over de omgeving en slaakte klaaglijke kreten die bavianen normaliter laten horen als ze van hun troep gescheiden zijn. Ook van olifanten is bekend dat ze naar de stoffelijke resten van gestorven groepsgenoten terugkeren en plechtig bij hun door de zon gebleekte beenderen blijven staan. Wel een uur lang kunnen ze voorzichtig de botten omdraaien en eraan ruiken. Soms nemen ze botten mee, maar het is waargenomen dat andere olifanten ze dan weer naar de ‘begraafplaats’ terugbrengen.

Onder de indruk van dierentrouw hebben mensen standbeelden voor ze opgericht. In Edinburgh bevindt zich een beeldje van ‘Greyfriars Bobby’, een Skyeterriër, die het graf van zijn in 1858 overleden baasje niet in de steek wilde laten. Veertien jaar lang bewaakte Bobby het graf terwijl zijn bewonderaars hem eten brachten, toen stierf hij en werd in de buurt begraven. Op zijn grafzerk staat te lezen: ‘Mogen zijn trouw en toewijding ons allen tot lering zijn.’ In Tokio staat een soortgelijk beeld voor de akita-hond Hachiko, die elke dag naar het Shibuya Station ging om zijn baasje te begroeten wanneer hij per trein van zijn werk thuiskwam. De hond werd beroemd omdat hij daarmee ook na de dood van zijn baasje, in 1925, doorging. Elf jaar lang stond Hachiko op zijn vaste tijd op het station te wachten. Nog altijd houden hondenliefhebbers jaarlijks een bijeenkomst bij de uitgang die tegenwoordig Hachiko’s naam draagt om eer te bewijzen aan dit trouwe dier.

Ontroerende verhalen, zegt u misschien, maar wat hebben ze met het menselijk gedrag te maken? Waar het me om gaat is dat wij zoogdieren zijn, dieren met een verplichte moederzorg. Bandvorming en aanhankelijkheid zijn duidelijk van ongelofelijke waarde voor onze overleving, en de meest cruciale emotionele band is die tussen moeder en kroost. Deze band levert het evolutionaire sjabloon voor alle betrekkingen, met inbegrip van verbintenissen tussen volwassenen. Het moet ons dan ook niet verbazen dat verliefde mensen vaak terugvallen naar de ouder-kindfase, elkaar hapjes voeren alsof ze niet op eigen kracht kunnen eten en elkaar onzinnigheden toevoegen met dezelfde hoge stemmetjes die je normaal gesproken voor baby’s reserveert. Ikzelf ben opgegroeid met de Beatle-song ‘I Wanna Hold Your Hand’ – elkaars handje vasthouden: ook al zo’n regressie.

Eén richting in de studie van diergedrag heeft zelfs een enorme concrete invloed gehad op de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Zo’n honderd jaar geleden volgden weeshuizen en tehuizen voor vondelingen de adviezen op van een school in de psychologie die naar mijn mening meer schade heeft aangericht dan alle andere: het behaviorisme. Deze naam weerspiegelt de overtuiging dat gedrag het enige is wat voor de wetenschap zichtbaar en kenbaar is, en derhalve het enige waar de wetenschap zich om moet bekommeren. De geest, zo die al bestaat, blijft een gesloten boek. Emoties zijn voor het grootste deel irrelevant. Deze opstelling leidde tot een taboe op het innerlijk leven van dieren: dieren moesten als machines worden beschreven en wie diergedrag bestudeerde moest een terminologie ontwikkelen die vrij was van menselijke associaties. Ironisch genoeg had dit advies in ten minste één geval een averechtse uitwerking. De term bonding (‘bandvorming’) werd oorspronkelijk bedacht om menselijk aandoende aanduidingen voor dieren zoals ‘vrienden’ en ‘maatjes’ te omzeilen. Het begrip is sindsdien echter zo in zwang geraakt voor menselijke relaties (bijvoorbeeld in male bonding) dat we het nu waarschijnlijk niet meer voor dieren mogen gebruiken.

Dat mensen door dezelfde leerprincipes van beloning en straf worden beheerst als dieren, werd overtuigend aangetoond door John Watson, de vader van het behaviorisme, die een mensenbaby een fobie voor harige objecten inprentte.⁷ Aanvankelijk speelde ‘kleine Albert’ met veel plezier met een wit konijn dat hij had gekregen. Maar nadat Watson telkens wanneer het konijn verscheen met stalen voorwerpen harde geluiden vlak achter het hoofdje van de arme Albert produceerde, werd het jongetje bang. Sindsdien deed Albert bij het zien van het konijn (of de onderzoeker) zijn handen voor zijn ogen en begon te jammeren.

Watson was zo gecharmeerd van de kracht van zulke conditionering dat hij allergisch werd voor emoties. Hij stond met name sceptisch tegenover moederliefde, die hij als een gevaarlijk instrument beschouwde. Door met hun kinderen te tutten bedierven de moeders hen en prentten ze hun zwakheden, angsten en minderwaardige gevoelens in. De samenleving had minder warmte en meer structuur nodig. Watson droomde van een baby farm zonder ouders, zodat kinderen volgens wetenschappelijke beginselen konden worden opgevoed. Zo mocht een kind alleen worden aangehaald als het zich buitengewoon goed had gedragen, en dan niet met een omhelzing of een kus, maar met een tikje op het hoofd. Watson meende dat systematisch toegemeten fysieke beloningen wonderen zouden doen en veruit superieur waren aan de overdreven sentimentele opvoeding die de doorsnee goedbedoelende moeder aan haar kinderen gaf.

