ACHMED AAN ZET

Bea Mol

Achmed aan zet

TURKSE EN MAROKKAANSE MANNEN OVER
RELATIES EN VADERSCHAP

Amsterdam/Antwerpen
Uitgeverij Contact
2010

De schrijver ontving voor het schrijven van dit boek een beurs van het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten

Mijn dank gaat uit naar alle mannen die mij over hun leven en familie wilden vertellen. Hun verhalen vormen samen een geschiedenis van veertig jaar Turkse en Marokkaanse vaders, zonen en echtgenoten in Nederland.

© 2010 Bea Mol
Omslagontwerp Rob Westendorp
Auteursfoto Ronald Hoeben
Typografie Wim ten Brinke BNO
ISBN 9789025435042
D/2010/1008/911
NUR 740
www.uitgeverijcontact.nl

Een migrant

‘Mijn kinderen gaan een ander leven leiden’

Het is een regenachtige en kille februaridag in Istanbul. Bij de Bosporus, de zeestraat die Europa scheidt van Azië, is het druk. Veerboten varen af en aan. Op de steigers verdringen de passagiers elkaar terwijl venters, de jongste niet ouder dan een jaar of tien, luidkeels de meest uiteenlopende artikelen aanprijzen. Kort nadat een van de schepen is vertrokken breekt er tumult uit onder de sjofele arbeiders, de in polyester pakken geklede beambten en de huisvrouwen met grote boodschappentassen die op het dek de overtocht maken.

Geschreeuw, geroep: ‘Man overboord, man overboord!’ De kapitein in zijn uniform rent zo snel hij kan naar het groepje opgewonden mensen bij de reling. Ze wijzen naar een jongen, een kind nog, die proestend en spartelend uit alle macht zijn hoofd boven water probeert te houden. De kapitein grijpt een lange stok met een haak om de doodsbange jongen op te hijsen. Aan zijn kraag weet hij hem te pakken te krijgen en zo snel als hij durft trekt hij hem omhoog, weg van de zuigende diepte. Halverwege raakt de jongen los en valt terug in het koude, donkere water. De kapitein buigt zich nog dieper over de reling om het kind beter vast te kunnen pakken met zijn stok en slaagt erin de jongen te redden.

Terwijl de drenkeling op het dek ligt te rillen, snakkend naar adem, bestoken de omstanders hem met vragen: ‘Wie ben je? Waar zijn je ouders?’ De jongen, die een jaar of tien, twaalf oud is, weet het niet, zijn moeder heeft hij sinds zijn vijfde niet meer gezien, ze woont waarschijnlijk nog ergens in een dorp in het oosten van het land. Zijn vader is in Europa, waar precies, dat zou hij net zomin kunnen zeggen. Maar wat doet hij dan op de veerboot? Kranten verkopen. Vanmorgen had hij al wat geld verdiend en dat is hij nu kwijt, samen met de nog onverkochte kranten ligt het op de bodem van de Bosporus. Nu hij weer een beetje tot zichzelf komt lijkt de verloren gegane winst hem meer bezig te houden dan het feit dat hij zojuist aan de dood is ontsnapt.

De jongen wordt naar de stookruimte gestuurd om te drogen. Wanneer de boot heeft aangelegd neemt de kapitein hem mee naar het kantoor van de rederij, waar hem wordt gevraagd hoe groot zijn verlies is. ‘Vijfentwintig lira,’ zegt hij, hoewel het misschien tien lira was. Zo probeert hij nog een voordeeltje halen uit deze ochtend vol schrik. Er wordt geld voor hem ingezameld en men maant hem snel naar huis te gaan om niet ziek te worden. Maar de jongen wil niet naar huis want daar is zijn stiefmoeder, de vrouw van zijn vader die hem en zijn broer de straat op stuurt om geld te verdienen. Wat zal ze zeggen als hij zo vroeg al weer thuis is? Dus gaat hij met zijn gekregen geld linea recta naar de winkel om nieuwe kranten te kopen. Nog diezelfde middag staat hij die al weer te verkopen op de tram.

De naam van de jongen is Zatin. Inmiddels is hij een man van zesenveertig jaar en woont hij in Nederland. Zijn vader was een Turkse boer die geen toekomst zag op het platteland en zijn geluk elders ging beproeven. Eerst in Istanbul en later in Nederland. Zatin bracht een groot deel van zijn kindertijd door in Istanbul, maar zijn wieg stond in een dorp in het oosten van Turkije.

Hij vertelt: ‘Als ik ’s nachts niet kan slapen speelt zich in mijn hoofd soms een filmpje af, het duurt niet langer dan een minuut of vijf. Ik zie een grasveld met mezelf en mijn moeder – ik moet een jaar of vijf geweest zijn – ik klamp me aan haar vast en begin verschrikkelijk te huilen. Familieleden die erbij zijn beginnen ook te huilen, zo tragisch is het. Een paar mannen nemen mijn moeder mee. Ik blijf achter.

