NIETS LIEVER DAN ZWART

Van Antjie Krog verscheen eerder bij Uitgeverij Contact:
Een andere tongval (2004)

Niets liever dan zwart

ANTJIE KROG

Vertaald door Robert Dorsman

2010
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Antjie Krog

© 2010 Nederlandse vertaling Robert Dorsman

Oorspronkelijke titel Begging to Be Black

Oorspronkelijke uitgever Random House Struik, Kaapstad

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Typografie Wim ten Brinke BNO

ISBN 9789025435097

D/2010/0108/930

NUR 320

Voor Petrus

U, u allemaal, moet zich niet met mij verzoenen, maar met wat ik beteken… De reis naar uw toekomst vindt plaats door middel van liefde voor mij, mijns ondanks, op de wereldkaart die reizen uitstippelt naar allerlei soorten van menselijke levensvervulling.

– Njabulo Ndebele, The Cry of Winnie Mandela

Hoofdstuk een

Er klinkt een schot. De man strompelt naar voren, zijn handen tasten naar de stationair draaiende minibustaxi vlakbij.

Iemand schreeuwt.

Omstanders stuiven alle richtingen op. Wachtende taxichauffeurs duiken achter hun stuur. Er klinkt nog een schot en de man valt op het asfalt, zijn diplomatenkoffertje werpt hij van zich af en dat belandt naast hem. Bloed stroomt uit zijn getroffen schouderblad terwijl hij naar het voertuig kruipt. Hij is er bijna, maar een figuur met een bivakmuts komt steeds dichter bij. Met lichte tred, alsof zijn beide enkels van vering zijn voorzien, gaat zijn achtervolger schrijlings over hem heen staan.

De gewonde man draait zich op zijn zij om omhoog te kunnen kijken.

Door de spreidstand van de hielen, het perfecte evenwicht van het bekken, de manier waarop de armen in rode mouwen met een eigenaardige gratie naar beneden gaan om het pistool op zijn voorhoofd te richten, weet de gewonde man: dit is het einde.

Een laatste schot. Maar omdat de gewonde man zijn hoofd op het laatste moment beweegt, verlaat de kogel die hem doodt zijn lichaam niet: hij doorboort zijn voorhoofd een paar centimeter boven het oog en blijft vier centimeter achter het linkeroor steken, waar hij tussen de schedel en de zwarte huid een kleine zwelling veroorzaakt.

De moordenaar trekt snel zijn bivakmuts af, wikkelt het pistool erin, en rent triomfantelijk en energiek – vergezeld door een andere man – weg van het lichaam en in de richting van het station, taxi’s en verschrikte toeschouwers ontwijkend.

Het is 25 februari 1992 – kwart over zes in Kroonstad.

Van wat er zojuist is gebeurd, weten wij niets. Sereen door de ademhalingsoefening rollen J. en ik onze matjes op en roepen onze jongste, die buiten in de tuin speelt van het huis waar we elke week op yogacursus gaan. We rijden naar een buurtwinkel voor melk en brood. Ik groet de vrouw die de broodsnijmachine bedient, maar in plaats van haar gebruikelijke joligheid, slaat ze haar ogen neer en verdwijnt tussen de schappen. Later, bij de kassa, vang ik haar stem op; ze is in druk gesprek verwikkeld achterin, waar verse melk naar binnen wordt gedragen.

Ik zoek er verder niets achter, weet maar al te goed dat het niet gemakkelijk is om in een plattelandsstadje de rassengrens te overschrijden – voor zwart én blank. J. zet de boodschappen op de achterbank en gooit Willem een zakje winegums toe.

We rijden naar huis en lijken wat we zijn: een redelijk welgesteld kleinburgerlijk gezin in een plattelandsstadje. Op het hoogtepunt van de apartheid besloten we bewust om tussen arme mensen te gaan wonen en we kochten een huis vlak bij de spoorlijn. Toen onze dochter op een zaterdag helemaal van streek van een verjaardagspartijtje terugkwam nadat ze op straat naar een met AWB-vlaggen versierde pick-up was geduwd en was uitgescholden voor kind van een terrorist, besloten we onze kinderen naar kostscholen in Bloemfontein te sturen.

Het is niet altijd makkelijk uit te vinden hoe je een rechtschapen leven moet leiden. Dat apartheid verkeerd is, ligt betrekkelijk voor de hand, maar hoe je tegen apartheid moet leven is een moeilijkere vraag, omdat zelfs de kleinste beslissing lastige gevolgen heeft. Als je zonder toestemming naar townships rijdt voor een demonstratie, een bijeenkomst of een workshop, veroorzaakt dat thuis spanningen. Soms noemt J. mij de Grote Morele Veroordelaar, die elk besluit dat binnen het gezin wordt genomen veroordeelt als blank-bevoorrecht, uitbuitend en oneerlijk. Zullen we naar de Lohengrin gaan in Pretoria? Natuurlijk niet: van het geld waarmee de sopraan uit Zuid-Amerika wordt ingevlogen kun je een jaar lang de elektriciteit van onze township betalen! Zelfs de keuze voor zwarte koffie of koffie met melk heeft bij ons thuis een politieke ondertoon, zegt J. Soms draait hij het argument om: omdat híj hard werkt en wel beleefd omgaat met bemiddelde klanten, kan zijn vrouw het zich veroorloven om zijn auto’s, zijn fax, telefoon, huis en leven ter beschikking te stellen aan de onderdrukten.

Laat ik dus opnieuw proberen om dit moment te beschrijven. Een heel precies moment waarop het verschrikkelijke al is gebeurd maar je nog niet heeft bereikt. En pas wanneer je terugkijkt besef je hoe beschermd, welvarend en naïef je op dat moment was, in de auto door de bekende straten waar je bent opgegroeid. (Maar zoals altijd wanneer ik dit relaas doe, heb ik het gevoel alsof ik verdrink – alsof mijn brein het vermogen verliest om zijn fysieke integriteit te bewaren, met een samenhangende huid om de vertelling, alsof mijn wezen verdwaald raakt in het verhaal. Ik weet ook dat ik me, wanneer ik compleet uitgeput het einde ervan nader, nog steeds afvraag: wat zou de juiste handelwijze zijn geweest? – en dan gaat het angstgevoel, het reële angstgevoel van morele chaos, verloren tussen de woorden.)

Dus: we komen thuis van yoga. Met melk en brood stoppen we in onze garage. Als we uitstappen zie ik Reggie vanaf de veranda boven de inrit indringend naar ons kijken. Dit is een verrassing, want ik heb zijn auto niet voor het huis zien staan. Ik lach: ‘Ben je nu zo hoog in de organisatie dat je per helikopter wordt gebracht?’

We lopen naar de veranda aan de voorkant, waar Reggie met drie andere mannen staat.

‘We hebben een lift nodig,’ zegt hij. Hij stelt de anderen niet voor – wat niet ongebruikelijk is, omdat hij wel vaker wordt vergezeld door toevallige passagiers of politieke figuren die anoniem moeten blijven.

‘Willen jullie soms koffie of iets fris?’ biedt J. aan.

‘Nee, bedankt,’ zegt Reggie. ‘We hebben haast.’

Omdat het al donker is, zal hij ze wel even wegbrengen, zegt J.

‘Nee,’ houdt Reggie hem tegen. ‘Ik moet iets met je vrouw bespreken.’

Ik stap in de auto, met Reggie naast me en de andere mannen achterin. Ik rijd achteruit en vlak voordat ik goed en wel uit de garage ben, zegt Reggie terloops: ‘Zorg dat dit wegraakt.’ En hij overhandigt me een rood T-shirt.

Ik doe het raampje open en gooi het in een doos met oude kleren die mensen bij ons huis komen afleveren. Ik rijd weg en draai de Voortrekkerweg op. Reggie vertelt me dat Regina, zijn vrouw, het niet goed maakt en vraagt of ik een ‘goede’ psycholoog kan aanbevelen in Welkom: ‘Je weet hoe de dokters in Kroonstad zijn!’ Als gevolg van vier maanden eenzame opsluiting in 1976 heeft Regina een zenuwinzinking gekregen en nog steeds kampt ze met de gevolgen.

