HET
GELOOFSINSTINCT

HET SUCCES VAN RELIGIE

NICHOLAS WADE

VERTAALD DOOR MIEKE HULSBOSCH

2010

Uitgeverij Contact

Amsterdam | Antwerpen

© 2009 Nicholas Wade
© 2010 Nederlandse vertaling door Mieke Hulsbosch
Oorspronkelijke uitgever The Penguin Press New York
Omslagontwerp Bart van den Tooren
Afbeelding omslag Le Magasin Pittoresque
Typografie Bart van den Tooren
ISBN 9789025435639
D/2010/0108/939
NUR 320

1

HET WEZEN
VAN RELIGIE

Religie is geen volkse dwaling; het is een
belangrijke, intuïtieve waarheid, ervaren door het
volk en geuit door het volk.
ERNEST RENAN

Religie instinctief noemen wil niet zeggen dat
een bepaald deel van de mythe onwaar is maar
dat haar bronnen diepere gronden hebben dan
alledaagse gewoonte en dat ze in feite erfelijk zijn,
tot leven gebracht door in de genen gecodeerde
voorkeuren in geestelijke ontwikkeling.
EDWARD O. WILSON

AL 50 000 JAAR LANG – EN WAARSCHIJNLIJK NOG VEEL LAN-ger – praktiseren mensen religie. Met gezang, dans en heilige teksten markeren ze de wisseling der seizoenen en de overgangen in het leven, van geboorte en adolescentie tot huwelijk en dood, met rituelen.

Religie heeft in het persoonlijk leven van miljoenen mensen betekenis gebracht. De rituelen van religie geven gelovigen het vertrouwen van zeggenschap over onvoorspelbare tegenslagen. Tegenover de afschrikwekkende angst voor hongersnood, ziekte, onheil of dood is religie altijd een bron van hoop geweest. ‘Al wordt Gij aanbeden met de goddelijke namen / Jezus en Jehovah,’ schreef de dichter William Blake, ‘Gij zijt nog altijd de zoon der dageraad, aan het einde der vermoeide nacht, / De droom van de verdwaalde reiziger aan de voet van de heuvel.’

Religies wijzen naar het bovennatuurlijke rijk en verzekeren de mensen dat ze niet alleen op de wereld zijn. De meeste godsdiensten leren hun aanhangers dat er een hiernamaals is en sommige beloven daar een beter bestaan, vaak als beloning voor levens die in deze wereld op de juiste wijze zijn geleefd of ter compensatie van tegenspoed. De Wana van Sulawesi geloven dat zij de laatste mensen op aarde zijn en daarom als eerste in het paradijs zullen zijn.

Geloof brengt persoonlijke beloningen met zich mee, maar met name als sociale kracht heeft religie zich een plaats in de geschiedenis verworven. In naam van religie hebben mensen de hongerigen te eten gegeven, de zieken verzorgd, liefdadige instellingen en ziekenhuizen gesticht. Godsdienst schept vertrouwenskringen; de leden van die kringen kunnen elkaar in tegenspoed steunen of onderdak en handelspartners in verre landen vinden. In samenlevingen over de hele wereld worden religieuze riten nauw geassocieerd met gezamenlijke activiteiten als muziek en dans. Religie heeft voeding en inspiratie gegeven aan de manier waarop kunstenaars uitdrukking hebben gegeven aan gedeelde devotie, van middeleeuwse kathedralen tot de schilders van de Renaissance en de missen van Palestrina, Bach en Haydn.

Bovenal is religie de belichaming van de morele regels die leden van een gemeenschap ten opzichte van elkaar in acht nemen. Op die manier onderhoudt religie de kwaliteit van het sociale weefsel – en in oude samenlevingen die geen burgerlijke autoriteiten kenden, was zij de enige die dat deed. Door middel van openbare rituelen die een emotionele toewijding aan een gemeenschappelijk doel oproepen, bindt zij mensen samen tot collectieve actie.

Er is geen kerk van jezelf. Een kerk is een gemeenschap, een speciale groep mensen die dezelfde overtuigingen delen. En dat zijn geen alledaagse, prozaïsche overtuigingen, maar diep gevoelde emotionele banden. Door in symbolische rituelen, in groepsactiviteiten met eenstemmige zang en synchrone beweging, gezamenlijk uiting te geven aan hun gemeenschappelijke geloof, maken mensen elkaar hun toewijding aan gedeelde overtuigingen die hen als gemeenschap samenbinden, duidelijk. Deze emotionele bonding vinden we terug in de vermoedelijke etymologie van ‘religie’ van religare, het Latijnse woord voor ‘binden’.

Religie kan de leden van een dorpsparochie of die van een heel land verbinden. Het kan mensen verenigen die wellicht geen enkele verwantschap, etniciteit of zelfs taal delen. Naties die het idee hebben dat hun bestaan op het spel staat, definiëren hun motivatie vaak via religie, of het nu om de langdurige oorlogen van Europa met de islam, het verzet van het elizabethaanse Engeland tegen het katholieke Spanje, de emigratie van de puriteinen naar New England of de stichting van Israël gaat.

Religie geeft het weefsel van een samenleving een zo onuitwisbare en karakteristieke vorm dat zij het beslissende kenmerk is geworden van de culturen waaromheen grote beschavingen zijn gebouwd, zoals die van het westerse christendom, de islam of het hindoeïsme.

Religie heeft ook een duisterder kant, het gevolg van excessen in de vurige trouw die ze opwekt. Tegen interne vijanden, de vermeende scheurmakers van de orthodoxie, zijn buitengewoon wrede daden gepleegd. In naam van religie hebben samenlevingen inquisities gehouden, mensen vermoord die als ketter of heks werden beschouwd en mensen gemarteld of verbannen die andere goden aanbaden.

Religie speelt bijna altijd een grote rol in de reactie van een samenleving op externe vijanden. Ze wordt stelselmatig aangehaald ter rechtvaardiging en aanmoediging van oorlogen en ze heeft er veel helpen aanstoken: tussen christenen en moslims, tussen protestanten en katholieken, tussen sjiieten en soennieten. Er zijn maar weinig godsdienstoorlogen geweest die zo wreed waren als de roofzuchtige zoektocht van het Azteekse rijk naar slachtoffers die dagelijks werden geofferd, soms met duizenden tegelijk in één enkele ceremonie, zodat hun stroom van bloed de Azteekse zonnegod kon voeden.