Dat is alles wat ik me kan herinneren van mijn moeder. Mijn vijf jaar oudere broer en ik kwamen na haar vertrek bij een oom in huis. Werken moesten we. Het was onze taak om iedere dag de koeien, stieren en schapen naar de bergen te brengen. Nadat we ’s avonds de dieren verzorgd hadden bleven we in de stal tot het bedtijd was. We hadden het koud, een kachel was er niet. ’s Nachts sliepen we met acht kinderen in een kamer op planken van vijf meter lang langs de muur, de aardappels onder ons. Mijn oom had veel kinderen, met ons erbij wel een stuk of tien. Mijn broer en ik hoorden er niet bij. Wij kregen weinig te eten en hadden geen schoenen. In de zomer liepen we met blote voeten op de graanvelden om de restjes graan die na de oogst overbleven te verzamelen want die konden we verkopen voor wat snoep. Ik weet nog goed hoeveel pijn die kleine harde korreltjes deden aan je voeten. De andere kinderen gingen naar school, waar ze leerden lezen en schrijven, mijn broer en ik niet. Men zei tegen ons dat we niet naar school mochten vanwege de vele wondjes die mijn broer en ik op ons hoofd hadden, waarschijnlijk ontstaan door verwaarlozing, waarmee we de andere kinderen misschien zouden kunnen besmetten, maar ik geloofde dat niet. Nee, het kwam doordat we geen vader en moeder hadden die voor ons zorgden. Mijn vader wou mijn moeder niet meer en omdat ze alleen voor de imam getrouwd waren hoefde hij geen scheiding aan te vragen, hij hoefde haar alleen maar te verstoten.

Als mijn moeder het alleen had kunnen redden, als ze maar een lapje grond had gehad, was ze nooit met een andere man getrouwd, daar ben ik zeker van. Nu moest ze ons achterlaten omdat die nieuwe man mijn broer en mij niet wilde.

Mijn vader? Die had ik toen nog nooit gezien, hij woonde in Istanbul. In 1967 kwam hij naar ons dorp en korte tijd later gingen mijn broer en ik met hem mee naar de stad. Hij was daar opnieuw getrouwd met een heel mooie vrouw en ze woonden in een klein huurhuis dat eigendom was van een oom van mijn vader. Zoveel luxe had ik nog nooit gekend. Eindelijk kon het leven beginnen. In Istanbul werden ook de wondjes op ons hoofd behandeld. De huid was helemaal kapot en we hadden geen haar meer op ons hoofd; uit schaamte droegen we altijd een muts. Wanneer mijn vader pauze had van zijn werk in een textielfabriek kwam hij speciaal naar huis om ons hoofd in te smeren met zalf. Het duurde wel een jaar voordat de huid was genezen en ons haar weer ging groeien.

Ook in Istanbul gingen mijn broer en ik niet naar school. Dat moest eigenlijk wel maar niemand zei er iets van, mijn vader niet en mijn oudoom ook niet. Anderhalf jaar later vertrok mijn vader naar Nederland. Toen begonnen de grote moeilijkheden. Volgens mijn stiefmoeder was er geen geld om van te leven – mijn vader was in de tussentijd begonnen met het bouwen van een huis. Dus moesten wij geld verdienen, eerst met snoep venten op straat en water verkopen bij het voetbalveld, toen met schoenen poetsen bij het station in onze buurt, daarna kranten verkopen in het centrum van de stad en op de veerboten. Steeds verder gingen we van huis.

Nadat ik bijna verdronken was in de Bosporus, ben ik nooit meer teruggegaan naar de boten. Vanaf die dag verkocht ik alleen nog maar kranten in de tram. Op ieder station waar de tram stopte – er waren er zestien – stapten we in een andere wagon om de controleur te ontlopen. Tot twaalf uur ’s nachts was ik aan het verkopen, terwijl andere kinderen naar school gingen of in hun bed lagen te slapen. Niemand vroeg: waar is die jongen? Soms bleef ik wel drie dagen weg van huis; ’s nachts sliep ik in een lege tram. Op een keer werd ik ’s morgens wakker met een heel dikke arm. Ik had tegen een verwarmingsbuis aan gelegen en me gebrand, maar ik was zo moe dat ik niks gevoeld had. Ik pakte een houten tandenstoker en prikte de blaar door, het vocht stroomde eruit.

Bij het station, waar we sigarettenpeuken verzamelden om op te roken, kwam op een dag een rijke vrouw naar ons toe. “Wie van jullie heeft geen schoenen en geen kleren?” vroeg ze ons. Alle kinderen wezen naar mij. Ik werd meegenomen naar een heel mooi huis, een villa in een rijke buurt. Uit een kast – een kast zo groot als een kamer – mocht ik kleren uitzoeken. Ik paste een pak, een stropdas, noem maar op. Als je mij zag, zou je denken dat ik de zoon van rijke mensen was. Later ben ik nog verschillende keren bij die vrouw geweest. Misschien had ze een zoon van mijn leeftijd verloren of wilde ze iets goeds doen voor de armen. In Turkije doen rijke mensen wel vaker op deze manier aan liefdadigheid.

Eén keer nam ik een kameraad mee naar haar toe. Terwijl ik met de vrouw boven kleren uitzocht, heeft hij een slof sigaretten gepikt die in de piano verstopt lag. Ook nam hij een biljet van 500 lira uit de portemonnee van die vrouw. Dat was veel geld, een maandloon was toen 300. Mijn kameraad deelde het geld met mij. Wij probeerden het biljet ergens te wisselen maar overal werden we wantrouwend bekeken. We zijn wel in dertig, veertig winkels geweest. In een meubelzaak waar men mijn vader kende, heb ik verteld dat hij het had gestuurd, en dat werd geloofd. Maar wat moest ik met zoveel geld? Ik kon er moeilijk mee thuiskomen. Ik begroef het ergens dicht bij huis, en pakte iedere keer een klein bedrag. Een paar maanden hoefde ik niet te werken.