Ik begin over hun oudste dochter, Winnie, die op Brentpark High waar ik lesgeef in de hoogste klas zit. Ze is onlangs captain geworden van het hockeyteam. ‘Er is geen centrumspits die verdedigers zo het nakijken geeft als zij,’ zeg ik. ‘Precies haar vader…’

Reggie lacht, ingenomen met het compliment.

Bij de kruising zegt hij: ‘Breng ons maar liever naar Maokeng.’ Ik sla rechts af naar het zwarte township in plaats van links af naar Brentpark, de kleurlingwijk. We rijden verder. De mannen achterin beginnen in het Sesotho te praten. Ze klinken boos. Reggie zegt iets, ook in het Sesotho, waardoor ze kalmeren.

Ineens worden we ingehaald door politiewagens in volle vaart – het lijkt alsof iedereen in de cabine een walkietalkie tegen zijn mond houdt. ‘God,’ zeg ik, ‘de politie kan als ze dat wil soms zo hysterisch lijken.’

Reggie stelt de mannen achterin gerust. ‘Het is een vrij land,’ zegt hij, nu in het Afrikaans. ‘Iedereen mag zeggen wat hij wil, iedereen mag rijden waar hij wil.’

Ik stop bij Tau’s winkel. Iedereen stapt uit, en ik zie mijn passagiers voor het eerst. Maar achteraf zal ik me alleen de lange zwarte man met de papieren zak en de korte met het lange haar en de geelgroene ogen herinneren.

Ik rijd terug. Thuis maakt J. toast. Ik ga buiten rozen plukken: Porcelain, Duet en de grote okerkleurige Just Joey. J. treft me in de gang, pakt mijn hand met de bos rozen en danst met me op zijn nieuwe Harvest Moon-cd.

When we were strangers
I watched you from afar
When we were lovers
I loved you with all my heart

Hij zoent me in mijn nek en onze handen raken verstrengeld in de bos rozen en jasmijn – ergens vandaan dringt zich een regel van Anna Enquist aan mij op: ‘een haag van bloed’. Ik ga hem opschrijven, het begin van een gedicht. Onze jongste maakt aan tafel zijn huiswerk. De telefoon gaat: ‘Waar is Reggie?’ vraagt een stem. ‘De Wheetie is dood en de politie is op zoek naar Reggie.’ Ik zeg dat ik het niet weet en hang op.

‘Dit zaakje stinkt enorm,’ zeg ik tegen J. en ik ga het T-shirt uit de garage halen. ‘Laten we dit maar verbranden.’

‘Jij doet helemaal niks,’ zegt J., ‘totdat je weet wat er aan de hand is.’

Ik spreek hem niet tegen. J. ergert zich al genoeg. We hebben een paar heel moeilijke maanden achter ons. Op zijn werk begon men hem te vragen wat voor opdrachten de architectenfirma waarbij hij werkt nog zou krijgen als de vrouw van een van de partners samenwerkt met lieden die het leven van de mensen die juist gebruikmaken van de diensten van architecten in gevaar brengen. Een paar weken eerder hadden er in de plaatselijke krant foto’s gestaan van Reggie en mij op een ANC-bijeenkomst, met berichten over hoe wij onschuldige kinderen ophitsten om deel te nemen aan levensbedreigende demonstraties.

Vorige week donderdag zag ik iets op het dak van de auto toen ik de boodschappen in de kofferbak zette. Bladeren, was mijn eerste gedachte. Toen, in paniek: die wagen bladdert af tot op het blik! J. zal wel woedend zijn. Hij klaagt al zo vaak dat ik niet goed voor zijn oude karretje zorg. Tegelijkertijd drong de scherpe geur van afbijtmiddel mijn neus binnen en ik zag dat de zwarte verf op het portier de letters AWB vormden.

Op het politiebureau werd ik straal genegeerd. Na een paar minuten probeerde ik een agent aan te spreken die me zat aan te gapen. ‘Hé, meneer.’

Zonder zich om te draaien schreeuwde hij naar achter: ‘Ze is er!’ Waarop iemand antwoordde: ‘Nu maar hopen dat ze niet om politiebescherming komt vragen!’ Gegniffel alom. Even later, weer naar achter: ‘Ik dacht dat het om een gammele Mazda ging, maar nu hoor ik dat het een Alfa is,’ en maar lachen.

‘Sorry, mevroutjie,’ zei hij vrolijk, ‘we kunnen niks doen – er is gisteravond een AWB-bijeenkomst geweest in Kroonstad.’

Vroeger tolereerden we dit soort pesterijen, omdat ze voortkwamen uit een bepaald soort veiligheidslogica van de politie van vóór 1990, maar wat we niet begrijpen is dat ze sinds de vrijlating van Nelson Mandela en de legalisering van het ANC vaker voorkomen. Wat is er in vredesnaam aan de hand in dit akelige gehucht?

Het ANC is níét verboden, werp ik J. vaak tegen; de huidige regering overlegt met het ANC en erkent waar het voor staat. F.W. de Klerk heeft het over vrede en verkiezingen. Maar ik heb geen verklaring voor de structurele kloof tussen wat de regering zegt en wat haar vertegenwoordigers op het platteland doen.

Maar voor de comrades in het township is het zo klaar als een klontje: zo zijn de Boere nu eenmaal. ‘Die veranderen nooit.’

‘Dat zie je verkeerd,’ zeg ik tegen Reggie. ‘De Boere praten vast al heel lang met het ANC, voordat jij en ik erover hoorden. Ze zijn niet gek; ze weten dat deze politieke onderdrukking niet langer te verdedigen is. Wat wij meemaken in Kroonstad is gewoon geisoleerd, ongecontroleerd plaatselijk racisme!’

En hier sta ik, met het rode T-shirt losjes tussen mijn vingers. ‘Als we het verbranden, is het weg en kan niemand ons ook maar ergens van beschuldigen.’

‘En wat doe je als vier mensen, nadat ze flink onder handen zijn genomen door de politie, zeggen dat het T-shirt aan jou is gegeven?’

‘Als ik maar wist wat er met de Wheetie is gebeurd!’

De Wheetie is de leider van de Three Million Gang, die met een schrikbewind van openlijke terreur in Kroonstad regeert. Wat er ook gebeurt in het township, altijd wordt er achteraf wel gemompeld: Three Million. Een jaar geleden had ik bij geruchte over hen vernomen, maar nu werden ze werkelijkheid toen een ANC-organisator in de Vrijstaat zich op een avond laat bij ons huis aandiende: Terror Lekota had gevraagd of ik een met de hand geschreven lijst wilde uittikken met namen en aanklachten – mensen die door toedoen van deze bende hadden geleden. Ik tikte meer dan tweehonderd namen, met de aanklacht er steeds naast. De organisator gaf ons het faxnummer van de minister van Justitie en vroeg J. om de lijst de volgende dag te versturen, samen met een door Lekota ondertekende brief. Binnen een paar weken was de Wheetie aangeklaagd wegens verschillende vergrijpen, waarvan een aantal aanklachten was uitgesteld, andere waren geseponeerd, omdat documenten waren verdwenen, en weer andere bleven liggen, doordat mensen bang waren om tegen hem te getuigen.

Rond diezelfde tijd kreeg ik een pamflet te zien waarop werd aangekondigd dat de volgende zondag in het zwarte township een Inkatha-afdeling zou worden opgericht.

‘Maar hier wonen toch helemaal geen Zulu’s?’

‘Precies,’ zei Denzil Hendricks, mijn adjunct-hoofd op Brentpark High, ‘wij hebben gehoord dat de leden van Three Million zich bij hen hebben aangesloten en dat de Wheetie nu de leider is – alles keurig georganiseerd door de politie.’

‘Waarom zou die zoiets doen?’ vroeg ik.

‘Omdat alle botsingen tussen Three Million en het ANC nu ineens politieke botsingen zijn en niets meer te maken hebben met wraak en gangsterdom.’