Helaas bestonden milieus als de baby farm al, en we kunnen er alleen maar over zeggen dat ze dodelijk waren! Dat werd duidelijk toen psychologen wezen onderzochten die in kleine, door witte lakens gescheiden wiegjes lagen, verstoken van visuele prikkels en lichamelijk contact. Zoals door wetenschappers was aanbevolen, werd nooit tegen hen gepraat en werden ze nooit vastgehouden of geknuffeld. Ze zagen eruit als zombies met roerloze gezichtjes en opengesperde, uitdrukkingsloze ogen. Als Watson gelijk had gehad, zouden deze kinderen hebben moeten blaken van gezondheid, maar in werkelijkheid hadden ze geen enkele weerstand tegen ziektes. In sommige weeshuizen kwam het sterftecijfer dicht bij de honderd procent.

Watsons kruistocht tegen het in zijn woorden ‘doodgeknuffelde kind’ en het geweldige respect dat hem in de jaren twintig in de publieke opinie ten deel viel, komen ons tegenwoordig onbegrijpelijk voor, maar verklaren waarom Harry Harlow, een andere psycholoog, de open deur probeerde in te trappen dat moederliefde van belang is... voor apen.⁸ In een onderzoekslaboratorium voor primaten in Madison in de Amerikaanse staat Wisconsin toonde Harlow aan hoezeer in isolement grootgebrachte apen geestelijk en sociaal gestoord waren. Als ze in een groep werden geplaatst ontbrak het hun aan elke neiging, laat staan de vaardigheid, tot sociaal contact. Als volwassen dieren konden ze zelfs niet copuleren en geen jongen verzorgen. Hoe we in ethisch opzicht nu ook over Harlows onderzoek mogen denken, hij bewees overtuigend dat zoogdieren niet zonder lichamelijk contact kunnen.

Roemeense wezen werden grootgebracht volgens ‘wetenschappelijke’ principes waarin aan emotionele behoeften voorbij werd gegaan.

Mettertijd keerde door dergelijk onderzoek het tij en droeg het ertoe bij dat het lot van menselijke wezen werd verbeterd. Behalve dan in Roemenië, waar Nicolae Ceausescu door duizenden pasgeborenen in instellingen onder te brengen een emotionele goelag in het leven riep. Toen Ceausescu’s weeshuizen na de val van het IJzeren Gordijn werden opengesteld, werd de wereld herinnerd aan de nachtmerrie van een opvoeding zonder enige menselijke warmte. De wezen waren nauwelijks tot lachen of huilen in staat, brachten hun dagen wiegend en ineengedoken in foetushouding door (de overeenkomst met Harlows apen was opvallend) en konden zelfs niet spelen. Nieuw speelgoed smeten ze tegen de muur.

Het vormen van emotionele banden is voor onze soort van essentieel belang en maakt ons het gelukkigst. En ik doel daarbij niet op de uitzinnige vreugde waaraan de Franse leider Charles de Gaulle moet hebben gedacht toen hij naar verluidt smalend opmerkte dat ‘geluk iets voor idioten’ is. Onder het nastreven van geluk, zoals het in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring wordt omschreven, moeten we veeleer het bereiken van een toestand van voldoening over ons leven verstaan. Die toestand is meetbaar, en uit onderzoek blijkt dat mits in een bepaald basisinkomen is voorzien, materiële welstand er opmerkelijk weinig toe doet. De levensstandaard is al decennia gestaag gestegen, maar is ons geluksquotiënt daardoor veranderd? Volstrekt niet. Niet geld, succes en roem doen mensen het meeste goed, maar de tijd die ze met vrienden en familieleden doorbrengen.

We vinden het belang van sociale netwerken zo vanzelfsprekend dat we ze soms over het hoofd zien. Dat overkwam mijn team van primatenonderzoekers toen we een nieuwe klimconstructie voor onze chimpansees bouwden – en wij hadden toch beter moeten weten. We richtten ons te veel op de fysieke omgeving. De apen hadden meer dan dertig jaar lang in hetzelfde buitenverblijf gewoond, een uitgestrekt, open stuk grond voorzien van metalen klimrekken. We besloten van grote telefoonpalen iets spannenders te maken. Tijdens de bouwwerkzaamheden zaten de chimps naast het terrein opgesloten. Aanvankelijk waren ze rumoerig en rusteloos, maar vanaf het moment dat ze de enorme machine hoorden die de palen in de grond zette, vielen ze stil: ze hoorden dat er geen halve maatregelen werden genomen! Tussen de palen werden touwen gespannen, we zaaiden nieuw gras en groeven nieuwe afwateringssloten. Na acht dagen waren we klaar. De nieuwe constructie was tien keer zo groot als de oude.

Ten minste dertig medewerkers van het veldstation kwamen kijken hoe de kolonie weer werd losgelaten. We hadden onder elkaar zelfs gewed welke chimp zich het eerst bij de palen zou wagen en naar boven zou klimmen. De apen hadden al tientallen jaren geen hout geroken of aangeraakt – sommige zelfs hun hele leven niet. Zoals zich laat denken, meende de directeur van het primatencentrum dat de hoogstgeplaatste man en vrouw als eersten zouden gaan, maar wij wisten dat chimpanseemannen geen helden zijn. Ze zijn voortdurend bezig hun politieke positie te versterken en nemen daarbij grote risico’s, maar zodra er iets nieuws opdoemt, krijgen ze letterlijk diarree van angst.