Wat is religie, dat zij het edelste en verhevenste menselijke gedrag kan oproepen, maar ook het wreedste en verachtelijkste? Is religie slechts een hoeveelheid heilige kennis die van de ene op de andere generatie wordt overgedragen? Of is religie veel meer dan alleen maar cultureel erfgoed en komt zij voort uit een diepgewortelde drang tot aanbidding?

‘Zoals elke menselijke activiteit,’ schrijft de godsdiensthistoricus Karen Armstrong, ‘kan religie worden misbruikt, maar dat lijkt iets te zijn geweest wat we altijd hebben gedaan. Het is niet iets wat door manipulatieve koningen en priesters aan een in oorsprong seculiere natuur werd gekoppeld, maar iets wat de mensheid eigen is.’¹,²

Religie is zo natuurlijk voor de mensheid dat het een deel van de menselijke natuur lijkt, alsof een neiging tot geloof in het bovennatuurlijke genetisch in de menselijke geest is gecodeerd en net zo spontaan tot uitdrukking komt als het vermogen om van muziek te houden of je moedertaal te leren. ‘Geen enkele in de antropologie of de geschiedenis bekende samenleving ontbreekt het aan wat redelijke waarnemers als religie zouden beschouwen, zelfs samenlevingen als de voormalige Sovjet-Unie niet, die welbewuste pogingen hebben gedaan om de religie uit te roeien,’ schreef de antropoloog Roy Rappaport.³

Gezien de tijd, de energie en de kapitalen die zijn gestoken in de bouw van religieuze gedenktekens, het voeren van heilige oorlogen en het brengen van offers aan de goden, schreef Rappaport, kon hij zich haast niet voorstellen dat religie geen positieve bijdrage had geleverd aan de menselijke adaptatie, het proces van genetische verandering dat zich in reactie op natuurlijke selectie voordoet. ‘Als het slechts om iets onbelangrijks of denkbeeldigs zou gaan, zou zo’n kostbare onderneming ongetwijfeld door selectieve druk teniet zijn gedaan. […] Religie is niet zomaar belangrijk geweest, maar doorslaggevend voor de menselijke adaptatie,’ schreef hij in 1971.⁴

Maar dit inzicht van Rappaport kreeg jarenlang geen follow-up, deels als gevolg van de onwil bij antropologen om te geloven dat enig deel van het menselijk gedrag genetisch gevormd zou kunnen zijn.

HET WEZEN VAN RELIGIE

Als gevolg van het pijnlijke gebrek aan bewijs is de opkomst van religieus gedrag lange tijd moeilijk te reconstrueren geweest. De mensen van 50 000 jaar geleden, de periode waarin de moderne mens (homo sapiens) zich vanuit zijn Afrikaanse geboorteland verspreidde, zijn verdwenen en hebben geen stoffelijk blijk van hun bestaan, laat staan van hun religieuze overtuiging, nagelaten. In die tijd leefden mensen als jagers en verzamelaars en dat duurde voort tot 15 000 jaar geleden. Pas toen werden de eerste permanente nederzettingen gebouwd, toen religie allang een ingeburgerd kenmerk van menselijke samenlevingen was.

Maar er stapelen zich vele nieuwe bewijzen op. Deze stellen ons nu in elk geval in staat een mogelijke oorsprong van deze zeer mysterieuze vorm van menselijk gedrag alsmede een ruwe tijdbalk van de ontwikkeling ervan te schetsen. Recent onderzoek door kenners van de menselijke evolutie heeft de context verschaft waarin er behoefte zou zijn geweest aan een nieuwe vorm van sociale coördinatie, een eis waaraan religie uitstekend zou hebben voldaan. Met behulp van analyse van het DNA van levende mensen over de gehele wereld is het mogelijk samenlevingen te identificeren die lange tijd van andere afgezonderd zijn geweest en waarvan het religieuze gedrag wellicht een afspiegeling is van dat van de voorouderlijke menselijke populatie. Nieuwe interpretaties door archeologen stellen te boek hoe deze vroege vorm van religieus gedrag, beoefend door jagers en verzamelaars, zich aan de meer ontwikkelde behoeften van gevestigde samenlevingen aanpaste.

Op basis van een toenemende hoeveelheid onderzoeken door wetenschappers op diverse uiteenlopende terreinen, is het inmiddels mogelijk een redelijk verhaal te reconstrueren over hoe en waarom religieus gedrag zich heeft ontwikkeld tot een ingeworteld deel van de menselijke natuur en enkele van de culturele innovaties te traceren dankzij welke de oude religie van jager-verzamelaars werd aangepast aan de gewijzigde behoeften van gevestigde samenlevingen.

Dit boek wil een poging doen religieus gedrag vanuit een evolutionair perspectief te begrijpen. Sommige implicaties die uit deze benadering voortvloeien zijn bij gelovigen misschien niet welkom en andere niet bij atheïsten. Gelovigen zijn wellicht niet gelukkig met het denkbeeld dat de ontvankelijkheid van de psyche voor religie gevormd is door evolutie. En zij die religie als een obscurantistisch obstakel voor rationele vooruitgang beschouwen, zullen niet enthousiast zijn over het idee dat religieus gedrag is geëvolueerd omdat het oude samenlevingen en hun opvolgers essentiële voordelen bood.

Ondanks deze begrijpelijke reacties hoeft de evolutionaire benadering van religie niet per se bedreigend te zijn voor de belangrijkste standpunten van gelovigen of atheïsten. Gelovigen zouden terecht het standpunt innemen dat de theorie van Darwin geen doel noemt voor het biologische proces dat daarin uiteen wordt gezet en zich niet kan begeven in wat religies ook maar over de betekenis van het leven te melden hebben. De evolutietheorie beschrijft hoe het menselijk lichaam en het menselijk gedrag tot stand zijn gekomen, maar zegt niets over enig ultiem doel achter dit proces. Een biologische drift tot alle functies die essentieel zijn om te overleven, is in het menselijk brein ingebed; voor gelovigen hoeft het zeker geen schande te zijn dat een instinct tot religieus gedrag een van die noodzakelijkheden vormt. Dat de psyche door de evolutie is voorbereid om in goden te geloven is noch een bewijs van het feit dat zij bestaan, noch een weerlegging daarvan.