Naar die rijke vrouw durfde ik nooit meer te gaan, al betwijfel ik of ze heeft gemerkt dat er geld weg was. Jammer dat ik mijn kameraad niet heb gedwongen het geld terug te leggen. Die vrouw was gek op mij, wie weet, misschien had ze me aangenomen als zoon.

Toen ik wat ouder werd, kreeg ik genoeg van het verkopen van kranten en via een jongen die ik kende kon ik in de leer bij een schoenmaker, waar ik wat meer kon verdienen dan op straat. In de werkplaats was het goed en gezellig, het was er anders dan ik gewend was, een andere cultuur. Daar heb ik ook tellen, rekenen en een beetje schrijven geleerd.

Toen het huis dat mijn vader had laten bouwen klaar was verhuisden mijn broer en ik ernaartoe met onze stiefmoeder. Het was een groot pand met een winkelruimte beneden en we gingen op de derde verdieping wonen. Het leven ging zijn gangetje. Op een dag, toen mijn broer en ik ’s avonds thuiskwamen van ons werk, zagen we geen licht branden op onze etage, de ramen waren leeg, de gordijnen verdwenen. Wat was er gebeurd? Die vrouw had een auto gehuurd, alle spullen ingeladen en weg. Later bleek dat mijn vader van plan was geweest van haar te scheiden, ze wilde hem voor zijn.

Mijn broer en ik woonden een poosje in dat kale huis met alleen een paar lepels en wat dekens. Toen we geen geld meer hadden is mijn broer kamers gaan verhuren, onder andere aan een militair. Die man dronk en gokte, mijn broer deed met hem mee en begon ook te gokken. Al het geld dat binnenkwam was gelijk weer verdwenen. Mijn vader kreeg dat te horen en kwam uit Nederland over. Hij gaf mijn broer de keuze: trouwen, óf in de winkelruimte op de begane grond een schoenmakerij beginnen. Mijn broer had geen zin om te trouwen, hij wou naar Nederland.

Mijn vader was toen vrijgezel. Voor hij ons naar Nederland liet overkomen, moest hij eerst een vrouw voor zichzelf zoeken die ook voor ons kon zorgen. Ondertussen waren mijn broer en ik van de derde etage naar de winkelruimte beneden verhuisd. Geen douche, geen keuken, geen toilet, geen bed, niks was er. Wij met zijn tweeën, ik was toen pas dertien, veertien jaar, in die kale koude ruimte, een jaar lang.’

In 1976 hertrouwde de vader van Zatin met een vrouw uit Turkije en korte tijd na zijn huwelijk liet hij zijn zonen uit Istanbul naar Nederland overkomen. Zatin vond eerst werk in een vatenfabriek, later werd hij lasser. Op zijn zestiende trad hij in dienst van het bedrijf waar hij is gebleven tot hij een paar jaar geleden een hernia kreeg en arbeidsongeschikt werd. Hij trouwde op zijn negentiende met een meisje uit Turkije en kreeg drie zonen en een dochter. Twee kinderen zijn al getrouwd – het derde trouwt dit jaar. Zatin heeft inmiddels een kleindochter. Een paar dagen per week past hij met zijn vrouw op het meisje, hij is dol op haar.

‘Altijd heb ik hard gewerkt en gespaard,’ zegt Zatin, ‘en dat heeft me ook iets opgeleverd. Mensen die me vroeger niet wilden kennen zeiden meneer tegen me toen ik in 1983 met een auto onder mijn kont naar Istanbul kwam. Ik was jaloers op mijn vader met zijn huis zo hoog als een flat en ik dacht: dat kan ik ook. Ik ben nu eigenaar van twee huizen en wat grond in Istanbul.

Iemand zonder opleiding noemt men in het Turks cahil, een onwetende, zo’n persoon zou niks voor elkaar kunnen krijgen. Dat klopt niet, kijk maar naar mij, ik heb het goed en ik heb vier kinderen grootgebracht. Terwijl ik een dief of moordenaar had kunnen worden. Wanneer iemand me had gezegd: als je die persoon neerschiet krijg je zoveel van me, had ik het misschien wel gedaan. Niemand, niemand heeft me iets geleerd, niemand heeft me ooit verteld over God of de vasten. Wie had dat moeten doen? Voor het slachtfeest heeft niemand me ooit uitgenodigd. Als je arm bent, heb je geen familie.’

In de schoenmakerij waar Zatin werkte, werd veel hasj gebruikt en soms stuurden ze hem eropuit om een stukje te gaan kopen. Maar zelf heeft hij dat spul nooit geprobeerd. ‘Alcohol drink ik ook niet, ik hou het bij sigaretten. Gegokt heb ik wel, in Turkije, en hier in Nederland ook een beetje. Mijn vader had daar geen idee van. Ik kwam een keer thuis met een mooi pak dat ik gekocht had van gokopbrengsten, hij dacht dat ik het gespaard had van die rijksdaalder zakgeld die ik per week van hem mocht houden van mijn loon. Hoe kun je zo stom zijn? Ik kijk in de zakken van mijn zonen en als ik geld vind, vraag ik hun waar dat vandaan komt. Ik controleer ook hun bankrekeningen.