We verzamelden ons op de toren die over het terrein uitkeek, lieten al onze camera’s lopen en lieten de kolonie los. Meteen gebeurde er iets onverwachts. We waren zo ingenomen met ons prachtige bouwwerk, dat we ten koste van zoveel zweetdruppels in de zomerhitte hadden opgesteld, dat we waren vergeten dat de dieren dagenlang in afzonderlijke hokken, ja zelfs in afzonderlijke gebouwen, opgesloten hadden gezeten. De eerste minuten na hun bevrijding stonden volledig in het teken van de sociale betrekkingen. Sommige chimps sprongen elkaar letterlijk in de armen en omhelsden en kusten elkaar. Binnen een minuut vertoonden de volwassen mannen staaltjes van intimiderend gedrag waarbij ze al hun haren overeind zetten – voor het geval iemand was vergeten wie er de baas was.

De chimpansees leken de nieuwe constructie amper op te merken. Sommige liepen er recht onderdoor alsof het bouwwerk onzichtbaar was. Ze leken in een staat van ontkenning te verkeren! Totdat ze de bananen in het oog kregen die wij op strategische, vanaf de grond zichtbare plekken hadden neergelegd. Als eersten gingen de oudere vrouwen de constructie in, en ironisch genoeg was de laatste chimp die zich bij het houten bouwsel waagde een vrouw die bekendstond als de bullebak van de groep.

Maar zodra de vruchten waren opgehaald en opgegeten, verliet iedereen de constructie meteen weer. De chimps waren er duidelijk nog niet aan toe. Ze gingen bij elkaar zitten in het oude metalen klimrek, dat mijn studenten een dag eerder nog eens hadden geprobeerd en als bijzonder ongerieflijk hadden beoordeeld. Maar de chimps kenden het klimrek al hun hele leven, en lagen er lui in op te kijken naar de Taj Mahal die wij ernaast hadden opgetrokken, alsof dat bouwwerk een studieobject was in plaats van een plek om plezier te maken. Pas na maanden waagden ze zich langere tijd in hun nieuwe klimrek.

Wij waren door onze trotse prestatie verblind en werden gecorrigeerd door de chimpansees, die ons aan de grondbeginselen herinnerden. Ik moest weer aan Immanuel Kant denken, want ligt daar niet het probleem van de moderne filosofie? In de ban van wat we nieuw en belangrijk aan onszelf vinden – het abstracte denken, het geweten, de moraal – zien we de beginselen vaak over het hoofd. Ik ben er niet op uit het uniek menselijke te bagatelliseren, maar als we willen begrijpen hoe we zo ver zijn gekomen, moeten we bij het begin beginnen. In plaats van ons op de toppen van de beschaving te fixeren, moeten we meer aandacht aan de voet van het gebergte schenken. De toppen glanzen in het zonlicht, maar aan de voet bevinden zich onze voornaamste drijfveren, met inbegrip van de verwarde emoties die ons ertoe brengen onze kinderen te verwennen.

MACHO-OORSPRONGSMYTHEN

Bij een etentje in een chic Italiaans restaurant vond een typisch primatenconflict plaats: een mensenman daagde ten aanschouwen van zijn vriendin een andere man – mij – uit. Hij kende mijn werk, dus wat was een beter doelwit dan de plaats van de mens in de natuur? ‘Noem eens één terrein waarop mensen en dieren moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn?’ vroeg hij, op zoek naar een geschikt thema. Voordat ik er erg in had, had ik tussen twee happen verrukkelijke pasta in geantwoord: ‘De geslachtsdaad.’

Hij was misschien aan iets onuitsprekelijks herinnerd, en ik zag dat hij een beetje geschrokken was, maar niet lang. Hij zette een groot pleidooi op waarin hij de hartstocht als iets typisch menselijks beschreef, met nadruk op de recente oorsprong van de romantische liefde en de schitterende gedichten en liefdesliederen die daaruit zijn voortgekomen. Mijn nadruk op de mechanische kant van l’amore, die bij mensen, hamsters en guppy’s in wezen hetzelfde is, (mannelijke guppy’s zijn uitgerust met een aangepaste vin die op een penis lijkt) sloeg niet echt aan bij hem. Bij het horen van deze triviale anatomische details vertrok hij zijn gezicht in diep afgrijzen.

Helaas voor hem was zijn vriendin een collega van mij die met groot enthousiasme andere voorbeelden van seks bij dieren aandroeg, zodat we een tafelgesprek voerden waar primatologen dol op zijn, maar ieder ander gegeneerd naar luistert. Aan de naburige tafels viel een verbijsterde stilte toen de vriendin uitriep dat ‘hij zó’n erectie had!’ Het was onduidelijk of deze reactie voortkwam uit wat ze had gezegd of uit het feit dat ze haar woorden illustreerde door haar duim en wijsvinger slechts een klein stukje van elkaar te houden. Ze had het over een kleine Zuid-Amerikaanse apensoort.

Ons gesprek leidde niet tot overeenstemming, maar toen het dessert kwam was de ergste druk gelukkig van de ketel. Zulke discussies zijn een belangrijk onderdeel van mijn leven: ik denk dat wij dieren zijn, terwijl anderen geloven dat we iets volkomen anders zijn. Ten aanzien van de seksualiteit valt misschien moeilijk vol te houden dat de mens uniek is, maar het wordt anders wanneer het gaat over het vliegtuig, het parlement of de wolkenkrabber. De mens beschikt inderdaad over indrukwekkende culturele en technologische vermogens. Veel dieren vertonen bepaalde elementen van een cultuur, maar als je in de jungle een chimpansee met een camera tegenkomt, kun je er redelijk zeker van zijn dat hij die niet zelf heeft gemaakt.