Atheïsten zullen op hun beurt wellicht niet bepaald gelukkig zijn met het idee dat religieus gedrag het morele weefsel versterkt, de sociale cohesie vergroot en zo essentieel voor het overleven van de oudste menselijke samenlevingen is geweest dat degenen die het ontbeerden, ten onder zijn gegaan. Maar zelfs dat perspectief dwingt hen niet de hand van een godheid te erkennen in de ontwikkeling van menselijke waarden. Religieus gedrag kan als zodanig worden bestudeerd, ongeacht de vraag of er al dan niet een godheid bestaat.

Het thema van de hierna volgende pagina’s is dat een instinct voor religieus gedrag inderdaad een geëvolueerd onderdeel van de menselijke natuur is. Dankzij het ontegenzeglijke overlevingsvoordeel dat toevalt aan mensen die een religie praktiseren, raakte dit gedrag al minstens 50 000 jaar geleden – en waarschijnlijk nog veel eerder – in ons neurale netwerk gecodeerd.

Om te begrijpen waarom het waarschijnlijk geëvolueerd gedrag is, helpt het om religie met taal te vergelijken. Net als taal is religie complex cultureel gedrag dat boven op een genetisch gevormd leersysteem is gebouwd. Mensen worden geboren met natuurlijke instincten voor het aanleren van de taal en de religie van hun gemeenschap. Maar in beide gevallen levert de cultuur de inhoud van wat er geleerd wordt. Dat is de reden waarom talen en religies per samenleving zo aanzienlijk verschillen, terwijl ze in hun elementaire vorm zo vergelijkbaar blijven.

Zoals taal boven op vele andere soorten gedrag werkt die eerder zijn geëvolueerd, zoals neurale stelsels voor het horen en voortbrengen van geluiden, is ook religieus gedrag afhankelijk van andere ontwikkelde vermogens, zoals muzikaal gevoel, het morele instinct en natuurlijk taal zelf. Net als taal ontwikkelt religieus gedrag zich in alle samenlevingen op een specifieke leeftijd, alsof er op het juiste moment een aangeboren leerprogramma wordt ingeschakeld.

Net als taal is religie vooral belangrijk als een vorm van sociaal gedrag. Men kan met zichzelf praten of bij zichzelf bidden, maar beide activiteiten zijn met name van betekenis als ze in gezelschap plaatsvinden. Dat is omdat beide vermogens instrumenten van communicatie zijn.

Veel menselijke gedragingen delen we met andere diersoorten, in het bijzonder onze mede-zoogdieren, wat weinig ruimte laat voor twijfel over de vraag of kenmerken als de drang van een moeder om haar kinderen te beschermen een sterke genetische basis hebben. En het is niet moeilijk je voor te stellen dat moeders die hun jongen scherp in de gaten houden, meer overlevend nageslacht hebben dan minder waakzame moeders. In de loop van een paar generaties zullen genen die beschermingsinstincten stimuleren dus in de plaats komen van genen die moederlijke onverschilligheid toelaten. En het resultaat zal de ontwikkeling van een sterk instinct tot moederlijke zorg zijn.

Ditzelfde argument gaat ook op voor de ontwikkeling van taal en religie, maar is minder aantoonbaar: het gaat hier om specifiek menselijke gedragingen en andere soorten waarbij deze vermogens rechtstreeks kunnen worden bestudeerd, ontbreken. Toch heeft het er, uit overwegingen van algemene aannemelijkheid, lange tijd naar uitgezien dat taal een genetische basis heeft. De regels van zinsvorming zijn zo gecompliceerd dat baby’s waarschijnlijk over een aangeboren zinsbouwproducerend systeem moeten beschikken in plaats van die regels zelf uit te moeten vinden. Het bestaan van een dergelijk neuraal mechanisme zou verklaren waarom jonge kinderen zo moeiteloos leren praten, en bovendien op een specifieke leeftijd, alsof er op dat moment een of ander neuraal ontwikkelingsprogramma van start gaat. De evolutie heeft nog niet de tijd gehad om soortgelijke programma’s voor lezen en schrijven aan te leggen, reden waarom deze zo moeizaam op school moeten worden aangeleerd.

Er is zo weinig bekend over de genen die de architectuur van de menselijke hersenen bepalen dat meningsverschillen over het al of niet aangeboren zijn van taal moeilijk op te lossen zijn. Maar met de recente vorderingen in het ontcijferen van het menselijk genoom beginnen de eerste genen die met taal te maken hebben aan het licht te komen. Het eerste is het in 2001 ontdekte FOXP2-gen, dat van invloed is op verscheidene neurale en spiervermogens die aan gearticuleerde spraak ten grondslag liggen.

Mensen overleven niet als individuen maar als sociale groepen en er is maar weinig zo belangrijk voor een sociale soort als het vermogen van de leden daarvan om met elkaar te communiceren. Als gevolg van dit grote belang van taal wordt de kracht van andere communicatiemethoden, zoals religie of gebaren, vaak niet onderkend. Zoals taal een methode is om gedachten over te brengen, is religieus gedrag een manier om gedeelde waarden en emoties aan te geven. Het ligt voor de hand dat natuurlijke selectie al snel de voorkeur heeft gegeven aan iedere genetische variatie die deze systemen effectiever maakte. Dit geldt met name als natuurlijke selectie zowel op het niveau van groepen individuen als op individuen alleen inwerkt, wat gebruikelijker is. Selectie op groepsniveau is onder evolutionair biologen omstreden. Maar zelfs de felste tegenstanders zeggen niet dat het niet kan bestaan, alleen dat het in de meeste gevallen waarschijnlijk weinig voorstelt. Hieronder zullen we bepaalde omstandigheden in de menselijke evolutie bespreken die groepsselectie in staat zouden hebben gesteld een veel krachtiger werking te hebben dan gebruikelijk.

Gezien het enorme voordeel voor leden van een sociale soort om gedachten en informatie te kunnen delen, is het niet moeilijk te begrijpen waarom natuurlijke selectie genen die ten grondslag liggen aan het taalvermogen zou hebben begunstigd. Maar waarom zou zich religieus gedrag hebben ontwikkeld? Welk voordeel biedt religie, behalve geestelijke voldoening? Hoe kan religieus gedrag van invloed zijn op het enige criterium dat voor natuurlijke selectie telt, namelijk het voortbrengen van meer nageslacht?