Na de geboorte van mijn eerste kind werd alles anders en ben ik gestopt met gokken. Ik heb het allemaal gezien: de mensen die zich bezopen in het weekend, die ruziemaakten, en in hun verwarring met hun kop tegen de muur sloegen. Wat voor leven is dat? In één keer joegen ze hun loon van honderd gulden, waar ze de hele week voor gewerkt hadden, erdoorheen. Geld dat bestemd was voor vrouw en kinderen. Ik zei nee, ik mag dan geen jeugd hebben gehad, iedereen mag mij getrapt hebben, maar mijn kinderen gaan een ander leven leiden. Ik mag in de kou slapen, mijn kinderen moeten het warm hebben.’

Met zijn vader, die inmiddels met pensioen is en die dichtbij woont, heeft hij vaak woorden. Zatin verwijt hem dat hij als kind is verwaarloosd en nooit naar school is gestuurd, waardoor hij nu nauwelijks kan lezen en schrijven. Excuses heeft zijn vader hem daarvoor nooit gemaakt.

‘Wanneer hij maar één keer zou zeggen: “Sorry, het spijt me, maar het was toen een andere tijd.” Ik zeg altijd tegen hem: “Je bent mijn vader, dat staat op mijn paspoort, maar je hebt niks voor me gedaan.” Nou ja, twee dingen: hij verzorgde de wondjes op mijn hoofd en hij heeft me naar Nederland gebracht.’

Zatin is een van de vele islamitische mannen die in Nederland wonen. Een afgekeurde arbeider met vier kinderen, een vrouw met een hoofddoek en een bescheiden huurwoning. Het lijkt zo gewoon. Maar wie hem vraagt naar zijn leven krijgt een bijzonder verhaal te horen, een verhaal over armoede en ontbering, over een gebroken gezin en falende ouders, maar ook over succes. De krantenjongen werd dan wel geen miljonair – al speelde hij misschien even met die gedachte – maar hij heeft bereikt waar veel migranten van dromen: een betere - materiële positie. Dergelijke positieve verhalen over Turkse en Marokkaanse mannen hoor je zelden. Meestal komen ze op een negatieve manier in het nieuws. In de krant kun je lezen over criminaliteit en werkloosheid, over geweld en machogedrag.

Hoewel er al meer dan veertig jaar Turkse en Marokkaanse mannen in Nederland wonen, is de kennis over hen beperkt. Toen de gezinnen van de gastarbeiders naar Nederland kwamen, konden we hen op straat tegenkomen met hun vrouwen zeulend met zware boodschappentassen enkele passen achter hen aan. Het is een beeld dat indruk maakte. Ook al zien we steeds vaker moslimstelletjes hand in hand lopen, die eerste indruk laat zich niet zomaar verdrijven. De man die vooropliep met zijn vrouw achter hem, is het symbool geworden van de bevoorrechte positie van de man in de islam en de achterstelling van de vrouw.

Meer dan een eeuw geleden waren het in de Arabische wereld juist de mannen die als eersten voor vrouwenrechten opkwamen. De Egyptische schrijver Qasim Amin is een van de bekendsten. In 1899 pleitte hij in The Liberation of Women voor onderwijs voor vrouwen, afschaffing van de sluier en het recht van vrouwen om naar buiten te gaan.* Vrouwenemancipatie was volgens hem in overeenstemming met de geest van de islam. Amins boek wordt algemeen gezien als het begin van het feminisme in de Arabische cultuur. In Turkije was het Kemal Atatürk, de stichter van de republiek, die zich voor vrouwenrechten inzette. Hij ging zelfs zo ver de sluier te verbieden. In Nederland horen we maar zelden over islamitische mannen die voor vrouwen opkomen.

Voor mijn boek Tussen hoofddoek en naaldhak interviewde ik moslimvrouwen over vrouwelijkheid en intimiteit. Familie en relaties waren een belangrijk gespreksonderwerp en natuurlijk kwamen dan ook de mannen ter sprake, soms op een positieve, soms op een negatieve manier. De mannen konden wel eens streng zijn, onredelijk of gewelddadig, maar vaker waren ze beschermend, liefhebbend en zorgzaam. Die eigenschappen komen in de media nauwelijks aan bod. Een Marokkaanse man met wie ik hierover sprak, vond dat islamitische mannen in de media ‘zijn ontdaan van hun vermogen lief te hebben’.

