AN TON
DE KOM

AN TON
DE KOM

BIOGRAFIE

1898–1945 | 1945–2009

ALICE BOOTS EN
ROB WOORTMAN

UITGEVERIJ CONTACT
AMSTERDAM | ANTWERPEN

© 2009 Alice Boots en Rob Woortman

Omslagontwerp & typografie binnenwerk: Bart van den Tooren

Omslagillustratie: fragment van foto Anton de Kom, 1921 (familiearchief)

ISBN 9789025434885

D/2009/0108/962

NUR 321

DEEL 1

1898–1945

HET GEDICHT UIT HET POëZIEALBUM VAN JUDITH DE KOM.

EEN

Frimangron

Damon, zoon van Doortje.1 In hellend schoonschrift voegt een inspecteur de naam van Damon toe aan een lijst waarop de namen van de slaven van plantage Molhoop geschreven staan. De inspecteur wordt vergezeld door de districtsheelmeester en samen gaan zij de plantages van het district Boven Cottica af om het aantal gezonde slaven dat daar aanwezig is te registreren.2 Het is 29 maart 1863 en op 1 juli zal de slavernij worden afgeschaft.3 Elke eigenaar heeft recht op een tegemoetkoming van gemiddeld 300 gulden voor iedere slaaf die hij bezit. Een jaar geleden vond ook al een telling plaats, maar in de tussentijd zijn er kinderen geboren en ouderen overleden, dus moet de administratie worden bijgewerkt. Suriname telt in die dagen ongeveer 35 000 slaven, terwijl er in de afgelopen drie eeuwen circa 225 000 Afrikanen zijn ingevoerd. Vele duizenden slaven zijn weggelopen en leven in de binnenlanden, vanwaaruit zij regelmatig strijd tegen de blanken voeren. Anderen zijn vrijgelaten. Verder heeft het harde slavenleven de bevolkingsaanwas onder de slaven beperkt.

Molhoop is een suikerplantage. Het verwerken van suikerriet tot suiker is zwaar werk dat veel mankracht vereist en er zijn op dat moment zo’n 180 slaven op de plantage. Ze zwoegen zes lange dagen in de week, soms, in het seizoen van de oogst, zelfs tot laat in de avond. Damons moeder Doortje en ook zijn vader Frans horen met hun hele familie bij de plantage. De eigenaar van Molhoop, Hendrik Jan Veldwijk, heeft de plantage van zijn vader geërfd. Die had Molhoop met de omliggende plantages De Gekroonde Pauw en De Oude Bijenkorf tot één onderneming samengevoegd.4 Zoon Hendrik Jan is predikant in Amsterdam en in 1863 al gepensioneerd. Hij is dan 61 en vertoont zich nooit op de plantage; een bedrijfsleider neemt zijn zaken waar.

Als dan op 1 juli 1863 vanuit Fort Zeelandia 21 kanonschoten het einde van de slavernij aankondigen, betekent dat nog niet dat Damons familie volledig vrij is. Om de overgang voor de plantagehouders te vergemakkelijken, vaardigt de Nederlandse koloniale overheid een regeling uit, het Staatstoezicht geheten, die de voormalige slaven verplicht nog tien jaar voor een nader af te spreken loon op de plantages te blijven werken.

Niet ver van Molhoop vandaan ligt de koffieplantage Charlottenburg. Rond 1835 koopt De Haagse Maatschappij ter Uitbreiding van het Christendom onder de Slaven de plantage op en stelt deze als zendingspost ter beschikking aan enkele zendeling-echtparen van de Evangelische Broedergemeente, ook wel Herrnhutters genoemd.5 Met Charlottenburg als uitvalsbasis maken de broeders op gezette tijden wekenlange tochten over de rivier langs de plantages in het Commewijne-gebied om de plantageslaven tot het christendom te bekeren en hun enig onderwijs te geven.6 Wegen zijn er nog nauwelijks in het bosrijke land, waar alles snel overwoekerd is. De aan- en afvoer van de goederen van de plantages gaat via het water.

Op Charlottenburg bouwen de Herrnhutters een kerk en een school. Later stichten ze in Paramaribo en op plantage Beekhuizen een kweekschool voor onderwijzers.7 Hun inspanningen om de slaven onderwijs te geven en te bekeren hebben enig succes, hoewel de broederschap de rituelen behorend bij de uit Afrika afkomstige Winti-godsdienst stilzwijgend moet accepteren. Het huwelijk tussen man en vrouw dat de broederschap probeert te introduceren vindt daarentegen weinig ingang.8 Dat zogenaamde huwelijk wordt door het gouvernement oogluikend toegestaan, maar stelt in werkelijkheid juridisch weinig voor. De praktijk was dat man en vrouw gescheiden konden worden verkocht, hoewel dat zelden voorkwam, want het leidde tot te veel onvrede onder de slaven. De verbintenis tussen man en vrouw en die tussen vader en kind(eren) werd nooit erkend.

Damons moeder en zijn vader Frans9 zijn door de Herrnhutters getrouwd, wat blijkt uit een scheidingsakte die in 1871 door de broeders is opgesteld. Hun beider families zijn ook door de Herrnhutters gekerstend, wat bijgehouden is in de boeken van de Broedergemeente waarin geschreven staat op welke datum de familieleden zijn gedoopt en welke doopnaam zij kregen.10 Zo is bekend dat Damons grootmoeder Azemia in 1835 de doopnaam Jacoba kreeg, en haar man Lendor de naam Thomas. Het paar had behalve Dorothea (Doortje) nog vier kinderen: Gabriel Favoriet, Jacobus Abuis, Adolf Martin en August Stevanz Stephanus.11 In datzelfde doopregister staat dat Jacoba Azemia als veldmeid op Molhoop werkte. Dat betekent dat ze deel uitmaakte van de onderste lagen van de slavenhiërarchie en daarom bijna zeker donker van huidskleur was. Lichter gekleurde slaven werkten vaak in en om het huis en waren beter af. Thomas Lendor was, ook volgens dat register, afkomstig uit de Ibo-stam, slaafgemaakten die waarschijnlijk uit Nigeria waren ingevoerd en op verschillende plantages in Suriname terecht waren gekomen. Mogelijk behoort zijn familie tot de laatst aangekochte slaven, omdat het na 1807 verboden was om slaven te verhandelen.12

Ook na de afschaffing van de slavernij blijven de zendelingen van de Evangelische Broedergemeente hun werk doen en brengen zij de plantagearbeiders de eerste beginselen van het lezen en schrijven bij.13 De broeders geven niet alleen onderwijs, zij dragen ook de opvattingen van de Herrnhutters uit. Zij hebben de slavernij in het verleden nooit echt afgewezen, hoewel zij de wreedheid die de slaven wordt aangedaan afkeuren. In hun opvatting is de slavernij door God beschikt. De troost moeten de slaven vinden in de gedachte dat na dit leven het ware leven volgt. Als een mens in dit leven onrecht wordt aangedaan, dan zal de Heer dat ooit wreken. Wraak, woede en opstand zijn niet aan de mens gegeven, maar aan de Heer.

Het is een opvatting die zich in grote delen van de Surinaamse gemeenschap heeft geworteld. August Bottse is ver in de tachtig als hij in zijn stoel op de veranda van zijn huis in het moderne Paramaribo vertelt hoe hij ooit zijn vader vroeg naar de tijden van de slavernij:

Het was niet iets waarover gesproken werd en het was ongebruikelijk om ernaar te vragen. Ik herinner mij goed het antwoord dat mijn vader gaf toen ik dat wél deed: ik zal je erover vertellen, maar ik zal je niet vertellen over de wreedheden die begaan zijn, want we willen geen haat kweken.

Fransje, een kleindochter van de zus van Damon, Juliana Cornelia, vertelt als honderdjarige in haar bejaardenwoning in Zaandam:

We mogen niet haten, we moeten liefhebben. Geen wraak koesteren, wat je ook is aangedaan. De wraak is niet aan ons mensen, die is aan God.

Bij de zogeheten Emancipatie op 1 juli danken de voormalige slaven niet hun eigenaar of de overheid,14 ze zijn dankbaar dat zij de ellende hebben mogen overleven, dat zij sterk genoeg zijn geweest om aan het einde van alle ontberingen toch nog van hun vrijheid te mogen genieten. Uiteindelijk zijn zij God dankbaar dat Hij het zover heeft laten komen dat de slavernij is afgeschaft. Na tweehonderd jaar diepe ellende, waarin de slaven voor de wet geen persoon maar een object waren, hebben zij recht op persoonlijk eigendom, kunnen zij zich vrij bewegen in het land en krijgen zij een achternaam. In 1862 wil de koloniale overheid dat alle 35 000 slaven worden ingeschreven in de burgerlijke stand met het oog op hun komende vrijlating.15 Zij moeten ook een achternaam toegekend krijgen. Doortje kiest om een onbekende reden voor de achternaam De Kom. Doortjes man heet vanaf dat moment Boeksluit.16

Het moet aan de broeders van de EBG te danken geweest zijn dat Damon in zijn jonge jaren een zekere vorm van onderwijs heeft genoten, waarschijnlijk op de plantage zelf, in een schooltje of in een hoekje van een loods, waar een door de EBG opgeleide onderwijzer enkele uren per dag onderwijs gaf.17

De eigenaar van de plantage, Veldwijk, sterft in 1869 en niemand heeft interesse om zijn onderneming over te nemen. Molhoop wordt nog vóór 1870 buiten bedrijf gesteld. De kostgronden van de plantage, kleine akkers die door de slaven voor hun eigen onderhoud werden bebouwd, blijven in gebruik en worden zelfs uitgebreid. De familie van Damon wordt dankzij die kostgronden zelfstandig in de kleine landbouw. Ze verbouwen onder andere cassave en bananen.

Plantages die nog wel in bedrijf blijven, krijgen het moeilijk. Veel voormalige slaven keren ‘die oorden van verschrikking’ zoals Anton, Damons zoon, deze later zal noemen, de rug toe en zoeken hun geluk elders. De planters zijn daardoor genoodzaakt om andere goedkope werknemers te werven. Met behulp van de Nederlandse overheid worden in Azië nieuwe arbeidskrachten geronseld. Het begint met Chinezen uit Kanton en Hindostanen uit Brits-Indië. Als de invoer van Hindostanen door de Engelse overheid aan banden wordt gelegd, komen uit Indonesië de Javanen. Met scheepsladingen tegelijk worden zij aangevoerd om voor een hongerloon het werk over te nemen. Maar de neergang van het plantersrijk is niet tegen te houden. In 1903 zijn er nog maar 82 plantages, terwijl er rond 1800 nog zo’n 390 geteld werden.18 Op den duur rest van vele plantages nog slechts een naam op de kaart. Tegenwoordig duiden welluidende namen zoals Zorg en Hoop en Morgenstond woonwijken van Groot-Paramaribo aan. In de wijk Ma Retraite in Paramaribo-Noord staat nog een houten gebouwtje waarbij een bel hangt die in de tijden van de plantages het begin en einde van een werkdag aangaf.

Uiteindelijk trekt ook Damon, die inmiddels de doopnaam Adolf heeft aangenomen, weg van de plantage. In de jaren die volgen oefent hij verschillende beroepen uit, waaronder gouddelver en kleine landbouwer. Dat Adolf zijn geluk beproeft als goudzoeker ligt voor de hand, want goudwinning is kort na de afschaffing van de slavernij een rage. Suriname zou immers het eldorado zijn. Het gouderts, in de grond of meegevoerd door de Amazone, zou overal te vinden zijn. Adolf trekt naar Albina. Zijn activiteiten als gouddelver hebben succes, zoveel zelfs dat hij na verloop van tijd zelf een concessie verwerft en anderen voor hem laat werken.

De goudkoorts gaat zover dat ir. Lely, die eerder in Nederland de Afsluitdijk bouwde, het initiatief neemt een spoorlijn aan te leggen om het goud van Brokopondo naar Paramaribo te vervoeren. De spoorlijn krijgt een totale lengte van 173 kilometer. Het project blijkt echter verspilde energie. In 1908 wordt nog een flinke hoeveelheid goud (1210 kilogram) gevonden, maar daarna zakt de industrie in. De spoorbaan raakt stukje bij beetje in onbruik. Jaren later liggen hier en daar nog wat resten van wat ooit een spoorweg was. Op het oude station bij Onverwacht staat nog een roestige treinwagon, de ramen staren als holle ogen doelloos het landschap in.