Willen we de invloed begrijpen die dit gedrag op de vroegste samenlevingen heeft uitgeoefend, dan helpt het een onderscheid aan te brengen tussen de persoonlijke aspecten van religie – die de mensen van nu waarschijnlijk vertrouwder zijn – en haar rol als sociale kracht.

DE SOCIALE EN PERSOONLIJKE AARD VAN
GODSDIENSTIGE OVERTUIGING

Gevraagd naar een definitie van religie zullen veel mensen het persoonlijke belang van hun geloof beschrijven als een gevoel van verbondenheid met het sacrale, een bron van hoop en troost, een kompas voor zedelijk gedrag, een verklaring voor tegenslag of een bron van betekenis in het leven. In zijn boek The Varieties of Religious Experience benadrukte de psycholoog William James het persoonlijke boven enig ander element van religie. Religie, zoals hij deze definieerde, ‘zal voor ons betekenen: de gevoelens, handelingen en ervaringen van individuele mensen in hun eenzaamheid, voor zover zij zelf het gevoel hebben in relatie te staan tot wat zij dan ook als het goddelijke beschouwen. Aangezien deze relatie van morele, fysieke of rituele aard kan zijn, is het evident dat uit religie in de zin zoals wij haar opvatten, in tweede instantie theologische doctrines, denkwijzen en kerkelijke organisaties kunnen ontstaan.’⁵

Maar hoezeer religie misschien ook lijkt voort te komen uit de persoonlijke overtuiging van mensen, de uitoefening van geloof is een uiterst sociale aangelegenheid. Hun persoonlijke overtuiging is er de reden van dat mensen hun geloof samen met anderen met dezelfde overtuiging willen belijden. Mensen bidden dan misschien wel in hun eentje, maar religieuze diensten en rituelen zijn een gemeenschappelijke zaak. Een religie behoort toe aan een gemeenschap en heeft invloed op het sociale gedrag van haar leden, zowel ten opzichte van elkaar (de in-group) als ten opzichte van niet-gelovigen (de out-group). Het sociale aspect van religie is buitengewoon belangrijk omdat de regels voor gedrag ten opzichte van anderen in feite de moraal, de ethiek, van een samenleving vormen.

Verder zoeken naar een reden waarom mensen zo gehecht zijn aan hun religie is niet nodig. De kwaliteit van een samenleving – in hoeverre er sprake is van cohesie, de mate waarin zij vrij is van misdaad, de bereidheid van haar leden anderen te helpen, het al of niet voorkomen van liegen, bedriegen en klaplopen – wordt bepaald door de aard van haar ethiek en door de kracht waarmee haar leden zich aan de normen van de gemeenschap houden. Beide – ethische normen en de mate waarin men deze naleeft – worden bepaald of althans sterk beïnvloed door religie. Mensen zullen hun godsdienst verdedigen omdat deze zo veel andere dingen die het leven kwaliteit geven ondersteunt.

Deze door religie geschraagde morele normen hebben een merkwaardig trekje, iets wat niet algemeen wordt erkend door moraalfilosofen die ethiek beschouwen als te zijn gebaseerd op universele principes. Praktische ethiek is niet universeel. Medeleven en vergeving zijn gedragingen die men zijn in-group verschuldigd is, niet noodzakelijkerwijs een out-group en zeker niet een vijand.

Tegenover vijandelijke samenlevingen is menselijk gedrag keihard, genadeloos en vaak genocidaal. Tegenstanders worden bijvoorbeeld gedemoniseerd of als minder dan menselijk beschouwd en de morele zelfbeheersing die men leden van de eigen samenleving verschuldigd is, hoeft zich niet tot hen uit te strekken. En religie is vaak nauw betrokken bij gewapende conflicten omdat zij door leiders wordt aangevoerd als een excuus voor agressief gedrag, ter handhaving van het moreel en om soldaten aan te zetten tot het ultieme offer.

Vanuit dit perspectief kan men langzamerhand gaan begrijpen hoe cruciaal religie in de loop der eeuwen wellicht is geweest om het voortbestaan van een samenleving te verzekeren. Godsdienst verhoogt de kwaliteit van een samenleving en maakt dat deze het waard is om voor te vechten. Het zet mensen er bovendien toe aan hun leven te geven in de verdediging van die samenleving. Onder overigens gelijke omstandigheden zouden groepen met een sterkere geneigdheid tot religie meer verenigd en aanzienlijk in het voordeel zijn geweest vergeleken met groepen met minder cohesie. Mensen in de succesvollere groepen zouden meer overlevende kinderen hebben nagelaten, en genen met een voorkeur voor een instinct voor religieus gedrag zouden bij elke generatie algemener zijn geworden tot ze zich ten slotte over de gehele menselijke bevolking hadden verspreid.

In de visie van Émile Durkheim, een der grondleggers van de sociologie, was niet de persoonlijke, maar de sociale functie van religie relevant. Durkheim zag religie als iets wat een bemiddelende rol speelt tussen de mensen en de gemeenschap waarin zij leven. ‘De gelovigen hebben geen ongelijk wanneer zij geloven in het bestaan van een morele macht waaraan zij onderworpen zijn en waarvan zij datgene ontvangen wat het beste in henzelf is. Die macht bestaat, en het is de samenleving,’ schreef Durkheim in zijn boek Les formes élémentaires de la vie religieuse, voor het eerst gepubliceerd in 1912. Hij voegde eraan toe dat ‘religie eerst en vooral een stelsel van ideeën is door middel waarvan individuen zich een voorstelling maken van de samenleving waarvan zij deel uitmaken en de vage, maar intieme relaties die zij ermee hebben’.⁶

Mensen aanbidden de samenleving natuurlijk niet rechtstreeks. Wat Durkheim begreep, was dat de relatie tussen religie en samenleving kon worden gezien als tweerichtingsverkeer, althans als het om hun functies ging. Religie doordrenkt een samenleving met morele normen en het geloof in een bovennatuurlijke politieagent daarachter; de samenleving omarmt religie en volgt haar voorschriften op terwijl ze die vormgeeft in de richting van het oplossen van actuele problemen. In Durkheims visie is religie veel meer dan het geloof in bovennatuurlijke machten. Tovenaars en magiërs roepen immers wel geheimzinnige krachten op om naar hun pijpen te dansen, maar brengen mensen niet bij elkaar – er is geen kerk van de magie. Godsdienstige overtuigingen, aan de andere kant, worden gedeeld en verbinden al degenen die ze delen.