Ik stop het T-shirt terug in de doos en ga in de keuken een salade maken terwijl J. Willem bij zijn huiswerk helpt. Allebei zijn we ongewoon kalm, alsof onze gedachten ervoor terugschrikken om stil te staan bij mogelijke scenario’s. Mijn man is een nuchter type, maar als hij de hele nacht rusteloos ligt te woelen, weet ik dat ik, dat wij, waarschijnlijk in grotere ellende zitten dan ik me vermoedelijk kan voorstellen.

De volgende ochtend zet ik mijn jongste af bij school en rijd door naar Brentpark High. Bij de grote kruising lees ik een krantenkop op een poster: ‘Blanke vrouw vast wegens bendemoord’. Mijn voet verstijft op het gaspedaal. Ik rijd als in een waas naar school. Mensen staan in groepjes bij elkaar en de lessen zijn geschorst. Ik ga op zoek naar de adjunct.

‘Waar is Denzil?’

‘Weet je dat niet?’ vraagt iemand. ‘Hij is gisteravond opgepakt omdat hij Reggie heeft geholpen de Wheetie te vermoorden.’

Stukje bij beetje krijg ik verschillende en tegenstrijdige versies te horen van het voorval. Volgens één relaas had Reggie geregeld dat zijn neef, een achttienjarige MK-man, de Wheetie zou neerschieten. Denzil had hem naar het Selborneplein gereden naast de minibustaxistandplaats. Toen ze stilhielden, deed Reggie de achterdeur open en drie mannen hadden zich naar buiten gehaast. Een van hen ging achter de keurig geklede Wheetie aan, die na zijn zoveelste rechtszitting op weg was naar de taxistandplaats. Het eerste schot miste. Het tweede raakte hem in de rug. Toen hij viel, was de MK-man over hem heen gaan staan en had hem twee keer van dichtbij in het hoofd geschoten. De schutter was gemaskerd en droeg een rood T-shirt, dat hij na zijn daad uittrok en in de menigte gooide. De broer van de Wheetie hield diens hoofd vast terwijl er bloed uit zijn mond gutste. Toen verdween de schutter in de menigte.

Volgens anderen hadden Denzil en de rest de Wheetie al drie dagen achtervolgd, maar konden ze niet dicht genoeg in zijn buurt komen om te schieten. De MK-man begon zijn geduld te verliezen. Weer anderen beweren dat de drie mannen, sommigen zeggen twee, weer anderen dat alleen de man met het rode T-shirt terugging naar de auto, waar Reggie en Denzil stonden te wachten alsof er niets was gebeurd. Ze waren ingestapt en Denzil had hen zichtbaar voor honderden taxipassagiers weggereden. De politie had Denzil opgepakt en was nog op zoek naar de anderen.

En nu ging er niemand naar school, omdat de politie het weer eens op het ANC had voorzien.

‘En die blanke vrouw?’ Ik krijg de woorden nauwelijks over mijn lippen. Ze heet Cecily Shahim, weet iemand me te vertellen, en ze is opgepakt omdat ze Reggie en de anderen heeft voorzien van wapens en de MK-man in Johannesburg is gaan halen.

Mijn hoofd tolt. Ik luister hier, pik daar iets op, maar het lijkt wel alsof ik volledig verschrompel in mijn eigen lichaam. Mijn brein probeert te doorgronden waar ik precies in terecht ben gekomen. Ik ga naar de wc en moet overgeven. Ik loop naar de cafetaria en koop sigaretten en vetkoek – maar eten kan ik niet. Ik steek een sigaret op. Ik ga een tijdje alleen in mijn lokaal zitten, probeer na te denken wat er op dit moment allemaal gebeurt. Als het schoolkoor de onderbreking gebruikt om te repeteren, begeleid ik het op de piano. Ik kijk naar mijn vingers alsof ik ze voor het eerst zie.

De bel gaat. Ik rijd naar huis. Ik ga in de designstoel in de gang zitten. Ik zit daar al uren wanneer J. thuiskomt. Ik geloof niet dat ik ergens aan heb zitten denken. Ik ben niet bang. Ik zit gewoon, als iemand die wacht.

Ik ontmoette Reggie Baartman in 1985. Het was een slecht jaar voor activisten – voor architecten ook. J. hield met moeite zijn hoofd boven water. Omdat de drie oudste kinderen al op school zaten, deden we de kleine Willem op een crèche en ging ik lesgeven aan een zwarte lerarenopleiding in Kroonstad. Mijn eerste project was dat ik studenten meenam naar een uitvoering van Shakespeares Julius Caesar op een middelbare school in het township. Voor de voorstelling stootte een student me zachtjes aan: ‘Dat is comrade Reggie Baartman op de eerste rij.’

Terwijl ik naar zijn profiel keek, gaf de student nog wat bijzonderheden: Reggie kwam uit een bekende kleurlingfamilie in de noordelijke Vrijstaat. Zijn vader, Oom Simon Baartman, had een kruidenierswinkel annex kiosk in Brentpark. De politie had ze volgens de student lastiggevallen vanaf de dag dat Simon op de glazen deur van zijn winkel had geschreven: GIJ ZULT UW NAASTE LIEFHEBBEN ALS UZELF. Reggie runde een paar minibustaxi’s in Brentpark. Ik kon echter niets afleiden uit de pet die diep over zijn ogen was getrokken, het gescheurde T-shirt met WIJ GELOVEN IN EENHEID op de rug. Hij leek een man als zo veel andere.

Ik vroeg me af wat hij van de uitvoering vond op het gloeiend hete plein van de zwarte school in Maokeng, met de acteurs uitgedost in afdankertjes uit de blanke buitenwijk. De jongen in de chenille kamerjas droeg de beroemde woorden voor:

Ik ben zo’n vrij Romein als Caesar; jij net zo.

Wij zijn zo goed gevoed als hij en kunnen

zo goed als hij de winterkou verdragen.

(…)

En die man

houdt men nu voor een god en Cassius

voor een armzalig schepsel dat moet buigen

als Caesar het belieft naar hem te knikken…

Achter hem dromde de schare, in de verplichte stof aangeduid als Burgers, Leden van de wacht en Gevolg, gehuld in lakens, avondjurken en geloofsbelijdenis- en bruidsmeisjeskledij uit verschillende tijdperken van blanke weelde. De Samenzweerders gingen gekleed in zonwering uit de jaren zestig, samengebonden met touwen, plastic weggooimessen in de zij.

Calpurnia wachtte, zittend op een schoolbankje en gehuld in een marineblauw mantelpakje van synthetische stof, op haar beurt. Het enige decor bestond uit een formicatafeltje met daarop een kan limonadesiroop, kunststofbekers en een bord vol bananen. Na iedere monoloog dook de acteur naar een beloning van deze tafel.

Tijdens haar profetie stond Portia met haar vuist omhoog.

Bloed en vernieling zullen zo gewoon zijn,
de gruwelijkste beelden zo vertrouwd,
dat moeders staan te lachen als zij zien
hoe ’t krijgsbedrijf hun kinderen vierendeelt.

Eindelijk komt J. thuis. Hij zet koffie terwijl ik hem vertel wat ik heb gehoord over de moord op de Wheetie.

‘Je moet met dat T-shirt naar de politie,’ zegt hij. ‘Wie zwijgt, stemt toe.’

‘Dat kan ik niet doen. Want dan zou ik samenwerken met de mensen die de vijand zijn van activisten hier, de mensen die ons het meest hebben lastiggevallen.’

‘Doe niet zo stom. Ze weten allang dat jij dat clubje van Reggie naar Maokeng hebt gereden en dat jij dat T-shirt hebt. Waarom moet je zo nodig de heldin uithangen?’

‘Het heeft niks met heldhaftigheid te maken, maar met rechtvaardigheid. Is het rechtvaardig om je tegen je strijdmakkers te keren en samen te werken met de politie?’

‘Lieve vrouw, er zit niks anders op. Ze laten jou absoluut geen keuze. Als je niet zelf naar de politie gaat, dan ga je de bak in. En god, kom alsjeblieft niet naar mij toe met het een of andere romantische idee over de gevangenis en doe niet net of je verdomme Breyten Breytenbach zelf bent.’