In 1889 ontmoet Adolf Judith Jacoba Dulder. Hij heeft inmiddels al een dochter, Coba, die de achternaam van haar moeder, Adriaans, draagt. Hij heeft Coba’s moeder achtergelaten nadat het kind geboren is. Judith en haar familie behoren tot de gemanumitteerden, vaak lichtgekleurde slaven, die al voor de afschaffing van de slavernij zijn vrijgekomen. De grootmoeder van Judith, Marianna Jacoba Dulder, geboren in 1800, is met haar vier kinderen vrijgekocht in 1841. Later vestigen de Dulders zich in Paramaribo in de Pontewerfstraat op Frimangron (de naam betekent ‘grond van de vrije mensen’). Dat is de stadswijk waar vanouds de vrije slaven waren gaan wonen.

De eerste bewoners waren de slaven die gekocht waren voor het leger van de gouverneur om onder leiding van blanke officieren marrons op te sporen. Die ‘zwarte jagers’ kregen op Frimangron een stukje grond waarop ze wat groenten konden verbouwen en enkele stuks vee konden houden. In de periode dat de soldaten niet op ‘jacht’ waren, hoefde de overheid hun dan geen soldij te betalen, omdat zij in hun eigen onderhoud konden voorzien. Na hun ‘dienst’ werd hun de vrijheid verleend. Verder vestigen zich in Frimangron algauw de vroeg vrijgekochte slaven die niet op de plantage willen blijven wonen. Na de afschaffing van de slavernij is Frimangron in trek bij de overige vrijgekomen slaven.

HET GEBOORTEHUIS VAN ANTON DE KOM IN DE PONTEWERFSTRAAT (BEGIN JAREN TACHTIG).

Adolf leeft met Judith samen in de Pontewerfstraat. Die straat loopt oorspronkelijk door tot aan de Surinamerivier. Daar ligt een pontonwerf, waarnaar de straat is genoemd. Achter de huizen liggen kleine erven met manja-, sterappel-, tamarindeen broodbomen. Een enkeling heeft een tuin met geneeskrachtige kruiden. De bewoners van de houten huizen brengen het grootste deel van de dag buiten door. Als zij even tijd hebben, zitten zij in het schaduwrijke, betrekkelijk koele erf achter hun huis, waar zij kunnen genieten van een glas uitgeperst citroen-of lemmetjessap, aangelengd met suikerwater. Een verkoelende, frisse drank in de hitte van de tropendag. Op straat klinkt het geknars van ezelkarren en op sommige plaatsen kan men het getik van hamers horen. De meeste bewoners van Frimangron zijn ambachtslieden met een klein bedrijfje. Anderen hebben een winkeltje of lopen met hun waar op straat en venten onder luid geschreeuw zoetigheden uit. Een Javaan met een mand op zijn hoofd roept: ‘Tamarinde te koop.’ Anderen verkopen vis, want dat kunnen de mensen zich af en toe nog veroorloven. Vlees is weggelegd voor de welgestelden, die dichter bij het stadscentrum wonen.

In 1896 krijgen Judith en Adolf een dochter, Leonora Rudolphina Louisa, en twee jaar later, op 22 februari 1898, een zoon, Cornelis Gerhard Anton, roepnaam Anton.19 In 1900 volgt een derde kind, Julius Henri Jacques (Jules). Het paar is dan nog niet getrouwd, wat in die dagen heel gewoon is. Bovendien is een huwelijk tussen Judith en Adolf in de ogen van de familie van Judith niet gewenst. Judith is lichter gekleurd en heeft daardoor grotere kansen op de huwelijksmarkt. Adolf daarentegen heeft als donkergekleurd slavenkind een lagere status dan de Dulders. Hendrik George, een oudere broer van Judith, scheldt zijn zwager in een dronken bui minachtend uit voor ‘plantageneger’.

Het paar verschilt niet alleen in maatschappelijke status, er is ook nog een geloofsverschil. Adolf behoort tot de Evangelische Broedergemeente, terwijl de Dulders katholiek zijn. Toch trouwen Judith en Adolf in 1902. Om moeilijkheden met de katholieke kerk te voorkomen, laten zij het huwelijk niet kerkelijk inzegenen en trouwen zij alleen voor de burgerlijke stand. In de jaren daarna krijgt het echtpaar nog drie kinderen, een zoon, Henri Walter Max (1905), en twee dochters: Françoise Juliette Elizabeth (1903), Fransje genoemd, en Edwina. Van de laatste, vermoedelijk geboren in 1907, is weinig bekend. Het meisje was melaats en werd, zoals dat vaak gebruikelijk was, verborgen gehouden.20 In de stamboom die Judith, de dochter van Anton, later met behulp van haar oom Jules maakt, komt Edwina niet voor.

Uit alles blijkt dat Judith een eigenzinnige vrouw is, die haar eigen weg gaat. Misschien heeft haar zoon Anton die eigenzinnigheid van zijn moeder geërfd. Bovendien wordt Anton niet opgevoed met de deemoedige houding van de Herrnhutters. Zijn moeder is dominant in het gezin en voedt de kinderen katholiek op. Anton wordt gedoopt in de St. Bonifaciuskerk in de Wanicastraat en gaat naar de katholieke school.21 De invloed van zijn vader op de opvoeding is gering, omdat deze als goudzoeker vaak maandenlang van huis is. Alleen de reistijd naar de goudmijn neemt al enkele dagen in beslag. Als Adolf thuiskomt is het feest. Op een van zijn reizen naar het binnenland brengt hij een powisi mee: een grotendeels zwarte vogel met een witgele snavel. De vogel is tam. Volgens de overlevering komt de powisi voor op plaatsen waar goud te vinden is, want zij zouden net als kraaien verzot zijn op het blinkende metaal. Antons vader maakt van de gelegenheid gebruik om uit te gaan met vrienden. Als hij niet uitgaat, zit hij in een hoekje in de Bijbel te lezen.

Judith hosselt, maar anders dan haar zoon Anton later zal beweren, betekent dat niet dat het gezin in armoede leeft. Zij bakt taarten en gebak op bestelling.22 Haar gebak is geliefd onder de gegoede burgerij van Paramaribo en de bestellingen komen vanuit de hele stad. Zij maakt van haar goede naam gebruik om naast gebak verschillende andere waren als zeep, blauwsel, cacao, gom en stijfsel, dat uit cassavemeel is bereid, te verkopen. Zij is trots op haar ondernemerschap en die trots werkt door in haar opvoeding. Het gevolg is dat de kinderen opgroeien met een zeker zelfbewustzijn dat later zo kenmerkend is voor Anton, maar ook voor zijn zusje Fransje. Judith heeft een naam hoog te houden en in tegenstelling tot veel andere gezinnen in de wijk wordt in huize Dulder niet gegokt of gedronken. Het gezin bemoeit zich weinig met de rest van de buurt. De kinderen spelen op het erf en houden zich niet op met ‘straatjongens’ uit de omgeving. Als ze toch kattenkwaad uithalen, kunnen ze van Judith een paar klappen krijgen. Rond 1930 gaat het de familie Dulder redelijk goed, want zij bezit zelfs drie huizen in de Pontewerfstraat: op de huisnummers een, twee en zes.

Adolf, zachtmoediger van aard, slaat zijn kinderen nooit. Door gebrek aan zakelijk inzicht verliest hij zijn goudconcessie, maar hij zet zich algauw over de teleurstelling heen en koopt een stukje grond buiten Paramaribo en later bij het Pad van Wanica voorbij Lelydorp. Daar verbouwt hij groente en fruit. Als de kinderen vrij van school zijn, rijden zij mee met de ezelskar om op het land te helpen. Het zijn prettige tochten, tijdens de trage rit maken de kinderen en hun vader veel plezier.

Op school mag Anton alleen Nederlands praten.23 Nog vele jaren later wordt verteld dat als een leerling op school Neger-Engelsch (Sranantongo) spreekt, hij honderd strafregels moet schrijven: ‘Ik mag geen Surinaams spreken, want dan wordt mijn mond vies.’ Anton krijgt daar les van een Tilburgse broeder in onder meer de Nederlandse geschiedenis. ‘Als kind wisten wij alles van Michiel de Ruyter’, zal hij later schrijven. Hij voegt eraan toe:

Geen beter middel om het minderwaardigheidsgevoel bij een ras aan te kweken, dan dit geschiedenisonderwijs waarbij uitsluitend zonen van een ander volk worden genoemd en geprezen. Het heeft lang geduurd voor ik mijzelf geheel van de obsessie bevrijd had, dat een neger altijd onvoorwaardelijk de mindere zijn moest van iedere blanke (…) Ik herinner mij, hoe trots wij als kleine jongens waren wanneer blanke schoolmakkers zich verwaardigden ons bij het knikkeren de stuiters af te winnen. Dezelfde Europeesche jongens die zich te verheven voelden om ons thuis te ontvangen. En het scheen ons billijk toe! Zoozeer had de geschiedenis der schoolboekjes ons het stempel der minderwaardigheid opgedrukt.

Over de slavernij en de geschiedenis van zijn eigen volk krijgt Anton niets te horen. Ook op scholen van de Broedergemeente wordt niet zoveel over die slavernij verteld, maar die scholen vieren op emancipatiedag (1 juli), het latere keti koti, wel de afschaffing van de slavernij. Hoe minder Anton over de tijd van de slavernij te horen krijgt, hoe groter zijn nieuwsgierigheid naar die tijd wordt.

Om het gezin heen, in de Pontewerfstraat en in de Hofstraat, woont veel familie. Tantes, neven en nichten lopen in en uit. Van hen heeft Anton waarschijnlijk de verhalen over de herkomst van zijn achternaam gehoord. Zo denkt hij dat zijn achternaam is afgeleid van een slavenhouder die Mok heette. Het (omgekeerd) vernoemen naar een eigenaar kwam bij de naamgeving inderdaad vaker voor en dit was onder de voormalige slaven ook bekend. Maar in het geval van Anton is die omkering allerminst zeker. Onder de eigenaren van Molhoop komt de naam Mok niet voor. Fransje, de kleindochter van Adolfs zuster, vertelt dat zij altijd van haar moeder heeft gehoord dat de Franse achternaam Lecomte de oorsprong zou zijn, wat ook onwaarschijnlijk is, want in de geschiedenis van Molhoop spelen de Fransen geen enkele rol.

Antons zusje herinnert zich dat hij steeds maar weer verhalen over de slavernij wilde horen. En hoewel er gewoonlijk weinig over de slaventijd wordt gesproken, zijn er, als hij door blijft vragen, verhalen genoeg. Overleveringen zoals over de wrede slavenhoudster die uit jaloezie de borsten van een slavin liet afsnijden om die haar man als maaltijd voor te zetten. En altijd over de ‘Spaanse bok’, zó’n wrede straf dat Anton er later keer op keer in zijn boek Wij slaven van Suriname op zou terugkomen:

Bij deze straf werden den slaaf de beide handen tezamen gebonden, dan wrong men de knieën er door en stak vervolgens een stok tusschen de saamgebonden handen en opgetrokken knieën. Deze stok werd stevig in de grond bevestigd en daarna begon de geseling met een bundel tamarinderoeden (een zeer hard en knoestig hout). Was de slaaf op de bovenliggende zijde doorgeslagen, zoodat het vleesch geheel rauw was, dan werd hij omgekeerd om vervolgens de andere zijde in denzelfde toestand te brengen.

De verhalen over de martelingen uit die tijd zullen hem nooit meer loslaten en later zal hij nog vele malen schrijven over het keiharde rechtssysteem dat ten tijde van de slavernij in Suriname werd gehanteerd. De planter of zijn opzichter mocht de slaven zelf straffen. Slaven konden voor een onrechtvaardige behandeling wel klachten indienen bij de overheid, maar dat gebeurde weinig. Als een klacht al gegrond werd verklaard, wachtte de slaaf terug op de plantage een weinig benijdenswaardig lot. Een aantal zeer zware straffen – waaronder de doodstraf – was voorbehouden aan de overheid. In die gevallen vond ook een vorm van proces plaats, waarbij het zelden voorkwam dat een slaaf werd vrijgesproken. De behandeling van de slaven was overigens niet overal even wreed en verschilde van plantage tot plantage. Maar als er excessen plaats hadden gevonden, en dat kwam regelmatig voor, dan bepaalden die nog lang de sfeer op de plantage.

