GEWAPENDE MAN

Gerwin van der Werf

Gewapende man

2010
UITGEVERIJ CONTACT
Amsterdam/Antwerpen

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

© 2010 Gerwin van der Werf
Auteursfoto Ronald Hoeben
Omslagontwerp Suzan Beijer
Typografie binnenwerk Bart van den Tooren
Drukker Hooiberg Haasbeek
ISBN 9789025435080
D/2010/0108/914
NUR 301
www.uitgeverijcontact.nl

Voor Margriet

L’homme, l’homme l’homme armé,
L’homme armé
L’homme armé doibt on doubter, doibt on doubter.
On a fait partout crier,
Que chascun se viengne armer
D’un haubregon de fer.

Anoniem (Antoine Busnois?), 15e eeuw

Kyrie eleison

Ik ben gestopt met rennen, rits mijn jas open, want ik stik zowat. Alleen mijn voeten zijn ijskoud gebleven, net of ik ze van een ander heb geleend, van een dooie.

Ik wilde eerder thuis zijn dan vader, en als ik dat wil moet ik uit school door de weilanden en over het bouwterrein rennen, zo hard ik kan. Als ik de weg volg haalt hij mij in met zijn brommer en dan zwaait hij naar me, hij weet niet eens dat het een wedstrijdje is.

De achterdeur is open, er is niemand. Ik gooi de jas over een stoel, trek mijn schoenen uit op de mat. Mijn sokken ruiken naar koeienstront, de randen van mijn broekspijpen zijn nat en zwart. Ik hoor vader al, de brommer bedoel ik. Ik ga snel aan de keukentafel zitten en probeer niet te hijgen.

Vader komt binnen. Hij zet zijn tas neer. Je kan horen datie zwaar is, de tas. Ik denk dat hij schriften bij zich heeft.

‘Dag jongen, was je al thuis?’

‘Ja, allang,’ zeg ik. Ik denk dat mijn hoofd mij verraadt, dat het knalrood is. ‘Mag ik u helpen met nakijken?’ Vader zet de ketel op, ik haal de schriften uit de tas, het zijn de taalschriften. Ik leg ze op alfabetische volgorde, van Ates tot Westra. Dat heeft geen nut, ik vind het gewoon leuk. Vader zet twee koppen thee op de keukentafel, legt een kaakje naast elke kop. Hij haalt twee rode ballpoints tevoorschijn, voor ons allebei één. Hij pakt het schrift van Dinie Ates. Dinie is niet van hier, net als wij. Zij maakt bijna nooit fouten, zij is het voorbeeld. Vader zit links van mij, zegt niets. Ik doop mijn kaakje in de thee, te lang. Ik zuig de papperige koek naar binnen, kijk naar vaders rechterhand, naar de mouw van zijn ribfluwelen jasje dat naar zoethout ruikt. De hand beweegt langs de woorden. Het zijn niet echt zinnen, het zijn opgaven en problemen die niets van je willen behalve dat je ze foutloos opschrijft. Ik stel mij voor hoe hij die zinnen uitgesproken heeft, langzaam, maar wel in de maat, alsof het melodieën zijn. Slechts één keer komt de pen neer op het papier. Hij zet een korte, vinnige streep door ‘afgebrandde’ want dat is fout, het is met één d. Daarna tekent hij een mooie krul onder aan de pagina. Nu mag ik een schrift pakken.

Ik zit in de zesde, ik kan prima de dictees van de vijfde nakijken. ‘Het moet snel af,’ zegt vader, ‘doe je best.’ ‘Waarom moet het snel af?’ vraag ik. Zijn hand schuift alweer over het volgende dictee. ‘Ik heb het beloofd, morgen kan het niet meer.’ Ik vind dat zo’n raadselachtig antwoord dat ik mij niet goed kan concentreren. Mijn vader kijkt opzij, hij ziet in een oogwenk dat ik een fout heb laten zitten. ‘“Monniken” is met één k jongen,’ zegt hij. Ik weet dat best, ik zag het gewoon niet zo snel. Hij buigt zich naar mij toe, zet een streep door de tweede k. Ik probeer mijn aandacht te richten op die ellendige hanenpoten in het schrift van Wieger Brakema, de ene letter hangt naar achteren, de andere naar voren, ze lijken aan elkaar te trekken en te duwen als een kleuterklas die naar de gymzaal loopt. Zo snel als vader gaat! Hij is al bij het derde schrift, en ik heb nog steeds niks gedaan, ik kan alleen maar naar die hand kijken, de kluwen letters in het schriftje van Wieger willen geen woorden worden, laat staan foute woorden. Vader pakt zijn vierde schrift. Tweeëntwintig te gaan, en dan zal ik nóg boven dit ene rotschrift hangen. Ik zie een fout, zet er een streep door, kijk of vader het ziet. Vader kijkt niet, zijn hand schuift over het blad, ik ruik de inkt van zijn ballpoint. Mijn pen ruikt naar niks, die is nog niet op gang. Hij legt het schrift op zijn stapel, pakt het volgende.

