DE MAN
EN ZIJN LICHAAM

ARIE BOOMSMA
STEPHAN SANDERS

DE MAN
EN ZIJN LICHAAM

GESPREK KEN OVER UITER LIJK EN INNER LIJK

2010
Uitgeverij CONTACT
Amsterdam|Antwerpen

LICHAAM

We kenden elkaar al, niet erg lang en behoorlijk oppervlakkig, maar toch: toen het moment aanbrak dat Arie werd geschorst bij zijn toenmalige werkgever de EO, omdat hij bijna blote foto’s had laten maken voor L’homo, de eenmalige manneneditie van Linda, was het niet vreemd dat wij elkaar opzochten om de kwestie te bespreken die in alle media hoog werd opgespeeld.

Arie verbaasde zich over het taboe dat er kennelijk nog op het mannelijke lichaam rustte, en ook over de verwijten van narcisme, blasfemie en nog veel erger die hem ten deel vielen. Goed, kritiek kwam vooral uit conservatief-gelovige hoek, al te veel lankmoedigheid viel daar misschien niet te verwachten, maar ondertussen ging Stephan na hoe een blote foto zou vallen bij het intellectuele of politieke deel van Nederland. Het ‘ijdelheid der ijdelheden’ zou er misschien niet bij gehaald worden, maar zou de reactie zoveel ruimhartiger zijn geweest?

Zo raakten we in gesprek over de man en zijn lichaam: hoe werd daar eigenlijk mee omgesprongen binnen de christelijke traditie? Bestond en bestaat daar nog steeds het beeld van enkel zondigheid, vleselijke lusten en vanitas? Stephan had eerder een essay geschreven over de verhouding tussen de intellectueel en zijn lichaam, en concludeerde dat die op z’n minst ongemakkelijk was.

Je hebt grofweg gezegd hoofdmannen, die het van school en slimheid moeten hebben, en lichaamsmannen, die uitblinken in sport, al vroeg mooie brede schouders hebben, en daarna hun uiterste best moeten doen om niet voor dom versleten te worden, want brains en een afgetrainde platte buik, dat gaat niet samen.

Zo ontstond het idee om samen een boek te schrijven, en toen stonden we voor de moeizame taak heel verschillende mannen te vinden, zowel van het lichaamsbewonderende als van het lichaamsverachtende soort, en alles wat zich daar tussen bevindt. We wilden niet de meest voor de hand liggende kandidaten portretteren, zoals de breedste bodybuilder of de meest gefacelifte man van Nederland. We zochten naar mannen die een onverwacht licht konden laten schijnen op hun lichaam, en in één moeite door ook op hun ‘mannelijkheid’, wat zij daar ook onder mochten verstaan.

Zo hebben we 21 mannen geïnterviewd, en ook onszelf niet gespaard.

Je kunt anderen het hemd van het lijf willen vragen, maar dan moet je zelf ook niet te beroerd zijn om je shirt uit te trekken.

We vroegen alle geportretteerden een foto te laten nemen door Judith Vermeij of Jan van Breda, en daarbij zelf te bepalen hoeveel of hoe weinig ze van hun lichaam wilden prijsgeven aan het flitslicht. ‘Trek net zoveel uit als comfortabel is…’, dat was ons advies.

Het resultaat van onze zoektocht kunt u hier dus niet alleen lezen, maar ook zien en ja, misschien zelfs bewonderen.

Arie Boomsma en Stephan Sanders

NOTITIES EN VRAGEN OVER HET LICHAAM ALS MAN

In dit boek wordt mannen gevraagd naar hun lichaam. Het kan niet anders of de duivels nieuwsgierige vragers bedoelen ook hun naakte lichaam. Vanzelfsprekend is het mannenlichaam immers niet – daar hebben we het woord ‘naakt’ voor, om uit te drukken dat het in de wandeling bedekt is. Niet alleen vanwege het weer, maar ook omdat wij zelf willen bepalen wanneer het gezien mag worden, en door wie. Eigenlijk bedoelen we: de naaktheid is van ons, het is aan ons om uit te maken wie het mag zien. Dat geldt ook voor de tekooplopers onder ons, die niets liever willen dan door zo veel mogelijk onbekenden gezien te worden.

Van wanneer dateert mijn lichaam, ik bedoel: wat is mijn vroegste herinnering aan mijn eigen lichaam?