Deze zienswijze bracht Durkheim tot zijn bekende definitie: ‘Een religie is een samengebundeld stelsel van overtuigingen en praktijken met betrekking tot heilige dingen, dat wil zeggen: dingen die apart zijn gezet en verboden zijn – overtuigingen en praktijken die allen die zich eraan houden verenigen tot één enkele ethische gemeenschap die een Kerk heet.’ ⁷ Deze definitie, die laat zien dat religie en kerk onscheidbaar zijn, zo voegde Durkheim eraan toe, onderstreept dat religie ‘een bij uitstek collectief iets moet zijn’.

Degenen die vertrouwd zijn met het denken over religie in persoonlijke bewoordingen kan het vreemd lijken godsdienst, naast al het andere wat het kan zijn, op te vatten als een instrument van de collectieve wil van de samenleving. Maar bedenk maar eens hoe nauw religie betrokken is bij belangrijke sociale gelegenheden, zoals het ritueel van het huwelijk. In de anglicaanse tak van het christendom legt de priester de rechterhand van de man en de vrouw op elkaar en spreekt de plechtige waarschuwing uit: ‘Wat God verbonden heeft, zal de mens niet scheiden.’

Dit zijn woorden van een grote kracht: de man en de vrouw worden op dat ogenblik, in hun eigen ogen en in die van de samenleving, waarlijk in het huwelijk verbonden en hun verbintenis wordt in religieus opzicht onherroepelijk. Alle leden van de gemeenschap, of ze nu aanwezig zijn of niet, herkennen deze overeenkomst . ‘Het Prayer Book, het gebedenboek van de anglicaanse Kerk, bevat bijna geen woorden die de vaste overtuiging van de Kerk dat God het werk van Zijn priesters bekrachtigt, plechtiger verwoorden,’ schrijft John Henry Blunt, auteur van The Annotated Book of Common Prayer.⁸ En uiteraard bekrachtigt ook de samenleving, door middel van de woorden van de priester en de gemeenschappelijke kerkdienst, het huwelijk.

Er kan daarnaast sprake zijn van een burgerlijk huwelijk, maar dat is van minder belang. De religieuze huwelijksvoltrekking is de ceremonie die de emotionele overtuiging oproept dat twee mensen echt getrouwd zijn.

In de door veel volkeren in acht genomen inwijdingsrituelen, die veelal plaatsvinden als onderdeel van een religieuze ceremonie, wordt een jongen niet alleen in overdrachtelijke zin man, maar ook omdat zijn gemeenschap hem daarna als man behandelt. In kroningsrituelen wordt een man hetzij door zalving of door de plaatsing van een kroon op zijn hoofd koning. Religie is een krachtig schepper van maatschappelijke feiten. En ze schept niet alleen feiten, maar ook een bindende emotionele wetenschap dat deze feiten heilige waarheden zijn.

Het opmerkelijke karakter van het effect van religieuze overtuiging kan maar al te gemakkelijk onderschat worden, zoals ook taal gemakkelijk te onderschatten is, omdat we beide vermogens als vanzelfsprekend beschouwen. Taal stelt mensen in staat precieze gedachten uit het hoofd van het ene individu naar dat van een ander over te brengen, een buitengewoon staaltje van bio-engineering dat geen enkele andere levende soort voor elkaar heeft kunnen krijgen. Op al even weergaloze wijze bindt religie een groep individuen samen in overtuigingen en beginselen die zij als zo heilig en onschendbaar beschouwen dat zij zich gedwongen voelen hun doorgaans nadrukkelijke gevoel voor het eigenbelang ondergeschikt te maken aan dat van de groep. Zoals taal een welhaast volmaakte communicatie weet te bereiken, brengt religie een zo sterke emotionele betrokkenheid teweeg dat mensen bijna elk offer brengen dat hun religie vraagt, ook dat van hun leven.

Het werk van Durkheim is van grote invloed geweest op sociaal antropologen als Bronislaw Malinowski en Alfred Radcliffe Brown, die beiden tot ongeveer dezelfde conclusie kwamen. ‘Religie heeft de gemeenschap als geheel nodig, zodat de leden ervan gezamenlijk haar heilige zaken en godheden aanbidden,’ schreef Malinowski, ‘en de gemeenschap heeft religie nodig voor de handhaving van het morele recht en de orde.’ ⁹

Durkheims opvattingen over religie raakten later bij sociaal wetenschappers uit de gratie om diverse redenen, waaronder een herinterpretatie van de eerste etnografische data over Australische Aboriginals, waarop zijn theorie grotendeels gebaseerd was. Maar zijn ideeën zijn recent een bron van inspiratie geworden voor biologen die de rol van religie in de vroegste menselijke evolutie proberen te begrijpen. Zij wijzen namelijk nadrukkelijk op het belang van religieus gedrag voor overleving. Een samenleving die een sterk ethisch weefsel ontwikkelt en waarvan de leden door middel van krachtige rituelen emotioneel betrokken zijn bij het welzijn van hun gemeenschap, zal het in een oorlog waarschijnlijk winnen van een samenleving met zwakkere banden. Groepen die religie inzetten om collectieve activiteiten – zoals het op de juiste tijd beplanten van de akkers of het beheer van hun natuurlijke hulpbronnen – te coördineren, zouden effectiever zijn geweest en beter in staat te overleven.

Natuurlijke selectie, een drijvende kracht van evolutie, gaat over overleving en over de vraag wie de meeste kinderen nalaat. Veel sociale aspecten van religieus gedrag bieden voordelen – zoals een sterke interne cohesie en een hoog moreel in oorlogvoering – die ertoe zouden leiden dat de leden van zo’n samenleving meer overlevende kinderen hebben, en om die redenen zou religie door natuurlijke selectie zijn aangemoedigd. Voor de persoonlijke aspecten van religie geldt dit minder. Religie kan mensen helpen hun angst voor de dood te overwinnen of de moed te vinden om ziekte en rampspoed onder ogen te zien. Maar het lijkt erop dat dit persoonlijke geloof hen niet in staat stelt meer overlevend nageslacht, het enige criterium voor het succes van natuurlijke selectie, te krijgen. Integendeel, de persoonlijke beloningen van religie zijn van belang omdat ze mensen verlokken om die religie te praktiseren – anders zou natuurlijke selectie de sociale voordelen niet begunstigd hebben.