‘Jij bent degene die het niet begrijpt. Het gaat er niet om of ik het romantisch vind om in de gevangenis te belanden en of ik báng ben om de bak in te gaan. Het gaat erom of ik bereid ben om híérvoor de bak in te draaien. En ik heb geen idee waar het hier over gaat. Waar gáát het eigenlijk over?’

‘Over een moord. En als je niet naar de politie gaat, ben je medeplichtig aan moord. Zo eenvoudig is het.’

Het woord ligt ineens tussen ons in. Niet als metafoor of idiomatische uitdrukking, maar als moord, gewelddadig, en als feit.

‘Je vergeet dat ik de gewapende strijd van het ANC steunde.’

‘Tjonge, het lijkt wel alsof jij en je comrades net zo achterlijk zijn als dit hele dorp,’ zegt J. ‘1990 ligt achter ons! Zelfs het ANC heeft het geweld afgezworen.’

‘Kan wel wezen, maar volgens mij is de vraag of de moord op de Wheetie politiek gemotiveerd was. Hij is nu Inkatha-lid, weet je nog?’

‘Jij weet net zo goed als ik waar dit allemaal is begonnen.’

‘Daar gaat het niet om!’

‘Natuurlijk wel. Jij hebt me zelf verteld dat de Wheetie Mishack die keer met zijn vrouw heeft betrapt. Het gaat over seks, niet over politiek! Of wil je mij laten geloven dat ik een politieke daad verricht elke keer dat ik met mijn vrouw, een ANC-aanhanger, de liefde bedrijf?’ Hij grijpt me bij de arm. ‘Jeetje, schat, jij hebt wel wat anders te doen dan onzin uit te slaan… Los het maar op!’

‘Waar dacht je anders dat ik mee bezig was? Als het een moord was uit wraak, dan kan ik er niet achter staan, maar wie zegt dat de politie er zelf niet achter zit? Met deze ene actie zouden ze makkelijk alle lastige ANC-leden onschadelijk kunnen maken door ze van moord te verdenken.’

‘Wat je ook besluit, wij allemaal, ik incluis, en elk van je kinderen, moeten hiermee kunnen leven.’

‘Dank je wel. Dat is nou precies het punt dat ik probeer te maken. Het is een moreel besluit, maar weet je, in welke mate kun je een moreel besluit nemen in een immorele context?’

J. slaat zijn ogen ten hemel. ‘Hou op met die flauwekul. Er is hier geen moreel besluit, je hebt de wet overtreden en loopt het risico als medeplichtige te worden opgehangen.’

‘En wat als je zegt dat je de legitimiteit van die wetten in twijfel trekt? Neem je dan je eigen, zonder twijfel onbelangrijke, maar individuele besluit, in termen van een groter moreel kader?’

‘Jezus! Waar heb je het over? Luister nou eens naar jezelf: een groter moreel kader.’ Hij slaat zijn handen voor zijn gezicht, mompelt: Here God, help ons!’

Ik word ineens pislink. ‘Ik weet niks, helemaal niks over deze moord; ik weet alleen dat ik ben misbruikt, misleid en uitgebuit volgens elk fundamenteel strijdprincipe. A, de moord op de Wheetie heeft geen antiapartheidseffect; eigenlijk is het alleen maar een bevestiging dat zwarten het niet erg vinden om andere zwarten te vermoorden. B, ik ben niet geraadpleegd. C, ik had het maar te doen. D, niet het minste is gedaan om mij de zogenaamde politieke achtergrond uit te leggen. E, ik zit diep in de shit door een amateuristisch plan van een paar kerels die ten overstaan van honderden forensen wilden laten zien wie van hen de meeste macht had. En dat is nog maar de helft. Mijn vrijheid is ondermijnd, mijn menswaardigheid is geminacht, mijn intelligentie en mijn gezin zijn te grabbel gegooid voor de “goede zaak” – maar hé, waar is een verwend, sentimenteel blank gezin anders goed voor?’

J. steekt een sigaret op. ‘Goed, dat klinkt al een stuk beter.’

‘Ach, hou toch op! Ik wil met deze hele kwestie helemaal niks te maken hebben. Het heeft niks, absoluut niks met mij uit te staan! Ik heb de pest in en niemand vertelt mij wat ik wel of niet moet doen – jij incluis.’

J. schudt zijn hoofd. ‘Ik dwing je niet om een bepaald besluit te nemen. Ik wil alleen maar zeggen dat ik je door dik en dun zal steunen, ik ben afgelopen nacht tenslotte ook met je wakker gebleven na dat telefoontje dat ze Reggie zochten; ik ben het die de komende maanden elke bocht en elke kronkel met je zal nemen – en hou jezelf maar niet voor de gek, de pers zal hiervan smullen! Ik zeg alleen maar welke mogelijkheden er voor je openliggen. En een vrouw in de bak wegens een schreeuwerig kijk-eens-wie-er-de-sterkste-zwarte-is-van-alle-zwarten – dat gaat mij echt een beetje te ver. En maak mij niet het voorwerp van je woede – niet ik, maar die zogenaamde comrades van jou laten je geen keus.’

Herinneringen nemen bezit van mijn brein. Ooit kwam een hoge piet van het ANC een betoging toespreken. De comrades vroegen mij de vrouwen te helpen met het bereiden van de lunch die na afloop zou plaatsvinden. Ze hadden tafelkleden nodig, glazen, bloemen, enzovoorts. Dit betekende dat ik de betoging moest missen, omdat ik in het huis waar de man zou eten voorbereidingen moest treffen. Ik protesteerde, maar mij werd duidelijk gemaakt dat alleen het beste goed genoeg was voor de leiders – en ik had echte glazen en rozen in mijn tuin. Toen de mannen in wolken stof per auto arriveerden, schepten wij op, schonken frisdrank in, ruimden af, schepten bij, wasten af – op de plek waar wij vrouwtjes thuishoren.

Ik herinner me ook hoe ik te weten kwam hoe de vijandschap tussen de Wheetie en het ANC begon, drie jaar geleden. Ik ontmoette Mishack toen bij de oprichting van het jeugdcongres van Maokeng in april 1989, in de rooms-katholieke kerkzaal in Seeisoville. Ik was verzocht om naar de zaal te komen, ‘zodat de politie niet zomaar in actie komt’. De plaats van samenkomst zat vol met jongeren, straatarm en werkloos, onder hen waren er heel wat die in andere omstandigheden zouden doorgaan voor doorgewinterde tsotsi’s. Iedereen die dat wilde, kon op het podium klimmen en zijn zegje doen. Er werd voortdurend heen en weer vertaald tussen Sesotho en Engels. Eerst dacht ik dat dat speciaal voor mij gebeurde als enige niet-Sesothospreker, maar toen werd me duidelijk dat de comrades de retoriek van hun eigen Engels aan het oefenen waren. De eerste woedende uitspraak van ‘kuppatalissssma’ werd uiteindelijk min of meer ‘capitalism’ en de een na de ander bulderde met diepe stem, die mij deed denken aan de slamdichter en activist Mzwakhe Mbuli: ‘Waarom nog tijdrekken…’, en iedereen riep in koor: ‘Als de krokodillen tegen je zijn?’

Het duurde niet lang of iedereen stond en iemand schreeuwde: ‘Weg met P.W. Botha!’ Er werd hard op de houten vloer gestampt. ‘Weg! Weg! Weg!’ schreeuwden ze. Buiten omsingelde de politie de zaal.

Een andere jongere schreeuwde: ‘Wij zijn pap en vlees zat, we willen goed voedsel. We willen Calvin Klein-jeans. We willen wat ze daar hebben!’ – en iedereen wees naar de blanke wijk. ‘We willen wat ze daar hebben! Daar! Daar!’

Iedereen zong ‘Six feet under the ground’, maar steeds zachter, als een klaagzang, toen de namen van de doden door politiek geweld uit Kroonstad werden voorgelezen. Later werd ingezet: ‘Amerika, we haten en verachten je, voor wat je ons hebt aangedaan.’