‘Ik moet zo dadelijk nog even weg,’ zegt hij ineens, ‘oom Guy komt mij ophalen.’ Hij slaat het schrift open en gaat verder met nakijken.

Waar moet hij ‘nog even’ heen, zo laat in de middag, met oom Guy die helemaal geen echte oom van me is? Guy de Belg, mijn moeder moet hem niet. Om vijf uur komt mijn moeder thuis. Moet ik dan zeggen dat vader met Guy ‘nog even weg’ is?

‘Waar gaat u naartoe? Bent u voor het eten thuis?’

Vader zegt niks terug, hij doet volgens mij alsof hij niets hoort. Hij pakt schrift nummer zes, of zeven.

Ik heb eindelijk mijn tweede schrift opengeslagen als de bel gaat, ding-dong in een kleine terts. Mijn vader heeft mij van alles over muziek geleerd. Naast vader ligt een stapel schriften die nu al hoger is dan het stapeltje dat nog nagekeken moet worden. Die bel, ik wil dat hij zijn tonen weer inslikt. Guy de Belg staat voor die deur, en de bel werkt daar zomaar aan mee. Guy is best aardig, maar zijn aardige gedoe heeft volgens mij niets met mij te maken. Dat hij daar nu staat, en ervoor zorgt dat mijn vader van de keukenstoel opspringt, dat wil ik niet.

‘Maak jij de rest nog even af, Gideon?’

Ik heb een soort klei in mijn keel. Het komt door die koekjes, of door het rennen.

‘Ja best.’

‘Dag jongen,’ zegt hij, hij legt een hand in mijn nek, kust mijn kruin en streelt mijn wang met zijn wijsvinger. Zijn vingers zijn altijd bruin, zomer en winter, net als zijn piemel, die ik weleens zie als hij uit de douche komt. Hij is de kamer al uit. De voordeur gaat open, ik hoor geen begroeting. De deur slaat dicht. Ik schuif mijn stoel naar achteren, sta op, loop op mijn sokken door de achterdeur naar buiten. De stof blijft haken in de gewassen grindtegels, ik ren langs de schuur, ik stap in een ijskoude plas, daarna op een dood takje. Ik verbijt de pijn terwijl ik mij schuilhoud achter het schuurtje. Ik zie de Eend van Guy! Hij staat te roken en te trillen van ongeduld, de Eend. Dan zie ik vader.

Hij laat zijn armen in de struiken zakken, haalt er een koffer uit.

Vader opent het portier, gooit de koffer op de achterbank, stapt in. De Eend begint te gieren, valt kreunend door de bocht, hij hangt bijna tegen de stoeprand. Ik hoor ’m nog als hij aan het einde van de straat de hoofdweg op draait. Dan wordt het stil. Ik leg mijn handen plat tegen de planken van de schuur, ik duw de nagel van mijn duim in het zachte hout dat de hele winter heeft staan rotten. Ik moet hier natuurlijk niet blijven staan, dan krijg ik het koud.

Ik open de schuurdeur. De hele schuur ruikt naar brommer. Er is iets mis met deze dag, er zitten allemaal fouten in en ik heb ze laten zitten. De schriften! Misschien kan ik de rest nog nakijken voordat mijn moeder thuiskomt. Ik heb het vader beloofd. Afgebrande monniken, na een tijdje gaat het snel omdat je steeds dezelfde fouten tegenkomt.