Enige tijd geleden viel een artikel in NRC Handelsblad me des te meer op. Journalist Martin Bons had het verhaal opgetekend van een Turkse man van vijfentwintig jaar die koos voor het beroep van vroedvrouw – zijn eigen woordkeus. Al op jonge leeftijd stond voor hem vast dat hij later vrouwen wilde bijstaan gedurende hun zwangerschap en bevalling net zoals zijn oma, een wijze, sterke vrouw, dat vroeger deed in haar dorp in Turkije. Omdat hij jong trouwde en meteen vader werd, zat een studie gynaecologie er niet in, dus werd hij verloskundige. Voor iedere man een bijzonder beroep, laat staan voor de zoon van een gastarbeider – volgens zijn zoon een conservatieve moslim – die naar alle waarschijnlijkheid niet eens aanwezig was bij de geboorte van zijn eigen kinderen. De familie keek in het begin dan ook vreemd op van de beroepskeuze van deze jongen, maar inmiddels heeft men het helemaal geaccepteerd. Hoewel hij tot nu toe alleen nog maar autochtone Nederlandse kinderen ter wereld heeft geholpen – waarbij hij als moslim en man soms ook op weerstand stuit – vragen Turkse vrienden en familieleden hem regelmatig om advies en het eerste verzoek om een bevalling te begeleiden heeft hem inmiddels bereikt. Deze eerste mannelijke Turkse verloskundige zegt dat zijn moeder én vader trots op hem zijn.

Er is de afgelopen veertig jaar heel wat veranderd in de gezinnen van de voormalige gastarbeiders. Hoe de mannen daarover denken, weten we niet of nauwelijks. Terwijl zij, als hoofd van hun gezin, zo belangrijk zijn. Daarom werd het tijd dat de man eens aan het woord kwam. Hoe beleeft deze man, laten we hem voor het gemak maar Achmed noemen, zijn rol van vader, zoon en echtgenoot nu eigenlijk?

Vooral het vaderschap bleek een onderwerp te zijn dat de mannen na aan het hart ligt. Toen ik op een regenachtige middag brood wilde kopen raakte ik in gesprek met de jonge Turkse bakker. Hij had de tijd want klanten lieten op zich wachten. Het ene onderwerp – Turkije, de Turkse taal – lokte het andere uit en al snel kwam het gesprek op het boek waaraan ik werkte. Spontaan begon hij te vertellen over zijn relatie met zijn vader. Op een papiertje tekende hij het voor, het hek dat tussen hem en zijn vader stond. Hij kon nooit iets goed doen, zei hij, en wanneer zijn vader ontevreden was, dan… – een zwiepend gebaar maakte duidelijk wat hij bedoelde. Nee, vrienden waren ze niet. Zelf zou hij, als hij ooit een zoon mocht krijgen, heel anders met hem omgaan en niet boven maar naast hem willen staan.

Veel mannen wilden me graag over hun leven vertellen. De meeste Turkse mannen bleken net zulke vlotte praters als de jonge bakker. Omdat ik de taal spreek won ik gemakkelijk het vertrouwen, ook dat van de ouderen. Bij de Marokkaanse mannen had ik dat voordeel niet, ik kreeg bij hen vaker nee te horen wanneer ik om een interview verzocht. De meeste mannen bleven liever anoniem. Ze kregen of bedachten zelf een andere voornaam. Wie wel zijn eigen naam wilde gebruiken staat met voor- en achternaam vermeld.

Ik sprak met heel verschillende mannen: met een voormalige gastarbeider en een moskeebestuurder, maar ook met een student en een gedetineerde. Ze vertelden me over hun vaders en zonen en over hun relatie met de vrouwen in hun leven. De eerste generatie, die op een dag besloot het geluk in Nederland te gaan zoeken, herinnert zich de plattelandstradities, hun zonen vertellen over de moeite die het hun kostte om hun draai in Nederland te vinden, de importbruidegom verhaalt over het leven in den vreemde naast een zelfstandige vrouw en de jongste generatie vertelt over het leven van een islamitische allochtoon in het Nederland van de eenentwintigste eeuw.

Ik heb de mannen gevraagd hoe ze hun kinderen opvoeden en hoe ze aankijken tegen de verhouding tussen de seksen. Ik heb geïnformeerd naar hun problemen en hun oplossingen, naar hun zorgen en dromen, naar hun levensvisie en hun geloof.

Er waren ook onderwerpen waarover het spreken minder gemakkelijk ging: eer, seksualiteit, criminaliteit. Daarom heb ik ter aanvulling gebruikgemaakt van verhalen van Turkse en Marokkaanse mannen uit onderzoeken en rapporten.

Uit de verhalen die ik hoorde komt een man naar voren die in verandering is, een man die manieren zoekt om zijn rollen in de Nederlandse samenleving vorm te geven. Een samenleving waarin hij zich vaak nog buitenstaander bleek te voelen.

* Aldus Leila Ahmed in Women and Gender in Islam.

Opgroeien in een dorp

‘Er was verbondenheid tussen de mensen’

Mansur werd in een klein dorp in het oosten van Turkije geboren. Op de computer in zijn ruime woonkamer laat de vierenveertigjarige ambtenaar foto’s zien van zijn geboorteplaats. Te midden van golvende velden liggen lage huizen aan een bruine kronkelende rivier, in de verte aan de horizon de toppen van woeste bergen. ’s Zomers zwierf Mansur met zijn vriendjes in de door wolven en vossen bewoonde bergen rond om slangen te vangen. Op de velden hoedden ze de schapen en de geiten van hun families en in de rivier gingen ze vissen en zwemmen. Wanneer in de winter de kou het land in zijn greep had en een pak sneeuw de wegen onbegaanbaar maakte, trokken de jongens eropuit met de slee. De familie van Mansur bezat de grond waarop de huizen stonden, de herberg, de stallen en het koffiehuis. Ze waren de landheren van het dorp, maar leefden net als de andere dorpelingen. Ook zij stonden om vijf uur ’s morgens op, ook zij gingen naar de velden om er te werken. ’s Middags aten ze samen met de anderen en als het avond werd gingen ze samen naar huis.