EEN DEFINITIE VAN RELIGIE

Wat is religie? Het woord zelf heeft een scala van betekenissen en verwijst soms naar een stelsel van geloof in het bovennatuurlijke en soms naar een georganiseerde gemeenschap van aanhangers van een geloof. Religie is notoir moeilijk te definiëren, wellicht omdat elke waarnemer een ander aspect wil benadrukken. Zelfs de grote socioloog Max Weber ging die opgave uit de weg. Hij begon zijn essay over de sociologie van de religie met de waarschuwing aan de lezers dat ze geduld moesten hebben voor ze precies te horen kregen wat het is – ‘Als religie al kan worden gedefinieerd, dan kan dat pas aan het slot van deze studie’ – maar ook aan het einde gaf hij die definitie niet.

Maar is religieus gedrag, zoals hier betoogd, voortgekomen uit zijn evolutionaire rol, dan wordt een definitie minder ongrijpbaar. Vanuit het evolutionaire gezichtspunt zoals dat in de komende hoofdstukken wordt uiteengezet, kunnen de essentiële elementen van religieus gedrag als volgt worden samengevat. Rond de adolescentie beginnen mensen de rituelen, religieuze gebruiken en heilige symbolen van hun gemeenschap te leren kennen en er emotioneel bij betrokken te raken. De rituelen brengen ritmische activiteiten met zich mee, waaronder zingen en energiek dansen zoals in de religies van jager-verzamelaars, of alleen maar zingen, zoals in veel hedendaagse religies. Ze kunnen ook pijnlijke inwijdingsrituelen omvatten die duurzame emotionele herinneringen en verbondenheid teweegbrengen. Als de deelnemers aan de dienst het gevoel hebben dat zij of hun priesters in contact staan met machten uit de bovennatuurlijke wereld, dan roepen de rituelen een gevoel van ontzag op.

Door in een verhevigde emotionele toestand synchroon te bewegen of eenstemmig te zingen, ontwikkelen de deelnemers een vurig gevoel van saamhorigheid, een verlangen om de belangen van de groep boven die van henzelf te plaatsen en alles te doen wat nodig is, tot en met het offer van het eigen leven ter verdediging van de groep.

Door hun religie te beoefenen gaan mensen ontdekken wat goed is voor henzelf en voor hun gemeenschap: datgene wat de bovennatuurlijke machten hebben gedecreteerd.

In elke religie leven de bovennatuurlijke machten in een ander rijk en toch zijn ze, hoe vreemd dit misschien ook is, niet onbereikbaar. Hun gedrag kan met passende rituelen, gebeden en offers worden beïnvloed. Een religieuze gemeenschap onderhandelt zo impliciet met haar bovennatuurlijke wetgevers. In het geval van primitieve samenlevingen zijn de onderhandelaars die met de goden communiceren de hele gemeenschap; in grotere gemeenschappen is het de kerkelijke hiërarchie. Door middel van verwijzing naar de traditie (de wijsheid van de voorvaderen) en onderlinge discussie bepalen de onderhandelaars impliciet het gedrag waarvan zij willen dat hun samenleving dat navolgt en vervolgens streven ze naar de goedkeuring van de goden voor hun ideeën. De goden stellen de hun voorgelegde voorschriften of gedragslijnen vast, samen met beloningen voor obediëntie of straf voor ongehoorzaamheid. De goddelijke eisen omvatten doorgaans algemene maatstaven van moraal binnen de groep en de bereidheid zich te verenigen in reactie op externe uitdagingen, zoals agressie vanuit andere samenlevingen.

Als mensen geen sterke persoonlijke motivatie hadden om mee te doen, zouden gemeenschappen de sociale voordelen van religieus gedrag niet verwerven. En inderdaad, religie is aantrekkelijk omdat het veel diepgaande persoonlijke voldoening schenkt. Ze is de bron van enkele van de diepste emoties die mensen kunnen ervaren, zoals gevoelens van ontzag, vervoering, transcendentie, morele juistheid en harmonie met de wereld. Ze geeft mensen hoop in tegenspoed, want de gelovigen menen dat zij door middel van gebed en ritueel enige mate van controle hebben over onvoorspelbare rampen als ziekte of slecht weer.

De persoonlijke aspecten van religieus gedrag bestaan echter niet uitsluitend uit beloningen. Er is ook angst voor straf, de wetenschap dat wraakzuchtige godheden op een overtreding van hun regels loeren en in deze wereld of de volgende wrede straffen zullen uitdelen, misschien zelfs wel voor het alleen al overwegen van een verboden daad. Angst voor een alomtegenwoordige toezichthouder heeft een uiterst praktisch voordeel voor een groep, vooral in primitieve samenlevingen die geen rechtbank of politiemacht kennen. Angst voor goddelijke vergelding zorgt ervoor dat bijna iedereen zich overeenkomstig de geldende regels en ethische normen gedraagt; en deze wetten, hoewel altijd toegeschreven aan een bovennatuurlijk decreet zoals door eerdere generaties in heilige spreuken of teksten vastgelegd, kunnen in werkelijkheid door de samenleving worden ontwikkeld.

Vanuit een evolutionair gezichtspunt komt derhalve de volgende definitie op: religie is een stelsel van emotioneel bindende overtuigingen en praktijken waarin een samenleving via gebed en offer impliciet onderhandelt met bovennatuurlijke machten en deze machten geboden ontlokt die de leden van de gemeenschap door middel van angst voor goddelijke bestraffing dwingen hun belangen ondergeschikt te maken aan het algemeen welzijn.

DE CULTURELE ONTWIKKELING VAN RELIGIE

De religie die bij jager-verzamelaars evolueerde, wist twee dingen slim te combineren. Ze stelde een samenleving in staat haar collectieve wijsheid over de wijze waarop de leden zich moesten gedragen aan de goden toe te schrijven om op die manier het overleven van de samenleving het best te verzekeren; en door middel van inwijdingsrituelen en gezamenlijk dansen wekte de religie bij iedereen de emotionele betrokkenheid op om de voorschriften van de goden te gehoorzamen en hun straffen te vrezen. Zonder een politiemacht, gevangenbewaarders of rechterlijke macht, bij jagerverzamelaars sowieso onmogelijk, bereikten de eerste samenlevingen door middel van religie zowel sociale samenhang als een effectieve naleving van de bevelen van een onzichtbare overheid.