I

Vesting

2

Ik wist niet precies hoe ver het was naar Zwinnerschans, ik was er nog nooit geweest. Het moest wel een dorp van niks zijn, zo’n gehucht dat ze pas op de borden zetten als het nog maar twee of drie kilometer rijden was en je de kerktoren allang zag. Ik had een houten huisje gehuurd in de tuin van ene mevrouw Lejeune. Natuurlijk hoopte ik dat ze mooi was, maar de kans was niet groot. Door de telefoon vertelde ze mij dat ze schapen hield, ‘nee, niet in de tuin,’ had ze gezegd toen ik dat vroeg, ‘op de dijken.’ Dit wist ik wél zeker: mijn oud-klasgenoot Siep woonde buiten het dorp, vlak over de grens. Sieuwert Sipkema, de Friese Zeeuw. De supporters van Club Brugge noemden hem de Vlaamse Reus, en ze spraken die hoofdletters ook echt uit. Vroeger, bij ons op school, was het gewoon Siep. Het kon toen al niemand ontgaan dat Siep een jongen was die alles in het leven mee had. Siep wist niet dat ik mij ging verschansen in een tuinhuisje bij hem om de hoek, een hok dat ongetwijfeld veertig keer in zijn Belgische villa paste. Twee noorderlingen in het uiterste zuiden. Een beroemdheid en een nul met een schuilnaam.

Natuurlijk was ik gespannen, mijn nervositeit stak in de vorm van witte stukjes verf onder mijn nagels. Maar evengoed was ik vastbesloten. Ik ging promoveren, met de hoogste lof. Mijn naam, mijn echte naam, zou met ontzag worden uitgesproken, een koor van musicologen zou hem zingen als een psalmodie: Boreas, Gideon Boreas. Ik ging naar Zwinnerschans om mij te bevrijden van twee dingen. Een daarvan was mijn promotieonderzoek.

Ik volgde de borden naar Sluis. De oude, lage dijken trokken rimpels in het land, de wilgen bogen naar de aarde toe. Het was niet koud, alles leek hier zachter, het klimaat, het licht, de vleugelslagen van de meeuwen. Rechts van mij zag ik de contour van de duinen. Het werd voorjaar.

Het drong plotseling tot mij door dat ik de rugzak niet had dichtgeritst. Ik liet het gas los, gaf een schreeuw in mijn helm, greep achter mijn schouders in de lucht. Te laat, de zak stond wijd open, de wind had er iets uitgetild. Ik remde, kwam slippend tot stilstand.

Het was de groene map met mijn transcripties, hij stond als een tentje rechtop in het gras. Er waaiden bladeren uit, notenpapier, tientallen witte vlinders die uit zweven gingen, van Kyrie tot Agnus Dei. Ik rende achter ze aan, maaide met mijn armen, zette mijn voet op een stuk Gloria. Ik bleef staan en keek rond of iemand mij zag.

In een paar minuten had ik de meeste vellen terug. Ik hijgde en mijn kop jeukte van het zweet dat de helm niet uit kon. Er lagen nog een paar bladzijden in het weiland bij de schapen. Ze waaiden op, maakten radslagen, vielen neer. Een schaap zette zijn poot op één van die vellen.

Ik liep het weiland in. De schapen maakten zich uit de voeten, behalve dat ene. Zijn vacht was vuil, de plukken wol leken op dikke stekels. Ik keek het beest aan. Het beest staarde terug, zo leek het tenminste. Ogen zonder wit keken je altijd aan. Zo stonden wij tegenover elkaar, besluiteloos, tot het beest zich omdraaide en achter zijn soortgenoten aan ging, veel sneller dan ik van zo’n stom schaap gedacht had. Het was door het papier heen gestapt en nam het mee als een krans om de poot.

Terug bij mijn bromfiets probeerde ik een schatting te doen van de schade. Uitstekend werk, dacht ik, een musicoloog die van zes hoogst zeldzame, en helaas onvolledig bewaarde miscomposities de transcripties zoekmaakte, wat was dat voor een wetenschapper?

Ik zette mijn helm af, stak een sigaret op om mijn gejaagdheid uit te roken.

Dat ‘onvolledig bewaard’ vond men altijd erg mysterieus. Hoe vaak ik dat al had moeten uitleggen! Keurig intact gebleven muziekhandschriften, daar maalde niemand om. Iemand had er met zijn hebberige vingers aangezeten, dat gaf zo’n pak perkament al aanzien. Men dacht dat het vol occulte geheimen zat of zo. ‘Wil je het weten? Het zit zo,’ zei ik dan, en dan stak ik van wal: ‘Er zijn wel tien grote foliobladen uit het manuscript van de missen gescheurd, God weet hoe lang geleden al. Probeer je voor te stellen hoe een vijfhonderd jaar oud muziekhandschrift eruitziet: een groot vel perkament, in het midden gevouwen, er staan vier zangstemmen op. Voor een leek zijn het vier verschillende liedjes, vier melodieën die elkaar niet kennen. Vreemde noten en ligaturen die zich aan geen enkele ordening lijken te onderwerpen dansen over de notenbalk. Op de linkerzijde van het vel staan de Superius en de Tenor, rechts Altus en Bassus. Maar als je de linkerkant eraf scheurt, het blad met de kostbare miniaturen rond de K van Kyrie – de engelen en duivels, madonna’s met kind, allen gedrenkt in bladgoud –, als je dat gore lef hebt, dan ontbreken er twee stemmen. De tenor en de sopraan van elk Kyrie, in dit geval. Een of ander God dienend onderkruipsel zal de perkamenten verkocht hebben voor een kroes bier en een varkenspoot, om eens op een zieke hoer te kunnen kruipen, of voor een kruik sterkedrank om zijn van de cariës jankende kiezen te verdoven! Verminkt! Het enige handschrift ter wereld met deze zes missen! Meerstemmige missen, alle gebaseerd op de melodie van “L’homme armé”, een soldatenlied, een deun als een oorwurm, en zo oud als er een woord voor oorlog bestaat.’

