INTEGENDEEL

Hans Crombag

Integendeel

Over psychologie en recht

2010
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Hans Crombag

Omslagontwerp Bart van der Tooren

Typografie Adriaan de Jonge

Drukker Krips, Meppel

ISBN 9789025434977

D/2010/0108/913

NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl

voor Madelein & Josephien

I

PSYCHOLOGIE

‘People often aren’t who they think they are,
let alone who they say they are. Only actions don’t lie.’
Richard North Patterson, Eclipse

1

Over onthouden en, vooral, vergeten

In het najaar van 1957 vestigde ik mij als eerstejaarsstudent in de achterkamer van de woning van mejuffrouw Vullings aan de Graafse Dwarsstraat in Nijmegen, waar de lucht vervuld was van de penetrante geur van de zeepfabriek die aan de overzijde van de straat gevestigd was. Ik zou zes jaar blijven, niet op hetzelfde adres, maar wel in Nijmegen. Wat herinner ik mij nog van die zes jaren? Ik liep colleges, nam deel aan practica, schreef drie scripties, zat uren achter de boeken en spendeerde nog veel meer uren aan quasidiepzinnige gesprekken met jaargenoten. Herinner ik mij dat of weet ik dat? Het overzicht van mijn bezigheden in die dagen zou waarschijnlijk ook gegeven kunnen worden door iemand die mij in die tijd niet gekend heeft. Hij zou het weten omdat dat is wat studenten doen, althans deden in die dagen. En zo komt het wellicht ook dat ik het weet zonder het mij echt te herinneren.

Heb ik dan geen echte herinneringen aan die tijd? Jawel, ik herinner mij nog heel goed het raspende stemgeluid van professor Prick, de malle lorgnet en de houterige motoriek van professor Buytendijk, de verveelde oogopslag van professor Rutten die er zichtbaar geen zin in had. Ik herinner mij het collegezaaltje aan de Berg en Dalseweg, en de statistiekdocent die alsmaar rekenfouten maakte. Maar dat zijn geen concrete herinneringen, enkel de restanten van wat ik vele malen heb meegemaakt, terwijl ik toch geen precies moment kan noemen waarop het stemgeluid van Prick, de motoriek van Buytendijk of de oogopslag van Rutten mij speciaal of voor het eerst opvielen. Het gaat om dingen die ik weet omdat ik ze herhaaldelijk heb meegemaakt en die ‘generieke herinneringen’ worden genoemd.

Zijn dat wel echte herinneringen? Die vraag dringt zich in het bijzonder op als ik mij afvraag wie ikzelf in die dagen was. Ik herinner mij dat ik wel een goede student was, nogal verlegen en niet goed met meisjes. Was ik die dingen echt of gaat het om de verzonnen zelfbeschrijving van de jongeman die ik om onduidelijke redenen had willen zijn en die ik, als ik al ooit zo was, nu in ieder geval niet meer ben? Slechts weinigen zullen mij nu nog verlegen noemen en of ik inmiddels ‘goed met meisjes’ ben geworden, laat ik kiesheidshalve in het midden. Wie was ik toen werkelijk? Ben ik nog steeds min of meer dezelfde? Het ziet ernaar uit dat het overgrote deel van wat mij van mijn zes Nijmeegse jaren is bijgebleven bestaat uit het soort quasiherinneringen waarvan je je kunt afvragen of het wel echte herinneringen zijn. Herinneringen aan concrete incidenten of gebeurtenissen heb ik wel, maar zij zijn verrassend schaars. Zij betreffen bovendien meestal onbeduidende zaken. Hoe professor Prick mij bij het tentamen neurofysiologie wegstuurde met de opdracht eerst zijn colleges maar eens te komen volgen en waarbij ik mij afvroeg of hij mijn afwezigheid bij die drukbezochte colleges werkelijk had opgemerkt of er maar een slag naar sloeg. Twee maanden lang liep ik ieder college en meldde mij daarna opnieuw met een triomfantelijk: ‘Ik heb uw college gelopen!’ ‘Dat weet ik, jong, ik heb je wel zien zitten.’

Ik heb dit verhaal menigmaal verteld, daarbij steevast het stemgeluid van Prick imiterend. Is dit een authentieke autobiografische herinnering? Praatte Prick echt zo raar? Of heb ik dat verzonnen bij het hervertellen? En waarom heb ik juist dit op zichzelf onbetekenende incident onthouden en kan ik mij van de inhoud van zijn colleges en van al die andere colleges van andere docenten vrijwel niets meer herinneren? Waarom onthoud ik dit soort onzin en vergeet ik de belangrijke dingen waarvoor ik speciaal naar Nijmegen was gekomen?

Het autobiografische geheugen van mensen is zeer onvolkomen en bovendien in hoge mate selectief. Hoe komt dat en zit er systeem in?

Over het langetermijngeheugen en zijn grondslagen

Het geheugen is een van de oudste onderwerpen van studie in de psychologie en nog steeds zijn er velen die zich daarmee bezighouden. Anders dan het woord suggereert, beschikken mensen niet over een enkele faculteit die ‘het geheugen’ heet, maar over vele soorten geheugens. Men onderscheidt het kortetermijngeheugen van het langetermijngeheugen, het semantische geheugen van het autobiografische geheugen, het expliciete geheugen van het impliciete geheugen, en met deze opsomming is de lijst van te onderscheiden ‘functionele partities’ van het geheugen niet uitgeput.

Ik beperk mij tot het langetermijngeheugen, waarvan zowel het semantische als het autobiografische geheugen deel uitmaakt. Het semantische geheugen omvat onze, al dan niet vermeende, kennis van de wereld in het algemeen: hoe de dingen heten, er uitzien en in elkaar steken en hoe oorzaken en gevolgen meestal samenhangen. Al die dingen hebben wij ooit geleerd, maar meestal weten wij niet meer wanneer, waar, hoe en van wie. In die vorm is onze kennis opvallend resistent tegen vergeten: wie eenmaal weet wat een kat is, zal dat niet gemakkelijk weer vergeten.