Zodra zich bij de eerste mensen religie had ontwikkeld, onderging deze een langdurige en uitgebreide culturele ontwikkeling tot de zeer uiteenlopende vormen van religie die heden ten dage bekend zijn. De aard van die ontwikkeling, zoals uitgewerkt in de volgende hoofdstukken, kan nu voor het eerst worden gereconstrueerd, zij het slechts in grote trekken.

De eerste stap is om de algemene vorm van die vroege religie af te leiden uit de rituelen van gemeenschappen van jager-verzamelaars die nu nog bestaan en van wie de levenswijze al eeuwenlang onveranderd is gebleven. De samenlevingen die van toepassing zijn, kunnen worden geselecteerd op basis van genetische criteria die iets zeggen over hun relatieve mate van afzondering. Vervolgens is het nu mogelijk om met behulp van archeologie de stappen te traceren waarmee de vroege religie zich heeft ontwikkeld tot de vormen zoals die in gevestigde samenlevingen worden aangetroffen. Religies van jager-verzamelaars betrokken de hele gemeenschap als gelijkwaardige deelnemers bij de interactie met de goden. In gevestigde samenlevingen kwam er tussen het volk en zijn goden een klasse van priesterlijke functionarissen op. De religieuze macht werd exclusiever en begon te fungeren als een steunpilaar van ‘archaïsche staten’, veelal geregeerd door een priester-koning. De bindende kracht van religie werd gaandeweg ook toegepast op andere taken die collectieve actie vereisten, zoals het ongebruikelijke zware werk dat gevraagd werd van samenlevingen die zich voor het eerst met landbouw gingen bezighouden. De voornaamste rituelen van deze religies waren nauw verbonden met de agrarische kalender en deze ceremoniën werden overgenomen door de complexere religies die in ontwikkelde staten opkwamen.

Uit een van deze staten, die van de Kanaänieten en hun Israëlitische afstammelingen die in de tweede eeuw v.Chr. in het Nabije Oosten leefden, kwam de eerste grote monotheïstische religie op. Wetenschappers kunnen de historische context waarin het jodendom zijn vorm kreeg, alsmede enkele overwegingen van de ontwerpers van deze religie tot in redelijk detail reconstrueren.

Wat de tweede grote monotheïstische religie betreft: de oorsprong van het christendom blijft nog altijd in aanzienlijke nevelen gehuld. Aanvankelijk kwam deze religie tot bloei onder de Griekssprekende joden die verspreid waren over de steden van het Romeinse Rijk. Hoewel de wortels van het christendom joods zijn, zijn alle vroeg-christelijke documenten en liturgie in het Grieks, en in deze nieuwe taalomgeving nam de religie haar uitgesproken niet-joodse thema’s aan. Het christendom was zo succesvol dat het in iets meer dan driehonderd jaar de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk werd.

De islam daarentegen hoefde zich niet tot een imperiale rol op te werken maar werd daarin geboren. De derde grote monotheïstische godsdienst dook nogal plotseling in de geschiedenis op als de officiële cultus van de Arabische staat die de bezittingen van het Byzantijnse Rijk in het Nabije Oosten erfde. Wetenschappers van zowel islamitische als niet-islamitische zijde, hebben jarenlang aangenomen dat de waarheid over de oorsprong van de islam ergens binnen het rijke veld van islamitische geschriften te vinden is. Pas kortgeleden heeft een kleine groep onderzoekers een nieuwe vooronderstelling ontwikkeld, namelijk dat islamitische geschriften in de eerste plaats als heilige geschriften en niet als geschiedenis moeten worden beschouwd. Deze dissidente onderzoekers, ‘revisionisten’, zijn bezig een alternatieve en enigszins verrassende geschiedenis van de islam te ontwikkelen. Hun verklaring heeft nog niet de aandacht of de toets gekregen die ze wellicht verdient maar zou ingeval van bevestiging nóg een voorbeeld zijn van de manier waarop de samenbindende kracht van religie vakkundig voor politieke doelen kan worden aangepast.

Deze samenbindende krachten zijn in de meeste collectieve activiteiten van oude samenlevingen evident en in moderne samenlevingen verrassend zichtbaar, ondanks de overvloed aan seculiere instellingen die veel van de vroegere rollen van religie hebben overgenomen. In gebruiken rond huwelijk en voortplanting, in het opleggen van morele normen, in het produceren van de vertrouwensbanden die van wezenlijk belang zijn voor de handel, en in oorlogvoering speelt religie nog altijd even doeltreffend als altijd veel van haar oude rollen.

De complexiteit van religie – de ingewikkelde rol die ze in de menselijke geschiedenis speelt, het sterke mengsel van emoties dat ze in de harten van de deelnemers opwekt: ze lijken allemaal tot op zekere hoogte te verklaren in termen van de krachten die de opkomst van religie tijdens de dageraad van de menselijke evolutie hebben vormgegeven. Deze vormende krachten moeten nu worden verkend. Maar voor we het religieuze gedrag zelf onderzoeken, is het relevant een essentieel menselijk vermogen onder de loep te nemen dat een steunpilaar van de religie is – hoewel daarvan ook te scheiden – en dat is het morele instinct. Op sociaal niveau is religie lange tijd, en wordt het waarschijnlijk nog steeds, beschouwd als essentieel voor de moraal. Want ook al kunnen individuen zich moreel gedragen zonder religie, de meeste atheïsten en agnostici zorgen er wel voor dat zij de morele normen van hun gemeenschap, die zelfs in uiterst seculiere landen door de religie zijn beïnvloed, in acht nemen.