Zo vertelde ik het, als iemand ernaar vroeg. Ik werd ook altijd boos als ik bij dat God dienend onderkruipsel kwam. Ze zeiden meestal dat ze het wel een goed verhaal vonden, tegelijk zag ik dan de teleurstelling in hun ogen, of de verveling. Die kostelijke geheimzinnigheid verdampte in een oogwenk, als ik de waarheid vertelde. Platvloers, gemeen en zinloos, zo zagen ze er nu eenmaal uit, de echtgebeurde verhalen die ik kende, of die ik dacht te kennen.

Ik trok nog eenmaal het vuur door mijn sigaret, mikte de peuk de berm in, stapte weer op. De rugzak en de pijn in mijn schouders werden weer één en ondeelbaar. De Zündapp sloeg grote happen uit de stilte.

3

Zwinnerschans, walversterking aan het Zwin. Waarom er op die plek ooit een versterking nodig was geweest werd mij niet duidelijk. Wat een uithoek! Als het silhouet van de oude molen niet door de kale boomkruinen heen had gestoken, had ik het gehucht nooit gevonden. Ik wist meteen dat ik mij thuis zou voelen. De loomheid van het dorp ontspande mij zo dat het bloed vanzelf weer door mijn schouders ging stromen. Ik minderde vaart, liet de bromfiets kalm door de hoofdstraat snorren, langs een kerkje en een paar winkels. Het middelpunt van het dorp was de markt, een grasveld met een oude, achthoekige muziektent. Ik stopte net voorbij een café op de hoek. Aan de overzijde van het plein rees de oude standerdmolen op. Op een bankje tegenover de muziektent zaten vier mannen in blauwe overalls, twee op de zitting en twee op de rugleuning. Ik besloot ze te vragen of ze mij het adres van mijn logement konden wijzen.

Twee oudere mannen, een grijze en een kale, waren de inhoud van hun broodtrommels aan het vermalen. Twee jongens, een jaar of twintig, rookten een sigaret. Ze hadden alle vier een blik bier in de hand, halveliters.

‘Hallo,’ zei ik van te grote afstand, ‘mag ik jullie wat vragen?’

Toen ik de grauwe gezichten van de senioren zag kreeg ik spijt dat ik eraan begonnen was. De jonge knullen stelden mij ook bepaald niet op mijn gemak. De een had een dikke, oerdomme kop waar rossige stekels uitstaken, de ander een spits gezicht en ravenzwart haar dat glansde van de pommade.

‘Weet u de Walstraat?’ vroeg ik.

De knul met de spitse snuit keek mij aan met een schampere blik. Hij liet de sigarettenrook uit zijn neus lopen, en pufte er op minachtende wijze een wolkje achteraan.

‘Hoeveel straten denk je dat er hier zijn?’ vroeg hij.

‘Ik weet het niet, ik kom hier net aan.’

De grijze man die ik had aangesproken opende zijn mond, er plakten broodkruimels op zijn scheve boventanden.

‘Toerist?’

‘Nee, ik heb hier een logement, voor een paar maanden.’

De twee oudere arbeiders hadden het bierblik op het bovenbeen geplant, het zag er niet naar uit dat ze mij te hulp zouden schieten. Daar stond ik dan. Moest ik het nogmaals vragen?

‘Zo, een logement, en wáár dan in de Walstraat?’ vroeg de donkere.

‘Het nummer weet ik niet uit mijn hoofd, ik zal even...’

‘Als je het nummer niet zegt, kunnen wij het ook niet wijzen. Wij weten hier alles van elkaar.’