Mansur woonde met zijn ouders en broers bij zijn opa en oma. Ze deelden het huis met ooms en tantes, neven en nichten. Ieder familielid had zijn eigen taak: de jongere meisjes zorgden voor de thee en het ontbijt, de vrouwen molken de koeien. Mansur zegt dat het systeem goed werkte: ‘Grote problemen waren er niet. Natuurlijk was er wel eens onenigheid, maar er werd nooit geweld gebruikt. We gingen met liefde en respect met elkaar om.’

In zijn grote familie waren de onderlinge relaties zo hecht, dat de kinderen soms vergeten leken te zijn wie hun biologische ouders waren. Heel lang heeft Mansur zijn vader aangesproken met abi – oudere broer – en zijn moeder met abla – oudere zus. ‘Ik wist wel dat het mijn ouders waren, maar iedereen sprak hen met deze woorden aan en dat nam je als kind gewoon over.’ Toen de familie zich in 1972 opsplitste na de dood van Mansurs oudoom, het hoofd van de familie, en diens vrouw, werden de gezinspatronen duidelijker. Die oudoom was een soort voorbeeld, vertelt Mansur; nog steeds kent iedereen zijn naam.

‘Als je naar mijn streek gaat en je zegt dat je familie van Ali bent, dan kun je bij de mensen daar zo lang blijven als je wilt, je kunt zelfs geld krijgen als je dat nodig hebt. Het is wel eens gebeurd dat mensen zich om die reden uitgaven voor een lid van onze familie. Wanneer Ali hoorde dat iemand onder zijn naam geld los had gekregen, dan betaalde hij het nog terug ook. Hij hield ons voor nooit iemand kwaad te doen, hij zei: “Als iemand een steen gooit dan moet je een roos teruggeven.”

Iedereen in de wijde omtrek wist dat ze altijd bij onze familie terechtkonden als ze niets te eten hadden. Mensen uit de omliggende dorpen die hooi of graan nodig hadden, kwamen het bij ons halen. Als we bezoek kregen, werd er een lammetje geslacht. Die werd niet in stukken gesneden, maar ging zo in zijn geheel in de pan. Voor de eer. We hadden tientallen slaapplaatsen voor bezoekers. Werklui die in de buurt bezig waren, bleven soms dagen bij ons. Een oom van mij was er zo aan gewend dat er altijd een gast aan zijn tafel zat, dat hij het moeilijk vond om te eten als er een keer niemand was. Hij zei dan wat verongelijkt tegen zijn gezin: “Hebben jullie iets verkeerd gezegd of gedaan, dat er vandaag geen gasten zijn?”

Toen ik twee jaar was, ging mijn moeder met mij, mijn broers en enkele neven en nichten in een huis wonen dat onze familie bezat in een naburige stad waar meer mogelijkheden voor scholing waren. Een soort studentenhuis, met mijn moeder aan het hoofd. Mijn vader besefte pas nadat mijn moeder was overleden hoe belangrijk ze voor ons was. Ze voedde in haar eentje zeven, acht kinderen op in een klein huis. En niemand van ons is op het verkeerde pad geraakt. Mijn moeder had echt een talent voor opvoeding.

Als we ’s avonds aan het voetballen waren, kwam ze naar buiten. Zonder iets te zeggen wachtte ze tot we haar zagen en dan gingen we als vanzelfsprekend naar binnen. Met zijn allen zaten we aan tafel te studeren, je kon een speld horen vallen. Ze leerde ons afspraken nakomen, op tijd zijn, en meehelpen in het huishouden. Het is bij ons ingebakken jezelf regels op te leggen. Hoe kwam mijn moeder aan die structuur? Ze had geen agenda, niks. Achteraf besef ik dat ze een heel intelligente vrouw moet zijn geweest met een brede mensenkennis. Ze wist met wie we zonder problemen konden spelen. Van mijn moeder heb ik meegekregen: niet discrimineren naar geslacht, religie of uiterlijk. Mijn moeder stond altijd aan de kant van de zwakkeren. Haar zonen heeft ze niet verwend. Aan mijn oom, vier jaar jonger dan ik, gaf ze eerder wat extra’s dan aan mij. Ook in discussies trok ze eerder partij voor anderen dan voor ons. Als ik dat doe met mijn zonen, is het: “Wat voor vader ben jij nou? Jij staat nooit aan onze kant.”’

De Turkse en Marokkaanse mannen die vanaf de jaren zestig als gastarbeider naar Nederland kwamen, waren voor het overgrote deel afkomstig van het platteland. Boeren leven waar ook ter wereld in kleine gemeenschappen, waar vaders, zonen, moeders en dochters, grootouders en kleinkinderen het grootste deel van de dag samen doorbrengen. De verzorging van de dieren en het bewerken van de grond vragen van iedereen veel inzet, tijd en energie. Zeker wanneer er geen machines zijn die de arbeid kunnen verlichten, moet iedereen meehelpen in het bedrijf. Boerenkinderen zijn al op jonge leeftijd in staat om zelfstandig allerlei werkzaamheden uit te voeren: ze kunnen paardrijden of de tractor besturen, melken, schapen hoeden, zaaien, wieden en oogsten.