‘Het wordt tijd dat jij de plaatselijke politiek begrijpt,’ onderwees Mishack me. We stonden buiten te roken toen anderen kwamen om het restant van onze sigaretten te ‘herverdelen’. ‘Het ANC hier is verdeeld in de Young Lions, wij dus – de jeugd, met Reggie Baartman als leider – en aan de andere kant heb je de oudere AF, de inmiddels ter ziele gegane African Foundation. Wij, de Young Lions, zetten aan tot revolutie, roepen op tot boycots, organiseren demonstraties.’ Hij snoof verachtelijk. ‘Maar dat blanke tuig hier verbiedt demonstraties – ze zeggen tegen Reggie: “Hier weten we nog hoe we een kaffer een kaffer moeten houden.” We hebben aangezet tot consumentenboycots, schoolboycots, tot het niet-betalen voor openbare voorzieningen enzovoorts. De AF’ers daarentegen zijn de zogenaamde notabelen. Ze zijn al jaren lid van het ANC – goed opgeleid, met goede carrières, goede reputaties en eigenlijk willen ze niets te maken hebben met de manier waarop wij de strijd voeren. Meestal werken ze ons tegen en ze hebben ons meer dan eens een dolkstoot in de rug gegeven.’

Een paar weken hierna verscheen Mishack aan mijn voordeur, verkleed in regenjas, zonnebril en met een zeer oude, versleten tropenhelm op. Het duurde een paar seconden voor ik hem herkende door de opvallende vermomming heen. Hij wilde een lift tot buiten de stad en vijftig rand.

‘Een tropenhelm – in godsnaam, Mishack… we worden van kilometers afstand herkend!’

‘Daardoor denkt niemand dat ik het ben,’ antwoordde hij onverstoorbaar.

‘Zal ik je afzetten bij de taxistandplaats?’

‘Nee… de minibus die ik wil nemen gaat niet door de stad.’

‘Maar alle busjes gaan door Kroonstad.’

‘Deze niet. Hij komt uit Steynsrus en slaat dan af naar Rooiwal en Koppies.’

Ik vermoedde dat hij loog, maar ik moest een plan bedenken waarmee ik naar tevredenheid aan J. kon uitleggen waarom ik ’s avonds laat iemand moest afzetten op de verlaten weg naar Koppies.

‘Ken je hem?’ vroeg J.

‘Ja, hij is Cosaw-lid, net als ik.’

‘Gods, vrou.’ Mijn man schudde zijn hoofd toen hij me vijftig rand gaf.

Eenmaal op weg vertelde Mishack me in de auto dat hij op de vlucht was. De Wheetie wilde hem vermoorden. De Wheetie, legde hij uit toen hij begreep dat ik (toen nog) geen idee had om wie het ging, was de formidabele leider van de Three Million, die in het zwarte township actief was.

‘En waarom zou de Wheetie jou willen vermoorden?’

Hij lachte zachtjes in het donker. ‘De Wheetie heeft me betrapt met zijn vrouw. Ik hou me al een paar dagen gedeisd, maar Reggie vindt dat ik helemaal moet verdwijnen, omdat de Wheetie wraak zweert tegen de Young Lions van het ANC. Hij heeft Reggie al bedreigd.’

‘En jij laat me voor zo’n akkefietje ’s avonds laat rondrijden?’ Plotseling was ik pislink.

‘Ik vraag je om je hulp als vriend, niet als comrade.’

Hoofdstuk twee

‘Daar is Moshesh,’ zei Krotz tegen me.

Met deze woorden, opgetekend op die besneeuwde ochtend van 28 juni 1833, deed de koning van de Basotho zijn intrede in de geschreven westerse geschiedenis.

Het stamhoofd wierp me een statige en tegelijk welwillende blik toe. Zijn profiel, gekenmerkt door een veel rechtere neus dan waarover de meerderheid van zijn onderdanen beschikt, zijn forse voorhoofd, de volle en regelmatige gelaatstrekken, zijn ogen, een beetje vermoeid naar het leek, maar heel intelligent en zacht, maakten op mij een diepe indruk. Ik voelde meteen dat ik te maken had met een buitengewoon man, opgeleid om te denken, anderen te bevelen, en bovenal zichzelf.

Moshoeshoe kon niet hebben geweten, evenmin als Eugène Casalis, de twintigjarige Franse zendeling met een vlotte pen, dat historici deze beschrijving van hun eerste ontmoeting in hun geschriften zouden opnemen.

Hier en daar leest Casalis’ beschrijving als een liefdesgedicht:

Hij leek ongeveer vijfenveertig jaar oud. Zijn geheel naakte bovenlichaam was perfect gemodelleerd, net vlezig genoeg zonder corpulent te zijn. Ik bewonderde de gracieuze lijnen van zijn schouders en de ranke handen. Vanaf zijn middel was hij gehuld in een ruime mantel van pantervel, die nonchalant om hem heen was gedrapeerd, even elegant als de fijnste stof, en zijn knieën en voeten bedekten. Als enige versiering droeg hij een ketting van glazen kralen rond zijn voorhoofd, waaraan een plukje veren was bevestigd, dat zweefde tot in zijn nek. Aan zijn rechterarm droeg hij een ivoren armband – een teken van macht, – en aan zijn polsen een paar koperen armbanden.

Ik ben altijd in de ban geweest van deze alinea, die ik vele jaren geleden voor het eerst las, was geboeid door de f’s en de v’s in ‘een plukje veren was bevestigd, dat zweefde’. De pracht en praal van kralen, pantervel, ivoor en koper, lichaam en knieën, zo kwetsbaar gemaakt door de subtiele beweging van zwevende veren in de nek. Ik denk dat het deels deze onbevreesde erkenning is van een schijn van zachtheid die me van meet af aan in het leven van Moshoeshoe heeft gefascineerd.

Casalis’ beschrijving illustreert ook een dilemma waarmee het kolonialisme te kampen had: hoe uitstekende, waardevolle, zelfs begerenswaardige eigenschappen die in zwarten werden aangetroffen te beschrijven zonder afbreuk te doen aan de dringende noodzaak om hen te bekeren en tot beschaving te brengen?

De eerste stap daartoe was om de koning neer te zetten als een uitzondering: Moshoeshoe zag er dan wel edel, statig en welwillend uit, maar zijn onderdanen zeker niet. Vergeleken met de ‘meerderheid van zijn onderdanen’ was hij een ‘buitengewoon man’. Thomas Arbousset, de zendeling die Casalis vergezelde, schreef dat Moshoeshoe ‘een groter verlangen had naar volledige kennis’ dan zijn volgelingen en dat hij, ‘anders dan zij’, geïnteresseerd was in het verkennen van zijn land, in het vinden van rivierbronnen, van verborgen hoogvlakten. De eerste poging tot inpalming bestond erin zo’n bijzondere man los te maken van de cultuur en maatschappij die hem hadden voortgebracht.

Ten grondslag aan Casalis’ bekende passage lagen ook de verschillende manieren waarop deze twee krachten, een Afrikaanse koning en een Europese zendeling, zich voorbereidden op hun eerste ontmoeting en hoe ze zich presenteerden. Moshoeshoe zat niet op een troon of op een steen, of in een hut, hij stond niet, en eiste evenmin te worden gedragen, maar zat met gekruiste benen op een mat in de openlucht te wachten, terwijl zijn onderdanen in een halve cirkel om hem heen stonden. Ontwikkeld man die hij was, wist Moshoeshoe precies wat hij deed: met gekruiste benen op een mat zitten – kon hij zich voor westerlingen nog onkoninklijker voordoen? Het is moeilijk indruk te maken wanneer je op een mat zit terwijl verder iedereen staat. Wat verwachtte hij dat er zou volgen? Wilde hij dat Casalis knielde, of tegenover hem op de grond plaatsnam, dat hij bij hem op de mat kwam zitten, of op zijn buik naar hem zou toe kruipen, zoals bezoekers van Shaka moesten doen? Er was een ogenblik waarop ze elkaar aankeken, peilden hoe de ander zich deze ontmoeting had voorgesteld, voordat het ‘lange gesprek’ kon beginnen.

Ook Casalis bereidde zich voor op de eerste indruk die hij op de Basotho-koning wilde maken: hij kwam zonder geschenken. Er hadden sinds de komst van de blanken naar Zuid-Afrika al verscheidene van dergelijke bezoeken plaatsgehad, waarbij geprobeerd was de koning of het stamhoofd met spiegeltjes, kralen en een reeks van doorgaans waardeloze prullen te verleiden om akkoord te gaan met de vestiging van een missiepost in zijn gebied.