Het is, merk ik, in een mannenboek makkelijker om ballonnetjes over het vrouwenlichaam op te laten. Ik weet bijvoorbeeld precies op welk lichaamsdeel van een vrouw ik val, op het fetisjistische af. De vrouw met wie ik leef, heeft die lichaamsdelen. Het zijn er twee. Ik weet dat ik vrekkig klink, maar ik beperk me ertoe ze alhier X’en te noemen. Als ze onbedekt zijn, kan ik mijn ogen niet van ze afhouden. Ik heb na bijna 35 jaar welgevallen de indruk dat mijn blik in kwestie altijd door haar wordt genoteerd, of laat ik op z’n minst zeggen dat zij het terdege bespeurt wanneer de blik niet wordt geworpen. Er is over deze blik nooit met één woord gesproken – mensen die lang elkaars leven delen kunnen op ‘Zeer Intieme Uiterst Fysieke Punten’ melkwegstelsels van elkaar verwijderd zijn.

Eens heb ik een nieuwe kennis, een vrouw iets ouder dan ik, tegen mijn vrouw horen zeggen: goede X’en heb jij, beseft hij eigenlijk wel hoe mooi?

Met hij bedoelde ze mij. Ik zat erbij.

Ik snap nog altijd niet hoe het gesprek zich zó had kunnen ontwikkelen dat dit gezegd kon worden. Wel maakte ik uit de opmerking op dat de kennis anders naar mijn vrouw keek dan ik naar haar man – die er overigens niet bij was.

Kijk ik naar mannen, of zie ik ze alleen?

Als ik merk dat een medeman hetzelfde aan mijn vrouw mooi vind als ik, dan is dat niet onprettig. Zij onttrekt haar X’en niet aan andere blikken dan die van mij. Maar als ik ontdek dat zij eenzelfde blik als de mijne werpt, maar dan op een naakt gelaten lichaamsdeel van een medeman, dan word ik op het diabolische af onrustig. Zo is de Trojaanse oorlog begonnen. Niet omdat Helena onweerstaanbaar was, maar omdat haar wettige man Menelaos bemerkte dat Helena naar de enigszins donzige plek in de nek van de achteloos op bezoek zijnde Paris staarde – daar waar zijn wervels bijna onmerkbaar overgaan in een gootje.

Nota bene, het gaat hier niet om wat wij intieme delen zijn gaan noemen, maar om benen, armen, schouders, nek, zelfs handen – die normaal gesproken hors concours zijn, ze kunnen immers nauwelijks ‘naakt’ genoemd worden. Maar zelfs handen worden naakt als ik merk dat zij erdoor begoocheld raakt op de wijze waarop ik door haar X’en.

In 1986 kon ik mij herinneren wanneer ik mijzelf voor het eerst in de spiegel heb gezien. Ik was gevraagd om voor studenten een lezing te houden getiteld Hedendaagsch Begeren. Ik had een jaar eerder een boekje gepubliceerd over pornografie, Denken is een lust. Daarin probeerde ik te begrijpen hoe het mogelijk is dat ik, in de jaren zestig opgevoed door vrijdenkers met een abonnement op Verstandig Ouderschap, mij had verslingerd aan pornografie en mij daar toch voor schaamde. En dat terwijl mij door de Vereniging voor Seksuele Hervorming verteld was dat er maar één ding was waar ik me voor hoefde te schamen, en dat was de schaamte.

De tekst van de lezing ben ik verloren, maar de herinnering aan mijn ‘eerste zelfgeworpen bestuderende blik’ op mijn lichaam is als los verhaal in De letterpiloot opgenomen, een essaybundel uit 1994. Vreemd – ik herinner me deze herinnering, en dat die om zo te zeggen ‘riant’ was, ik kon op mijn vierendertigste mijn achtjarige zelf nog lichamelijk herinneren.

Als ik me concentreerde op mijzelf, staande in de gang van het Amsterdamse huis, ’s avonds, terwijl mijn moeder in een belendende kamer blokfluitles aan het geven was – ik werd geacht al te slapen, maar stond halfnaakt voor de spiegel en wilde even mooi en gespierd zijn als de hoofdpersoon de indianenjongen van het Gouden Boekje – enfin, wat mij toen moeiteloos af ging: al herinnerend mijzelf worden. Dat kan ik niet meer.