Maar hoe zit het met mensen die geen deel hebben gehad aan de culturele groeispurt die een groot deel van de wereld de afgelopen duizenden jaren heeft doorgemaakt? Deze in uithoeken verscholen mensen bezitten alle kenmerken van onze soort, zoals een taal, artisticiteit en het vuur. We kunnen bestuderen hoe zij overleven zonder door de technologische vooruitgang van deze tijd te worden afgeleid. Stemt hun leefwijze overeen met algemeen gekoesterde aannames over de ‘natuurlijke staat’ van de mens – een concept dat in de westerse wereld een rijke geschiedenis kent? Gezien de rol die het heeft gespeeld in de Franse Revolutie, de Amerikaanse Grondwet en bij andere historische stappen op de weg naar de moderne democratie, is achterhalen hoe de mens in zijn oerstaat heeft geleefd niet onbelangrijk.

Een goed voorbeeld zijn de ‘Bosjesmannen’ uit Zuidwest-Afrika, die zo’n eenvoudig bestaan leidden, dat hun leefwijze in 1980 in de film The Gods Must Be Crazy op de hak werd genomen. In haar tienerjaren leefde de antropologe Elizabeth Marshall Thomas samen met haar ouders, eveneens antropologen, in de Kalahariwoestijn te midden van dit volk. Bosjesmannen, tevens bekend onder de naam San⁹, zijn kleine, sierlijke mensen die een zeer bescheiden biotoop hebben gevonden in een grasrijk, open ecosysteem waar gedurende de helft van het jaar zo weinig water voorhanden is dat de weinige betrouwbare waterpoelen de bewegingsvrijheid in ernstige mate beperken. Ze leven al vele duizenden jaren zo, wat verklaart waarom Marshall Thomas haar boek dat ze over hen schreef, de titel The Old Way gaf.

Bij de ‘oude levensstijl’ horen minimale kleding van antilopenhuid, een bescheiden windscherm van gras, een scherpgepunte graafstok en de schaal van een struisvogelei om op dagtochten water in mee te nemen. Nieuwe windschermen worden keer op keer opgetrokken door een paar stokken in de grond te zetten, de bovenkanten te vervlechten en het raamwerk met gras te bedekken. Het deed Marshall Thomas denken aan de wijze waarop mensapen boomnesten voor één nacht maken door voor het slapengaan snel enkele takken tot een soort platform te vervlechten. Zo hoeven ze niet op de grond te slapen, waar het gevaar van alle kanten loert.¹⁰

Een moeder uit het volk van de Bosjesmannen biedt een kind te drinken aan uit de met water gevulde dop van een struisvogelei.

Wanneer ze trekken lopen Bosjesmannen op een rij, met voorop een man die let op slangen, verse sporen van roofdieren en andere gevaren. Vrouwen en kinderen nemen een veiliger plaats in. Ook dat doet denken aan chimpansees, bij wie op gevaarlijke momenten – bijvoorbeeld bij het oversteken van een door mensen gebruikte zandweg – voorop en achteraan volwassen mannen lopen, terwijl vrouwen en hun jongen zich in het midden bevinden. Soms blijft de alfaman bij de weg op wacht staan totdat iedereen is overgestoken.¹¹

Onze voorouders stonden in de voedselketen misschien hoger dan de meeste primaten, maar ze stonden beslist niet aan de top. Ze moesten op hun hoede zijn. Dat brengt me bij de eerste onjuiste mythe over onze natuurlijke staat, die inhoudt dat onze voorouders over de savanne heersten. Hoe kunnen tweebenige mensapen met een lengte van nauwelijks een meter twintig daartoe in staat zijn geweest? Ze moeten in doodsangst hebben geleefd voor de hyena’s uit die tijd, die zo groot waren als beren, en voor de sabeltandkatten die twee keer zo groot waren als de huidige leeuwen. Als gevolg daarvan moesten ze met tweederangs jachttijd genoegen nemen. De nacht biedt de beste beschutting, maar net als de huidige Bosjesmannen kozen de vroege menselijke jagers waarschijnlijk de heetste tijd van de dag, waarop hun prooi hen van kilometers afstand kon zien aankomen. De nacht moesten ze namelijk aan de ‘beroepsjagers’ overlaten.

Leeuwen heersen over de savanne, zoals weerspiegeld wordt in onze verhalen over ‘koning leeuw’ en de achting die de Bosjesmannen voor deze dieren hebben. Het is veelbetekenend dat de Bosjesmannen hun dodelijk giftige pijlen nooit tegen leeuwen gebruiken, in de wetenschap dat dat kan leiden tot een oorlog die zij nooit kunnen winnen. De leeuwen laten hen meestal met rust, maar als leeuwen ergens om wat voor reden dan ook mensen gaan eten, zijn die genoodzaakt om te vertrekken. De Bosjesmannen zijn zich zo bewust van alle gevaren dat ze‘s nachts, als de anderen slapen, hun vuur brandende houden, en ze staan op om het op te stoken. Als ze de lichtende ogen van nachtelijke roofdieren zien, gaan ze tot actie over: ze pakken bijvoorbeeld een brandende tak van het vuur en zwaaien daarmee boven hun hoofd, zodat ze een stuk groter lijken. Tegelijk dringen ze er met rustige, overtuigende stem bij het roofdier op aan om iets beters te gaan doen. Bosjesmannen zijn moedig, maar smeekbeden tot roofdieren richten past niet zo best bij het idee van de mens als dominante soort.