Soms komt er een oude tante, die nog in de omgeving van Molhoop woont, bij Antons vader op bezoek. Van haar verneemt Anton dat er vroeger in zijn familie een man is geweest die van de plantage is weggelopen. Sommige slaven deden dat wanneer de directeur op hun plantage zijn slaven wreed behandelde. Het was een vorm van verzet, zoals naast vormen van sabotage ook vergiftiging van de plantagehouder of de directeur voorkwam. Anderen liepen weg omdat ze bang waren voor straf, bijvoorbeeld omdat ze iets gestolen hadden. Op zich was het eenvoudig om het bos achter de plantage in te lopen en zich daar een tijdlang te verbergen. De meeste slaven kwamen na verloop van tijd weer terug, en het ‘tijdelijk weglopen’ schijnt een min of meer geaccepteerd verschijnsel geweest te zijn. Er waren ook slaven die voorgoed wegbleven en zich aansloten bij groepen die al langer in het bos leefden, de zogeheten marrons. Ook de wegloper uit Antons familie kwam niet meer terug. Misschien heeft hij een vak geleerd en heeft hij zich op een andere plantage als vrij man gepresenteerd.24 Misschien heeft hij zich bij een groep andere weglopers gevoegd die in de bossen een eigen bestaan hebben opgebouwd door daar zogeheten kostgronden aan te leggen. Niemand die het weet – de banden met familie en vrienden zijn definitief verbroken.

In mei 1910, Anton is dan twaalf jaar oud, gonst het van de berichten dat er een samenzwering tegen het koloniale bewind is ontdekt. De samenzwering staat onder leiding van een merkwaardige man, de Hongaar Franz Pavel Killinger. Killinger is avontuurlijk aangelegd en trekt reeds op jeugdige leeftijd naar West-Europa. Hij vestigt zich in Nederland waar hij dienst neemt in het Nederlandse Koloniale Leger. Hij dient zijn tijd in Suriname en als hij afzwaait, blijft hij in de kolonie, waar hij werk vindt bij de politie. Hij brengt het tot inspecteur in dienst van het gouvernement. De armoede onder de bevolking maakt diepe indruk op hem en hij vat het plan op de leiding van het land over te nemen om verandering in de situatie te brengen. Het blijft echter bij plannen, want de voorbereidingen tot een opstand worden door de overheid vroegtijdig ontdekt. Killinger en zijn aanhangers worden gearresteerd en opgesloten. De actie blijft na hun arrestatie nog enige tijd de belangstelling van de pers trekken en een tijdgenoot schrijft dat Killinger zeker op de steun van de lagere klasse had kunnen rekenen ‘wegens den stillen haat tegen het Hollandsch Bestuur’.

In de grote droge tijd komt Anton van de lagere school en schrijven zijn ouders hem in voor de katholieke Paulus-mulo.25 Het is een eliteschool, want de mulo – er zijn er maar vier van – is de hoogste vorm van onderwijs die Suriname in die dagen kent. Volgens sommigen is er, ondanks de ambitieuze sfeer in het gezin, geen geld om Anton te laten studeren. Maar zijn omgeving ziet dat hij intelligent is en zijn schoolgeld zou door anderen betaald zijn. Antons zoon Cees heeft van een tante vernomen dat een zekere mijnheer Van Dijk de studie van Anton bekostigd heeft. Anton zou hem zijn opgevallen als een goede leerling en hij zou het zonde hebben gevonden dat talent te verspillen. Verder is er weinig over deze geheimzinnige mijnheer Van Dijk bekend.

Ook Antons zus Fransje heeft een opleiding gevolgd: zij wordt kleuterleidster. Het verhaal dat het gezin over onvoldoende geld zou beschikken, is vermoedelijk vele jaren later door Anton zelf in het leven geroepen. Het gerucht kan ook ontstaan zijn omdat Anton voornamelijk opgroeit bij een tante die in betere doen was. Deze tante, Anne de Vries-Dulder, een zus van Antons moeder, woont in de Domineestraat en drijft een ijzerhandel. Antons dochter Judith benadrukt dat het in die tijd vaker voorkwam dat enkele kinderen uit een Surinaams gezin ‘opgebracht’ werden door een familielid dat kinderloos was.

De school ligt net als de Domineestraat in het centrum van Paramaribo. De zeldzame keren dat Anton van de Pontewerfstraat naar school loopt, valt hem het verschil tussen de wijken van de stad op. Zijn eigen wijk heeft eenvoudige houten huizen, zonder riolering. Dichtbij is het galgenveld, waar nog niet lang geleden de slaven werden opgehangen die waren betrapt op een misdrijf. Verder het centrum in loopt hij voorbij de markt aan de Waterkant en langs de winkels, die steeds vaker gedreven worden door Chinezen en Hindostanen. Als Anton de school nadert, passeert hij de royale, wit geschilderde huizen van de vroegere blanke elite.

Later zal Anton ontdekken dat Paramaribo vooral in de achttiende eeuw een lusthof voor sommige kolonisten is geweest. Die elite ging niet te voet door het warme Paramaribo, maar liet zich vervoeren in rijtuigen. Hun kleding was gemaakt van zijde en fluweel met gouden en zilveren franjes, gouden knopen en gespen. De slaven liepen blootsvoets achter hen aan, want zij mochten volgens het slavenreglement geen kousen en schoenen dragen. De kolonisten, zo wil de geschiedschrijving, gaven zich over aan kaartspel en eet- en zuippartijen. Het aantal twisten en vechtpartijen was zo groot, dat deze regelmatig voorkomen in de notulen van gouverneurs en raden. Anton zal, als hij eenmaal volwassen is, deze kolonisten in zijn boek verwijten ‘dat de bezittende klasse van Suriname heeft gedanst tot ze er bij neerviel, maar dat ze niets, maar dan ook niets van enige culturele waarde hebben nagelaten’. Veel kolonisten kwamen inderdaad naar Suriname om fortuin te maken om daarna weer zo snel mogelijk naar hun eigen land terug te keren.

Achter de huizen in het centrum van de stad zijn nog resten van de onderkomens voor de slaven te vinden. De verblijven maken deel uit van de nevengebouwen, zoals stallen en bergplaatsen. Later worden de gebouwen door de lagere klasse in gebruik genomen als woonruimte. Een gezin, of moeder met kinderen, moet het doen met een of twee kamers. Op het erf is een gemeenschappelijke kookplaats.

In Wij slaven van Suriname nodigt Anton de lezer uit om met hem mee te kijken:

Maakt, waarde Nederlanders, liefst op een droogen dag, een wandeling door de onbestrate maar breede en met tamarinde –, oranje – en palmboomen beplante straten van Paramaribo. Bewonder de statige steenen heerenhuizen welke in verschillende eeuwen door de bezitters aan de straten gebouwd zijn en ga dan, indien gij de moed hiertoe kunt verzamelen, door de negerpoort het erf op.26

Weerzijds een modderig pad liggen de oude verwaarloosde eenkamer-krotwoningen der vroegere slaven, waar thans de vrije proletariërs van Suriname wonen. Geen rioleering, geen electrische verlichting, geen waterleiding in de huizen. Ergens aan het einde van het erf staat een wrak privaat. Al wat gij ziet spreekt van armoede en ontbering. Slechts weinig is hier veranderd sedert de slavernij afgeschaft werd.

In de Mgr. Wulfinghstraat, een zijstraat van de Gravenstraat (tegenwoordig de Henck Arronstraat), staat de St. Paulus muloschool. Het gebied is het domein van de katholieke kerk. Op de hoek rijst de kathedraal van Sint Petrus en Sint Paulus op. Het gebouw, dat ver boven zijn omgeving uittorent, heeft het uiterlijk van een West-Europese gotische kathedraal, maar dan helemaal uit geel geschilderd hout opgetrokken.

Op school wordt verteld dat de kerk het grootste houten gebouw van Zuid-Amerika is. In het middenschip van de kerk hangt een groot kruis met een beeld van Jezus Christus. Het gezicht van Jezus is wit. Ook de heiligen Petrus en Paulus, naar wie de kerk genoemd is, zijn blank. Het verhaal van Christus’ kruisiging is in reliëf aan de wanden afgebeeld. Christus draagt een lang, wit gewaad en zijn bruine haren vallen golvend tot op zijn schouders. Nergens op de voorstelling is een kleurling te bekennen, tenzij er een verwijzing is in het grijze, naar bruin neigende gelaat van het beeld van de Madonna, die wat onhandig het kindje Jezus voor zich ophoudt, dat al een even donkere ondefinieerbare teint heeft. Maar verder is de sfeer die de aankleding van het imposante houten gebouw ademt, volledig westers.

Na schooltijd slaat Anton een enkele keer links af als hij uit de Mgr. Wulfinghstraat komt. Hij loopt dan niet langs de kathedraal maar rechtstreeks in de richting van de rivier en komt door het bestuurlijke hart van Suriname. Tussen de rivier en het begin van de Gravenstraat liggen de gouvernementsgebouwen. In de geveltop van het gebouw van Financiën prijkt een groot metalen medaillon met de beeltenis van koning Willem III. De man is populair in die dagen, want hij heeft in 1863 als koning de Emancipatiewet ondertekend, waardoor het beeld is ontstaan dat hij persoonlijk de slavernij heeft afgeschaft. De onthulling van het medaillon, in 1913, gaat met veel vertoon gepaard. Aan de rivier ligt het Fort Zeelandia en op het plein staat het witte majestueuze paleis van de gouverneur. Rechts vanaf het paleis gezien verrijst het Hof van Justitie. Het zijn de enige gebouwen in Paramaribo die opgetrokken zijn uit baksteen.

De gouverneur vertegenwoordigt samen met de Staten, het parlement, de wetgevende macht. Alleen mensen die een flinke som aan belasting betalen, hebben kiesrecht, zodat het parlement slechts 2% van de bevolking vertegenwoordigt. Deze kiesgerechtigden komen bijna geheel voort uit de stedelijke elite van Paramaribo. Het parlement heeft bovendien geen zeggenschap over alle overheidszaken. Zo wordt de begroting door de Nederlandse overheid in Den Haag vastgesteld, omdat Suriname over te weinig staatsinkomen beschikt om die begroting zonder Nederlandse steun rond te krijgen.

Tegen de tijd dat Anton de mulo bijna heeft afgerond, woont voor een korte tijd de kleindochter van Adolfs zuster bij hen thuis. Het meisje is geboren in 1907. Voluit heet zij Francis Rudolphina. Door haar moeder wordt zij Fransje genoemd, net als Antons tweede zusje. Om verwarring te voorkomen noemt Antons moeder haar daarom Sies. De vader van Fransje heeft het meisje, haar oudere zusje en haar moeder kort na de geboorte van Fransje in de steek gelaten. Als de moeder van Fransje werk kan krijgen op de nog in bedrijf zijnde plantage Dordrecht aan de overkant van de Surinamerivier, besteedt zij het meisje uit aan Antons moeder.

Omdat Fransje de dochter is van Adolfs zuster, komt zij in de ogen van Judith uit een lagere klasse. Terwijl Anton en de andere kinderen uit het gezin naar school gaan, laat Antons moeder het jonge meisje met haar waren venten. Fransje draagt geen schoenen en moet blootsvoets de straat op.

De kinderen hadden allemaal kousen en schoenen en gingen naar school. Nee, het was geen arm gezin. Ook niet rijk, gewoon middenstand. Alle kinderen gingen goed gekleed en ze gingen allemaal naar school. Behalve het jongste zusje, Edwina, die was melaats en is vroeg gestorven.

Fransje mag pas naar school als zij klaar is met haar werk en dat is laat, want Antons moeder laat haar veel doen. Zij moet niet alleen Judiths waren rondbrengen, zij doet ook de boodschappen en helpt mee in het huishouden, zodat zij vaak veel te laat op school komt. Fransje eet niet met het gezin mee en krijgt haar maaltijd pas later, als zij klaar is met haar werk of pas na schooltijd.

Ik mocht pas naar school als ik mijn werk gedaan had en ik kwam vaak te laat. Vaak kreeg ik dan pas om vier uur eten. Ik herinner me nog dat ik de hele dag honger had. Soms als ik brood moest halen, at ik een van de broodjes op. Maar ik was wel bang dat ik betrapt zou worden.