‘Naar wie keek ik?

Wie zag ik?

Wat was mijn lichaam voor verschijning daar aan het einde van de gang?

Het gaat hier om de eerste herinnerde blik op mijzelf. Er zullen talloze ogenblikken van narcisme aan vooraf zijn gegaan, maar dit is vooralsnog de herinnering aan de eerste blik, en ik beschouw de toestand van starende onlesbaarheid die erop volgde als een min of meer bewuste blijk van mezelf als een erotisch schepsel. Ik deed intussen niets anders met mezelf dan nu en niets anders dan een andere positie innemen om mezelf beter te kunnen zien.

Je zou kunnen zeggen: dit was het begin van mijn leven als minnaar. Het is begonnen met dat ik een beeld werd. Met een plaatje in een boek en met een poging om in mijn spiegelbeeld dat plaatje te ontwaren, en ik slaagde daarin, want ik begon te gloeien. Trillend van vrees, want ieder moment kon de les afgelopen zijn en de deur waarop de spiegel was bevestigd geopend worden, en met de spiegel zou ik worden weggedraaid en betrapt. Schaamte maakte van meet af aan deel uit van mijn opwinding.’

De herinnering is er nog, maar ik heb haar niet meer. Dat wil zeggen: ik weet dat ik mij dit herinnerd heb, maar ik beleef de herinnering niet meer. Dat is een ontdekking van de laatste jaren: eerste herinneringen verdwijnen, het vermogen om ze te ‘incarneren’ verzwakt, op een essentiële manier raak ik mijzelf als lichaam kwijt. Er sijpelt met het ouder worden onmiskenbaar iets uit mij weg. Soms denk ik dat dit een typisch schrijversfenomeen is. Dat als ik de herinnering niet had opgeschreven, zij wel zou zijn blijven leven.

Nu en dan komt er een andere eerste lichaamsherinnering voor in de plaats. Zoals aan Omi, mijn Indische grootmoeder, toen ik vier was, hooguit vijf. Op haar, en op mijn vijfjarige lichaam, wil ik met deze aantekeningen uitkomen.

We kunnen de geschiedenis van de naaktheid laten beginnen in het paradijs, nadat Eva, zonder daar veel moeite voor te hoeven doen, Adam had overreed om na haar een hap van de verboden vrucht te nemen. Het verhaal wordt in het eerste boek van de Bijbel, Genesis, zorgvuldig zó verteld dat we begrijpen dat zowel Adam als Eva pas als het te laat is begrijpen wat ze hebben gedaan. Vondel noemt dit ‘naberouw’. We begrijpen ook dat ze op dat moment bloot zijn. Dat is het paradijselijke woord voor naakt: bloot zijn baby’s, bloot ben je als niemand je ziet, of alleen met vertrouwden. Tijdens mijn exercitie als indianenjongen voor de spiegel balanceerde ik op de rand van bloot en naakt.

Adam en Eva zijn zich van hun blootheid niet bewust, ongeveer zoals mijn hond niets aantrekt als ik hem ga uitlaten, ook al weet hij dat hij Max, de rottweiler van de buurvrouw, kan tegenkomen. Op het moment dat Adam en Eva beseffen dat ze hun belofte niet hebben kunnen houden, dat ze, of ze willen of niet, brekers zijn, overtreders, willen ze plotseling ook hun lichaam bedekken.

Je stelt je voor dat Eva Adam naar haar ziet kijken en voor het eerst niet gezien wil worden. En andersom. Het ontzettende wegkijken en ontwijken, dat het menselijk verkeer zo infernaal kan maken, het niet onder ogen komen van de liefste en willen verzwijgen, het vrezen van het oordeel, het bitse afreageren, het weten dat er dwars door je heen wordt gekeken, het vernederende bluffen dat er niets, maar dan ook niets serieus aan de hand is, het afschuiven van de schuld, het klikken en aangeven, het onuitroeibare als ze onder mijn pony kijken zien ze dat ik jok – het is allemaal begonnen, en het liefst zou je nu volmaakt onzichtbaar zijn, of beter: er niet zijn. Maar je bent er, en je bent een en al lichaam, naakt, naakt, naakt.