Het boerenleven kan hard zijn, zeker als de grond onvruchtbaar is en het klimaat extreem. Zelfredzaamheid, kracht en doorzettingsvermogen zijn nodig om in dergelijke omstandigheden te overleven. In afgelegen gebieden zijn voorzieningen als elektriciteit en stromend water niet vanzelfsprekend. Voor het koken en de verwarming van het huis wordt meestal hout gebruikt dat vaak ergens ver weg moet worden gesprokkeld, of – wanneer er geen bomen zijn – gedroogde mest. Water moet per emmer uit een bron of put worden aangevoerd.

Armoede, zegt Mansur, is relatief: ‘Als iedereen weinig heeft, is het niet erg.’ Rijk en arm leefden samen in zijn dorp. Volgens hem werden de bestaande verschillen in welstand tussen de bewoners niet zichtbaar, omdat niemand in luxe leefde. Iedereen woonde in dezelfde soort huizen en at hetzelfde voedsel uit eigen tuin en stal. In Mansurs herinnering overheersen de mooie kanten van het plattelandsbestaan: de vrijheid, de rust en ruimte die in overvloed aanwezig waren. Geluk was voor hem de essentie van het leven in het dorp. ‘Er was verbondenheid tussen de mensen,’ zegt hij.

In het dorp van Mansur hadden vrouwen relatief veel vrijheid. Hij vertelt dat meisjes op feesten hand in hand met de jongens dansten. Het aanzien dat vrouwen genoten was zo groot, dat na de dood van het familiehoofd Ali diens vrouw zelfs hoofd werd van de familie. ‘We zijn alevieten,’ verklaart Mansur, ‘en bij ons is er meer gelijkheid tussen man en vrouw dan bij andere moslims.’

Alevieten, een grote minderheidsgroep in Turkije, leven niet volgens de gebruikelijke islamitische regels. Wie zijn tong, hand en lendenen beheerst – dat houdt in: geen kwaad spreekt, niet liegt of steelt, geen geweld gebruikt en geen buitenechtelijke relaties aangaat – voldoet, aldus Mansur, aan de belangrijkste basisregels van het geloof. Alevieten gaan niet naar de moskee maar houden op gezette tijden een religieuze viering, de cem, waaraan vrouwen en mannen gezamenlijk deelnemen. Tijdens deze cems worden ook geschillen binnen de gemeenschap bijgelegd.

De ongeschreven regels voor de omgang tussen de seksen kunnen volgens Mansur verschillen van streek tot streek; in sommige alevitische gemeenschappen blijven vrouwen meer op de achtergrond dan in zijn dorp het geval was.

Zowel de alevieten als de soennieten zijn patriarchaal. In heel Turkije – en dat geldt ook voor Marokko – vertegenwoordigt de man het gezag: hij neemt de beslissingen en leidt de familie. Jongens hebben vanaf hun geboorte dan ook een hogere status dan meisjes, ze krijgen meer aandacht en worden sneller opgepakt en getroost. Froukje Santing schrijft in Die vrouw dat ben ik dat in de dorpen van Turkije krijgen jongens ook langer de borst dan meisjes. Men denkt dat vrouwen die zogen minder snel zwanger kunnen raken. Is er een jongen geboren, dan is de behoefte om weer zwanger te worden minder groot dan na de geboorte van een meisje. In traditionele patriarchale culturen betekent de geboorte van een zoon veel voor de ouders, omdat een zoon er altijd zal zijn voor zijn familie, terwijl een dochter na haar huwelijk meestal vertrekt naar de familie van haar echtgenoot. Ook in economisch opzicht is een zoon aantrekkelijk – al op jonge leeftijd kan hij als het nodig is een bijdrage leveren aan het gezinsinkomen, bijvoorbeeld in de straathandel.

Traditionele mannen bemoeien zich zelden met het huishouden – als echtgenoot en vader zijn ze in de eerste plaats verantwoordelijk voor het inkomen. De dagelijkse opvoeding laten ze aan de vrouwen over.

De vader van Mansur was vrijwel nooit thuis. ‘In mijn jeugd was van een relatie met mijn vader eigenlijk geen sprake,’ vertelt hij, ‘het was meer de man die zorgde voor het onderhoud. Altijd was hij bezig met zijn werk. Hij is een intelligente man, maar niet erg succesvol. Al zijn inspanningen hebben hem geen rijkdom gebracht. Hij leeft nu voornamelijk van zijn erfenissen en niet van zelfverdiend geld. Vroeger was hij een heel ontoegankelijke, autoritaire man. Toen mijn moeder alleen achterbleef omdat haar kinderen naar het buitenland waren vertrokken en mijn vader altijd voor zijn werk op pad was, heb ik tegen hem gezegd: “Jij moet ervoor zorgen dat moeder elke maand haar geld van je krijgt.” Dan kan ik heel zakelijk zijn. Mijn broers durfden niets te zeggen.’