Maar de bijeenkomst tussen Moshoeshoe en Casalis was al op een andere grondslag begonnen: de koning had de eerste zet gedaan door de zendelingen te vragen om in zijn koninkrijk te komen wonen, opdat híj de codes en regels naar believen kon vaststellen.

De jonge Casalis was even intelligent als godvruchtig, en afkomstig uit een milieu waarin de kerk de enige kans was op onderwijs en stijging op de sociale ladder. In die dagen was het zendelingschap een manier om te ontsnappen uit een arm milieu en de daaraan verbonden uitzichtloosheid. Na jaren van studie en gebed en gehoor gegeven te hebben aan diverse roepingen, bevond hij zich, samen met de even jonge Arbousset als zijn medezendeling, op een schip naar zuidelijk Afrika in dienst van de Société des missions évangéliques de Paris (SMEP). Bij hen was de oudere Constant Gosselin, als een soort zendeling-klusjesman. We schrijven 1832.

Bij aankomst in Kaapstad hoorden ze van hun gastheer, de bekende dr. John Philip, omstreden om zijn publieke en doeltreffende behartiging van de rechten van ‘Hottentotten’, Bosjesmannen en slaven, dat de zendingspost die ze aanvankelijk zouden assisteren, door invallen van vijandige buren was verwoest. Nadat ze een paar maanden gelaten in Philips huis hadden gewacht, besloten ze het binnenland in te trekken, erop vertrouwend dat God hen zou gebruiken als onderdeel van Zijn heilsplan.

Het is verbazingwekkend te denken dat dit drietal, zonder vaste aanstelling aan een zendingspost, scheep ging naar de oostelijke Kaapprovincie, waar ze een ossenwagen en een voerman vonden, en gewoon naar het noorden togen, niet alleen in het geloof dat ze onderdeel waren van Gods heilsplan, maar ook dat Hij voor hen zou zorgen totdat Zijn plan met hen zou worden onthuld.

Ze trokken maandenlang voort, en uit Casalis’ relaas van de reis maak je op dat er, vlak nadat ze de Oranjerivier waren overgestoken, een zekere vertwijfeling haar intrede deed. Wat als God niets van zich liet horen? Wat als ze Zijn wil niet goed doorgrondden? Hoe lang moesten ze nog voorttrekken voordat ze het zouden opgeven? Toen een Griqua-leider genaamd Adam Krotz hun kwam vertellen dat de koning zelfs om zendelingen vróég, waren ze in de zevende hemel. God had gesproken, natuurlijk had Hij dat!

Een bezoek aan Moshoeshoe was daarom niet slechts een bezoek aan een Afrikaanse koning, maar een ontmoeting met het gezicht van Gods plan. In de beroemde beschrijving van Moshoeshoe bracht Casalis enerzijds hulde aan dit bijzondere gezicht, door de schoonheid van ’s konings fysiek te benadrukken, diens overduidelijke intellectuele gaven, zijn opvallende aristocratie en zijn ontroerende eenvoud, maar anderzijds moest hij hem neerzetten als naakte heiden in dierenvel die op God en op bekering wachtte – de achtenswaardige edele wilde.

En omdat Moshoeshoe hen had uitgezocht, en doel gaf aan hun jonge, koortsachtige leven, was het duidelijk dat hem, de koning, te bekeren, gelijkstond met de toevoeging van de waardevolste diamant in Gods kroon. Tot op zijn sterfdag zagen alle geloofsrichtingen die in Lesotho werkzaam waren Moshoeshoes ziel als hun ultieme trofee. De zendeling die duizenden Basotho wist te bekeren was niet half zo belangrijk als hij die erin slaagde om deze indrukwekkende koning tot het geloof te brengen.

Peter Seboni’s proefschrift over Moshoeshoe put uit een lange lijst met orale bronnen die hij in Lesotho heeft gevonden, en opent met een verontrustend verhaal over de allesverterende ambitie van de jonge Moshoeshoe: ‘Hij koesterde deze gril in zijn jonge leven. Hij wilde als man met een hoge status worden gezien en zonder mankeren worden gehoorzaamd.’ Deze ambitie nam verschrikkelijke vormen aan: ‘Op een bepaald moment heeft hij naar verluidde vijf jongens om het leven gebracht die hem tot zijn woede niet onmiddellijk gehoorzaamden. Hij wilde respect afdwingen en vereerd worden.’

Dit is een pijnlijk verhaal. Hoe verzoen je het beeld van een misdadige moordenaar met dat van een heldhaftige grondlegger-koning? Of het nu om vijf jongens ging of drie, of het nu jongens waren of jonge mannen, wat in alle versies die gebaseerd zijn op orale bronnen hetzelfde blijft, is Moshoeshoes tomeloze zucht om te worden gehoorzaamd en vereerd – alle eigenschappen van een sterk individu met een ambitie die het best kan worden omschreven als arrogant, strijdlustig en megalomaan.

Moshoeshoe, die bij zijn geboorte Lepoqo (Geschil, Twist) werd genoemd, was de oudste zoon van Mokhachane, het nogal zwakke en heetgebakerde hoofd van de kleine, onbeduidende Bamokotedi-clan, woonachtig in het huidige Noord-Lesotho. Moshoeshoes opa, die Peete heette omdat hij Sesotho sprak met een Xhosa-accent en daarom klonk als een stotteraar (‘peetepeetepeete’), maakte zich er vooral zorgen over hoe hij een obsessief ambitieuze jongen moest opvoeden binnen een gemeenschap waar overleven afhing van onderlinge verbondenheid en samenwerking. Het opvoeden van zo’n oorlogszuchtig kind kon leiden tot wraakacties binnen de clan, die het einde zouden betekenen van zowel het kind als de clan.

Vlakbij woonde het hoofd van een belangrijke en veel machtigere clan, de koning en wijsgeer Mohlomi. Omdat deze veel door Afrika had gereisd, was hij al tijdens zijn leven een legende, bekend om zijn wijsheid op politiek, diplomatiek en filosofisch terrein en zijn gaven als regenmaker en genezer, waarbij hij uitging van een wetenschappelijke benadering van ziekten, en beweringen omtrent de kracht van de toverij met grote stelligheid verwierp. Peete besloot de jonge jongen naar Mohlomi te brengen en dit had volgens sommige wetenschappers een kalmerende uitwerking op hem. Het was Moshoeshoes eerste van verschillende bezoeken.

Eerst ging alles goed. Uit zijn verschillende namen kun je opmaken hoe Lepoqo’s karakter zich ontwikkelde van Tlaputle (de Energieke) en Lekhema (de Haastige) naar het verzoenende Letlama (Samenbinder), de naam die hij kreeg in de lofzang bij zijn inwijding. Op een dag, zo wordt in Lesotho in schoolboeken nog steeds verhaald, was Letlama bezig met het repareren van zijn moeders hut. Toen hij opkeek zag hij prachtig vee grazen in een dorp dichtbij, van stamhoofd Ramonaheng. Snel riep hij zijn leeftijdgenoot Makonyane, die later zijn legergeneraal zou worden, en samen voerden ze zo’n snelle, behendige en onopgemerkte veeroof uit, dat ze zichzelf lof moesten toezingen, met sissende s-klanken, duidend op de snelle, suizende, energieke, snedige manier waarop de roof werd afgewikkeld:

Ke’na moshoeshoe moshoashoaila oa ha Kali Lebeola le beotseng Ramonaheng litelu.

Ik ben de scherpe scheerder, de scheerder van Kali (Monaheng)

Het lemmet van de barbier die de baard van Ramonaheng schoor.

Vanaf die dag veranderde Lepoqo in Moshoeshoe (de Scherp-Scheerder), uitgesproken als Mo-shwe-shwe, in het Westen vervormd tot Mosjesj.