De traditionele leefwijze moet echter heel succesvol zijn geweest, want zelfs in de moderne wereld vertonen we nog steeds de neiging om voor de veiligheid tot elkaar te komen. Dat was bijvoorbeeld waarneembaar na de aanslag op het World Trade Center van 11 september 2001, voor degenen die het van nabij meemaakten een ongelofelijk traumatische ervaring. Toen New Yorkers van alle rassen negen maanden later werd gevraagd hoe ze de verhoudingen tussen de rassen beoordeelden, vonden ze die in het algemeen goed, terwijl ze ze de voorafgaande jaren over het algemeen slecht hadden gevonden. Het na de aanslag ontstane gevoel ‘samen getroffen te zijn’ had eenheid in de stad gesmeed.

Deze reflexen gaan terug tot de diepste en oudste lagen van onze hersenen die we met veel dieren gemeen hebben, niet alleen met zoogdieren. Zie bijvoorbeeld hoe vissen, zoals haringen, in scholen zwemmen die zich op de nadering van een haai meteen verdichten. Ook draaien scholen soms binnen een fractie van een seconde als één zilverachtige flits, zodat de roofvis niet meer in staat is om afzonderlijke vissen op de korrel te nemen. In scholen levende vissen houden zeer nauwkeurige afstanden van elkaar, zoeken metgezellen van dezelfde afmetingen uit en stemmen hun snelheid en richting perfect op elkaar af. Duizenden individuele dieren handelen aldus als één organisme. Vogels, zoals spreeuwen, vliegen in dichte zwermen die een op hen afkomende havik in een oogwenk kunnen ontwijken. Biologen spreken van ‘zelfzuchtige kuddes’, waarin elk individu zich voor zijn eigen veiligheid te midden van een massa anderen verschuilt. De aanwezigheid van andere prooidieren verkleint het risico voor alle betrokkenen, ongeveer zoals in het oude grapje over twee mannen die door een beer achterna worden gezeten: er is geen reden harder te lopen dan de beer, zolang je je maatje maar vóór blijft.

Vissen zwemmen in dicht opeengepakte scholen en brengen zo roofdieren in verwarring – deze vissen mijden een haai.

Zelfs bittere rivalen sluiten zich in tijden van gevaar bij elkaar aan. Vogels die in het voortplantingsseizoen op leven en dood om territoria strijden, komen tijdens de trek vaak in dezelfde zwerm terecht. Ik ken deze neiging uit eigen waarnemingen bij mijn vissen, telkens wanneer ik een van mijn grote tropische aquaria opnieuw inricht. Veel vissen, zoals de cichliden, zijn sterk territoriaal, imponeren met gespreide vinnen en verjagen elkaar om hun hoek vrij van indringers te houden. Eens in de paar jaar maak ik mijn aquaria schoon, en ik houd de vissen dan in een ton. Na een paar dagen laat ik ze weer het aquarium in, dat er dan heel anders uitziet dan voor de schoonmaakbeurt. Ik ben altijd geamuseerd als ik zie hoe ze opeens het gezelschap van hun soortgenoten opzoeken. De grootste vechtersbazen zwemmen als de beste vriendjes naast elkaar en verkennen samen hun nieuwe omgeving. Totdat uiteraard hun zelfvertrouwen weer terugkomt en ze een stukje onroerend goed opeisen.

Veiligheid is de allerbelangrijkste reden voor een sociaal leven. En dat brengt me op de tweede onjuiste oorsprongsmythe, en wel dat de menselijke samenleving een vrijwillige schepping van de autonome mens is. Dit is gebaseerd op de illusie dat onze voorouders niemand nodig hadden. Ze leidden een ongebonden leven. Hun enige probleem was dat er zoveel onderlinge concurrentie bestond dat de prijs van de tweedracht ondraaglijk hoog werd. Omdat ze intelligente dieren waren, besloten ze enkele vrijheden op te geven in ruil voor een gemeenschapsleven. Volgens de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau gingen ze een ‘sociaal contract’ met elkaar aan, en deze oorsprongsmythe inspireerde de grondleggers van de Verenigde Staten tot de schepping van the land of the free. Deze mythe is nog altijd enorm populair op faculteiten politicologie en rechten, omdat de samenleving wordt voorgesteld als een door onderhandeling geregeld compromis, en niet als iets wat natuurlijk tot ons is gekomen.

Toegegeven, het kan leerzaam zijn om de menselijke betrekkingen te bezien alsof ze het resultaat zijn van een overeenkomst tussen gelijkwaardige partijen. Dat helpt ons om na te denken over de vraag hoe we elkaar behandelen en hoe we elkaar eigenlijk zouden moeten behandelen. Het is echter goed om te beseffen dat deze benadering van de kwestie een voorbeeld van predarwinistisch gedachtegoed is dat op een volslagen onjuist beeld van onze soort is gestoeld. Net zoals bij andere zoogdieren kent de levenscyclus van ieder mens fasen waarin we afhankelijk van anderen zijn (als we jong, oud of ziek zijn) en waarin anderen van ons afhankelijk zijn (als we voor jonge kinderen, bejaarden of zieken zorgen). We vertrouwen voor onze overleving enorm op elkaar. Deze realiteit moet het uitgangspunt zijn voor iedere discussie over de menselijke samenleving, en niet de dromerijen uit vervlogen eeuwen, waarin onze voorouders werden afgeschilderd als vrije vogels zonder sociale verplichtingen.¹²