Het is vervolgens ook een van de eerste dingen die God (in de vertaling van Pieter Oussoren) vraagt als hij het bibberende stel gevonden heeft: ‘Wie heeft aan jou gemeld dat je naakt bent, jij?’ Deze naaktheid is in Genesis geen seksueel gegeven. Waar men het toch vandaan haalt dat uit het paradijsverhaal zou blijken dat mensen voor hun begeerte gestraft worden, dat vrouwen door hun vleselijke lust de oorzaak zijn van de erfzonde, het is mij nooit helemaal duidelijk geworden – ik lees boven alles dat de eerste twee mensen op het moment dat zij beseften dat zij de ene afspraak die zij hadden gemaakt, hadden geschonden, dat zij toen ineens ook beseften hoe weerloos, futiel, sterfelijk, kortom lichamelijk zij waren. Naakt, dus.

Is het onderwerp van dit boek wel het lichaam? Of is het de blik – the eye of the beholder?

Ik durf niet eens te dénken aan wat er gebeurd zou zijn als ik op een hém gericht geraakt zou zijn geweest, in plaats van op haar. Wel kan ik het me terdege vóórstellen – mijn puberteitsvriendschappen met jongens zijn hevig en verliefd geweest. Maar iets zegt mij dat ik het nog geen week zou hebben uitgehouden als het seksueler geworden was met iemand van wie ik dezelfde blik op mij verwacht zou hebben als ik op hem geworpen had. Mijn liefde zou in een vonkenregen van jaloerse onzekerheden zijn opgebrand, het zou een duel zijn geweest, een almaar doorknetterende kortsluiting, uitputtend en op den duur ook pointeloos als de degengevechten aan het eind van Pirates of the Caribbean.

Iedere geslaagde paarvorming van na de seksuele revolutie is een wonder, maar die tussen twee mannen grenst aan het bovennatuurlijke en moet, om met de dichter Gustaffson te spreken, ‘naar het laboratorium voor Zware Mineralen worden gestuurd voor nader onderzoek’.

Ik vraag me af of ik ooit wel naar een naakt mannenlichaam heb gekeken anders dan ‘kijkend met haar ogen’. Onrustig, dus.

Ja, op schilderijen en in films. Ik bedoel echt: kijken, niet zien, noteren en dan doen alsof je niet kijkt, wat mij een paar keer per week in het zwembad overkomt, als ik na afloop met medemannen onder de douche sta.

Laatst sprak ik etser en aquarellist Paul van Dongen, wiens verbluffende kunst uit lichamen bestaat. Hij etst mannenlichamen en aquarelleert vrouwen. De etsen zijn letterlijk manshoog, ze worden gedrukt op een pers ter grootte van een achtertuintje, op muurwijde vellen papier. De lichamen zijn altijd naakt, en altijd is Van Dongens lichaam het model. Ook op een van zijn laatste dingen zijn zes mannen te zien, zes om ontferming smekende, handenwringende, hun hoofd in schaamte of afgrijzen afwendende figuren die op een onnavolgbare wijze op elkaars schouders gezeten zijn, waardoor er een soort vlechtwerk van ontredderde poses ontstaat. En alle zes de mannen hebben hetzelfde lichaam: dat van Paul van Dongen. Dat ik overigens nog nooit anders dan geëtst heb gezien, hij is een uitgesproken gekleed mens.

De kunstenaar vond het belangrijk dat ik de ets ‘op de hand’ bekeek, dat wil zeggen: van dichtbij. Het vel lag op de vloer van de woonkamer en wij hurkten en knielden langszij. Het ding mag dan twee meter hoog zijn, een ets is een ets, dat wil zeggen: opgebouwd uit dezelfde haarfijne streepjes als waarmee een Gustave Doré-illustratie van Dantes Hel is gemaakt. Hij had er drie maanden over gedaan, streepje voor streepje had hij lichaamsdeel uit lichaamsdeel laten ontstaan, voetbeentje voor voetbeentje, knieschijf voor knieschijf, testikel voor testikel, biceps voor biceps, wenkbrauw voor wenkbrauw…

In den beginne was een krasje.

Ik keek letterlijk mijn ogen uit. Maar ik had in het geheel niet de sensatie naar Paul te kijken, terwijl ik hem, als ik even afstand nam om de zes mannen in het totaal van hun compositie te zien, toch echt herkende. In alle zes.