Er was geen woord Zeeuws bij. Hij spuwde op de grond en nam een teug bier. Ik haalde mijn sigaretten uit mijn jaszak, tikte tegen de onderzijde van het pakje en reikte het de woesteling aan. Hij nam er een sigaret uit en stak hem achter zijn oor.

‘Van u wil ik helemaal niks weten, Roger, u moet ’t rondsnollen in andermans affaires staken,’ zei de kale. Hij had een dunne hoge stem, ik verwachtte niet dat hij daar enig gezag mee aan de dag kon leggen. Dat hij verdeeldheid zaaide kwam mij wel goed uit. Ik stak een sigaret tussen mijn lippen.

‘Houd je muil, Vlaams stuk voorhuid!’

‘Hé, kuis je taal Roger!’ baste de grijze man.

‘Waarom? Omdat ’r toevallig een vreemde bij is?’

Hij spuugde nogmaals, gulpte meer bier naar binnen.

‘Rozjee’ had ogen zoals je die bij roofdieren aantreft, en een kin als een steenbeitel. Ik stak mijn sigaret op een probeerde zo stuurs mogelijk te kijken.

‘Dus de Walstraat is daar?’ vroeg ik, wijzend op de molen.

De grijze bouwvakker schudde zijn hoofd en wees over zijn schouder.

‘Gewoon rechtdoor met die brommer van je, een meter of vijftig.’

‘Of minder, of meer. Hangt ervan af welk nummer, hè meneer,’ zei Roger. De andere knul grinnikte weer en liet een natte boer. Ik nam aan dat de lengte van zijn stekeltjes een indicatie gaf van de reikwijdte van zijn gedachten. Zijn dikke hoofd glom van geilheid, hij nam een slok bier, plantte het blikje op zijn kruis en duwde er stevig op. Hij trok een gelukzalige grijns, stootte Roger aan.

‘Op welk nummer woont die griet ook weer?’

‘Houd je waffel, geilbek!’

‘Kuis je taal, godsamme!’ zei de grijze.

Ik moest oppassen dat ik niet door hun geruzie werd besmet. Het leek mij goed iets te zeggen dat de vrede zou bevorderen.

‘U werkt bij een bouwbedrijf?’

Toen ik het had gezegd, viel de tekst mij nogal tegen.

‘Jij bent nieuwsgierig, gringo,’ zei Roger. ‘Wie zegt dat wij werken? Werk jij?’

Hij nam mij van top tot teen op, met goed geacteerde walging, haalde de sigaret vanachter zijn oor. Ik strekte mijn arm uit, de aansteker lag in mijn geopende hand. Hij haalde een Zippo uit zijn broekzak.

‘Bij de firma Boere,’ zei de kale Vlaming, ‘d’n houtfabriek.’ Er lag een zekere trots in zijn stem.

‘Boere Hout BV,’ baste de grijze. ‘Bee vee, geen firma.’

‘Na ja,’ zei de Vlaming, ‘da’s toch gelijk?’

Roger keek de twee woest aan, blies rook hun kant uit.

‘Hoe heet ze nou, die meid van Vrij Parkeren?’ zei de dikkop. Dat was tenminste wat ik verstond, Vrij Parkeren.

‘Houd je bek, pisvlek.’

‘Roger!’

‘Nou vort dan, gringo, op naar de Walstraat met die ouwe roestbak!’ beet Roger mij toe. Hij kneep het bier-blik met één hand fijn.

‘Het is een klassieker,’ zei ik. ‘Zündapp KS 50.’

‘Het is een stinkend oud lijk,’ zei Roger.

Ik mompelde ‘goedemiddag’ in de richting van de stoeptegels, telde mijn stappen tot de Zündapp. Hij stond te glimmen en kaatste de beledigingen even gemakkelijk terug als het zonlicht. Gelukkig sloeg de motor met één trap aan.

4

De Walstraat was een klinkerweg met een rij oude arbeiderswoningen die twee aan twee tegen elkaar aangeleund stonden. Verderop liep de straat dood tegen de wallen. Er waren geen stoepen en voortuintjes. Ik stopte voor nummer 18, een witgepleisterd huisje met slechts één raam naast de voordeur. Ik duwde op de bel, keek omhoog. De bovenverdieping, waar ook maar één raam in de gevel zat, was feitelijk al de zolder. Ik belde nog eens. Voor het venster hing vitrage, er stonden twee gefiguurzaagde schapen in de vensterbank, en een cyclaam. Van plastic, dat zag je zo. Ik had alle tijd de boel in mij op te nemen, want de deur bleef gesloten. Ik belde voor de derde maal. Geen geluid, geen beweging. Ik liep achterom, enigszins verontrust door al die bewegingsloosheid.