Het tekent de hiërarchische verhoudingen die onder de voormalige slaven heersen en al in de slaventijd zijn ontstaan. Het zijn verhoudingen die langzamerhand ook door de slaven zelf zijn overgenomen. De donkergekleurde Afro-Surinamers staan in Antons tijd laag op de maatschappelijke ladder. Maar niet het hele gezin gedraagt zich hooghartig tegen het meisje. Over Anton herinnert zij zich:

Hij was heel erg aardig. Ik moest eigenlijk ‘oom’ tegen hem zeggen, maar we verschilden te weinig in leeftijd, dus zei ik gewoon ‘Anton’. Het was een stille jongen, hij zei niet zoveel en zat altijd met zijn neus in de boeken.

Fransje blijft niet lang bij de familie. Als haar moeder ontdekt hoe het meisje wordt behandeld, haalt zij haar bij de familie weg. Fransje weet nog precies hoe dat gegaan is.

Ik had honger en voelde me erg ongelukkig. Ik verlangde naar mijn moeder en op datzelfde moment stond daar ineens mijn moeder op het erf. Ik was zo dankbaar. Tante Judith was geschrokken want zij riep vanuit de keuken: ‘Sies, kom je eten?’ Mijn moeder was verbaasd en vroeg: ‘Heb je dan nog niet gegeten?’ Zij werd woedend en heeft me die dag meteen mee naar huis genomen.

Enkele maanden nadat Fransje het huis heeft verlaten, behaalt Anton zijn mulodiploma. Hoe Anton de eerste jaren nadat hij de mulo heeft verlaten rondkomt, is niet duidelijk. Kort nadat Anton zijn school heeft afgemaakt, treedt hij als jongste bediende in dienst bij het administratiekantoor H.C. Cooke. Het werk zet hem aan om een boekhouddiploma te behalen. Omdat Suriname naast de mulo nog geen rijksopleidingen kende, zal hij het diploma bij een particuliere instantie hebben behaald. Zijn ijver levert hem bij de firma echter geen voordeel op. Was hij minder donker van huidskleur geweest, dan had hij ongetwijfeld meer kans op promotie gehad.

De hogere salarissen zijn echter niet voor hem, een donkere creool, weggelegd. Die gaan naar blanken – Hollanders – of naar mensen met een lichtere tint. Anton weet allang dat een lichte huidskleur status geeft, hij is met dat gegeven opgevoed. Zo herinnert hij zich later dat het zusje van een vriend niet met haar eigen broertje gezien wilde worden, omdat diens huidskleur een schakering donkerder was dan de hare. Zijn moeder laat zich op haar lichtere kleur voorstaan. Anton zelf echter heeft de donkere huid van zijn vader en ervaart dat algauw als een nadeel. Toch is hij trots. Hij komt uit een middenstandsgezin, hij heeft de mulo afgemaakt. Hij ziet er goed uit. Dat weet hij en dat maakt hem ijdel. Al tijdens zijn jeugd ziet hij er geen been in om zijn jongere zusje voor een paar centen zijn schoenen te laten poetsen. In zijn vrije tijd is hij een verdienstelijk danser. Samen met wat vrienden richt hij een dansclubje op, waar ze zich oefenen in stijldansen. Maar als het even kan, zit hij te lezen. Nauwkeurig en gedisciplineerd als hij is, wil hij dat zijn boeken en aantekeningen altijd op de plek blijven liggen waar hij deze achterlaat. Familieleden weten dat ze op een uitbrander kunnen rekenen als ze het wagen iets te verplaatsen.

Anton ergert zich zo aan het lage honorarium dat de firma Cooke hem betaalt, dat hij zijn ongenoegen bij een collega kenbaar maakt. Samen kunnen zij wellicht bij de directie op een salarisverhoging aandringen. Een collega met wie hij het voorstel bespreekt, schrikt echter dadelijk terug. Hoe haalt Anton het in zijn naïeve hoofd om tegen de directie te klagen over het salaris? Begrijpt hij dan niet dat hij op staande voet zal worden ontslagen? Zijn collega raadt Anton aan over de kwestie te zwijgen en er in ieder geval tegen hem niet meer over te beginnen. Voor je het weet zou hij voor een opruier kunnen worden aangezien.

Vanaf die dag voelt Anton zich al helemaal niet meer thuis bij de firma Cooke. Het gebrek aan solidariteit onder zijn collega’s kwetst hem en hij besluit april 1916 ontslag te nemen. Enkele maanden later, in juli, vindt hij een nieuwe baan als assistentboekhouder bij de Balatacompagnie.

HET LOFFELIJK ONTSLAG BIJ DE FIRMA COOKE.

Het kantoor dat bij de fabriek van de Balatacompagnie is gevestigd, staat dicht bij de haven waar de balata verscheept wordt. Het is op dat moment een van de belangrijkste exportproducten van Suriname en dient als grondstof voor onder andere rubber. De exploitatie vindt plaats diep in het nauwelijks ontsloten binnenland, in het zuiden van het district Nickerie.

De arbeiders die de fabriek in dienst heeft, de zogenaamde balatableeders, zijn vaak maanden van huis. Zij moeten voor hun werk een lange moeizame reis naar de binnenlanden van Nickerie maken en voordat zij aan het aftappen van de bolletriebomen kunnen beginnen, moeten zij eerst nog een kamp bouwen. De reistijd en de tijd die nodig is een kamp in het moeilijk begaanbare regenwoud op te zetten, betaalt de compagnie niet uit aan de arbeiders. Zij krijgen slechts loon voor de hoeveelheid afgetapte balata. Algauw ontdekt Anton dat de contracten van de arbeiders ware wurgcontracten zijn. Zo mogen de arbeiders, zolang zij onder contract staan, niet zonder schriftelijke toestemming het gebied waar zij werken verlaten. Binnen dat gebied mogen zij zich alleen maar ophouden op de daartoe aangewezen terreinen. Overtreding wordt bestraft met boetes die op het salaris worden ingehouden. Het zijn bepalingen die Anton doen denken aan de tijden van de slavernij. Bovendien valt hem op dat er bij het afrekenen en wegen van de balata door de opzichters gesjoemeld wordt. De balatableeders, meestal analfabeet, houden niet bij hoe groot hun voorschot is geweest en bij de eindafrekening steken de opzichters een deel van het salaris voor de arbeiders in hun eigen zak.

Anton kent een magazijnbediende, Spalburg, die toegang heeft tot de opslagloodsen. Dankzij deze Spalburg kan ook Anton de loodsen gemakkelijk binnenkomen. Daar spreekt hij met de balatableeders, die net terug zijn uit Nickerie of op het punt staan naar dat gebied te vertrekken. Na verloop van tijd begint hij hun enig onderwijs in lezen en schrijven te geven, zodat zij bij afrekening de bedragen zelf enigszins kunnen controleren. Maar hij geeft hun niet alleen onderwijs, hij probeert hen ook op te voeden. Zo probeert hij hen te overtuigen om het drinken te matigen, omdat dat vaak leidt tot vechtpartijen of overtreding van de vele regels, wat de arbeiders alleen maar geld kost. Bovendien legt hij hun uit dat het verstandig is wat geld opzij te leggen zodat zij ooit een zelfstandiger bestaan kunnen gaan leiden. Er bestaan in die dagen nog geen vakbonden of politieke partijen, dus is Anton op zijn eigen kracht en inzet aangewezen. Maar gezien zijn inzet lijkt het wel of het socialisme hem aangeboren is. ‘Altijd alles samen delen. Eerst een ander geven, dan jezelf.’ Het is een credo waarmee hij later ook zijn kinderen zal opvoeden en dat zal ze hun hele leven bijblijven.

De toekomst in Suriname biedt Anton maar weinig mogelijkheden. De maatschappij waarin hij leeft, is klein. De verhoudingen liggen vast. Blanken bekleden de midden- en topposities. Gekleurde Surinaamse ambtenaren worden in hun promotiekansen achtergesteld bij de uit Nederland afkomstige ambtenaren. Ook het werk bij de Balatacompagnie biedt Anton geen kans op een behoorlijke promotie en uiteindelijk heeft hij hier even weinig perspectief als bij het kantoor van H.C. Cooke. Het gebrek aan uitzicht op maatschappelijke vooruitgang leidt ertoe dat Anton als hij een kleine vier jaar bij de Balatacompagnie werkt, begint te overwegen Suriname te verlaten. In het voorjaar van 1920 nemen zijn gedachten hierover steeds vastere vorm aan. In de afgelopen jaren heeft hij zuinig geleefd en iedere maand wat geld opzijgelegd. Dat geld kan hij nu goed gebruiken als een buffer om de eerste tijd in het buitenland door te komen. In juni haalt hij bij de secretarie een bewijs van goed gedrag op en maakt hij alle benodigde papieren in orde om het land te kunnen verlaten.

Gesloten als hij is, spreekt hij met niemand over zijn voornemen. Omdat hij bij zijn tante woont, weet zijn familie van niets. Deze ontdekt pas dat hij plannen heeft om weg te gaan, als hij op 29 juli ontslag neemt bij de Balatacompagnie.27

Enkele dagen later vindt hij een schip dat hem als werkend passagier mee wil nemen. Anton pakt zijn koffer en verlaat de woning van zijn tante in de Domineestraat. Op weg naar de boot komt hij een werkzoekende tegen. Anton houdt er niet van als iemand van zijn eigen kleur met bedelen aan de kost komt en hij vraagt hem naar zijn naam. ‘Kleinhout,’ antwoordt de man. ‘Je kan mijn koffer voor me dragen,’ zegt Anton. En voor een paar centen draagt Kleinhout Antons koffer naar de boot.

ONTSLAG BIJ DE BALATACOMPAGNIE OMDAT ANTON DE KOM DE KOLONIE VERLAAT.

In de havenstad Port au Prince op Haïti gaat Anton van boord. Het is niet duidelijk of hij van meet af aan van plan was naar het eiland te gaan. Maar het eiland moet hem hoe dan ook hebben aangesproken. Belezen als hij is, zal hij hebben opgepikt dat de slaven daar met succes tegen hun Franse kolonisator in opstand zijn gekomen en kort na hun bevrijding in 1804 de Vrije Zwarte Republiek Haïti hebben gesticht. Een prestatie zonder weerga in de geschiedenis van de slavernij in de Caraïben. In dat land moet een andere, vrijere sfeer hangen dan in zijn eigen land. De kansen voor donkere mensen moeten hier beter zijn. Maar de werkelijkheid is anders. Het land heeft sinds de onafhankelijkheid weinig stabiliteit gekend en sinds 1915 wordt het bezet door de Verenigde Staten, die hun invloedssfeer in het Caraïbisch gebied proberen uit te breiden. Het bedrijfsleven is in handen van buitenlanders.

Anton heeft geluk en vindt bijna meteen werk bij de Societé Commerciale Hollandaise Atlantique en zo kan hij het eiland verkennen.28 Later is hij nooit op zijn verblijf in Haïti teruggekomen en dus zijn er geen indrukken van hem bekend. Maar afgaand op een reisverslag van de Amerikaanse schrijver en dichter Langston Hughes van precies tien jaar later, is de toestand van de zwarte bevolking op het eiland erbarmelijk. Hughes noteert dat een deel van de mensen blootsvoets loopt en niet kan lezen of schrijven. De creolen wonen in hutten en moeten hun kleren bij gebrek aan zeep wassen met een soort onkruid. Deze ‘lagere’ klasse werkt voornamelijk in dienst van de Amerikanen. De bovenlaag, bestaand uit mulatten, is corrupt. Niets wijst meer op een gevoel van eigenwaarde en trots onder de zwarte bevolking. Niets ook op een emancipatiebeweging zoals Marcus Garvey met zijn Universal Negro Improvement Association (UNIA) tien jaar eerder in het naburige Jamaica van de grond had proberen te krijgen, zonder veel succes overigens. Marcus’ finest hours zouden zich afspelen in het Harlem van de jaren twintig, de zwarte wijk van New York, waar ook Hughes woont.

Na twee maanden krijgt Anton van zijn tijdelijke werkgever te horen dat er geen werk meer voor hem is bij de Societé. Haïti blijkt hem geen bestaan te kunnen bieden en hij hoopt op Curaçao wel werk te vinden. Nadat in het begin van de eeuw olie is gevonden in Venezuela heeft de Koninklijke Shell besloten op Curaçao een raffinaderij te bouwen, die in 1915 in gebruik wordt genomen. De olie-industrie biedt niet alleen nieuwe werkgelegenheid voor de Antillianen, zij trekt ook veel Surinamers aan. Als Anton op Curaçao aankomt, ontmoet hij een oude bekende. Het is de magazijnbediende van de Balatacompagnie, Spalburg. Ook hij is afgegaan op de verhalen dat er veel en makkelijk geld te verdienen valt op het eiland, maar het is hem tegengevallen. Hij heeft nog steeds geen behoorlijke baan en hij vertelt Anton dat hij heeft besloten af te reizen naar het moederland, Nederland. Spalburg vertrekt en Anton blijft achter op Curaçao. Maar als blijkt dat hij ook op dit eiland geen geschikt werk kan vinden, monstert hij zich bij de eerste de beste gelegenheid aan als werkend passagier. Ditmaal op het stoomschip Hebe, dat koers zet naar Nederland.