Wat was dit voor kijken?

Paul zei dat hij beslist niet wilde opscheppen, maar hij had, begrijp me niet verkeerd, het gevoel dat hem, op mijn niveau natuurlijk, iets aan het lukken was wat hij bij Michelangelo vaak had gezien: menselijke figuren die, vóór ze geschilderd worden, al gebeeldhouwd leken te zijn. Of geboetseerd.

‘Het lichaam moet mannelijk zijn,’ zei hij, terwijl hij wees naar een van de minutieuze penissen, waarvan hij zei dat hij de plooitjes rond de eikel met een loep had geëtst – vijf jaar geleden kon hij dat nog met het blote oog –, ‘maar ik probeer de pose vrouwelijk te laten zijn.’

De ets heet Deemoed, de figuren drukken een onmiskenbare onderworpenheid uit – alsof ze door eigen toedoen in ontreddering verkeren. Ze wenden zich af, van een overmacht, alsof ze liever niet gezien werden, en tegelijkertijd lijken ze zich tot die overmacht te richten.

‘Haïti,’ zei ik – want het waren de dagen dat de kranten en de tv-schermen gevuld waren met dode lichamen en wanhopige poses. En ik vroeg me ook af of hij met een ets als deze op zijn manier de geschiedenis van de naaktheid becommentarieert – of hij met zijn streepjesevenbeeld niet eigenlijk Adam ongedaan probeert te denken, en hem zo naakt hij kan richting Oordeel dirigeert.

Soms drukt een kunstwerk precies dat uit wat je in de werkelijkheid nooit zult kunnen fotograferen of filmen. Mensen die hun aangezicht verbergen achter wringende handen. Je krijgt dan een pose te zien – aangenomen door een naakt lichaam.

Het trof me intussen dat hij precies dat wat Deemoed zo sterk en krachtig maakt, ‘vrouwelijk’ had genoemd. En ik dacht: hij heeft gelijk, het beeld is krachtig omdat het zwakheid uitdrukt. Als de tegenstelling mannelijk-vrouwelijk zin heeft, dan alleen wanneer we naar het vrouwelijke mogen kijken als naar iets wat zich voor onze blik verbergt. Het wil niet naakt en onbeschermd zijn. Dat Paul van Dongen dit aartsvrouwelijke uitdrukt met zijn eigen, zesvoudige, mannelijke lichaam, maakt zijn kunst mannelijk. Want at is dan ‘het mannelijke’ (waar vanzelfsprekend ook de vrouw die creëert over beschikt) van de ets: niets, maar dan ook niets blijft verborgen voor Van Dongens blik.

Ook door naar naakte mannen van Lucian Freud te kijken ben ik gaan begrijpen dat je het naakte ongedaan kunt kijken. Dat geldt voor zijn mannen én zijn vrouwen, maar omdat ik in het echte leven nooit anders naar mannen kijk dan heel kort, en daarna doe alsof ik niet naar ze kijk, is het langdurige kijken naar Lucian Freudmannen iets bijzonders. Anders dan bij Michelangelo en Paul van Dongen vraag ik me na verloop van tijd niet meer af wat zij uitdrukken. Ze worden van verf, en toch zijn ze van vlees. De naaktheid – dat wat me weg had zullen doen kijken – is verdwenen. En toch zie ik een man, een persoon. De ontroering die me in 2008 tijdens de overzichtstentoonstelling in Den Haag overmande (dat is hier nu eens echt het woord), vertelde me iets wat ik vermoedde maar niet wist: ik wil verzoend worden.

Waarmee?

Lang geleden werd er een jongetje geboren. Toen zijn moeder aan de ziener Tiresias vroeg hoe lang hij zou leven, was het antwoord: ‘Zolang hij zichzelf niet kent.’ Dit jongetje heette Narcissus. Zijn verhaal wordt door Ovidius verteld in Boek III van de Metamorphosen. Het is meeslepend vertaald door M. D’hane-Scheltema.