Naast het huisje stond een donkergroene Land Rover geparkeerd, het ding was in verhouding met de witte zijmuur zo kolossaal dat het leek alsof het woonhuis de garage was. Achter het huis lag een diepe tuin, en achter in die tuin, zeker twintig meter verder, stond het houten huisje waar ik de komende drie maanden zou wonen. Ik hoorde gehijg van rechts komen, er kwam iets op mij af, ik deinsde terug. Twee herdershonden versperden mij de weg, ze blaften alsof ze liever beten, maar kwamen niet dichterbij.

‘Hector, Achille, af en zit!’

Dat ‘Achille’ was op zijn Frans. De honden gehoorzaamden hun bazin meteen, ze lieten hun achterwerken zakken en hun tongen uit de bek hangen. Draden van taai slijm hingen aan hun mondhoeken. Ze keken heel braaf.

‘Goedemiddag,’ zei mevrouw Lejeune, ‘u bent vroeg.’

‘Met de boot van elf uur,’ zei ik. ‘Het zat mee.’

Ze knoopte haar werkschort los, daaronder droeg ze een blouse waarin geen enkele contour te zien was. De haren opgestoken, zwart met grijs ertussen, haar hand voelde koud en knokig. Het restant van mijn erotische fantasieën vervloog.

‘Cynthia Lejeune,’ zei ze, ‘u bent mijnheer Wind?’

‘Leon Wind. Zeg maar jij.’

Ik sprak die naam voor het eerst hardop uit, en had meteen spijt dat ik niet iets anders had verzonnen. Het klonk niet, die naam.

‘Wind, is dat met een d of een t?’

Die vraag bracht mij in verwarring. Ik besefte nu pas dat je van een verzonnen naam net zo moeilijk afkwam als van je echte.

‘Ik maakte zojuist uw onderkomen gereed. Had u ook beddengoed gewild?’

‘Met een d. Beddengoed, ja graag. En zeg maar je.’

Ze floot naar de honden, tussen duim en wijsvinger, en wees resoluut naar een reusachtige kooi die aan het huis was vast gebouwd. De beesten dropen af.

‘Mooie beesten,’ zei ik, om een beetje goed voor de dag komen.

‘Het zijn de allerbeste Duitse herders, ik heb ze zelf opgeleid. Wilt u het huisje zien?’

Ik liep achter haar aan, probeerde mijn voeten op de tegels te zetten die scheef lagen en net te dicht bij elkaar om passen van normale lengte te kunnen nemen. Het gras was goed onderhouden, de tuin was verder nogal rommelig. Wij stapten de veranda op, ze vroeg of ik een goede reis had gehad, keek verbaasd toen ik vertelde dat ik met de brommer was. Ze hield de deur voor mij open. Het hele gebouwtje was misschien vier bij vijf meter, het rook naar schoonmaakmiddelen, maar daardoorheen kon ik het hout ruiken, harsachtig en nieuw. Het huisje was in tweeën gedeeld, de voorzijde was de woonkamer, de inrichting bestond uit een tafel met twee stoelen, en een keukenblok. Door een smalle deur bereikte je de slaapkamer.

‘Waar is het toilet?’ vroeg ik.

Het bleef even stil, in het halfduister leek Cynthia Lejeune een geestverschijning.

‘Het is een trekkershut plus,’ zei ze. Ik geloof dat ze glimlachte, want haar gezicht trok schots en scheef.

‘Wat is dat “plus” dan?’

‘Met een keukentje, koelkast en een douchecabine.’

Ik zag een elektrische kachel aan de muur hangen, achter de tafel. Ik wurmde mij met rugzak en al door het deurgat van de slaapkamer. Er stonden twee houten ledikanten, verder niets. Ik wilde nogmaals naar het toilet vragen, maar toen ik door het raam van het slaapvertrek naar buiten keek verdween mijn onbehagen. Ik kon kijken tot aan de wallen, zag de molen boven de bomen uit komen, ik zag koeien grazen, er lag een compleet natuurgebied achter mijn vakantiehuis.

‘U kunt natuurlijk gebruikmaken van ons toilet,’ zei mevrouw Lejeune.

Die zin beviel mij niet, ik probeerde de woorden van alle kanten te bekijken.

‘Ik geef u een sleutel van de achterdeur, snapt u, bovendien wilde ik vragen of u met ons mee-eet ’s avonds.’