ONTSLAG BIJ DE SOCIÉTÉ COMMERCIALE IN HAÏTI.

TWEE

Aan de overkant

In de late herfst van 1920 monstert Anton af. Zo maakt hij dadelijk kennis met het gure Nederlandse najaarsweer en dat is wennen voor iemand die een constante temperatuur van minstens 25 graden gewoon is. Niet alleen de temperatuur, ook de regen is anders. De regentijd in Suriname zet het halve land onder water. De meeste huizen zijn daar niet voor niets op hoge blokken, zogenaamde neuten, gebouwd. Ook als het regent, blijft de temperatuur er aangenaam warm. In Holland is de regen druilerig en koud en dringt door alles heen.

Van de bemanning van de Hebe heeft Anton vernomen dat hij na aankomst in Amsterdam het beste naar het Zeemanshuis kan gaan. Het tijdelijke adres is een goede uitvalsbasis om een kamer en werk te vinden. Op de boot vertelt een bemanningslid hem dat het huis, niet ver van de haven, aan het Kadijksplein ligt. Het tehuis, een grote kast met hoge ramen, maakt naar buiten toe een weinig uitnodigende indruk. De donkere baksteen kent Anton wel van de door Nederlanders opgetrokken gebouwen in het centrum van Paramaribo, maar in Amsterdam zijn die bouwwerken veel groter. Binnen in het Zeemanshuis zijn de gangen en zalen hoog en donker. In het trappenhuis weerkaatst hard het geluid van dichtslaande deuren.

Als Anton de deur van het onderkomen aan het Kadijksplein uit komt, lijkt de wind uit alle hoeken te komen. Maar het bleke zonnetje dat op de gevels aan de overzijde schijnt, maakt dat de raamkozijnen, onderling verschillend gevormd, bijna dansen in het licht. Links en rechts is water, de Nieuwe Herengracht en het IJ. Als hij de Nieuwe Herengracht op loopt in de richting van het Waterlooplein ziet hij een groene metalen ophaalbrug met grote tandraderen. Het is een van de eerste ophaalbruggen die door elektriciteit worden aangedreven. Verderop in de richting van het Jonas Daniël Meijerplein, dat aan het Waterlooplein grenst, doemt voor hem de Mozes en Aaronkerk op. De opengewerkte toren van de kerk is totaal anders van bouw dan alles wat hij ooit in Suriname heeft gezien. Dat geldt misschien nog wel meer voor de uit grijze steen opgetrokken toren van de Zuiderkerk, die altijd wel ergens tussen de huizen door zichtbaar is. Ondanks de opvallende architectuur overvalt hem een gevoel van benauwdheid als hij door de smalle straten van Amsterdam loopt. De huizen staan, anders dan in Paramaribo, dicht opeengepakt, tegen elkaar aan gebouwd.

Dit is dus het moederland. In Suriname zijn dat land en de mensen die er wonen altijd als superieur afgeschilderd. Maar Nederland valt tegen. De steden zijn groot en grauw in de ogen van iemand die geen ander land kent dan Suriname. Het landschap is saai vergeleken met de uitbundige Surinaamse natuur waar hij zo van houdt. Als Anton op straat loopt, staren de omstanders hem ongegeneerd aan. De verbijstering slaat helemaal toe als blijkt dat hij Nederlands spreekt. Soms vraagt iemand Anton zomaar of hij zich wel goed gewassen heeft. Het maakt hem razend, maar de Nederlander weet niet beter. Het is in die dagen nog heel gewoon als een zeepmerk op een affiche wordt aangeprezen door een blanke krullenbol – liefst een meisje – die een jongetje met een donkere huidskleur een stuk zeep laat zien onder het motto ‘Had jij je nu ook maar met Karnemelkzeep gewassen.’1 Anderzijds is Anton stomverbaasd als hij ziet dat het vuilnis door blanken wordt opgehaald. Hij kan zich maar moeilijk voorstellen dat er blanken bestaan die zich tot dergelijk werk moeten verlagen.

Anton moet het beeld van de Nederlander zoals dat hem in Suriname is voorgehouden al snel bijstellen. Een Surinamer is op de hoogte van huiselijke details in het ‘moederland’, zoals de stoof met kolen die Nederlanders gebruiken om hun voeten warm te houden. Nu komt hij erachter dat die kennis niet wederzijds is: Nederlanders weten niets van Suriname. Maar hoe had het ook gekund? De geschiedenisboeken die kinderen in die tijd uit hun kastjes halen, schotelen een vaderlandse geschiedenis voor die doordrongen is van een extreem nationalisme. Als de auteurs over oorlogen, stadhouders en kabinetten schrijven, heeft dat slechts één doel: de kinderen trots en vaderlandsliefde bij te brengen. Een enkele passage in een geschiedenisboek besteedt aandacht aan die andere Nederlandse kolonie, Nederlands-Indië. Suriname is in de geschiedenisboekjes bijna helemaal niet terug te vinden. Als de boeken het land al noemen, staan de daden van de West-Indische Compagnie centraal en niet Suriname en zijn bevolking.2 Kenmerkend is een tekst uit het Leerboek voor de onderwijzersopleiding uit 1911, waaruit blijkt dat de auteurs geen enkele afstand van de slavernij nemen.3

De aanzienlijkste bezitting der WIC, Suriname, kwam in de 18de eeuw tot vrij grooten bloei, dank zij den verbouw van suiker, katoen en cacao en niettegenstaande herhaalde slavenopstanden en aanvallen der Boschnegers (gevluchte slaven). Deze bloei kwam echter de Compagnie niet ten goede. Zij bleef kwijnen.

Het is precies wat Anton in het geschiedenisonderwijs in Suriname, dat als twee druppels water lijkt op het onderwijs in het ‘moederland’, zo heeft tegengestaan. Zijn volk wordt óf genegeerd, óf het wordt als de vijand beschreven.

In die dagen maken kleurige wandplaten die in de klaslokalen hangen, het onderwijs aanschouwelijk. Een kind dat zich in de klas verveelt, kan zijn blik laten afdwalen naar die platen. Als er dan een plaat van een van de buitengewesten tussen hangt, is dat een afbeelding van tabaksloodsen of theepluksters in Nederlands-Indië. Suriname schittert door afwezigheid. Ooit was er voor het aardrijkskundeonderwijs een serie zwart-witfoto’s van Oost- en West-Indië in omloop. De foto’s van Suriname uit die serie tonen onder meer een ‘plantage en bosneger- en indianendorpen’. Maar die platen waren slechts zelden in een klaslokaal te vinden.4

Na verloop van tijd merkt Anton dat de Nederlandse samenleving nogal naar binnen gericht is. De meeste Nederlanders hebben zich in eigen kring verschanst: katholiek, protestants, liberaal, socialistisch, communistisch. Ze bezoeken hun eigen kerk of hebben hun eigen vereniging. Zij lezen hun eigen krant en hun kinderen gaan naar de school van wat hun eigen ‘gezindte’ heet. Bij mensen die gereformeerd zijn, staat in die jaren het spaarbusje voor de eigen Vrije Universiteit op de schoorsteen. De communisten plakken spaarzegels voor hun landelijke bijeenkomsten en de katholieken hebben hun missiebusjes. De opbrengst is bedoeld voor plaatselijke missionarissen die de wereld in trekken om de ‘heidenen’ enig onderwijs te geven en te bekeren tot het katholieke geloof. Die missie trekt naar Afrika, maar ook naar Nederlands-Indië en Suriname. Zwarte popjes dienen tot spaarpot. Zo’n popje staat ook op de toonbank van de schoenmaker in de straat waar Anton na 1933 met zijn gezin woont.

Dochter Judith herinnert zich:

Een handje stak naar voren. Wanneer je er een cent op legde, bracht het popje zijn handje naar de grote mond, gooide de cent naar binnen en rolde vervaarlijk met de ogen en knikte met zijn hoofd. ‘Die centjes zijn voor de arme, zwarte kindertjes in de warme landen’, had de vrouw van de schoenmaker mij verteld. Ik vond het een eng popje, het hoofd was in verhouding tot de romp abnormaal groot. Het had kroeshaar, een grote mond met dikke vooruitstekende lippen. Maar vooral die uitpuilende ogen maakten mij zo bang, dat ik er ’s nachts van droomde.

De eerste tijd in Nederland kan Anton maar moeilijk zijn draai vinden. Hij verruilt het Zeemanshuis in Amsterdam via een logement van een zekere Bert van Ankeren voor een kosthuis in de Reestraat, niet ver van de Westertoren. Hij laat zich bij het bevolkingsregister van de gemeente Amsterdam inschrijven als ‘student’.5

De Reestraat, een smal straatje met kleine bedrijven en wat winkels, staat loodrecht op de Prinsengracht. Aan de overkant, naar rechts, ligt de Jordaan, een overbevolkte buurt waar mensen uit geldgebrek met hele gezinnen op piepkleine kamers wonen. De smalle verdiepingen van niet meer dan negen meter diep zijn door een dunne wand in tweeën gedeeld, zodat een verdieping aan twee gezinnen verhuurd kan worden.

Aan de andere kant van de Jordaan, in de Haarlemmerstraat, staat het West-Indisch Huis, dat in het begin van de zeventiende eeuw gebouwd is. Daar zetelde een tijd lang het bestuur van de West-Indische Compagnie, waar Michiel de Ruyter beschermheer van was. Die onderneming had tot 1730 het alleenrecht de kolonie Suriname jaarlijks het benodigde aantal slaven te leveren. De bestuurders van de compagnie waren met hun rijtuig binnen enkele minuten bij hun royale woonhuizen aan de Herengracht. Dat gold bijvoorbeeld voor Paulus Godin, bewindvoerder van de WIC en zoals velen van zijn medebestuurders onder meer rijk geworden door de slavenhandel. Hij bezat het statige pand op Herengracht nummer 502, de baksteen afgewisseld met een dure zandstenen onderbouw. De brede toegangsdeur wordt aan beide zijden geflankeerd door een hoge witmarmeren zuil.6

Tevergeefs zoekt Anton naar werk en op 8 januari 1921 verhuist hij naar zijn volgende kosthuis in De Genestetstraat. De straat ligt in een volksbuurt waar de huren nog lager zijn dan in de Reestraat. Hij is kennelijk ten einde raad, want ruim twee weken later, op 28 januari 1921, treedt hij in Den Haag ineens vrijwillig in militaire dienst. Hij tekent voor een jaar bij het tweede Regiment Huzaren, vierde eskadron met een optie op vier jaar. Voor ieder jaar dat hij in dienst blijft, krijgt hij een premie. De premie voor het eerste jaar is het hoogst: vijftig gulden.7 Veel later zullen zijn kinderen zich erover verbazen dat hun vader, die zich in de loop der jaren zal ontpoppen als een overtuigd pacifist, dienst neemt in het Nederlandse leger. ‘Dan heb je kost en inwoning en verdien je misschien een cent’, is de verklaring die dochter Judith achteraf van een oud-militair verneemt. Zoon Ad kan het zich, zoals hij zich zijn vader herinnert, maar moeilijk voorstellen:

HUZAAR DE KOM.

Dan ga je in dienst, en dan heeft een ander iets over je te zeggen. Het was toch een vorm van slavernij.

Later moet Anton zelf afstand van zijn soldatentijd genomen hebben. Dan wil hij een foto uit die dagen van hemzelf in huzarenuniform verscheuren. Het prentje, dat het voornemen heeft overleefd, is intussen vergeeld en beschadigd. Het toont een jeugdige Anton, die overduidelijk geposeerd op de foto staat. Zijn rechterhand steunt op een smal, hoog tafeltje, zijn linkervoet een stap naar voren, zijn linkerhand gestrekt op zijn linkerbeen, waardoor de linkschouder naar de toeschouwer is gekeerd. De blik op het licht geheven hoofd is zelfverzekerd. Het uniform zit als gegoten.