Op zijn zestiende verjaardag raakte Narcissus in een bos verzeild. Daar zwierf ook een meisje dat Echo heette. Ze kon, sinds een conflict met Zeus’ echtgenote Hera, alleen maar héél kort spreken, en dat dan nog alleen door de laatste woorden van een ander te herhalen. Iemand met zo’n aanhankelijk karakter wordt hartverscheurend verliefd, dat kan niet anders. Zij werd het op Narcissus, maar die sloeg voor haar op de vlucht. Ovidius geeft hier geen verklaring voor – eigenlijk slaat in zijn liefdesverhalen altijd een van beide partijen subiet op de vlucht. Paniek, dat is heel vaak het eerste bij hem.

De versmade Echo wordt van verdriet anorectisch en heel mager, en zij sterft – ‘wat rest zijn botten en haar stem’. Maar over de vluchtzieke Narcissus wordt door vriendinnen van Echo een vloek uitgesproken: laat hem even verliefd worden als Echo op hem was, maar ‘laat ook zijn geliefde ongrijpbaar zijn’. Als Narcissus vervolgens water uit een roerloze bron wil drinken, krijgt hij nóg een dorst, hij voelt ‘begeerte naar iets lichaamloos: wat lichaam lijkt is water’. Wat hij ziet is schitterend, ‘alles waarom hij zelf bewonderd wordt, bewondert hij’. Tijdens een heftige agonie beseft hij: ‘Ik ben het zelf!’ Dit is een van de raadselachtigste zinnen die iemand kan uitspreken.

Het is een hondsverwarrende toestand, en hij roept dan ook: ‘O, kon ik nu maar van mijn eigen lichaam afstand nemen!’ Vreemde minnaarswens, zegt hij zelf, ‘wegwensen waar je naar verlangt’. Ook hij zal wegteren, net zo lang tot er niets meer over is ‘van het lichaam waar eens Echo naar verlangd had…’

Volgens Ovidius blijft Narcissus zichzelf ‘zelfs in het dodenrijk bekijken in het water van de Styx’.

Narcissus is een van de honderden tureluurs makende verhalen van Ovidius – de schrijver die vanuit het Rome van rond de geboorte van christus, zo lijkt het, onze eigen tijd op de hak neemt, met haar seksuele ambivalenties, haar erotische vluchtzucht, haar identiteitsverwarringen.

‘Ik ben het zelf!’ roept Narcissus, en hoe waar het ook is – het is ook helemaal niet waar, want waar hij naar wijst is een spiegeling, een diepteloos niets. En toch is dit het ogenblik dat Tiresias voorzag. Het mortale ogenblik van het zelfbesef, dat, als het erop aankomt, geen kennis brengt maar perplexiteit, en daarna de geeuwhonger, de fantoompijn. Wat je jezelf noemt, is een zeepbel, die uiteenspat zodra je hem wil pakken. Begonnen is voor Narcissus de grote onteigening, het dualisme.

In zijn gedicht over zijn eigen verouderde lichaam, Lullaby, schrijft W.H. Auden:

De oude Grieken hadden het mis:

Narcissus is een knar,

door tijd getemd, eindelijk verlost

van zin in andere lijven,

verstandig en verzoend.

(vert. Huub Beurskens)

Narcissus is an oldie, staat er in het Engels. Het is een ouderdomsgedicht; beschreven wordt, niet zonder welbehagen, de feminisering van het verouderende mannenlichaam tot iets babyachtigs – het is alsof de dichter zijn eigen moeder wordt. Weer gaat het vooral om de blik, om de beholder: het lukt Auden om, dankzij de vermurwing van de (mannelijke, metende, benijdende) begeerte, het lichaam tot iets koesterenswaardigs om te denken. Het is alsof hij ergens van verlost is.

Waarvan?

In het laatste couplet zegt hij dat hij, of beter: dat zijn ‘verwoordende ik’ zónder die moederlijke blik op zichzelf algauw:

een vuige despoot wordt,

wellustig, maar niet tot liefde in staat,

hooghartig, statusgeil.

Je kunt het paradijsverhaal beschouwen als de monotheïstische, joodse en later christelijke tegenhanger van het Narcissus-verhaal. ik geloof dat je naar Eva terug moet gaan om iets te begrijpen van Audens werk en zijn denken, dat op een dichterlijke manier het mannelijk lichaam op zijn plaats probeert te zetten. Audens seksualiteit is gericht op mannen, toch beschouwt hij zich fundamenteel als christelijk. Hij is dol op Ovidius, maar ook aan Narcissus geeft hij een eigen, je zou haast zeggen Bijbelse draai. Wat me treft is dat Auden weliswaar verlost of verzoend wil worden, maar juist níét van zijn lichaam. Lullaby is een ode aan het lichaam – zij het een zich bedarend, bejaard lichaam.