Het autobiografische geheugen omvat onze herinneringen aan concrete gebeurtenissen en ervaringen: wanneer en waar zij zich afspeelden, wie erbij waren en wat er gebeurde. Dat zou althans de ideale situatie zijn, maar het wil nog wel eens voorkomen dat wij ons gebeurtenissen uit het verleden, zo wij ons die al herinneren, slechts fragmentarisch herinneren. Velerlei factoren spelen daarbij een rol, waarvan tijdsverloop de belangrijkste is. Naarmate een gebeurtenis langer geleden heeft plaatsgevonden, is de kans groter dat wij ons haar niet of slechts onvolledig herinneren. Dat is een conclusie waartoe Herman Ebbinghaus al in 1885 kwam.¹ Van hem stamt de bekende ‘vergeetcurve’, die weergeeft dat vergeten eerst snel verloopt en daarna afvlakt.

Wat houdt onthouden eigenlijk in? Is iedere herinnering een spoor dat ergens in het brein ligt opgeslagen, klaar om gereactiveerd te worden als daar aanleiding toe is? Die gedachte leek experimentele steun te vinden in de bevindingen van Wilder Penfield.² Tijdens hersenoperaties stimuleerde hij plekken in de cortex van zijn patiënten met elektrische stroompjes. Sommigen van hen – die tijdens zulke operaties bij kennis konden blijven omdat de hersenen geen pijnreceptoren bevatten – rapporteerden dat zij daarbij levendige en gedetailleerde herinneringen aan specifieke gebeurtenissen kregen. Iedere herinnering ligt ergens op een bepaald plekje in de hersenen, zo leek de conclusie. Maar die werd later doeltreffend weersproken door Elizabeth en Geoffrey Loftus.³ Penfields conclusie wordt tegenwoordig nog door weinigen ernstig genomen.

In plaats daarvan zijn wij teruggekeerd naar de oudere opvatting van Karl Lashley,⁴ die op grond van zijn experimenten concludeerde dat herinneringen niet op bepaalde plaatsen in de hersenen liggen opgeslagen, maar verspreid (distributed). Dat strookt met de opvatting van Donald Hebb,⁵ die toen hij die in 1949 publiceerde nog niet meer dan een hypothese was. Die hypothese hield in dat herinneringen in het brein liggen opgeslagen als netwerken van neuronen. Wanneer zenuwcel A zenuwcel B herhaaldelijk tot vuren brengt, maakt ‘some growth or metabolic change’ het vermogen van de ene cel om de andere tot vuren aan te zetten groter. Herinneringen worden geconserveerd in de vorm van netwerken van neuronen, die blijvende veranderingen in het brein vormen.

Was dat alles toen Hebb het schreef nog een hypothese, inmiddels hebben onderzoekers als Gary Lynch en Eric Kandel,⁶ welke laatste er een Nobelprijs voor kreeg, aan de hand van diermodellen aangetoond dat zulke anatomische veranderingen in de neurale structuur van de hersenen daadwerkelijk aantoonbaar zijn. Voor de vorming van permanente herinneringen zijn het mediale deel van de temporale cortex en aanliggende structuren, in het bijzonder de hippocampus, van belang. Op langere termijn worden zulke herinneringen echter onafhankelijk van de hippocampus en kunnen geheel gelokaliseerd worden in de sensorische cortex.⁷ En dat wijst erop dat eenmaal in de hersenen aangelegde neurale structuren blijkbaar onderhevig zijn aan reorganisatie.

Heeft iedere herinnering dan zijn eigen neurale net? Zeker. Zijn er dan wel genoeg neuronen voor al die herinneringen die mensen hebben? Dat is moeilijk voor te stellen, maar dat komt voornamelijk door een schaalprobleem. Wij kunnen ons moeilijk voorstellen dat ons relatief kleine brein miljarden neuronen bevat, die gezamenlijk een gigantische neurochemische fabriek vormen. Zou hij de schaal hebben die voor chemische fabrieken gebruikelijk is, dan zou hij een enorm oppervlak beslaan. Daarbij komt dat een enkele zenuwcel via vertakkingen, dendrieten genaamd, verbonden is met duizenden andere zenuwcellen, waardoor het aantal mogelijke netwerken in de triljoenen loopt.

Het oproepen van herinneringen

Herinneringen komen niet vanzelf terug, zij worden opgeroepen door zintuiglijke prikkels, die in het jargon retrieval cues worden genoemd. Een stem, een geur of een plaats zijn van die cues die een herinnering – gewild of ongewild – kunnen oproepen. Zo’n cue zet het bijbehorende neurale substraat aan tot vuren, waarna het daarmee verbonden neurale netwerk wordt geactiveerd. De verschillende aspecten van de herinnering, verspreid in het netwerk, worden weer bijeengebracht. Voor sterke herinneringen, omdat zij recent zijn en/of markante gebeurtenissen betroffen die wij daarom herhaaldelijk hebben opgeroepen, lukt dat meestal redelijk. Bij minder markante en vooral oude herinneringen lukt dat lang niet altijd volledig en foutloos. Herinneringen die cues met andere herinneringen delen, en dat zijn er onvermijdelijk vele, worden bovendien gemakkelijk onderling verward: je neemt in zo’n netwerk gemakkelijk een verkeerde afslag.

Herinneren is een reconstructief proces.⁸ Herinneringen moeten als het ware telkens opnieuw worden geassembleerd. Is dat op zichzelf al een onzeker proces, het wordt nog onzekerder doordat sinds de herinnering werd verworven het geheugen niet in rust is gebleven, maar talloze nieuwe, min of meer verwante herinneringen heeft vastgelegd en zich onder invloed daarvan vele malen heeft gereorganiseerd. Daarbij komt dat wij ons meestal iets herinneren met een bepaald doel voor ogen: op het moment van herinneren willen wij iets verklaren, vergelijken of juist onderscheiden, of wellicht zelfs iets verontschuldigen. Zulke bedoelingen bij het oproepen kunnen gemakkelijk invloed uitoefenen op de inhoud en volledigheid van de opgeroepen herinnering. Herinneren is, in de woorden van Frederic Bartlett, een imaginative reconstruction.⁹ Onze gemoedstoestand op het moment van herinneren, door Bartlett attitude genoemd, is van overwegende invloed op wat wij ons herinneren. Onze herinnering moet, zegt Bartlett, dienen om onze momentane attitude te rechtvaardigen. Eerst komt die attitude en dan pas de herinnering ‘in such a way as to satisfy, or fortify, the attitude’.¹⁰

Over vergeten

Men hoeft geen kenner van het onderwerp te zijn om te weten dat mensen gebeurtenissen uit hun verleden massaal vergeten en dat zulk vergeten, als eerder opgemerkt, vooral gebeurtenissen uit het verre verleden treft. Hoe komt dat?