Anton voelt zich in het leger niet thuis, want hij – als de getuigenissen van zijn dienstmakkers betrouwbaar zijn – ontplooit in de kazerne al zijn ‘zendingsdrift’. Hij vertelt over Suriname en hoe de arbeiders daar uitgebuit worden. Wat doet hij daar eigenlijk in het Nederlandse leger, moeten zijn medehuzaren gedacht hebben. Een van hen, Th. Souer, verklaart later:

Gezien de tijdsomstandigheden wilden we allemaal in het leger hogerop komen. Maar daar heb ik bij Anton nooit iets van gemerkt. Ik zag in hem meer een soort patriot voor zijn land. Dat huzaar-zijn was volgens mij niet te combineren met de vrijheidsstrijd die hem bezig hield.

Als zijn kameraden merken dat Anton gedichten schrijft, valt hij al helemaal uit de toon.

Hij was verder erg rustig en altijd aan het dichten, ik herinner me nog dat hij een gedichtje over zijn paard Nero schreef.

Het is een van de eerste gedichtjes die van Anton bekend zijn. Judith herinnert zich nog enkele regels van het gedicht. Het is een eenvoudig rijmpje dat van humor getuigt.

O, beste Nero edel dier
Wat doet gij zo wanhopig hier
Ik zie uw zwarte lokken blinken
Straks zult gij nog ellendig verdrinken

Judith veronderstelt dat Anton zich met het paard identificeert en zich afvraagt wat hij eigenlijk in het leger doet.

Aan het einde van het eerste jaar, in januari 1922, tekent Anton niet bij. Hij heeft werk kunnen vinden als assistentboekhouder bij een klein kantoor in Den Haag, dat gedreven wordt door J.C. Wagtendonk. De militaire dienst biedt een goede referentie en per slot van rekening is hij in Paramaribo ook boekhouder geweest. In zekere zin is Anton daarmee terug bij ‘af ’. Van een studie, waar hij getuige zijn inschrijving in Amsterdam kennelijk op gehoopt had, is het tot nu toe niet gekomen. Hij verlaat de sombere Alexanderkazerne en woont in verschillende pensions. In september 1923 treedt hij in dienst van de firma Hanze, waar hij onder meer de boeken controleert van de firma Reuser en Smulders, handelaren in koffie en thee. Hij maakt kennelijk een goede indruk bij die firma, want als het adviesbureau Hanze in financiële problemen komt en Anton moet ontslaan, kan hij de volgende dag al bij Reuser en Smulders aan de slag.

ANTON EN ENKELE KAMERADEN UIT ZIJN DIENSTTIJD.

DE OORSPRONKELIJKE FOTO DIE GEBRUIKT IS VOOR DE OMSLAG VAN DEZE BIOGRAFIE. ANTON EN EEN MEDEHUZAAR.

In de jaren die volgen, raakt Anton aardig thuis in Nederland. In het weekend gaat hij naar de dancings in het centrum van Den Haag. In bar Tabaros in de Wagenstraat treden donkere musici op. ‘Anton kon geweldig dansen, vooral tapdansen,’ herinnert een vrouw zich later. Ze ziet meer Surinamers in het uitgaanscircuit: ‘Ze waren kelner, danser of musicus. Ze hadden in die tijd geen mogelijkheid om verder te komen.’8

Als Anton uitgaat, ziet hij er met hoed, das en gepoetste schoenen op-en-top verzorgd uit. Een beetje ijdelheid kan hem niet ontzegd worden getuige een foto uit die dagen, waarop hij een vilten hoed draagt en een stropdas die bepaald niet goedkoop geweest moet zijn. Later herinnert zoon Cees zich hoe zijn vader op een stoel klom en zo zijn broek aantrok om te voorkomen dat de broekspijpen over de vloer sleepten. De onderkant van zijn broekspijpen mocht natuurlijk niet vuil worden. Bij thuiskomst borstelde hij steevast op het balkon zijn gedragen jas en kostuum af. Een medehuzaar vertelt dat hij zelfs slobkousen droeg.

ANTON BIJ VRIENDEN IN HOENSBROEK (1925).

Hij droeg knoopjesschoenen met punten en daar kappen op en sporen. Glimmend als een spiegel. Veelal was hij bij de vrouwen en meisjes meer gezien dan wij.

In zijn vrije tijd gaat Anton niet alleen uit dansen, hij doet ook aan sport. In 1924 staat hij ingeschreven bij de atletiekvereniging Vlug en lenig. Tijdens de hardloopwedstrijden waarbij Anton uitblinkt, wordt hij onder andere aangevuurd door zijn vriendinnetje, Nel Borsboom9: ‘Hup Tonny, hup Toin.’ En het lijkt te helpen, want Anton wint die dag de tweede prijs op de 400 meter. Hij heeft Nel ontmoet bij Reuser en Smulders, waar zij op de administratie werkt.

Nel komt uit een middenstandsmilieu. Haar familie heeft een groentezaak in de Herenstraat in Den Haag. De ouders van Nel hebben sinds hun huwelijk ook een kleine groentezaak, maar die gaat later failliet en het gezin verhuist naar de Hekkelaan. Haar vader blijft na de verhuizing min of meer in het vak. Hij vent groente met een groentekar, maar doet dat werk niet lang, want al betrekkelijk jong overlijdt hij aan tuberculose. Na de dood van haar vader wordt de moeder van Nel schoonmaakster op een van de ministeries en Nel zelf helpt in het huishouden.

Aanvankelijk vindt Nel de relatie met Anton erg moeilijk. ‘Ik had enorme bezwaren dat ik met een gekleurde man ging.’ Kennelijk zet zij haar bezwaren al spoedig opzij want zij voegt er snel aan toe: ‘Maar het was een nette, keurige, serieuze man. Ik keek tegen hem op.’

Dat Anton ‘anders’ is, valt ook de vrouw op die Anton in die jaren in het uitgaanscircuit tegenkomt. Later vertelt zij aan zijn dochter Judith dat zij niet zozeer verbaasd was dat Anton zo opvallend goed kon dansen, dat kon je van een ‘zwarte man’ wel verwachten, maar dat hij vergeleken met de andere Surinaamse mannen die ze daar zag zo intellectueel en netjes was: ‘een heer… flirten deed hij niet, hij was verloofd en daarin toch wel serieus’.

En ook haar chef is positief over Anton. Hij vertrouwt Nel toe dat hij het zich wel kan voorstellen dat ze hem leuk vindt, want het is een ‘reuze aardige vent’. Anton is verliefd en schrijft gedichtjes voor zijn vriendin. Zo schrijft hij een ingetogen gedicht waarin hij zijn blonde vrouw vergelijkt met een lotusbloem.

Een Lotus van het Oosten, gevonden in het Westen

In de nacht zijn uw bladeren fluweelig donker,
Uw takken zingen mij een droomlied, o zoo zoet
Uw geuren doordringen mij in sterrengeflonker,
Heeft ooit een mensch zulks ontmoet.

In een kleed van robijnen omstrengeld met goud
Dat glanst als d’eeuwige zon in het Westen dalend.
Miliarden vogelen in zoeten nadag dalend
In het wild dansend, springend, een lotus in het woud.

Bijen zoemen, vlinders fladderen om Uw bloesem
Slank is Uw stengel, mals zijn Uw bladeren,
In Uw bloem zetten insecten zich aan Uw boezem
Bekoorlijk, zijt ge boven alle anderen.

Plekken worden met vuur en zonneschijn beschenen,
Omdat ze in Uw omgeving zijn vastgehecht.
Voor altijd wil ik in Uw schaduw, o lotus, leven
Dek me met Uw gulden bladren ook in ’t gevecht.

Als ik ontwaak zijn Uw kelkjes van goud doordrenkt,
Diamantkorrels om Uw kelkblaadjes, glanzend, blinkend
Lachend, als de zon de aarde in fel licht verzengt
Een Lotus van het Oosten, gevonden in het Westen.

Het gedicht is typerend voor Antons poëzie met de vele verwijzingen naar het tropisch regenwoud, waar vogels en insecten rondvliegen. Anton beschrijft de Surinaamse natuur met veel liefde en de tekst is sterk romantisch gekleurd, bijvoorbeeld door het veelvuldig gebruik van verkleinwoorden. Hoewel hij vaak en graag gedichten schrijft, publiceert hij zijn poëzie zelden. Een bundel met een groot aantal van zijn gedichten verschijnt pas na zijn dood onder de titel Strijden ga ik.10

In het begin van hun relatie spreken Anton en Nel af op een plek ver uit de buurt van haar ouderlijk huis, omdat Nel veronderstelt dat haar familie moeite zal hebben met Antons huidskleur. Maar de verhouding tussen Anton en Nel duurt voort en wordt steeds serieuzer. Zij beginnen zelfs over trouwen te denken. Daarom kan Nel haar verhouding met Anton moeilijk langer voor haar familie verborgen houden. ‘Die eerste kennismaking bij oma, nou, die was niet makkelijk,’ heeft Judith altijd van haar moeder gehoord. ‘Een oom wilde Anton niet eens een hand geven. Als hij er later niet omheen kan Anton de hand te schudden, veegt hij daarna zijn hand af aan zijn broekspijp.’ Iedereen weet ‘dat een net meisje niet met een zwarte man trouwt’. ‘Waar begin je aan?’ krijgt Nel keer op keer te horen. ‘Begreep ze dan niet dat deze man binnen de kortste keren vertrokken zal zijn, en zij in armoede achter zal blijven?’

Anton kijkt niet erg op van de commotie rondom zijn voorgenomen huwelijk. De tijd is voorbij dat in zijn geboorteland een man van Afrikaanse afkomst niet eens omgang mócht hebben met een blanke vrouw en dat daar strenge straffen op stonden. De vrouw werd gegeseld en als ze getrouwd was bovendien gebrandmerkt, en voor het leven uit Suriname verbannen. De man moest erop rekenen dat hij ter dood zou worden gebracht. Maar dat in Nederland niet iedereen staat te juichen als een donkere man met een blank meisje trouwt, blijft voor hemzelf toch vanzelfsprekend. In de paar jaar dat hij in Nederland is, heeft hij allang gemerkt dat zijn huidskleur ook hier in zijn nadeel werkt. Ondanks de relatieve welvaart van die dagen heeft het hem moeite gekost om zich te vestigen. Nel en hij verschillen veel van elkaar. Zij blank, geboren en getogen in Nederland en opgegroeid in een burgerlijk, rooms milieu. Hij, een donkergekleurde Surinamer, zoon van een vader die nog in slavernij geboren is, opgegroeid in een eenvoudige wijk in Paramaribo. Maar zij hebben ook overeenkomsten: beiden zijn katholiek zodat een huwelijk kerkelijk kan worden ingezegend.

Op 6 januari 1926, na een verlovingstijd van een jaar, trouwen Anton en Nel.11 Tijdens de huwelijksvoltrekking blijkt de chef van Nel ineens een stuk minder positief als hij tijdens een toespraak erop wijst dat het ongebruikelijk is dat een meisje met een achtergrond zoals die van Nel met een donkere man trouwt. Meestal zijn dat ‘meisjes van minder allooi’. De getuigen zijn een procuratiehouder van Reuser en Smulders en Nels broer Henk. Haar andere broer, Wim, blijft van het huwelijk weg. De moeder van Nel heeft geen moeite met het huwelijk: zij is van meet af aan zeer op Anton gesteld.

Een foto kort na het huwelijk gemaakt, is in de stijl van de jaren twintig. Anton draagt een zwart strikje onder zijn kin. Een witte pochet steekt uit zijn jas. Hier staat een zelfbewuste man, Cornelis Gerhard Anton de Kom. Nel zit op een stoel, het gekapte haar laat een lok boven haar linkeroog vallen en een lange ketting op de witte blouse valt in haar schoot. Ze draagt modieuze hooggehakte schoenen, maar kijkt wat stijfjes in de camera. Toch heeft haar blik ook iets eigenzinnigs. Zij, een kind uit een middenstandsgezin, is getrouwd met een donkere man uit een ver land.