Moshoeshoe trouwde, kreeg kinderen, en leefde onder zijn vader, het stamhoofd Mokhachane, maar uiteindelijk laaide zijn ambitie opnieuw op, met nog grotere aandrang. Seboni schrijft: ‘Door zijn neiging tot grootheidswaan leek het alsof hij geestelijk gestoord was. Peete en Mokhachane vonden dat hij van zijn “waanzin” moest worden genezen. Moshoeshoe werd opnieuw naar Mohlomi gestuurd, en zowel zijn vader als Peete verwachtte dat de oude wijze man hem medisch zou behandelen en hem een talisman zou geven. De wetenschapper L.B.J. Machobane schrijft aan Moshoeshoe een meer weloverwogen wens toe om geadviseerd te worden op het gebied van leiderschap en citeert bronnen die erop duiden dat hij bij Mohlomi een intensief studieprogramma doorliep, dat zich over een veel grotere periode uitstrekte dan de enkele oppervlakkige ontmoeting die in het algemeen door historici wordt gesuggereerd. Ze zijn het er echter allemaal over eens dat de student staatkunde Moshoeshoe onder Mohlomi een radicale verandering onderging. Het drong goed tot de jongeman door dat hij, wilde hij een groot leider worden, van houding moest veranderen: Motse ha o na sehlare; sehlare ke pelo (Macht wordt niet verkregen door medicijnen, het medicijn is het hart).

Bij de beëindiging van de opleiding, die gepaard ging met festiviteiten en een vergoeding in de vorm van vee, wreef Mohlomi zijn voorhoofd tegen dat van Moshoeshoe bij wijze van zegen die het doorgeven van de kennis symboliseerde van de oude op de jonge man.

Wat leerde Mohlomi Moshoeshoe waardoor diens persoonlijkheid en de manier waarop hij over leiderschap dacht fundamenteel veranderde? Volgens één verklaring had Mohlomi hem voorgehouden dat het bewind van een stamhoofd gebaseerd moest zijn op vrede, rechtvaardigheid en botho (menslievendheid), anders was diens leiderschap niet opgewassen tegen de lasten van het regeren; en zelfs al hield het stand, dan zou het niemand voordeel brengen. ‘Als je mensen van je vervreemdt door ze angst in te boezemen en er enkelen te vermoorden, over wie regeer je dan nog? De ervaring die ik als stamhoofd heb opgedaan… heeft me tot het duidelijke besef gebracht dat je het wordt en blijft enkel door de wil, waardering en steun van de bevolking.’

Na het bezoek, schrijft Seboni, bracht Moshoeshoe ‘[dit] met zijn eigen opmerkelijke intelligentie en groeiende wijsheid in praktijk.’

De eerste test voor Moshoeshoes pas verkregen wijsheid kwam van zijn eigen vader. Mokhachane, nog steeds het stamhoofd van de Bamokotedi, weigerde een groep te beschermen die het vee van een ander stamhoofd had geroofd en nu dringend om asiel vroeg. Mokhachane liet de mannen vastbinden, zijn clan eiste dat ze zouden worden vermoord en dat de buit onder de Bamokotedi werd verdeeld. Dat was het moment dat Moshoeshoe uitkoos om de vergaderplaats te betreden: hij wees erop dat het stamhoofd van de rovers waardevolle eigenschappen had als regenmaker, kruidengenezer en krijger. Mokhachane moest hem en zijn mannen liever maar vrijlaten en hun vee terugbrengen, op voorwaarde dat ze zich bij de Bamokotedi zouden vestigen als onderdanen en de clan aldus versterken. Deze suggestie werd met ‘luide instemming’ begroet.

Het was hoog tijd dat Moshoeshoe zelf heerser werd. Hij verliet de verblijfplaats van zijn vader en trok naar Butha-Buthe, een steile heuvel, waar de onrust die Shaka in Natal had gezaaid zich algauw naartoe had verspreid, waardoor Moshoeshoe op de hoogvlakte kwam vast te zitten. De gevreesde krijgster Manthatise en haar leger, dat was gevormd als een gewelddadige reactie op migrerende groepen die voor Shaka wegvluchtten, teisterde rond 1821 het gebied van de rivier de Caledon en verwoestte alles wat op zijn weg kwam. Moshoeshoe hield zich met zijn volk en vee verborgen in een grote spelonk, waar ze dachten veilig te zijn. Na de eerste aanval van Manthatise, die ze ternauwernood overleefden, trokken ze nog hoger een van de bergen op. Er volgde nog een aanval, die Thomas Arbousset later zou beschrijven, nadat hij het relaas van de koning had vernomen: ‘Moshoeshoe had het bevel over de slag, gaf advies, inspireerde zijn soldaten en moedigde hen aan met zijn strijdkreten en door het zwaaien van zijn assegai. De hele tijd droeg hij zijn zoon Molapo op zijn schouders. ’Mamohato, de koningin, droeg Masopha aan haar borst, en een van de officieren van de koning voerde de prinses Tsoamathe aan de hand mee.’ Na ternauwernood aan een nederlaag te zijn ontsnapt, besefte Moshoeshoe dat hij voor zichzelf en het omvangrijke aantal mensen dat hij om zich heen had verzameld een veilig heenkomen moest zien te vinden.

Hij koos er een die door de jaren heen symbool zou worden voor zijn buitengewone vermogen om tot de kern van een probleem door te dringen en het op een onverwachte manier op te lossen. Hij koos opnieuw voor een berg, maar voor een bescheidener berg dit keer, die van een afstand niet veel zaaks leek. Hij rees honderd meter op uit de omliggende vallei, met een keten van loodrechte ravijnen van twaalf meter hoog, die toegang verschaften via slechts zes bergpassen. De top had tien vierkante kilometer goede weidegrond en minstens acht goede waterbronnen. Strategisch was het een uitstekende keus, waardoor Moshoeshoe veiligheid en voedsel kon bieden aan zijn groeiende groep volgelingen, zonder te hoeven vervallen tot oorlog en geweld. Er woonden zo’n drieduizend mensen op de berg en door de jaren heen ontstonden aan de voet verscheidene dorpen. Thaba Bosiu, de Berg van de Nacht, staat erom bekend dat hij ’s nachts hoger wordt. Naar verluidt komt er nooit stof op je kleren of aan je voeten als je er loopt, want alles op de top wordt gezien als deel van Moshoeshoe.

In de jaren die volgden werd Thaba Bosiu vaak aangevallen, maar zelfs de ernstigste pogingen door Matiwane (1828), de Korana (1831), Mzilikazi (1831), Sir George Cathcart (1852) of Boshof uit de Vrijstaat-Republiek (1858) mislukten. ‘Deze berg is mijn moeder,’ zei Moshoeshoe tegen de zendelingen. ‘Als zij er niet was geweest, hadden jullie dit land geheel zonder inwoners aangetroffen.’

De tocht van Butha-Buthe naar het bergfort vond ’s nachts plaats. Terwijl Moshoeshoe en zijn volk door het lange gras, door donga’s en minstens vijf rivierbeddingen moesten waden om Thaba Bosiu te bereiken, gebeurde het ondenkbare. De ontreddering van de Lifaqane had sommige mensen tot kannibalisme gedreven. Een groep kannibalen die in het gebied woonde, greep de grootvader van de koning, Peete, vermoordde hem en at hem op.

Je kunt je nauwelijks de angst voorstellen die dit incident moet hebben veroorzaakt onder de bevolking, die in het donker in verspreide groepen voortploeterde. Toen Moshoeshoes volgelingen de leider van de kannibalen, Rakotsoane, en diens aanhang, die Peete hadden opgegeten, te pakken hadden gekregen, verwachtte iedereen dat de koning opdracht zou geven hen te doden – vooral in het licht van de beslissende rol die de oude man in de ontwikkeling van zijn kleinzoon had gespeeld. Maar Moshoeshoe deed iets onverwachts en opmerkelijks. Hij wees erop dat het lichaam van zijn grootvader nu in de lichamen van de kannibalen huisde, en dat het Peetes graf zou onteren als ze om het leven werden gebracht. Hij verzocht daarom om de traditionele begrafenisriten op hun uit te voeren, hetgeen betekende dat hun lichamen werden ingesmeerd met de inhoud van runderdarmen. Hij gaf hun vervolgens vee, gaf hun opdracht voortaan geen mensen meer te eten en stond hun toe zich vlak bij het koninklijk hof te vestigen.