Twee theorieën strijden in de literatuur om de voorrang. De eerste daarvan is de ‘vervaltheorie’, die inhoudt dat met het verlopen van de tijd ‘de sporen’ van de herinnering aan verval onderhevig zijn, zoals regen en wind in een steen gebeitelde tekst doen vervagen. De daarmee rivaliserende theorie is de ‘interferentietheorie’. Die theorie stelt het geheugen voor als een combinatie van twee onderscheiden processen: een databestand waarin herinneringen in welke vorm dan ook worden opgeslagen, en een zoekproces dat herinneringen uit het databestand ophaalt. De interferentietheorie houdt in dat vergeten niet ontstaat door verval van het databestand, maar doordat het zoekproces een steeds grotere kans heeft te falen. Waarom? Omdat sinds het vormen van een bepaalde herinnering er steeds nieuwe herinneringen zijn bijgekomen, die met die bepaalde herinnering verward kunnen worden doordat zij met die herinnering retrieval cues delen. Dat maakt dat bij het oproepen door middel van zulke cues oude herinneringen het steeds vaker moeten afleggen tegen andere en vooral jongere herinneringen. Oude herinneringen zijn in die opvatting niet onherroepelijk verloren gegaan, zij zijn slechts zoekgeraakt.

Welke van deze twee theorieën over vergeten is de meest waarschijnlijke? Het probleem is dat men daarover niet op proefondervindelijke gronden kan beslissen: helemaal weg of alleen maar zoek, het resultaat is hetzelfde. Voor de interferentietheorie pleit de ervaring dat wij aanvankelijk verloren gewaande herinneringen dikwijls met extra inspanning en met behulp van extra cues toch nog kunnen oproepen. Wij kunnen ons dikwijls meer herinneren dan wij aanvankelijk dachten. Maar dat sluit niet uit dat andere herinneringen geheel verdwenen zijn.

Vergeten moet niet enkel gezien worden als een anomalie van het geheugen. Vergeten wij sommige dingen niet opdat wij andere dingen kunnen onthouden? Hoe zou het ons te moede zijn als wij ons letterlijk alles, hoe onbetekenend ook, zouden herinneren? Dat overkwam Shereshevskii, het door Alexander Luria bestudeerde ‘geheugenwonder’.¹¹ Hij kon niet vergeten: de geringste aanleiding overspoelde hem met herinneringen. Hij kon geen boek lezen of een eenvoudig gesprek voeren, en enkel in zijn levensonderhoud voorzien als rondreizende kermisattractie die onwaarschijnlijk lange reeksen woorden kon onthouden.

Waarom vergeten goed is

Voor het autobiografische geheugen geldt dat vergeten regel is en onthouden uitzondering. Dat is zowel goed als slecht. Waarom goed? Het overgrote deel van wat wij meemaken is de moeite van het onthouden niet waard en zou ons slechts afleiden van en verwarren bij waar wij op enig moment mee bezig zijn. In de woorden van Luria: ‘In a world of constantly changing environment, literal recall is extraordinarily unimportant.’¹²

Vergeten is ook goed of, beter, genadig omdat ieder wel zaken meemaakt die hij zich liever niet herinnert: teleurstelling, verdriet, of enkel verveling. Proberen wij echter negatieve ervaringen moedwillig te vergeten, dan heeft dat precies het tegenovergestelde effect: zulke herinneringen hebben een goede kans om extra vaak terug te keren. Dat heet ‘het witte beren-effect’.¹³ Gaat

het daarbij om zeer traumatische gebeurtenissen, dan bestaat de kans dat men een Post-Traumatische Stress-Stoornis (PTSS) ontwikkelt, een psychiatrisch syndroom waarvan het belangrijkste symptoom ‘intrusies’ is: voortdurend terugkerende ongewenste beangstigende herinneringen.

De Post-Traumatische Stress-Stoornis is de typische reactie op zeer sterke traumatisering die eruit bestaat dat men niet kán vergeten. Freud dacht daar echter anders over. Naar zijn oordeel is de typische reactie op traumatische ervaringen nu juist een speciale vorm van vergeten, die hij ‘verdringen’ noemde. Er zijn volgens Freud herinneringen die zo beschamend en daarom zo schuldbeladen zijn, dat zij niet in het gewone autobiografische geheugen worden opgenomen, maar worden verbannen naar het onbewuste, waaruit zij niet met de gebruikelijke mnemonische middelen (cues derhalve) kunnen worden opgeroepen. Maar zij blijven daar wél aanwezig en actief: zij verstoren ons gemoedsleven en ons gedrag. Zij manifesteren zich in vermomde vorm in onze dromen, vrije associaties en onschuldig ogende versprekingen (Fehlleistungen). Alleen wie de symbooltaal van het onbewuste kent – de psychoanalyticus – kan ze duiden voor wat zij zijn: restanten van onverwerkte traumatische jeugdervaringen.¹⁴

De theorie over verdringen kreeg in de laatste decennia van de vorige eeuw een nieuwe impuls door de beweging van de hervonden herinneringen, die zich vooral in de Verenigde Staten manifesteerde.¹⁵ Volwassen personen, meestal vrouwen, hervonden plotseling en meestal met hulp van hun psychotherapeut de herinnering dat zij op prille leeftijd seksueel waren misbruikt, meestal langdurig en niet zelden gewelddadig. Waren zulke herinneringen eenmaal hervonden, dan dienden de daders alsnog met hun wandaden te worden geconfronteerd en justitieel ter verantwoording geroepen. Het aantal van zulke gevallen groeide in de jaren tachtig zo snel, dat van een epidemie gesproken kon worden. De gevolgen waren ingrijpend: duizenden ontwrichte families en honderden bizarre strafzaken. Ik heb mij daar elders uitvoerig over uitgelaten.¹⁶