Je ontkomt niet aan de indruk dat de goden van Ovidius Narcissus juist straffen met zijn (spiegelende) lichaam. En ook dat van Echo – zij moet haar lichaam verliezen omdat een godin er jaloers op is. En zo vergaat het ook Narcissus zelf: de vriendinnen van Echo vervloeken Narcissus’ begeerte, waardoor zijn lichaam een sadistische vijand wordt. Je zou kunnen zeggen: de oorspronkelijke, mythologische Narcissus van Ovidius is manicheïstisch. Dit is onhistorisch: de (monotheïstische) leer van Mani ontstond pas twee eeuwen na de dood van Ovidius. Toch is het verhelderend om de mythische Narcissus even een manicheeër te noemen. Zijn lichaam is verraderlijk en wordt zelfs hatelijk. Hoe begoochelend mooi het ook is, het is ook de oorzaak van zijn ellende. Hij moet er vanaf.

De manicheeërs geloofden in één God – maar anders dan joden en christenen geloofden zij dat de schepping, de materie (en dus ook het lichaam) een tégengod was. Gelukkig was er in mensen ook iets van het goede goddelijke geweven. Dat was de geest, ‘een scherf Licht’, die zich dus in een vijandige omgeving ophield: het lichaam. Op de brandende kwestie waar het kwaad vandaan komt, hadden de manicheeërs dus een helder en overtuigend antwoord: het lichamelijke (materiële, vleselijke) is de bron van het boze.

Wonderlijk genoeg is dit een uitgesproken eenentwintigsteeeuwse gedachte. Zoals de aanhangers van Mani hun lichaam onderwierpen aan masochistische oefeningen van ascese, zo proberen eenentwintigsteeeuwse mensen hun lichaam als het ware klein te krijgen met diëten, pijnlijke chirurgische ingrepen en onhaalbare esthetische dwangbevelen. Ze kijken in de spiegel en zien iets wat tegenwerkt en wat onderworpen moet worden. Ze dagen hun lichaam uit om er een overwinning op te boeken.

Het voordeel van dit dualisme, dat geest en lichaam rücksichtslos van elkaar scheidt, is dat je op een bepaalde manier altijd aan de goede kant staat. Je bent je eigen goodguy. Voortdurend treed je op tegen het kwaad: je ongehoorzame lichaam. En als je naar andere mensen kijkt, kun je ze helder veroordelen – zoals hondenafrichters elkaar meten naar de mate waarin ze hun dier eronder weten te houden.

Auden, die overigens van zichzelf gezegd heeft dat hij er meestal ‘uitziet als een onopgemaakt bed’, ziet niets in een dergelijk dualisme. Hij weigert te geloven dat als er een Schepper zou zijn, Hij het lichaam, en dus: zoiets vitaals voor het lichaam als seks, zou beschouwen als een vijandige macht tegenover Hem, waarmee Hij op voet van oorlog zou staan. Niet het lichaam, niet de begeerte, niet de lust en de seks zijn als zodanig het probleem, maar juist de goodguy: de menselijke geest. We hebben lichamen om de liefde, die het goddelijke is, te communiceren: ‘Welk werk van liefde zouden we kunnen doen zonder lichaam?’ vraagt Auden. Als we inderdaad geschapen zijn ‘naar Gods evenbeeld’, dan betekent dit dat we vrij zijn – net als God.

Maar vrij zijn we alleen als we kunnen willen wat we eigenlijk niet willen. Bijvoorbeeld: de eerste de beste appel eten waarvan we weten dat we die niet moeten willen eten. Het is uiterst diepzinnig dat het in allereerste instantie om een onbeduidende daad gaat. Het paradijs barst van de vruchten. Ze zijn allemaal paradijselijk lekker. Honger heeft Eva ook niet. Het enige wat haar naar de appel drijft, is dat zij hem niet moet willen plukken. Lichamelijker kan het verhaal niet verbeeld worden – het gaat om eten, om iets wat opgenomen zal worden door het lichaam in het bloed. Om iets nóg primairders dan seks.