Dit was ongehoord. Wat vooral ontwapenend was, was de logica achter Moshoeshoes besluit: als hij ze vermoordde, zou hij deel hebben uitgemaakt van de grote moordcampagnes van Shaka, Manthatise en Mzilikazi, die in het gebied een vernietigende uitwerking hadden. Door de innerlijke verbondenheid van de kannibalen met Peete tot uitdrukking te brengen en via zijn grootvader met hemzelf als koning, opende hij de mogelijkheid voor verandering. Door rituelen, vee en een veilige plek, konden de kannibalen hun gewoonten veranderen en hun plaats in de menselijke wereld terugverdienen, waar ze door het eten van medemensen waren uitgezet.

Dit voorval maakte meer dan enig ander de grondslag van Moshoeshoes strategie duidelijk: hij was niet vriendelijk en zorgzaam uit zwakheid, maar uit een groeiend geloof dat veiligheid, zorgzaamheid en vertrouwen krachten losmaakten die een samenleving ten goede kwamen. Geen wonder dat van overal overwonnen, verarmde, achtervolgde en opgejaagde mensen, op de vlucht voor Shaka of andere aanvallers, alleen of in groepen, neerstreken aan de voet van de Berg van de Nacht, om de goedheid te ervaren waarover ze hadden gehoord, en de Basotho tot een rijk gevarieerde groep te maken.

Met een knipoog naar Napoleon als ‘zoon van de revolutie’ noemt Seboni Moshoeshoe ‘een zoon van de Difaqane’. Het idee dat kannibalisme onderdeel uitmaakt van iemands geschiedenis is even pijnlijk als het verhaal dat Moshoeshoe de jonge jongens vermoordde, maar nogmaals, wie het wegwuift, verkleint de schaal van mogelijkheden die hij had en onderschat de volle betekenis van zijn groei in wijsheid.

Tijdens een expeditie naar de bronnen van de Oranjerivier, vele jaren later, stond Moshoeshoe, met in zijn entourage de jonge Arbousset, erop een nacht in een grot door te brengen tussen zogenoemde bekeerde kannibalen. Bij deze ontmoeting beschreef Arbousset, en zijn verbeelding ging duidelijk met hem op de loop, de leider, Ramantsoatsane, als een ‘mager, broos, bleek afschuwelijk mannetje’ die hun vertelde hoe mensen tot kannibalisme konden vervallen: langzame, oude en uitgehongerde mensen werden vaak gevangen door wilde dieren die hen niet helemaal opaten. De restjes werden vervolgens gekookt en als aansterkertje aan de allerzieksten gegeven. ‘Als ze het eenmaal hadden geproefd,’ aldus Ramantsoatsane, ‘vonden ze het heerlijk.’ Als je alleen over het veld liep, wanhopig op zoek naar eetbare bolgewassen of bladeren, en je zag iemand, dan overweldigde je hem, en het duurde niet lang of zijn ledematen lagen ‘te koken in de pot… Het is nu vooral dat ik me schaam. Ik kijk naar mijn ledematen en ik huiver. Wat! zeg ik tegen mezelf, wij aten onszelf op!’

Hoewel Moshoeshoe hen prees omdat ze het kannibalisme hadden opgegeven, en hij hun nog eens verzekerde dat ze nooit honger zouden lijden zolang hij koning was, vond Arbousset het een hele kwelling om tussen hen te slapen. Hij had nachtmerries over de Franse Revolutie; hij herinnerde zich hoe traag een van de gewezen kannibalen zijn vinger had afgelikt en er Arboussets braadslee mee had schoongemaakt, hoe een ander deze naar zijn mond had gebracht, had uitgeroepen wat een prachtige ‘vaas’ het was, en hoe een derde ‘zijn tanden had gezet in een dikke schapenstaart alsof het een homp brood was. Dit alles bewijst dat ze hun vroegere voorkeuren nog niet helemaal zijn kwijtgeraakt.’

Toch was Moshoeshoes besluit om deze kannibalen op te nemen zo’n belangrijk signaal van verandering en aanvaarding, dat het, volgens Daniel Kunene, zijn weg vond in lofzangen over de koning:

Lepoqo is een Tovenaar, want hij tovert,

Hij betoverde het graf van zijn grootvader.

(Lepoqo ke Thapisi, oa thapisa, O thapisitse bitla la rr’ae-moholo.)

Letlama is een Klemmer, hij omklemde strak met zijn benen,

Hij klemde zijn benen om een jong ongetemd runderkalf.

(Letlama ke Makgwape, oa kgwapela, O kgwapetse kgongwana e le mohatelo.)

Volgens Kunene betekenen de woorden ho thapisa ‘betoveren, de wilde aard van iets temmen’, de koning houdt de jonge stier in bedwang en temt hem, een beeld voor de turbulente eerste jaren van de Basotho. De kannibalen waren deel van die ‘wildheid’. Het woord betoveren, in de betekenis van lokken en overwinnen, vat de techniek samen die Moshoeshoe gebruikte: geen dwang of geweld, maar mensen met zachte drang aan je onderwerpen.

Trouw aan Mohlomi’s advies probeerde Moshoeshoe ook een eind te maken aan de destructieve praktijken die voortkwamen uit tovenarij, met name de bewering van heksen dat ze mensen konden ‘opsporen’. (Sommige biografen stellen abusievelijk vast dat de koning tegen tovenarij was; het zou correcter zijn te zeggen dat hij tegen bepaalde aspecten ervan was, want zijn leven lang werd hij omringd door genezers en waarzeggers, die hij regelmatig consulteerde.) Toen zijn volgelingen een vrouw stenigden die ervan beschuldigd werd een heks te zijn, riep een hevig geschrokken koning hen bijeen en berispte hen: ‘In mijn jeugd ontving ik de naam Lepoqo omdat ik geboren werd op het moment dat ze in mijn vaders dorp ruziemaakten over iemand die werd beschuldigd van hekserij… Ik heb nooit mensen vermoord, behalve op het slagveld. Dit is de eerste keer dat de aasgieren iemand in mijn huis hebben opgegeten… Luister goed naar me vandaag! Laat niemand ooit de brutaliteit hebben om naar mij toe te komen en me te vertellen: “Ik ben behekst.” Moge dat woord in mijn aanwezigheid nooit meer worden uitgesproken!’

Moshoeshoe stelde praktische formules op om met de naburige stamhoofden in vrede te leven en velen van hen gaven hun leiderschap vrijwillig op, wat hem in staat stelde een nieuwe natie te smeden die gestaag groeide. Hij reikte de vriendschapshand aan eenieder die hem die toestak.

Algauw echter kwam hij tot het besef dat het niet genoeg was om mensen alleen maar samen te brengen en voor hen te zorgen. Hij had nieuwe strategieën nodig om een veilige plek te creëren en in stand te houden waarin mensen een gemeenschap konden vormen zonder de waarden te hoeven schenden die hen samenbonden. Hij stelde zich ten doel om wat Seboni noemt te bouwen aan een ‘ethische grondslag en eeuwige waarden’ om mensen duurzaam en in welvaren te verenigen. Of hij nu behept was met Mohlomi’s wijsheid of in de praktijk wist te verwezenlijken wat andere mensen dachten, Moshoeshoe bouwde een plek waar zijn volgelingen in een creatieve stroom van gebeurtenissen hun dagelijks leven konden leiden en iedereen aan zichzelf kon ‘bouwen’, in relatie tot anderen. Door vee, land, arbeid en huwelijk werd een netwerk van grote en kleine relaties geweven.

De kern van Moshoeshoes succes, aldus Seboni in zijn proefschrift, was de indrukwekkende reeks maatregelen die hij introduceerde om een humaan klimaat te scheppen waarin men zijn leven kon leiden. Deze maatregelen, alle gericht op het bereiken van blijvende vrede en welvaart, berustte op drie basisprincipes: de armen te verheffen, het gebied te stabiliseren door middel van diplomatie, en de bevolking te betrekken in besluiten die invloed hadden op hun leven.