Dat roept de vraag op of verdringen werkelijk voorkomt en hoe dat dan (neuro)psychologisch in zijn werk gaat. Wie de empirische literatuur beziet, komt tot de conclusie dat het existentiebewijs voor verdringen nog steeds ontbreekt, ondanks verwoede pogingen van velen om het te leveren.¹⁷ Maar als verdringen inderdaad niet voorkomt, waar komen dan al die, niet zelden gruwelijke, hervonden herinneringen vandaan? Zijn dat pseudoherinneringen? Komt het voor dat mensen zich dingen herinneren die nooit hebben plaatsgevonden? Zeker, dat komt voor. Het meest komen partiële pseudoherinneringen voor: delen van de herinnering zijn authentiek – waar gebeurd – maar allerlei bijzonderheden zijn op een later tijdstip veranderd of toegevoegd doordat men er van anderen over gehoord heeft of er zelf zaken bij heeft bedacht.¹⁸

Aan de wortel ervan ligt het verschijnsel van de bronamnesie: men houdt niet helder in de gaten uit welke bron herinneringen stammen.¹⁹ Als zodanig is het een alledaags verschijnsel en dikwijls doet het er ook niet zoveel toe uit welke bron wij onze kennis hebben, zolang hij maar correct is. Maar juist informatie die men niet uit de eerste hand heeft, dat wil zeggen niet uit eigen waarneming en ervaring, is voor haar betrouwbaarheid beslissend afhankelijk van de vraag wat er de bron van was en hoe betrouwbaar die is. En als een oneigenlijke bron van informatie moeite doet om zichzelf onzichtbaar te maken, bijvoorbeeld door zich van hypnotische inductie te bedienen, is de kans op (partiële) pseudoherinneringen groot. Gebrekkige source monitoring is een belangrijke bron van partiële pseudoherinneringen.

Het probleem is nog groter: het is mogelijk gebleken om complete pseudoherinneringen bij mensen in te planten.²⁰ Niet iedereen is daar even kwetsbaar voor. Door kinderen aanhoudend te vragen om te vertellen over nooit gebeurde zaken, slaagden Stephen Ceci en Maggie Bruck erin om bij hen levendige en gedetailleerde herinneringen aan nooit gebeurde ervaringen in te planten. En ook ikzelf slaagde er met enkele collega’s in, om met behulp van in een onschuldig ogende vraag verborgen valse informatie, bij volwassen proefpersonen een complete pseudoherinnering in te planten.²¹

Waarom vergeten slecht is

Onthouden heeft overlevingswaarde, vergeten is gevaarlijk. Zonder herinnering aan wat ons eerder overkwam, lopen wij de kans telkens weer dezelfde fouten te maken. Dat zou spoedig fataal aflopen. Hoewel ook het onthouden van concrete autobiografische gebeurtenissen zeker overlevingswaarde heeft, mogen wij ons toch gelukkig prijzen dat het grootste deel van het onthouden van wat voor ons overleven beslissend is, niet afhankelijk is van ons expliciete geheugen, maar van wat men het impliciete geheugen noemt. Het gaat om door ervaring verkregen kennis waarvan wij dikwijls niet weten of ons in ieder geval niet realiseren dat wij die hebben, maar die wel in ons gedrag tot uitdrukking komt.

Dat er zoiets als onbewuste kennis bestaat, kwamen onderzoekers op het spoor bij de bestudering van patiënten met hersenbeschadigingen, in het bijzonder met letsel in de hippocampus. Het blijkt voor te komen dat mensen niet in staat zijn een eenvoudige lijst van woorden te onthouden, zich zelfs niet meer kunnen herinneren dat zij die lijst nog maar kort tevoren onder ogen hebben gehad. Legt men ze vervolgens een hele reeks van beginlettergrepen van die woorden voor met de opdracht de woorden af te maken, dan blijken de eerder aangeboden, maar inmiddels weer vergeten woorden vaker onder de afgemaakte woorden voor te komen dan op zichzelf even goed mogelijke alternatieven.²² Dit effect wordt in de literatuur priming genoemd. Patiënten met beschadigingen in de visuele cortex waardoor een deel van hun gezichtsveld verloren is, kunnen van in het blinde deel van hun gezichtsveld aangeboden prikkels aard en plaats aanmerkelijk beter raden dan volgens toeval verwacht mocht worden. Dit effect wordt in de literatuur blindsight genoemd.²³

Onbewuste kennis komt niet alleen voor bij patiënten met hersenbeschadigingen. Iedereen blijkt te kunnen beschikken over een omvangrijk arsenaal van kennis en ervaring dat in het gedrag tot uitdrukking komt, maar niet onder woorden kan worden gebracht. Zo kunnen mensen met behulp van voorbeelden van correcte uitdrukkingen, de regels van kunstmatige (Markov) grammatica’s leren toepassen zonder de regels van zulke grammatica’s onder woorden te kunnen brengen.²⁴ Dat is de wijze waarop wij op prille leeftijd onze moedertaal geleerd hebben.

Meer dan de inhoud van een expliciete herinnering aan een ervaring is de ermee verbonden emotie belangrijk voor het overleven. Dat spreekt vooral in het geval van bedreigende gebeurtenissen. Doen de omstandigheden van een bedreigende gebeurtenis zich opnieuw voor, dan is voor overleven onmiddellijke reactie geboden. Uit het werk van Joseph LeDoux weten wij dat emotionele herinneringen ook subcorticaal, in de amygdala en aanliggende structuren, bewaard worden en eveneens subcorticaal tot een onmiddellijke reactie als vluchten kunnen leiden.²⁵ Deze subcorticale weg is sneller dan de eveneens beschikbare, maar tragere corticale weg. Er zijn van die omstandigheden waarin snelheid van reactie van beslissende betekenis is.