Ik inspecteerde het keukenblokje. Er stonden een tweepitskookplaatje en een koffiezetapparaat op het aanrechtblad, twee keukenkastjes eronder, een vuilnisemmer, dat was het. Aan de telefoon had ze niets gezegd over toiletten en mee-eten.

‘Vanavond eet u natuurlijk mee, welkomstmaal, ik sta erop, snapt u? Als ik terugkom van de schapen, om een uur of vijf, zal ik gaan koken.’

Ze zei nog dat ik mijn brommer best op het tuinpad mocht zetten. Toen zeiden we gedag. Ik voelde mij bekocht door het vreemde wijf, vanwege die plee, waar ik nu niet meer over kon beginnen. Als ik ’s nachts moest, wat dan?

5

Het eerste wat ik deed was de inhoud van de rugzak op de tafel uitspreiden. Vier kartonnen stofmappen in vale kleuren, de taperecorder ernaast. Heel mijn hebben en houden. Uiterlijk begin juni moest ik klaar zijn met de kladversie van mijn proefschrift. Terug in de stad zou ik alles uittikken in de computerzaal van de universiteit, die naargeestige ruimte waar het gezoem van de ventilatoren en de tl-bakken voortdurend de ideeën uit je kop joeg. Nee, hier in dit houten tuinhuis, met mijn blik op dijken vol grazende koeien, hier zou het gebeuren! Doctor in de muziekwetenschap. Professor Van Bronckhorst en professor Alberdink zouden breed lachen, Nederland zou nummer één blijven op het gebied van de studie van Renaissancemuziek. Ik zou een vaste baan als onderzoeker krijgen, college mogen geven. Misschien wel Alberdink opvolgen!

Men zou voor mij applaudisseren.

Mijn jaren als nul zouden ten einde zijn.

Al sinds de ontdekking van het manuscript in een Napolitaanse bibliotheek in 1925 speelde de kwestie rond het auteurschap. Omdat de zes missen van het handschrift met de nodige egards zijn opgedragen aan Beatrice van Aragon, die in 1475 koningin van Hongarije werd, en het dus om een in alle nederigheid aangeboden cadeau gaat, heeft de componist een stap opzij moeten doen, en is anoniem gebleven. Amerikaanse onderzoekers zochten zoals altijd naar een rechttoe rechtaan oplossing. Het manuscript lag in Napels, Beatrice kreeg haar opleiding in Napels, trouwde zich in bij het Hongaarse koningshuis, en kreeg als aardigheidje zes missen mee waarin de militaire kwaliteiten van haar echtgenoot geprezen werden: hij was de homme armé, de soldaat die gevreesd moest worden. Componist: Johannes Tinctoris, hofcomponist in Napels. Period.

De theorie die ik onderzocht was veel fijnzinniger, had veel meer oog voor geschiedkundige details, voor het wezen van de Europese hofcultuur, zij was fantasierijker, en boven alles: veel spectaculairder. ‘De missen zijn te goed voor een matig componist als Tinctoris,’ dat was het eerste wat ik zei toen ik solliciteerde naar het assistentschap van Van Bronckhorst. ‘Veel te goed,’ blufte ik. Ik zag zijn witte wenkbrauwen omhooggaan, wenkbrauwen als konijnenstaarten. Zijn kale hoofd boog naar mij toe. ‘Ze zijn van Busnois,’ zei ik.

Antoine Busnois, gestorven in Brugge, nog geen twintig kilometer van mijn logeeradres. Het was een theorie. Maar ik zou vriend en vijand overtuigen! Van Bronckhorst had mij de klus gegeven. ‘Het zou mooi zijn als we de Amerikanen voorblijven,’ had hij gezegd.

Ik at tweederde van een tarwebiscuitje, had toen ineens zo genoeg van die dingen dat ik het restant in de vuilnisemmer wierp. Ik trok de veters van mijn schoenen los, mijn haar viel voor mijn ogen. Ik schopte de schoenen uit, mijn sokken waren vochtig en roken naar verrot hout. Ik maakte van de stofmappen een nette stapel, de groene bovenop. Ik voelde wind door de kieren van de plankenvloer komen. Waar ik nu zat keek ik trouwens helemaal niet uit op koeien. Achter een klein raam waar weinig licht door kwam, bevond zich een meter ruimte tot aan een grauwe muur van betonplaten. Ik overwoog een van de bedden uit het slaaphok te slepen, om te ruilen met de tafel. Als dat zou lukken had ik een werkkamer met uitzicht op een natuurgebied, dat was nog eens wat! Van Bronckhorst zou de haren uit zijn wenkbrauwen trekken van spijt dat hij op deze plek nooit een onderzoek had voltooid. Had hij ooit een onderzoek van betekenis voltooid, zoals de oude Alberdink? Geld binnenkletsen voor de nieuwe Josquin-editie, dat konie, en nog niet eens bijzonder goed. Ik moest ineens nodig plassen. Ik had een hut zonder toilet gehuurd! Mevrouw Lejeune was vergeten mij de sleutel van haar achterdeur te geven.