Korte tijd wonen Anton en Nel in Voorburg. Omdat de woning daar vergeven is van de vlooien, verhuizen ze al snel naar de Schenkkade in Den Haag. De toekomst van het pasgetrouwde paar ziet er redelijk uit. Ze hebben de tijd mee. Nederland beleeft een kortstondige hoogconjunctuur. Het aantal auto’s neemt aanzienlijk toe. In de binnenstad van Den Haag wordt in 1926 een vijf verdiepingen tellend filiaal van het warenhuis De Bijenkorf geopend. Het trappenhuis heeft een kostbare houten lambrisering en prachtige glas-in-loodramen. Ook op technologisch gebied is er sprake van een onstuimige ontwikkeling. Zo komt er in 1923 radiografisch contact tussen Nederland en Nederlands-Indië en kan men van huis uit per telefoon radiogesprekken met Bandoeng op Java voeren. Uit een fusie tussen Nederlandse en Engelse ondernemingen ontstaat in 1929 het reusachtige voedingsmiddelenbedrijf Unilever en in Eindhoven ontwikkelt Philips’ Gloeilampenfabriek zich tot een wereldwijd concern. Anton wil graag verder carrière maken. Al voor zijn huwelijk, in 1925, heeft hij via een schriftelijke cursus ‘zelfontwikkeling’ een diploma Duits behaald.12

DE ‘TROUWFOTO’.

Anton wordt met een welvaart geconfronteerd die in Suriname totaal ontbreekt. In Nederland is de situatie van de arbeiders weliswaar ook niet altijd even rooskleurig, maar er zijn al verschillende vakverenigingen die proberen betere arbeidsomstandigheden voor hun leden te bewerkstelligen. In de steden maken vooral de socialisten zich druk om een betere volkshuisvesting. Aan de rand van de grote steden worden zogeheten tuinsteden gebouwd, die met hun kleine laagbouwwoningen en tuintjes vriendelijk aandoen. Ten oosten van Amsterdam verrijst Betondorp, dat helemaal als ‘echt’ dorp is gebouwd. Het is in een stervorm aangelegd rondom een brink met daaromheen straten met landelijke namen als Zaaiersweg, Veeteeltstraat, Ploegstraat en Zuivelplein. De huizen zijn opgetrokken uit het dan nog nieuwe beton. Het dorp heeft een openbare leeszaal waar de arbeiders die er wonen, boeken kunnen lenen en zich zo geestelijk kunnen ontwikkelen, ‘verheffen’, zoals dat in die tijd heet. Een café is er daarom niet.

In Suriname is er dan nog praktisch niemand die opkomt voor de nieuwe arbeiders die na de afschaffing van de slavernij het land zijn ingevoerd om het werk op de plantages te verrichten. Er is nog maar een zeer beperkt kiesrecht. Politieke partijen zijn er niet, terwijl in Nederland het politieke spectrum loopt van conservatief naar socialistisch. En zelfs het socialisme van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP) is weinig radicaal.

Anton is zes jaar in Nederland als het eerste kind in het gezin De Kom wordt geboren. Het is een zoon, die zij Adolf noemen, naar de doopnaam van Antons vader, later afgekort tot Ad. Na een moeizaam begin heeft Anton zijn draai weten te vinden. Hij heeft een goede baan, is getrouwd. Vaak wordt hij er echter mee geconfronteerd dat mensen met een donkere huidskleur net als in Suriname neerbuigend worden behandeld. Nadat het gezin binnen dezelfde wijk verhuisd is van de Schenkkade naar de Hendrik Zwaardecroonstraat, heeft het last van de opgeschoten jeugd die voor het raam staat te jengelen. Als de familie bij een volgende verhuizing in augustus 1931 de woning in de Zwaardecroonstraat verruilt voor een huis in de Joan Maetsuyckerstraat, ook al in dezelfde wijk, vindt er een incident plaats waar Anton zich hevig aan stoort. Op de dag dat hij in de nieuwe woning zeil aan het leggen is, wordt er bij de buren ingebroken. De politie die kort daarop arriveert, ondervraagt alleen Anton en laat de overige bewoners van het pand ongemoeid. Hij moet zijn gereedschap laten zien en wordt meegenomen naar het politiebureau.13

Overdag wordt hij in beslag genomen door zijn werk als vertegenwoordiger. ’s Avonds, als hij eenmaal is thuisgekomen, droomt hij vaak weg en is hij met zijn gedachten bij Suriname en het verleden van dat land. Een enkele keer schrijft hij een gedicht waarin hij de tegenstelling beschrijft tussen de plantages vol bloesemende bomen en het zweet van de ruggen van de slaven, de blozende akkers en de schamele beloning voor de verrichte zware arbeid, de geur van gebraden eend voor de machthebbers en de stank van de slavenverblijven.

(…)

De donsjes om hun heen stuiven
Lianen trossen in en in elkander
Als wurmen in een hengelaarsbus
Windgespeel om het fez der bomen
Indianenbananen met hun zoete geur
Tietriegekwetter, als het gebed der vromen
Geklop, regentijd aan de deur

Spinnen in de roos hunner webben
Kudden wilde buffels aan de kreek
Bij de Parawine, de ebbenstreek
Duizenden gekromde koelieruggen
Door en door bezweet
Schamel als de armsten onder bruggen
Boeren, knechten, allen slaven.

Ook het gedicht Antithese waar dit fragment uit afkomstig is, wordt pas gepubliceerd in de reeds eerder genoemde bundel Strijden ga ik. Het laat, net als zijn gedicht voor Nel, de liefdevolle beschrijving van de Surinaamse natuur zien, bevolkt door insecten en vogels. Ook in dit gedicht gebruikt Anton het voor hem zo kenmerkende verkleinwoord.

Het is in Antons ogen vooral aan het Nederlandse onderwijs te wijten dat praktisch niemand iets van het afschuwelijke verleden van zijn land weet. In een poging daar verandering in aan te brengen bezoekt hij scholen en jongerenbijeenkomsten om over zijn land en de geschiedenis van de slaven te vertellen. Mensen die zo’n bezoek van Anton aan hun school hebben meegemaakt, herinneren zich dat hij innemend was en uitstekend kon vertellen. Hij zit er ontspannen bij, soms gewoon op de punt van een tafel. Ab Turfboer is een van de kinderen die dat hebben meegemaakt, hij heeft Anton op een Rijswijkse school horen spreken. Het maakt diepe indruk op hem en vele jaren later, in 1988 – hij woont inmiddels in het Overijsselse Vorden – schrijft hij hierover:

Vorden, 9/2–1988

Ik heb Anton de Kom over zijn hoofd geaaid! In 1923 of -24, toen ik 10 of 11 jaar oud was ontmoette ik hem. Onze hoofdonderwijzer, die een ‘roje’ was en Biesheuvel heette, zei op een dag: ‘Er komt straks een zwarte meneer uit Suriname die voor meester leert. Hij komt jullie vertellen over de slavernij en over het land. Wij gaan met 5 en 6 naar het gymlokaal. Jullie moeten doodstil zijn.’ Het is moeilijk je tegenwoordig, nu in iedere uithoek van het land Surinamers en allerlei andere gekleurde volkeren in het straatbeeld horen, voor te stellen wat een sensatie dit voor ons was; een echte Surinamer! Bovendien moet het wel iets heel bijzonders zijn als wij voor iets anders dan gym, naar het gymnastieklokaal gingen (b.v. met Sinterklaas). Toen iedereen uitgeschuifeld was, werd het werkelijk muisstil in het lokaal. Anton vertelde over zijn Moeder die nog slavernij gekend had en hoe erg dat wel geweest was en dat een heleboel Surinamers dachten dat Willem 2, of was het 3? de slaven bevrijd had, omdat het Besluit door hem getekend was. Het meeste vertelde hij echter van zijn prachtige land en van de Bosnegers. Toen het tijd was om op te houden deed hij iets wat ik toen ongelofelijk vond en ook wel een beetje eng. Hij eindigde met de woorden: ‘Zo, nu mogen jullie allemaal hier langs mij lopen en dan stop je even en voelt aan mijn kroeskop.’ Er moet vast iets overgesprongen zijn, want als ik mijn ogen dichtdoe, voel ik het nog.

In zijn woonplaats ontmoet Anton veel mensen uit die andere kolonie van Nederland, Nederlands-Indië. Den Haag ademt de geur van Indië. Het is de stad waar de gezinnen van de mannen die in Nederlands-Indië als bestuursambtenaar, planter of handelaar werken, hun verlof doorbrengen. Hele verdiepingen van pensions huren zij af voor hun gezin en hun ‘inlandse’ baboes. En na de tropenjaren, als welstand en een pensioen bereikt zijn, vestigen velen van hen zich permanent in Den Haag. Bijvoorbeeld in de Archipelbuurt, waar de straatnamen genoemd naar Indische eilanden een vertrouwde klank hebben. Op het Nassauplein heeft de schrijver Louis Couperus gewoond. Zijn vader had als bestuursambtenaar in Nederlands-Indië gewerkt en de kleine Louis had als kind in Batavia gewoond, de toenmalige hoofdstad van Nederlands-Indië. De Nederlandse overheersing van Indië is, totaal verschillend van Suriname, een tijdlang gebouwd op een ingewikkeld samenspel tussen de koloniale bewindvoerders en de inheemse Indische elite. In De stille kracht beschrijft Couperus de ondergang van een Nederlandse bestuursambtenaar als hij zich niet aan de codes houdt die dat samenwerken met zich meebrengt. Suriname kent van huis uit geen inheemse adel zoals in Indië het geval is.

Naast de ingang van het Haagse Binnenhof staat het ministerie van Koloniën. Daar zwaait Hendrik Colijn in 1929 tijdelijk de scepter als minister van Koloniën, een functie die hij bekleedt naast het minister-presidentschap. ’De Prins’, heeft iemand met potlood geschreven op een foto van Hendrik Colijn die in 1904 genomen is. De benaming had niet beter gekund. Deze adjudant van gouverneur-generaal Van Heutz, de decoraties zijn nog net zichtbaar boven de ovale rand van het passe-partout dat de foto omlijst, heeft het met zichzelf getroffen. Geboren als boerenzoon in de Haarlemmermeer is hij in het leger snel opgeklommen en als commandant in Indië betrokken bij een expeditie tegen rebellen in Lombok en bij de bloedige onderwerping van Atjeh. Ook trekt hij er de aandacht als bestuurder. Na zijn militaire loopbaan maakt Colijn een bliksemcarrière in de politiek en in 1925 is hij voor de eerste keer minister-president.

Sinds enkele jaren is het onrustig in Nederlands-Indië. In de kolonie is een vrijheidsbeweging actief en Nederland schrikt op als in november 1926 in Batavia een opstand uitbreekt. Enkele vitale gebouwen worden bezet, waaronder het postkantoor, in die tijd het centrum van de communicatie. Nederlandse militairen verdrijven de opstandelingen al snel uit het postkantoor, maar nog dagen daarna vinden er schermutselingen plaats in de hoofdstad. In andere delen van Java wordt langer – tot zelfs een maand – gevochten. Vervolgens breekt in januari 1927 ook nog eens een opstand op Sumatra uit. De reactie van de Nederlandse regering is hard, vooral omdat de opstand onder meer is aangezet door de communistische partij van Indonesië (Partai Komunis Indonesia, PKI). Zonder vorm van proces worden de opstandelingen ver overzee naar Nieuw-Guinea gedeporteerd. De kampen, waarvoor de benaming ‘concentratiekamp’ bepaald niet overdreven is, liggen aan de rivier de Digul. Het is een moerasrijk gebied, geteisterd door zwermen muskieten. De toestanden zijn er erbarmelijk. Ook in Nederland dringt de onmenselijke behandeling van de gevangenen door en er wordt een protestcomité opgericht. Al in 1929 voeren de communisten bij de verkiezingen de leuze: directe opheffing van de Digulkampen.14 Jaar in jaar uit zou Boven-Digul, vooral in het communistische circuit, symbool blijven van koloniale onderdrukking. Uiteindelijk zullen de kampen pas in 1943 door de Japanners worden opgeheven, die overigens zelf nieuwe concentratiekampen openen om opstandelingen en Europeanen in op te sluiten.