Nog belangrijker dan al het voorgaande dunkt mij de constatering dat operant en klassiek conditioneren en het leren van procedurele en motorische vaardigheden die het overgrote deel van ons alledaagse gedrag sturen, geen bewustzijn vergen en derhalve ook geen expliciete herinnering. Van zulk gedrag kunnen wij wel weet hebben als wij de moeite nemen om er onze aandacht op te richten, maar het aanleren en de uitvoering ervan zijn daar niet van afhankelijk. Niet zelden zou bewuste aandacht voor de uitvoering zelfs verstorend werken. Pianisten, bijvoorbeeld, kunnen bij het spelen maar beter niet gaan tobben over hoe het nu verder moet en wat de juiste vingerzetting ook al weer was. Een goed autobiografisch geheugen heeft ongetwijfeld overlevingswaarde, maar het grootste deel van de kennis die voor enkel overleven van beslissende betekenis is, is daarvan gelukkig niet afhankelijk.²⁶

Hetgeen mij brengt tot de volgende en vooralsnog laatste reden waarom vergeten van autobiografische informatie slecht is. Wie zich zijn persoonlijke verleden niet herinnert verliest zichzelf. Wij zijn de herinneringen aan wie wij waren en wat wij deden. In de woorden van Steven Rose: ‘The self must be defined as the sum of the experiences to date of the individual.’²⁷ Wij zijn het verhaal dat wij van onszelf scheppen en aan anderen voorhouden. Telkens als wij een herinnering verliezen, sterft een deel van ons.²⁸ Is dat de reden waarom zo velen dagboeken bijhouden? Dat is in ieder geval de tragiek van de lijders aan dementie: een mens zonder een herinnerd verleden, is een mens zonder identiteit, een lege huls zonder betekenis en belang.

Maar vergeten, juist van autobiografische bijzonderheden, is onvermijdelijk. Wij bestrijden dit smartelijke verlies door het scheppen van persoonlijke mythen, waarvan autobiografieën en memoires wel de meest markante voorbeelden zijn. Iedere biograaf weet dat de autobiografie van zijn onderwerp wel zijn meest onbetrouwbare bron is, ook of juist wanneer de autobiograaf bij de aanvang meedogenloze oprechtheid belooft.

De angst voor verlies van ons verleden leeft vooral in onze welhaast onbedwingbare neiging om in gezelschap herinneringen op te halen. Dat doen wij niet alleen zeer selectief, maar ook zeer onbetrouwbaar. Onze reminiscenties zijn vrijwel altijd interessanter en onze eigen rol erin centraler dan ze in werkelijkheid waren. Niet zelden vertellen wij wat wij hadden moeten zeggen of doen in plaats van wat wij werkelijk zeiden of deden. Realiseren wij ons aanvankelijk het verschil meestal nog wel, spoedig houden wij onze opgesierde verhalen voor de waarheid. Een markant voorbeeld van deze gang van zaken vormt de getuigenis van John Dean over een cruciaal gesprek met Richard Nixon ten tijde van de Watergate-affaire. Nadat Dean daarover verklaard had, bleek er ook een geluidsopname van dat gesprek te bestaan. En toen bleek dat Deans verklaring grotendeels op fantasie berustte. Zijn verklaring bevatte niet wat er werkelijk gezegd was, maar ‘the meeting as it should haven been’.²⁹

De neiging tot narrative embellishment is algemeen. Dit opsieren van het eigen verleden is meestal een onschuldige bezigheid. Ik kan er zelf ook wat van. Word ik daarop door mijn huisgenoten betrapt, dan verweer ik mij steevast met de mededeling dat ik mij enkel te buiten ga aan fictionalizing reality. Deze door mijzelf bedachte aanduiding lijkt mij passend voor de wijze waarop mensen hun verleden met terugwerkende kracht een draaglijke vorm weten te geven.

De gewoonte het verleden te herschrijven heeft de keerzijde dat als wij dat doen in een toestand van neerslachtigheid of zelfs depressie, onze herschrijving van het verleden ook zwart wordt bijgekleurd, waardoor het probleem zich verdiept en een negatieve spiraal ontstaat die velen dan niet meer op eigen kracht kunnen ombuigen.

Dat het expliciete autobiografische geheugen van mensen slecht is en gemakkelijk vervormbaar, is in het dagelijkse leven geen groot probleem. Meestal zijn alleen recente autobiografische herinneringen gemakkelijk oproepbaar.³⁰ Dat zijn ook de herinneringen die voor ons onmiddellijke gedrag het belangrijkst zijn: welke afspraken wij gemaakt hebben, welke beloften gedaan, waar wij onze sleutels hebben neergelegd en waar wij vanmorgen onze auto geparkeerd hebben. Het herschrijven naar eigen smaak van ons verleden is meestal een onschuldig tijdverdrijf. Meestal, maar er zijn van die gevallen waarin onze neiging tot fictionalizing reality desastreuze gevolgen kan hebben, bijvoorbeeld als wij als getuigen optreden in rechtszaken. Dan worden wij geacht de waarheid en niets dan de waarheid te spreken. Maar bestaat er wel zoiets als de autobiografische waarheid? Op die vraag moet ik het antwoord schuldig blijven.

2

Niets voorspelt de toekomst zo goed
als het verleden

De ontwikkelingen in de psychologie gaan snel, zo schijnt het. Niet zodra had iedereen zijn specialisme voorzien van het epitheton ‘cognitief’, of het werd tijd om daar ‘neuro’ aan toe te voegen. Maar onder deze schijnbaar onstuimige veranderingen schuilt een vooralsnog onuitroeibare constante: de standaardtheorie van menselijk gedrag. Wat dat is en waarom het tijd wordt om die theorie te heroverwegen, daarover handelt hetgeen volgt.

De standaardtheorie van menselijk gedrag

Het onderwerp van de psychologie is de bestudering van gedrag van levende organismen en in het bijzonder van mensen. Die simpele omschrijving is minder vanzelfsprekend dan zij op het eerste gezicht lijkt, want er zijn nogal wat mensen, vaklieden zowel als leken, die menen dat de psychologie ook en zelfs in de eerste plaats gaat over wat er in mensen omgaat. Zo is de psychologie in de negentiende eeuw ook begonnen: als de leer van de bewustzijnsverschijnselen. Zo dacht bijvoorbeeld de stamvader van de wetenschappelijke psychologie Wilhelm Wundt erover en hij noemde die jonge wetenschap dan ook ‘Bewustseinspsychologie’.