En toch volgen de plagen eruit, de schaamte, de naaktheid, het zondebesef, die manifestaties zijn van de eenzaamheid, van het door een gebroken belofte gebroken hart, van de afstand tot God. Zodra de mensen in ballingschap zijn (zoals Vondel het noemt), is het eerste wat ze beleven dan ook hun lichaam. Het is het beste wat ze hebben, maar ze beseffen nu ook de onherroepelijke sterfelijkheid ervan. De onbeschermdheid. Ze hebben, zolang Gods genade zich niet doet gelden, alleen elkaar – en dat is het tweede wat hun ballingschap hun brengt: de liefde van mensen voor mensen, en het besef daar existentieel afhankelijk van te zijn geworden. En ze leren begrijpen dat die liefde goddelijk is, hoe krakkemikkig ze haar ook bedrijven.

Eva en Adam zuchten, als het te laat is, hetzelfde als Narcissus: ‘Nu ken ik mijzelf.’ Maar Narcissus voelt zich niet naakt. Dat is niet de categorie waarin Ovidius denkt. Eva en Adam wel. Sterker nog: in het joodse scheppingsverhaal wordt de naaktheid om zo te zeggen uitgevonden.

Ik ben ervan overtuigd dat als ‘naaktheid’ niet de verborgen agenda was, de gesprekken in dit boek een andere teneur gehad zouden hebben. Alles wat we zeggen over ons lichaam, of we het nu koesteren of moederlijk beschouwen, of het, gekrenkt, haten – we vrezen de ballingschap, die ons naakt doet zijn, en we verlangen naar liefde, die onze naaktheid opheft. En wat is liefde als er geen lichaam is om het aan te geven, en geen lichaam om het mee te ontvangen.

En Omi? Ach Omi, moeder van mijn moeder. Zij buigt zich in wat inmiddels mijn nieuwe ‘eerste herinnering aan mijzelf als lichaam’ is, over mij heen. Ik lig op mijn rug op een bed dat ik mij herinner als zich bevindende in de logeerkamer van Omi’s huis in Amstelveen. Bijna vijf ben ik. In mijn herinnering is mijn broertje – vermoedelijk net drie – niet aanwezig. Het is avond en toch licht, ik ben wakker gemaakt, of wakker geworden. Hoe ik in deze positie terecht ben gekomen, weet ik niet, ik ben bloot.

Ik ben lang een bedplasser geweest, tot in de eerste klas lagere school. Mijn moeder heeft me later gezegd dat zij gedacht heeft dat het met de scheiding te maken had. Ze zouden pas op mijn negende officieel uit elkaar gaan, maar mijn moeder zal redenen gehad hebben om het verband te leggen tussen het bedplassen en de spanningen die zij en mijn vader zo goed mogelijk probeerden te verbergen. Ik herinner me die niet, geen geschreeuw of gegooi. Ik weet niet of mijn moeder gemerkt heeft dat ik merkte dat zij vaak lang en roerloos in de vensterbank van het straatraam in Amsterdam-Zuid zat te wachten.

Volgens mij was Omi de logeerkamer binnen gegaan om te kijken of ik geplast had.

Ik had geplast.

Ze had me, als een baby, m’n pyjamabroek uitgetrokken en nu werd haar aandacht getrokken door iets. In het midden. En ze boog zich voorover. Kassian, zei ze. Kassian. Ze stond op en kwam terug met een washandje en een aluminium bus die ik wel kende – talkpoeder.

Ik wist waarom ze kassian had gezegd. Dat betekent zoiets als ‘och arme’. Mijn piemel en lies waren helemaal rood. Ik wist ook waarvan: van het wrijven. Dat deed ik – het was wrijven alsof ik jeuk had, zonder hoogtepunt. Net zo lang tot ik in slaap viel.

Omi zei niets. Wel neuriede ze terwijl ze me met het washandje waste. Ze neuriede toen ze een wolk talkpoeder uit de bus schudde. Ze onderbrak haar neuriën toen ze zich nog verder vooroverboog en haar hoofd naar mijn piemel bracht. En ze kantelde haar gezicht en legde, heel even, haar oor neer op mij. Daar. En liet het liggen.

Trusten, zei ze toen ze overeind kwam en het laken en de deken over mij terugschoof.

Willem Jan Otten, januari 2010