Naar aanleiding van de opstand bezoekt Colijn in 1927 gedurende een reis van vier maanden onder andere Java en Sumatra. Een jaar later publiceert hij zijn bevindingen in een bundel Koloniale Vraagstukken van heden en morgen. Colijns visie op Indië is helder. Zijn leuze is ‘Indië verloren, rampspoed geboren’. Daarnaast is de conservatieve Colijn fel gekant tegen de door Nederland ingestelde Volksraad, een volksvertegenwoordiging in de dop. Die raad stimuleert in zijn ogen op ontoelaatbare wijze het nationalisme, waardoor de inlanders zich veel te vrijmoedig gaan gedragen. Hij ziet het nationalisme als een dwaling van een handvol door hun westerse opvoeding verbijsterde geesten, die Indië ten onrechte als een eenheid zien. In de ogen van Colijn bestaat Indië uit niets anders dan een samenraapsel van een groot aantal weinig ontwikkelde en zeer verschillende bevolkingsgroepen. Ook het Nederlandse onderwijsbeleid kan in zijn ogen geen genade vinden. Dat schiet zijn doel voorbij omdat het de bevolking zelfbewust maakt in plaats van dat het zich richt op de praktische arbeid die voor de inlandse leerlingen in de toekomst is weggelegd. Dit is de visie van de man die in 1933 minister-president en minister van Koloniën zou worden en dat de rest van de jaren dertig zou blijven.15

Anton vertoont zich steeds regelmatiger op politieke manifestaties tegen het koloniale bewind in Indië. Zo bezoekt hij op zaterdag 13 juli 1929 een besloten bijeenkomst die georganiseerd is door de Indische studentenvereniging Perhimpoenan Indonesia in het chique café-restaurant Hollandais aan de Dagelijkse Groenmarkt, een straat in het centrum van Den Haag. De Perhimpoenan Indonesia heeft zich door de jaren heen ontwikkeld van gezelligheidsvereniging tot een politiek georiënteerde organisatie. De studenten studeren in Nederland rechten of medicijnen en zijn afkomstig uit de Indonesische lokale elite. Hun vooruitzichten zijn gunstig, want na terugkeer in hun land zullen ze bijna zeker een goede baan krijgen. Op die bewuste dertiende juli 1929 zijn in Hollandais zo’n vijftig Indonesiërs samengekomen voor een toespraak van Hadji August Salim, plaatsvervangend voorzitter van de Partai Sarikat Islam Indonesia, op dat moment een belangrijke politieke partij in Nederlands-Indië. Salim spreekt over de rechten van de inlanders en een onafhankelijk Indonesië. Hij houdt zijn toehoorders voor dat zij niet voor hun eigenbelang in Holland zijn: ze moeten hun verblijf gebruiken om zich politiek te scholen om zich later te kunnen inzetten voor hun volk.

Alles wat Salim zegt, maar ook wie de vergadering bezoekt, wordt nauwkeurig genoteerd door een man van de Inlichtingendienst Den Haag. Hij verstuurt het verslag onder meer naar de Centrale Inlichtingendienst (CI). Die dienst is in 1918 door de Nederlandse overheid opgericht om vormen van binnenlands extremisme op te sporen en te volgen. Daaronder valt bijna iedere groepering die orde en gezag in de samenleving kan ondermijnen: socialisten, communisten, radicale Indische studenten, dienstweigeraars. De CI heeft een nauwkeurig profiel van Salim gemaakt. Volgens de beschrijving van de dienst is hij een man met ‘kleine, droomerige oogen’. Inclusief schoenen meet hij niet meer dan 1,50 meter. En, wat zorgen baart, zijn wijze van optreden is ‘vrijmoedig’. Het verslag van de bijeenkomst gaat via de CI naar de inlichtingendiensten van de vier grote steden, verschillende justitiële instellingen en de burgemeester van Den Haag.

Behalve de zogeheten ‘inlanders’ is volgens de man van de Haagse inlichtingendienst één West-Indiër in Hollandais aanwezig. Hij wordt een maand later weer opgemerkt op een protestvergadering tegen het koloniale beleid in Indië. Het is Anton de Kom. Aan het eind van de vergadering vraagt deze naar de bevrijding van Suriname. Het antwoord luidt ‘dat tegelijk met de bevrijding van Indonesië, verkregen door internationale samenwerking, ook de vrijheid voor West-Indië een feit zal zijn’.

Vooralsnog is de aandacht in Den Haag echter niet op Suriname gericht, maar op Nederlands-Indië. Dat ziet Anton ook aan de discussies die worden gevoerd binnen het internationale platform de Liga tegen Imperialisme en Koloniale Overheersing. Een flink aantal Indonesiërs geeft daar acte de présence, onder wie mannen als Mohammed Hatta en Roestam Effendi, beiden betrokken bij de Perhimpoenan Indonesia en een belofte voor de toekomst. Hatta heeft op het oprichtingscongres van de Liga in 1927 veel indruk gemaakt met een rede waarin hij de welvaart die Holland aan Indië ontleent, scherp afzet tegen de armoede van de inheemse bevolking, de slechte behuizingen in de kampongs, de minimale aandacht voor onderwijs en het enorme aantal analfabeten.16 De Hollandse sectie van deze internationale organisatie, die afdelingen heeft in grote plaatsen als Amsterdam, Den Haag en Rotterdam, geeft in 1927 een blad uit, Recht en Vrijheid, waarin fel campagne wordt gevoerd voor de onafhankelijkheid van Nederlands-Indië. Op afdelingsvergaderingen zijn protesten tegen de behandeling van Indonesische opstandelingen en de behandeling van inlandse koelies aan de orde van de dag.

Al met al is de Perhimpoenan Indonesia geen organisatie die Anton voldoende steunt in zijn strijd tegen het kolonialisme in Suriname. Ondanks het gemeenschappelijke doel is de aandacht te eenzijdig op Nederlands-Indië gericht. Wat betreft hun politieke achtergrond hebben de Indonesiërs een voorsprong op Anton. Zij zijn georganiseerd en kunnen terugvallen op een achterban van politieke activisten in eigen land. Zij studeren in Nederland om straks terug te keren naar hun vaderland als een nieuwe intellectuele en mogelijk bestuurlijke elite, die kan bijdragen aan de bevrijding van Indië. Anton heeft niets van dat alles. Er bestaat in Suriname nauwelijks een achterban. Het land is politiek onderontwikkeld en in Nederland heeft Anton verder niemand. Hij is een eenling.

Steeds meer stoort het Anton dat niemand aandacht voor Suriname heeft. Om te beginnen is het land vele malen kleiner dan de Indische ‘gordel van Smaragd’ en ten tweede levert de kolonie maar weinig geld op. Permanent moet er van overheidswege zelfs geld bij. In het land zelf, weet Anton, heeft de bevolking moeite het hoofd boven water te houden. De Afro-Surinamers, afstammelingen van de slaven, zijn de slavernij geestelijk nauwelijks ontgroeid. Javanen en Hindostanen dromen en masse van een terugkeer naar huis. Suriname kent zijn eigen problematiek en is veel verder verwijderd van onafhankelijkheid dan Nederlands-Indië, beseft Anton.

Het gezin van Anton is begin 1929 uitgebreid tot drie kinderen. Een jaar eerder, op 17 april 1928, is Cornelis (Cees) ter wereld gekomen en kort na zijn bezoek aan de Hollandais wordt op 30 juli 1929 Anton (Ton) geboren. Nel is druk met het huishouden en niet erg op de hoogte van Antons activiteiten. Hij vertelt haar niet veel over zijn bezigheden buitenshuis. Het weinige dat zij toch te horen krijgt, stelt haar echter niet gerust.

Ik was het er niet mee eens. Wij zijn als familie helemaal niet politiek ingesteld.

Nel is in tegenstelling tot haar man gezagsgetrouw. Als katholiek zetelt voor haar de hoogste macht ver weg in Rome.17 Een macht die in het dagelijks leven vertegenwoordigd wordt door de pastoor of een andere geestelijke van de parochie, bij wie Nel soms te rade gaat. Gedurende hun hele huwelijk blijft het verschil in politieke opvattingen tussen Nel en Anton een rol spelen.

(…) maar ik heb me er maar bij neergelegd. Ik had de zorg voor de kinderen, hij ging toch zijn eigen gang. Later begrijp je dat beter, ik heb me toen ook in het land verdiept, wat wist je van Suriname.

In die dagen rijpt bij Anton het plan om een boek over de geschiedenis van zijn land te schrijven. Het moet een eerste stap zijn om zijn volk tot zelfbewustzijn te brengen. In het Nederlandse geschiedenisonderwijs, dat hij uit zijn eigen schooltijd zo goed kent, ziet hij hoe vaderlandsliefde en nationale trots ontwikkeld worden door de leerlingen te vertellen over de nationale helden zoals Michiel de Ruyter en Willem van Oranje. Zo moet ook het geschiedenisonderwijs van Suriname opgebouwd worden, waarin de weggelopen slaven, de marrons, de rol van volkshelden, van verzetsstrijders, vervullen. Het moet de geschiedenis worden van Boni, Baron, Joli Coeur en Kwakoe, al die helden die strijd voerden tegen het koloniale bewind.18

De boeken die Anton over Suriname heeft gelezen, zijn overwegend oud en weinig toegankelijk. Toch kunnen zij in Antons ogen genade vinden, omdat zij de koloniale overheersing minder positief beschrijven. Dat is bijvoorbeeld het geval met het boek van de Utrechtse rentenier Julien Wolbers over de geschiedenis van Suriname. In zijn werk schenkt Wolbers ruime aandacht aan de wrede behandeling van de slaven. Ook het in het Nederlands vertaalde reisverslag van de Schotse avonturier John Stedman beschrijft die wreedheid omstandig. Maar alle goede bedoelingen van deze schrijvers ten spijt: in de ogen van Anton weten zij geen van allen, omdat zij blanken zijn, hoe ingrijpend de slavernij werkelijk is geweest.

Zijn boek moet geen boek worden zoals het populaire De negerhut van oom Tom (1853), dat doordrenkt is van een christelijke moraal. Dat boek is door een blanke Amerikaanse vrouw geschreven als pleidooi voor de afschaffing van de slavernij. Evenmin moet het een terugblik vol heimwee worden, zoals Zuid-Zuid-West (1926) van zijn landgenoot Albert Helman (pseudoniem van Lou Lichtveld), die in die jaren ook in Nederland woont. Helman is immers geen afstammeling van slaven, zoals hijzelf, maar telg uit een geslacht met zowel Duits, creools, Nederlands als indiaans bloed. Zijn vader was ambtenaar, zijn moeder een voormalig onderwijzeres.19 Hoezeer Helman zijn liefde voor Suriname met Anton deelt, hij blijft een vertegenwoordiger van de lichtgekleurde elite, en net als de blanken in zekere zin een buitenstaander:

Achter in onze tuin stonden twee kleine huisjes, lage krotten van slechts één kamer; het waren vroeger slavenwoningen geweest. Maar nu… het was een wondere wereld, het leek wel een stadje op zichzelve, want sinds menschenheugenis woonde in het eene huisje een stokoude negerin, en in het andere woonde een mulat, bocheltje van nauwelijks een meter hoog. (…) Al heel jong was me die wandeling zulk een zonderling genot, want Gran, de oude negerin keek zoo vervaarlijk met twee gelige oogen, en ze zei zonderlinge woorden, die je toen maar half verstond. En wat liet ze niet zoo’n R grommelen en rollen als ze haar sibyllijnsche verhalen deed. En dan, dit was de clou, na afloop kreeg je altijd van haar een heet-geroosterde banaan of pudding van maïs.

Dat is een andere ervaring dan die van Anton, die als kind het leed van de sslavernij in de bedroefde ogen van zijn grootmoeder heeft gezien als zij haar kleinkinderen over de tijd van de slavernij vertelde.20 Hij kan die geschiedenis schrijven vanuit zijn diepste binnenste. Daarom moet zijn boek Wij slaven van Suriname komen te heten. Hij begint met het verzamelen van materiaal en brengt vele uren door in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.21

DRIE

Kameraden

In 1928 is Anton dertig jaar oud. Als vertegenwoordiger in koffie en thee doet hij het goed, want in juni van dat jaar haalt hij bij Reuser en Smulders de eerste prijs voor de hoogste omzet.

De prijs en vooral het bedrag van 25 gulden dat Anton en Nel willen bestemmen voor de aankoop van een buffet, zijn een opsteker voor Anton. Bij die gelegenheid wordt voor het hoofdkantoor van Reuser en Smulders een foto genomen waarop Anton met twee andere mannen te zien is. De foto moet op een werkdag genomen zijn, maar Anton is gekleed alsof het zondag is. Hij draagt slobkousen en een zwierige regenjas die in ruime plooien rond zijn lichaam valt. De openstaande kraag van de regenjas laat zien dat hij een overhemd met een gesteven, hoge boord aanheeft. En dan is er de lichtgekleurde baret. Geen wonder dat deze opvallende man bij de klanten in de smaak valt.