Wundt was natuurlijk niet de eerste die op de vraag kwam wat er in mensen omgaat en wat maakt dat mensen doen wat zij doen. Die vraag heeft mensen sinds het begin der tijden beziggehouden en sinds lang hebben wij daar ook een antwoord op: het zijn de in ons levende gedachten, wensen en emoties, en daaruit voortkomende wilsbesluiten, met andere woorden onze bewustzijnsinhouden, die ons gedrag veroorzaken en sturen. Als wij op ieder moment zouden weten wat er in mensen omgaat, zouden wij hun gedrag perfect kunnen voorspellen. Maar dat weten wij nog niet en daarom verrast het gedrag van mensen ons nogal eens. Het is de taak van de wetenschap van de psychologie om ons geleidelijk aan wijzer te maken over wat er in mensen omgaat.

In afwachting van steeds nieuwe inzichten van de wetenschappelijke psychologie, hebben wij al wel een theorie, die ik ‘de standaardtheorie van het (willekeurige) gedrag’ noem. De kern van die theorie heb ik daarnet al aangeduid. Gedrag is activiteit van ons lichaam. Dat functioneert niet autonoom, maar staat onder controle van onze geest of bewustzijn. Vraag je mensen waarom zij iets doen, dan doen zij onveranderlijk een beroep op een of andere geestelijke activiteit: ‘Ik dacht. . ., ik wilde. . ., ik voelde. . .’ Het is onze geest die ons gedrag, dat wil zeggen lichamelijke activiteit, veroorzaakt en stuurt. En omdat oorzaken per definitie aan hun gevolgen voorafgaan, gaat onze geestelijke activiteit vooraf aan onze lichamelijke activiteit.

In deze theorie ligt het Cartesiaanse dualisme besloten: mens agitat molem, de geest beweegt de stof. Hoe de geest het lichaam beweegt moge in Descartes’ tijd een belangwekkende, zij het vooralsnog onbeantwoorde vraag geweest zijn, in onze verlichte dagen weten wij dat de geest een stoffelijk substraat heeft: het brein of, beter, het centrale zenuwstelsel. Dat inzicht lost het probleem echter niet op, maar verplaatst het. Wat beweegt dan het brein? Wat veroorzaakt dat het brein werkt zoals het werkt, dat wil zeggen denkt, voelt, wenst en wil? Dat is het bewustzijn, de zetel van het ik. De geleerden mogen het er niet over eens zijn wat het bewustzijn is – maandelijks verschijnt er wel een nieuw boek over het onderwerp zonder dat enige convergentie van standpunten zichtbaar wordt – buiten discussie is dat ook het bewustzijn een stoffelijk substraat heeft. En dus luidt de centrale stelling van de standaardtheorie van het gedrag dat het in ons brein gelokaliseerde bewustzijn ons gedrag veroorzaakt en stuurt.

Een nagel aan de doodskist van de standaardtheorie

De daarnet gegeven herformulering van de standaardtheorie behoeft nuancering. Ik noem enkele problemen zonder volledigheid te pretenderen.

Zelfs zij die menen dat de determinanten van gedrag in belangrijke mate in de innerlijke toestand van het organisme gelegen zijn, zullen wel niet ontkennen dat ook situationele factoren een medebepalende rol spelen. Mensen doen in veel gevallen wat de – fysieke en sociale – omstandigheden van hen vragen. Vergt doen wat de omstandigheden vereisen altijd bewuste reflectie en keuze?

Er zijn redenen om te menen dat een goed deel van het dagelijkse gedrag van mensen automatisch is in de zin dat het zijn oorzaak vindt in aspecten van de omstandigheden die niet bewust overwogen worden, maar via een proces van preconscious processing, zonder tussenkomst van het bewustzijn, tot passend gedrag leiden. Hetgeen de vraag oproept waar dit preconscious processing dan vandaan komt. Bargh¹, een van de belangrijkste onderzoekers op dit terrein, meent dat preconscious processing het product is van reacties die aanvankelijk bewuste aandacht vereisten, maar die daarna door veelvuldige herhaling geautomatiseerd zijn. Dat verschijnsel, aan de realiteit waarvan niet getwijfeld hoeft te worden (zo krijgen wij bijvoorbeeld een vreemde taal of het pianospel onder de knie), is echter niet strijdig met de centrale stelling van de standaardtheorie, dat de determinanten van gedrag (mede) in het bewustzijn gezocht moeten worden. Het oorzakelijk verband is alleen meer verwijderd geworden.

Er zijn echter nog ten minste twee andere mogelijkheden voor het ontstaan van volautomatische reactiepatronen op omstandigheden: (1) genetisch ingebouwde gedragspatronen, gewoonlijk ‘instincten’ genoemd, die onmiddellijk en telkens weer worden opgeroepen wanneer de uitlokkende prikkel verschijnt; en (2) door operante conditionering aangeleerde gedragsrepertoires, waarvan wij uit experimenteel onderzoek weten dat zij geen bewustzijn vergen voor aanleren en uitvoeren. Dat sluit overigens bewustzijn niet geheel uit: je kunt je bewust zijn van operant gedrag, maar voor het aanleren en uitvoeren ervan is bewustzijn geen noodzakelijke voorwaarde. Men spreekt in dit verband ook wel van ‘implicit learning’.²

Wellicht moet ik nog een derde mogelijkheid noemen. Uit werk van Joseph LeDoux³ weten wij, dat wij alles wat wij waarnemen binnen 0,25 seconde gevoelsmatig waarderen en dat er een directe, subcorticale verbinding is, door LeDoux ‘the low road’ genoemd, tussen de hersencentra waar deze waardering plaatsvindt – de amygdala en aanliggende structuren van de thalamus – en de eveneens subcorticale centra die de daarbij passende toenaderings- of vermijdingsreactie in gang zetten. Ook in dit geval is bewustzijn niet uitgesloten: er is, opnieuw in LeDoux’ terminologie, een ‘high road’ beschikbaar, die al in gang gezette prebewuste reacties kan onderbreken of modificeren, maar dat is geruime tijd nadat de prebewuste reactie in gang is gezet.

De tweede en derde van de daarnet genoemde mogelijkheden zijn onverenigbaar met het seriële karakter van de standaardtheorie van willekeurig gedrag, waarin beoordeling en overweging op de waarneming volgen en voorafgaan aan gedrag dat een reactie is op wat wordt waargenomen. De standaardtheorie, in het dagelijkse leven door ons allemaal aangehangen en door niet weinig vakpsychologen in indrukwekkend jargon gegoten, is in moeilijkheden. En dat is nog niet alles.