Mansurs vader is al verschillende keren voor een bezoek van drie maanden naar Nederland gekomen en dan logeert hij bij Mansur en niet bij andere familieleden. Mansur bekostigt ook het bezoek. ‘Dat ligt ook aan mijn vrouw Marian, zij is heel gastvrij. Mijn vader is bij ons altijd welkom en dat weet hij ook. Dit ondanks het feit dat hij niet zoveel heeft geïnvesteerd in zijn relatie met mij. Ik herinner me hoe graag ik een fiets wou, al sinds ik kon lopen droomde ik daarvan. Ik zou er een krijgen als ik oud genoeg was om naar school te gaan. Maar toen het zover was kreeg ik te horen: als je klaar bent met de basisschool. Daarna: als je je diploma van de middelbare school hebt. Op een gegeven moment heb ik bij een oudijzerhandel allerlei onderdelen gekocht en die aan elkaar laten lassen. Had ik toch een fiets. Mijn eerste rit ging naar een dorp zo’n drie kilometer verderop. Daar hoorde ik dat mijn overgrootvader net was overleden. Ik moest meteen met de familie mee naar zijn huis, mijn fiets bleef achter. Toen ik terugkwam was de fiets kapot, mijn neven hadden erop gereden.

Mijn vader was mijn verlangen naar een fiets niet vergeten. Toen hij een keer bij ons op bezoek kwam, zag hij de fietsen van mijn kinderen in de tuin. Die aanblik emotioneerde hem.’

Mansur heeft de aandacht van zijn vader nooit echt gemist. Achteraf zegt hij: ‘Als je erover nadenkt, had er wel wat meer vaderschap mogen zijn. Het is niet te vergelijken met de energie en aandacht die ik erin steek. Mijn jongste zoon van tien heeft van mij meer vaderlijke zorg gekregen dan ik van mijn vader in meer dan veertig jaar. Maar ik heb dat nooit echt als een gemis ervaren. Er waren anderen in je omgeving die dingen voor je deden: je oom schreef je in op school of je broer ging schoenen met je kopen.’

Met zijn moeder had Mansur een heel andere relatie: zij was er altijd voor hem. Hij hielp haar vaak in huis, vooral als ze ziek was, en dat gebeurde nogal eens. ‘In mijn familie was het heel normaal dat een man een kopje thee zette. De enige man die pas de keuken in ging toen het niet anders kon – mijn moeder was overleden – was mijn vader. Terwijl hij nu continu samen met zijn tweede vrouw kookt.’ Glimlachend voegt hij eraan toe: ‘Met haar beleeft hij zijn tweede lente.’

In de Turkse en Marokkaanse cultuur neemt de familie een belangrijke plaats in. Men helpt elkaar zoveel men kan en is solidair aan elkaar. Het belang van de groep gaat altijd voor dat van het individu. Binnen de familie heeft iedereen zijn eigen taak en plaats, de ouderen staan boven de jongeren, de mannen zijn verantwoordelijk voor de taken buitenshuis, de vrouwen voor die binnenshuis.

Na de familie is in Turkije het dorp waar men geboren is de belangrijkste eenheid waaraan iemand zijn identiteit ontleent. Het dorp is niet alleen maar de plek waar men toevallig woont, het vertegenwoordigt een manier van leven. In de beleving van de bewoners is het bestaan er zuiver omdat iedereen elkaar kent. Het verschil met de stad, waar de mensen vreemden voor elkaar zijn en elkaars achtergrond niet kennen, is groot.

Op het Turkse en Marokkaanse platteland is het seksuele leven van vrouwen en mannen aan strenge regels gebonden. Spreken over het onderwerp is taboe, net als elk openlijk vertoon van genegenheid tussen man en vrouw. Een Turkse man vertelde mij dat zijn vader nooit ‘papa’ tegen zijn vader zei, maar hem aansprak met ‘oom’. Zo werd er geen directe link gelegd tussen hem en de moeder en daarmee werd elke toespeling op een seksuele verhouding vermeden.

Omdat meisjes maagd moeten blijven tot hun eerste huwelijksnacht, wordt er goed op hen gelet. De controle op jongens is minder streng, zij hebben meer mogelijkheden om te experimenteren. Degenen die hun hormonen niet in bedwang kunnen houden, hebben een paar opties die niet zoveel risico met zich meebrengen als een relatie met een maagdelijk meisje of een getrouwde vrouw: seks met het eigen geslacht of betaalde seks. Veel jongens van het platteland hebben hun eerste seksuele ervaring beleefd met een andere jongen. Wie geld heeft kan terecht in een bordeel – zowel in Turkije als in Marokko zijn die overal te vinden.

Mansur weet dat sommige vrienden en kennissen wel eens een bezoek brachten aan een prostituee, zelf zegt hij principieel tegen betaalde seks te zijn omdat hij vindt dat het de waarde van een vrouw aantast als ze haar lichaam moet verkopen. Hij groeide op in de veronderstelling dat een seksuele relatie met een ‘gewone’ vrouw voor het huwelijk niet mogelijk was. Toen hij in Nederland woonde, hoorde hij dat er in Turkije ook meisjes waren die het niet zo nauw namen met de zedelijke regels. Dat was nieuw voor hem – hij had altijd gedacht dat alle ongetrouwde meisjes ‘netjes’ waren.