Wij stammen af van een lange lijn van in groepsverband levende primaten die in hoge mate onderling van elkaar afhankelijk waren. Hoe de behoefte aan veiligheid het sociale leven vormt, werd duidelijk toen primatologen Java-makaken op verschillende eilanden in de Indonesische archipel telden. Op sommige eilanden komen katachtigen (bijvoorbeeld tijgers en nevelpanters) voor, op andere eilanden niet. Op de eilanden met katachtigen werden de makaken in grote groepen aangetroffen, maar op eilanden zonder katachtigen in kleine groepjes. Zo drijft predatie individuen dus bij elkaar. Over het algemeen geldt dat hoe kwetsbaarder een soort is, des te groter zijn samenlevingsverband is. Op de grond levende apen, zoals bavianen, verplaatsen zich in grotere groepen dan boombewoners, die betere ontsnappingskansen hebben. En chimpansees, die vanwege hun afmetingen overdag niet veel te vrezen hebben, foerageren meestal alleen of in kleine groepjes.

Slechts weinig dieren hebben geen kudde-instinct. Toen Trent Lott, de leider van de meerderheidspartij in de Amerikaanse Senaat, zijn memoires de titel Herding Cats (‘Katten hoeden’) gaf, doelde hij daarmee op de onmogelijkheid om consensus te bereiken. Dat is voor politici misschien frustrerend, maar voor katten is het zo logisch als wat. Huiskatten zijn solitaire jagers en hoeven helemaal geen aandacht aan elkaar te schenken. Alle dieren die bij de jacht echter op elkaar vertrouwen, zoals vele hondachtigen, of die zelf prooi zijn, zoals gnoes, moeten hun verplaatsingen coördineren. Ze zijn geneigd leiders te volgen en conformeren zich aan de meerderheid. Toen onze voorouders de bossen verlieten en een open en gevaarlijke omgeving betraden, werden ze prooidieren en ontwikkelden een kudde-instinct dat beter is dan dat van veel andere dieren. We blinken uit in fysiek synchroon handelen en beleven er zelfs genoegen aan. Als we naast iemand lopen, nemen we bijvoorbeeld automatisch hetzelfde pasritme aan. Tijdens sportevenementen heffen we gecoördineerde spreekkoren aan en maken ‘waves’, tijdens popconcerten deinen we samen op één ritme, en we volgen aerobics-cursussen waarbij we op dezelfde beat op en neer springen. Probeer bij wijze van oefening na een lezing eens te klappen wanneer er niemand anders klapt, of niet te klappen als alle andere aanwezigen wel applaudisseren. We zijn in angstaanjagende mate groepsdieren. Aangezien politieke leiders meesters in de massapsychologie zijn, hebben mensen in de loop van de geschiedenis steeds weer hun leiders massaal gevolgd in krankzinnige avonturen. Een leider hoeft alleen maar een dreiging van buitenaf in het leven te roepen, de angst op te kloppen, en voilà: het menselijk kudde-instinct doet zijn werk.

Daarmee komen we bij de derde onjuiste oorsprongsmythe, die inhoudt dat onze soort al zolang hij bestaat oorlog voert. In de jaren zestig, na de verwoestingen door de Tweede Wereldoorlog, was het gangbaar de mens af te schilderen als killer ape of moordzuchtige mensaap – dit in tegenstelling tot de echte mensapen, die als vredelievend werden beschouwd. Men zag agressie als een kenmerk van de mens. Nu is het beslist niet mijn bedoeling de mens als een vredesengel af te schilderen, maar we moeten wel onderscheid maken tussen moord en oorlogvoering. Oorlogvoering berust op een strakke hiërarchische structuur van vele partijen, die niet allemaal door agressie worden geleid. Napoleons troepen trokken het ijzige Rusland niet in een agressieve stemming binnen, en evenmin zijn Amerikaanse militairen naar Irak gevlogen omdat ze iemand wilden vermoorden. Wanneer ik een marcherend leger zie, zie ik niet noodzakelijkerwijs agressie in werking. Ik zie het kudde-instinct: duizenden mannen strak in de pas, bereid om hun meerderen te gehoorzamen.

In de recente geschiedenis hebben zo veel mensen door oorlogsgeweld het leven gelaten dat we het idee hebben dat het altijd zo is geweest en dat de neiging tot oorlogvoeren in ons dna is verankerd. In de woorden van Winston Churchill: ‘Het verhaal van het menselijk ras is een verhaal van oorlog. Afgezien van korte, onbestendige intervallen is er nooit vrede op de wereld geweest; al voor het begin van de geschiedenis was er alom en onophoudelijk sprake van moorddadige twisten.’¹³ Maar is Churchills door oorlog overheerste natuurlijke staat plausibeler dan Rousseaus nobele wilde? Hoewel de archeologie ons vertelt dat er al honderdduizenden jaren geleden mensen werden vermoord, ontbreekt vergelijkbaar bewijsmateriaal voor oorlogen uit de periode vóór de landbouwrevolutie (bijvoorbeeld begraafplaatsen met grote aantallen skeletten waarbij zich wapens bevinden). Zelfs de muren van Jericho – die tot de vroegste aanwijzingen voor het bestaan van oorlogvoering worden gerekend en die volgens een beroemde passage in het Oude Testament zijn ingestort – dienden mogelijk in hoofdzaak als bescherming tegen overstromingen.¹⁴