De gootsteen was net te hoog. Op de tenen staan en plassen, dat kon ik niet, dus trok ik mijn schoenen weer aan. Ik liep met losse veters naar buiten en ging rechtsom de veranda af. Er lagen oude planken tegen de betonnen schutting, door hoog gras overwoekerd. Ik ritste mijn gulp open, mikte op een afgekloven tennisbal die tussen het hout lag. Toen ik weer terugliep zag ik een koperen plaatje op de zijwand van het huisje zitten: BOERE HOUT BV.

Ik opende de groene map met de transcripties, liet elk blad muziekpapier door mijn handen gaan. In elke bladzijde zat een dag werk. Sommige bladen waren vochtig en vuil, maar de schade viel mee. Eén pagina miste ik, die zat om de poot van een schaap. Een dag werk die ik opnieuw moest verzetten. Bovendien lag de hele boel door elkaar. Het was een grote stommiteit dat ik de pagina’s nooit genummerd had. Nu kon ik mij de rest van de middag inspannen alles weer op volgorde te krijgen. Bijna honderd handgeschreven vellen muziekpapier!

Ik hoorde het geklepper van een kettingkast. In de voordeur zat geen raam, ik kon niet zien wie er naderde, draaide mij om. Door het keukenraam zag ik een donkere gedaante langs de veranda schuiven, met een fiets in de hand. Ik hoorde gerommel met een sleutel, het beviel mij niets want het leek alsof iemand ergens door een andere deur mijn huisje binnenkwam. Ik liep de veranda op, leunde in de uiterste hoek over het hekje. Er was nog een houten schuurtje tegen mijn verblijf aangebouwd, zo’n rommelig bouwsel voor de fietsen en het tuingereedschap. De indringer had de fiets binnengezet en kwam nu dat hok weer uit. Het was een meisje met zwartgeverfd haar en zwarte kleren. Alleen haar gezicht was zo wit en doorschijnend als parelmoer.

Ze slingerde haar schoudertas op de veranda, vlak naast mij. Er vielen twee boeken uit, maar dat leek haar niet te deren.

‘Toevallig slaap ik daar vaak,’ zei ze.

Ze had heldere groene ogen, niet die van haar moeder. In al dat donker leken ze lichtgevend.

‘Nu dus niet meer,’ zei ik, ‘ik heb het gehuurd.’

‘Jij hebt niks over mij te zeggen, meneer...’

Ze sprak accentloos, articuleerde messcherp.

‘Wind, de heer Wind. En ik heb alles te zeggen over de bedden in dit huisje, ik heb ze gehuurd.’

‘Mijnheer Wind, je gulp staat open.’

‘Zeg maar Leon. Wie ben jij?’

‘Olivia, Olli voor vrienden. Maar niet voor jou.’

Ze stak haar arm uit. Haar hand zat in een vingerloze handschoen. Zwart, allicht. Ze wees naar mijn broek.

‘Waar heb jij eigenlijk gedingest? Er zit geeneens een plee in dat hok!’

Ze greep de tas van de veranda, slingerde hem over haar schouder en beende weg. Halverwege het grasveld draaide ze zich om.

‘En je ziet eruit als een verlopen hippie. En je stinkt!’

Toen ze het huis in was gelopen raapte ik de twee schoolboeken op en smeet ze binnen op de tafel.

In mijn slaapkamer bevond zich een deurtje waarachter ik een inbouwkast had vermoed. Het bleek een douchecabine. Ik kleedde mij uit, stapte erin. Ik kon er nauwelijks rechtop in staan. Het was een soort doodskist met stromend water. Maar wel warm stromend water. Ik stond half gebukt, liet het water op mijn kop kletteren, mijn slappe haar kleefde aan mijn wangen, bedekte mijn slechtziende ogen. Ik schoof het opzij als een plak zeewier, keek omlaag. Ik kon mijn piemel nog niet eens scherp zien. Opeens klonk er vanuit huize Lejeune stampende muziek. De basdreun leek opgepikt te worden door de plastic cabine, zij begon te trillen en te zoemen. Ik duwde mijn handen tegen mijn oren en trilde weerloos mee.

6