Een tweede nagel aan de kist van de standaardtheorie

Wij mogen het er nog steeds niet over eens zijn wat bewustzijn is en welke functie het voor ons gedrag vervult, dat wij bewust zijn is, zoals Searle⁴ opmerkte, voor ieder van ons een onmiddellijk gegeven: wij weten en ervaren het zonder daar speciaal onderzoek voor te hoeven doen. Je zou kunnen zeggen dat wij bewust zijn zonder ons daarvan bewust te zijn.

Er is ook een eenvoudig criterium om na te gaan of gedrag bewust is: gedrag is bewust als wij erover kunnen rapporteren, gelijktijdig of tenminste naderhand. Wie dat criterium voor bewustzijn hanteert – en dat doen wij in de dagelijkse omgang onmiskenbaar – houdt het kennelijk voor mogelijk dat er ook ‘onbewust gedrag’ is, gedrag dat tot stand komt zonder tussenkomst van het bewustzijn. Op dat probleem heeft de standaardtheorie echter een eenvoudig antwoord: in die gevallen is er sprake van automatisering van gedragsrepertoires die in het verleden wel degelijk door tussenkomst van het bewustzijn zijn gevormd; ik had het daar al over. Een tweede verklaring is dat zulke onnadenkendheid eigenlijk een anomalie is: zo hoort het niet te gaan en zo gaat het gewoonlijk ook niet. Een wat zwak tegenargument, dat wij niet nodig hebben. Ik wees in het voorgaande al op het verschijnsel van operant of impliciet leren. En dan is er natuurlijk ook nog de verklaring van de psychoanalytici: allerlei gedrag komt weliswaar tot stand zonder tussenkomst van ons bewustzijn, maar dat betekent niet dat het zijn oorzaak niet vindt in zielenroerselen, die zich echter via verdringing in ons onbewuste hebben genesteld, een theorie die iedere empirische verificatie ontbeert.⁵

Gedrag is bewust als wij erover kunnen rapporteren. Maar waarover moeten wij dan rapporteren? Dat wij het doen, hoe wij het doen, of waarom wij het doen? Of alle drie? Het één impliceert allerminst het ander. Dat wij iets doen of gedaan hebben lijkt het gemakkelijkst om ons te realiseren en er, desgewenst of desgevraagd, over te rapporteren. Over het hoe van ons gedrag is onze kennis veelal beperkt, zo niet geheel afwezig. Hoe wij er bijvoorbeeld in slagen grammaticaal correcte zinnen uit te spreken en te begrijpen, weten wij niet, althans niet uit directe ervaring. En toch is spreken een bewuste activiteit bij uitstek. Wie beweert onbewust gesproken te hebben, zal op weinig begrip van zijn toehoorders kunnen rekenen.

Het antwoord op de vraag waarom wij allerlei dingen doen, is beslissend voor de validiteit van de standaardtheorie. En juist bij deze kwestie heeft het recente onderzoek op het terrein van het ‘split brain’-onderzoek een nieuwe nagel aan de kist van de standaardtheorie geslagen. Het gaat om onderzoek van, onder anderen, Michael Gazzaniga.⁶ Hij deed onderzoek bij patiënten van wie de verbinding tussen de twee hersenhelften (het corpus callosum) verbroken was. Geeft men zulke patiënten via het linkeroog een opdracht, bijvoorbeeld om de kamer te verlaten, dan arriveert die opdracht in de rechter hersenhelft en wordt uitgevoerd. De linker hersenhelft, waar de taalcentra (Broca en Wernicke) gelegen zijn, weet echter van niets vanwege de ontbrekende verbinding tussen de hersenhelften. Vraagt men vervolgens aan zo’n patiënt waarom hij de kamer verlaat, dan blijkt hij zonder aarzelen een plausibele maar verzonnen verklaring voor zijn gedrag te geven, bijvoorbeeld ‘Ik wil wat water gaan drinken, want ik heb dorst.’ Mensen blijken een alleszins plausibele verklaring te kunnen geven voor gedrag waarvan zij de oorzaak niet kennen.

Nu is het niet zo moeilijk om uit te leggen dat Gazzaniga’s resultaat eigenlijk heel oud nieuws is. Wij weten immers al lang dat mensen hun gedrag, in het bijzonder op het eerst gezicht raar gedrag, moeiteloos rationaliseren. Maar dat is een wat deftiger manier om te zeggen dat wij soms over de oorzaken van ons gedrag jokken omdat wij de werkelijke oorzaak ervan niet kennen of niet willen bekennen. Dan weten wij, als wij de moeite nemen om ons geweten te onderzoeken, dat wij iets verzinnen. Gazzaniga’s resultaat gaat echter verder: zijn proefpersonen verzonnen kennelijk iets maar wisten niet dat zij iets verzonnen. De linker hersenhelft heeft zulke pseudoverklaringen blijkbaar moeiteloos bij de hand. De enkele vraag om een verklaring roept een quasiverklaring op, waarbij kennis van de werkelijkheid niet vereist is. Opnieuw is de standaardtheorie in moeilijkheden en nog steeds ben ik niet uitgetimmerd.