Lange tijd daarvoor leefden onze voorouders op een dunbevolkte planeet en waren er in totaal slechts enkele miljoenen mensen. De bevolkingsdichtheid was waarschijnlijk vergelijkbaar met die van de Bosjesmannen: één persoon per vijfentwintig vierkante kilometer. Er bestaan zelfs aanwijzingen dat nog eerder, en wel zo’n zeventigduizend jaar geleden, ons voorgeslacht op de rand van de uitsterving verkeerde en dat de toenmalige wereldbevolking slechts enkele duizenden, in verspreide groepjes levende mensen telde.¹⁵ Niet bepaald omstandigheden die bevorderlijk zijn voor aanhoudende oorlogvoering. Bovendien hadden onze voorouders waarschijnlijk niet veel dat de moeite van het vechten waard was, opnieuw net als de Bosjesmannen, voor wie water en vrouwen hierop de enige uitzonderingen vormen. Bosjesmannen delen hun water echter met dorstige bezoekers, en huwelijken hun kinderen regelmatig aan naburige groepen uit. Dat gebruik verbetert banden tussen groepen en betekent dat mannen die in verschillende groepen leven vaak aan elkaar verwant zijn. Je eigen verwanten doden brengt op de lange duur nooit succes.

Marshall Thomas nam onder de Bosjesmannen geen oorlogen waar en zag in de afwezigheid van schilden het bewijs dat ze zelden met onbekenden vechten. Schilden, die gemakkelijk van sterke huiden kunnen worden vervaardigd, bieden een effectieve bescherming tegen pijlen. Het feit dat ze bij de Bosjesmannen niet bestaan, wijst erop dat zij zich niet erg om onderlinge vijandelijkheden bekommeren. Dat wil niet zeggen dat er in preliteraire samenlevingen volstrekt geen sprake van oorlog is: we kennen vele stammen die soms oorlogvoeren, en enkele die het geregeld doen. Ik vermoed dat oorlog voor onze voorouders altijd tot de mogelijkheden behoorde, maar dat ze het patroon van hedendaagse jager-verzamelaars volgden, die precies het tegengestelde doen van wat Churchill poneerde: lange perioden van vrede en harmonie worden bij hen afgewisseld met korte intervallen van gewelddadige confrontatie.¹⁶

Vergelijkingen met mensapen bieden voor dit probleem nauwelijks een oplossing. Sinds is ontdekt dat chimpansees soms hun buren aanvallen en hun vijanden gewelddadig om het leven brengen, zijn deze mensapen dichter opgeschoven naar het oorlogszuchtige beeld dat we van onszelf hebben. Net als wij leveren chimpansees gewelddadig slag om territorium. In genetisch opzicht staat onze soort echter net zo dicht bij een andere mensaap, de bonobo, die zulke dingen niet doet. Bonobo’s kunnen onaardig tegen hun buren doen, maar zodra het tot een confrontatie is gekomen, spoeden zich vaak vrouwen naar de andere partij om zowel met mannen als met andere vrouwen seks te hebben. Omdat het niet meevalt tegelijk seks te hebben en oorlog te voeren, groeit het tafereel al snel tot een soort picknick uit. Uiteindelijk vlooien de volwassenen uit de verschillende groepen elkaar, terwijl hun kinderen samen spelen. Tot dusver is niets bekend over dodelijke agressie tussen bonobo’s.¹⁷

De enige zekerheid die we hebben is dat onze soort een potentieel tot oorlogvoering bezit, dat onder bepaalde omstandigheden de kop opsteekt. Schermutselingen lopen soms uit de hand en leveren dodelijke slachtoffers op, en overal zijn jongemannen geneigd met hun fysieke kracht te pronken door slag met buitenstaanders te leveren zonder al te veel over de gevolgen na te denken. Maar tegelijk is het een unieke eigenschap van onze soort om lang nadat we zijn uiteengegaan banden met verwanten te blijven onderhouden. Als gevolg daarvan bestaan er tussen groepen complete netwerken die bevorderlijk zijn voor economische uitwisseling en die ertoe hebben geleid dat oorlogvoering contraproductief is geworden. Onder onvoorspelbare omstandigheden vormen banden met buitenstaanders een levensverzekering, want ze maken het mogelijk het risico van gebrek aan voedsel of water over groepen te spreiden.

De Amerikaanse antropologe Polly Wiessner bestudeerde de ‘risicodeling’ onder de Bosjesmannen en gaf de volgende beschrijving van de subtiele onderhandelingen die nodig zijn om toegang te verkrijgen tot hulpbronnen buiten het eigen gebied. Dit overleg wordt zo zorgvuldig en indirect gevoerd omdat in menselijke betrekkingen altijd van concurrentie sprake is:

‘In de jaren zeventig was de doorsnee-Bosjesman jaarlijks meer dan drie maanden van huis. Bezoekers en gastheren hielden een begroetingsritueel om elkaar respect te betonen en toestemming te vragen om te blijven. De bezoekende partij ging onder een schaduwrijke boom aan de rand van het kamp zitten. Na enkele uren kwamen de gastheren de bezoekers begroeten. De bezoekers vertelden in een ritmische voordracht over de mensen en de omstandigheden bij hen thuis. De gastheren bevestigden elke verklaring door de laatste woorden te herhalen, gevolgd door “eh he”. Doorgaans klaagde de gastheer over gebrek aan voedsel, maar de gasten konden zien hoe ernstig de toestand was. Was de situatie inderdaad ernstig, dan zeiden ze dat ze voor slechts enkele dagen waren gekomen. Als de gastheer niet benadrukte dat er tekorten of problemen waren, wisten ze dat ze langer konden blijven. Na dit gesprek werden de bezoekers uitgenodigd in het kamp. Ze hadden vaak geschenken bij zich, maar gaven die heel subtiel en met grote bescheidenheid, om geen afgunst op te wekken.’¹⁸

Vanwege dit soort onderlinge afhankelijkheid voerden onze voorouders, voordat ze zich op een vaste plaats vestigden en door middel van de landbouw rijkdom begonnen te vergaren, waarschijnlijk nooit op grote schaal oorlog. Pas na de landbouwrevolutie leverden aanvallen op andere groepen echt wat op. Dit betekent natuurlijk dat oorlog niet eenvoudigweg uit een agressief instinct voortkomt, maar om macht en profijt draait. Het gevolg is dat oorlog nauwelijks vermijdbaar is.

Tot zover de westerse oorsprongsmythen, waarin onze voorouders als woeste, onbevreesde, vrije mensen worden afgeschilderd. Ze kenden geen sociale verplichtingen en geen genade voor hun vijanden, en leken zo uit de doorsnee actiefilm te zijn weggelopen. Het hedendaagse politieke denken houdt aan deze machomythen vast, bijvoorbeeld aan de overtuiging dat we naar eigen goeddunken met onze planeet kunnen omspringen, dat de mensheid altijd oorlog zal blijven voeren en dat individuele vrijheid vóór de gemeenschap gaat.

Niets daarvan stemt overeen met de traditionele leefwijze, waarin men op elkaar vertrouwt, met elkaar verbonden is en zowel interne als externe onenigheid de kop indrukt, omdat de greep op de middelen van bestaan zo broos is dat voedsel en veiligheid de hoogste prioriteit hebben. De vrouwen verzamelen vruchten en wortels, de mannen jagen, en samen vormen ze kleine families die alleen kunnen overleven doordat ze in een groter sociaal verband zijn opgenomen. De gemeenschap is er voor hen, en zij zijn er voor de gemeenschap. Bosjesmannen besteden veel tijd en aandacht aan het uitwisselen van kleine geschenken in netwerken die vele vierkante kilometers en verschillende generaties omspannen. Ze doen hun best om door consensus tot besluiten te komen en vrezen uitstoting en isolement nog meer dan de dood. Veelzeggend is de volgende confidentie van een vrouw: ‘Doodgaan is erg, want als je dood bent, ben je alleen.’¹⁹

We kunnen niet naar deze voorindustriële leefwijze terugkeren. We leven in duizelingwekkend omvangrijke en complexe samenlevingen die een heel andere organisatie vereisen dan de mens in zijn natuurstaat ooit heeft gekend. Maar hoewel we in onze steden omringd zijn door auto’s en computers, zijn we in wezen dezelfde dieren gebleven, met dezelfde psychologische verlangens en behoeften.

HOOFDSTUK 2

Het andere darwinisme

‘Ik ben in een krant uit Manchester flink over de hekel gehaald. Er werd in aangetoond dat ik heb bewezen dat “macht goed is”, en dat Napoleon het gelijk aan zijn kant heeft en dat ook elke zwendelende koopman het gelijk aan zijn kant heeft.’

– Charles Darwin, 1860²⁰

Lang geleden omarmde de Amerikaanse samenleving de concurrentie als voornaamste organisatiebeginsel, ook al tref je overal – op het werk, op straat en bij de mensen thuis – dezelfde waardering voor familiebanden, vriendschap, collegialiteit en burgerlijke verantwoordelijkheid als elders op de wereld. Deze spanning tussen economische vrijheid en gemeenschappelijke waarden is fascinerend om te zien. Ik ben er als binnen- en buitenstaander getuige van, want ik ben een Europeaan die al ruim vijfentwintig jaar in de Verenigde Staten woont en werkt. De slingerbewegingen die met vaste tussenpozen tussen de grote politieke partijen van dit land plaatsvinden, laten zien dat de spanning springlevend is en dat er op korte termijn geen duidelijke winnaar te verwachten valt.

Deze bipolariteit van de Amerikaanse samenleving is niet moeilijk te begrijpen. Ze verschilt niet zo sterk van de Europese situatie, alleen lijken alle politieke ideologieën aan deze kant van de Atlantische Oceaan naar rechts te zijn opgeschoven. Verbijsterend aan de Amerikaanse politiek is de manier waarop wordt geappelleerd aan de biologie en de religie.

De evolutietheorie is aan de conservatieve kant van het politieke spectrum opmerkelijk populair, maar niet zoals biologen het graag zouden zien. De theorie fungeert als een geheime maîtresse. Ze wordt hartstochtelijk omhelsd in haar duistere ‘sociaal-darwinistische’ gedaante, maar verworpen zodra het echte darwinisme aan het licht treedt. In een recent Republikeins presidentieel debat staken maar liefst drie kandidaten hun hand op in reactie op de vraag: ‘Wie gelooft er niet in evolutie?’²¹ Geen wonder dat scholen aarzelen om de evolutietheorie te onderwijzen en dat dierentuinen en musea voor natuurlijke historie het e-woord vermijden. De haat-liefderelatie met de biologie is de eerste grote paradox van het Amerikaanse politieke landschap.