Een derde nagel aan dekistvan de standaardtheorie

Zoals daarnet opgemerkt, is een essentieel onderdeel van de standaardtheorie van het gedrag gelegen in de volgorde waarin de dingen gebeuren. Wie wil volhouden dat bewustzijn de oorzaak is van het grootste deel van ons gedrag, moet aannemen dat bewustzijn en alles wat dat wordt geacht te omvatten – denken, voelen en vooral willen – aan ons gedrag voorafgaat. Oorzaken gaan immers per definitie aan hun gevolgen vooraf. Onderzoek van Benjamin Libet⁷ heeft echter aangetoond dat ons brein een merkwaardig mechanisme bezit dat ons juist op het punt van de volgorde van de gebeurtenissen in ons brein misleidt. Geeft men proefpersonen een perifere prikkel, bijvoorbeeld een speldenprik, die via het ruggenmerg opstijgt naar het brein, dan leidt die in de subcorticale hersenen (de nucleus ventrolateralis van de thalamus) tot een onmiddellijke reactie, in dit geval het terugtrekken van de hand, nog voor de prikkel de neocortex bereikt heeft. In Libets woorden: ‘The brain had begun the specific preparatory processes of the voluntary act well before the subject is even aware of any wish or intention to act.’ Niettemin denken de proefpersonen dat hun bewustzijn van de prikkel voorafgaat aan hun reactie. Dat komt doordat in de thalamus een ‘hard wired’ vertragingsmechanisme is ingebouwd, het ‘temporal referral mechanism’, dat voor ons bewustzijn de aankomst van de prikkel plusminus 500 msec ophoudt, waardoor de bewuste ervaring van de prikkel lijkt samen te vallen met het moment van prikkeling. Zo ontstaat de illusie dat wij ons van de prikkel eerst bewust geworden zijn voordat wij erop reageerden. Maar in feite loopt ons bewustzijn achter de neurale feiten aan. Je zou de positie van het bewustzijn in zo’n geval kunnen vergelijken met die van een commentator bij een documentaire film: hij beschrijft, hopelijk correct al is dat lang niet zeker, wat er te zien is, zonder op het getoonde enige invloed uit te oefenen, laat staan het te veroorzaken. Zo kan men in veel gevallen ons bewustzijn zien als een commentator bij wat ons brein om geheel eigen redenen doet en ons laat doen.

Ben ik dan van mening dat het bewustzijn in alle gevallen een illusie is, een wellicht op zichzelf interessant en bestuderenswaardig bijverschijnsel, dat als determinant van gedrag geen enkele betekenis heeft? Nee, dat denk ik niet. Ik denk dat er zich wel degelijk gevallen voordoen waarin ons handelen het product is van voorafgaand denken en beslissen. Denken, delibereren en beslissen doen mensen voortdurend. De vraag is hoe vaak het ons lukt om vervolgens daarnaar dan te handelen, zeker als dat geruime tijd moet worden volgehouden. Veel minder vaak dan wij graag denken. Je zou de menselijke conditie kunnen beschrijven als een voortdurend gevecht van ons bewustzijn om greep te krijgen en te houden op de op simpel overleven ingerichte activiteit van onze basale ganglia. Als wij nadenken met onze hypertrofe neocortex, weten wij in de meeste gevallen donders goed wat verstandig en fatsoenlijk is. Maar wij mensen zijn in ons denken aanzienlijk verstandiger en fatsoenlijker dan wij ons in ons dagelijkse gedrag tonen. Er gaapt een kloof tussen denken en doen, die wij al te vaak niet blijken te kunnen overbruggen. Mensen die door slechte leefgewoonten hun gezondheid schaden, weten meestal heel goed dat het onverstandig is wat zij doen, maar slagen er desondanks al te vaak niet in om hun dagelijkse gedrag in overeenstemming te brengen met hun verstandelijke inzichten.⁸

Een wel heel korte geschiedenis van de psychologie

De wetenschappelijke psychologie is in de tweede helft van de negentiende eeuw begonnen als de studie van bewustzijnsinhouden. Het verhaal gaat dat die omschrijving van het vak radicaal veranderde met de komst van het behaviorisme in de jaren dertig van de vorige eeuw. Dat lijkt mij een onjuiste voorstelling van zaken. Vooreerst omdat het behaviorisme toch grotendeels een Amerikaanse benadering is gebleven. In Europa bleven wij de bewustzijnspsychologie geanimeerd beoefenen, zij het dat de meeste Europese psychologen daarbij geen uitgesproken standpunt innamen. Bovendien werd de Europese psychologie in de eerste decennia van de twintigste eeuw overspoeld door de vloedgolf van de psychoanalyse. De behavioristische denkwereld werd slechts met grote vertraging en mondjesmaat in Europa geïmporteerd in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. En toen waren het toch vooral de onderzoekers die met diermodellen werkten, die erop waren aangewezen.

Het verhaal gaat tevens dat zich in de jaren zestig de cognitieve revolutie voltrok, die het aangezicht van de psychologie opnieuw radicaal veranderde. Ook dat komt mij voor een overdrijving te zijn. In ieder geval in Europa en in mindere mate ook in de Verenigde Staten is de studie van wat er in mensen omgaat nooit weg geweest. Maar er is inderdaad een tijd geweest dat psychologen de term ‘bewustzijn’ toch liever vermeden in hun geschriften. En die term is in sommige kringen nu weer helemaal terug. Anderen, die de term ‘bewustzijn’ liever nog niet in de mond nemen, spreken over het computationele brein. Hun modellen hebben wel degelijk de pretentie te beschrijven welke mentale calculaties er in mensen aan hun gedrag voorafgaan. Wie verstandig is, zwijgt in alle talen over de vraag of de calculaties van het computationele brein bewustzijn vereisen. Dat is strikt genomen ook niet nodig.⁹ Maar wie, zoals de meesten, zijn computationalisme verbindt met een representationalistische theorie van informatieverwerking, waarbij de calculaties van het brein worden geacht slechts te kunnen opereren op interne representaties van zintuigelijke informatie – op ‘mental images’ zoals bijvoorbeeld Damasio¹⁰ ze onbekommerd noemt – die is, of hij dat nu wil of niet, een aanhanger van de standaardtheorie van het willekeurige gedrag. Een theorie die kennelijk onuitroeibaar is.

Hoe nu verder?

Wij moeten in de psychologie af van de standaard theorie als dominante theorie. Niet helemaal, zoals ik daarnet al even aanstipte, maar als verklaringsmodel voor een groot deel – het grootste deel? – van ons dagelijkse gedrag is zij ongeschikt en leidt zij ons telkens weer op dwaalsporen. Ik vrees echter dat het ons in de psychologie voorlopig niet zal lukken om ervan af te komen. Het behaviorisme, dat weliswaar nooit de dominante theorie in de psychologie is geweest, maar wel bepaald luidruchtig, is het niet gelukt. In de ogen van de meeste van mijn vakgenoten is het behaviorisme nog slechts een historische curiositeit en leeft onder therapeuten nog slechts voort in het oxymoron van de ‘cognitieve gedragstherapie’. Zal de neuropsychologie, die de laatste jaren de cognitieve psychologie naar de kroon lijkt te steken, meer succes hebben? Velen hebben de ‘behavioral neuropsychology’ alweer ingeruild voor de ‘cognitieve neuropsychologie’. De geschiedenis herhaalt zich noodlottig.