Religie en moraal delen een gezamenlijke eigenschap die een afspiegeling is van hun oorsprong als geëvolueerd gedrag: beide zijn ze geworteld in de emoties. Religieuze kennis is niet hetzelfde als weten welke dag van de week het is; het is iets wat iemand voelt en waarbij hij of zij intens betrokken is. Morele intuïties verschijnen doorgaans in de psyche als sterke overtuigingen, niet als neutrale feiten. Religieuze en morele overtuigingen kunnen op rationele wijze worden besproken, maar beide hebben met emotie beladen elementen die gevormd zijn in hersengebieden waartoe het bewustzijn geen toegang heeft. Natuurlijke selectie heeft ze uitgerust met een fascinerende eigenschap waar loutere feiten vrij van zijn.

Moreel gedrag is ouder dan religie – de wortels ervan zijn te zien bij kleine primaten en bij mensapen – en alleen in de menselijke afstammingslijn werd daar religieus gedrag bovenop geënt. Als we begrijpen hoe de morele instincten zijn geëvolueerd is het gemakkelijker te begrijpen dat ook religieus gedrag een evolutionaire oorsprong heeft.

2

HET MORELE INSTINCT

De mens is voorbestemd tot samenleving.
Daarom moest zijn moraal voor dit doel worden
gevormd. Louter om deze reden werd hij begiftigd
met een zintuig voor goed & kwaad. Dit zintuig
maakt evenzeer deel uit van zijn wezen als het
gehoor, het gezichtsvermogen, het gevoel. […]
Leg een plattelander & een professor een morele
kwestie voor. De eerste zal een even goed, & vaak
beter, oordeel vellen als de tweede, omdat hij
niet door kunstmatige voorschriften op
een dwaalspoor is gebracht.
THOMAS JEFFERSON¹⁰

IEDEREEN KENT HET VERSCHIL TUSSEN GOED EN KWAAD. MAAR waar komt die stellige kennis vandaan? Uit de rede, zoals sommige filosofen ons hebben geleerd? Of uit goddelijke openbaring, zoals theologen stellen?

De laatste paar jaar is er een opzienbarend nieuw idee in het eeuwenoude debat over het wezen van de moraal geïntroduceerd. Biologen zijn gaan beseffen dat sociale dieren, in interactie met andere leden van hun gemeenschap, regels hebben ontwikkeld om hun eigenbelang in te tomen. Dit zijn de regels van zelfbeheersing, met naar alle waarschijnlijkheid een genetische basis, die de sociale structuur van een troep bavianen of een groep chimpansees vormen.

Niemand schrijft dieren een moraal toe, maar waarnemers hebben wel vastgesteld dat kleine en grote apen vele vormen van gedrag, zoals empathie en een besef van wederkerigheid, laten zien die bouwstenen zouden kunnen zijn van het morele besef dat zo zichtbaar is in mensen. De mensen zouden deze bouwstenen dan hebben geërfd van hun aapachtige voorouders en deze tot morele instincten hebben ontwikkeld.

Biologen zijn zo gaan inzien dat ze misschien een nieuwe verklaring van de moraal zouden kunnen construeren: moreel gedrag komt niet voort uit iets buiten de menselijke geest of zelfs uit een bewuste redenering, de bronnen waar theologen en filosofen een voorkeur voor hebben, maar werd veeleer door evolutie in het genetische circuit van de geest ingeprogrammeerd.

De duidelijkste verwoording van het nieuwe programma is afkomstig van de eminente bioloog Edward O. Wilson. ‘Het is tijd,’ schrijft hij in zijn boek Sociobiology, ‘om de ethiek tijdelijk uit handen van de filosofen te halen en haar te “biologiseren”.’¹¹ Een paar jaar later voorspelde hij zelfverzekerd dat ‘de natuurwetenschap wat haar betreft elke aanname over de condition humaine genadeloos zal toetsen en uiteindelijk de basis van de morele en religieuze gevoelens zal blootleggen’.¹²

Zowel filosofen als psychologen kostte het enige tijd voor ze op Wilsons uitdaging reageerden, maar op dit moment wordt door beide groepen, deels in samenwerking, een uiterst interessant onderzoek uitgevoerd.

Tot de nieuwe visie op de moraal, namelijk dat deze althans voor een deel door evolutie is gevormd, is men niet gemakkelijk gekomen. Filosofen hebben zich lang gericht op de rede als de basis van de moraal. David Hume, de achttiende-eeuwse Schotse filosoof, tartte deze traditie door met kracht te betogen dat zedelijke beginselen niet voortkomen uit bewuste redenering maar uit de emoties. ‘Zedelijke beginselen roepen emoties op en brengen daden teweeg of voorkomen die. De rede zelf is in dit opzicht volslagen onmachtig. De regels van de moraal zijn daarom geen conclusies van onze rede,’ schreef Hume in zijn boek Treatise on Human Nature.

Maar Hume’s suggestie maakte dat de filosofen er alleen nog maar meer op gebrand werden de moraal in de rede te vinden. De Duitse filosoof Immanuel Kant trachtte de moraal buiten de natuur te positioneren, in een wereld van de zuivere rede en morele imperatieven die de toets van geschiktheid als universele wetten hebben doorstaan. Dit idee, schreef Wilson bits, sloeg nergens op: ‘Soms is een idee ongelofelijk – niet omdat het moeilijk te doorgronden is, maar omdat het verkeerd is. Dit idee komt, zo weten we nu, niet overeen met het bewijs van de manier waarop de hersenen werken.’¹³

Ook psychologen hebben echter lang vastgehouden aan het uitgangspunt van de filosofen om de moraal uitsluitend af te leiden uit de rede. De Zwitserse psycholoog Jean Piaget, die zich door de ideeën van Kant liet leiden, betoogde dat kinderen ideeën over moraal opdeden naarmate ze verschillende stadia van geestelijke redenering doorliepen. Lawrence Kohlberg, een Amerikaans psycholoog, bouwde op Piagets ideeën voort en stelde dat kinderen zes stadia van morele ontwikkeling doormaken. Maar zijn analyse was gebaseerd op de ondervraging van kinderen die hun morele redenering moesten beschrijven, en rede was dus het enige wat hij kon waarnemen.

Zelfs primatologen, die uiteindelijk aan de nieuwe visie op de moraal zouden meewerken, werd de mond gesnoerd: onder de funeste invloed van de psycholoog B.F. Skinner beschuldigden diergedragspsychologen iedereen die dieren emoties als empathie toeschreef van antropomorfisme.

Omdat iedereen op het verkeerde spoor zat en de visie van Hume werd genegeerd, verkeerde de studie van de moraal in een soort impasse. ‘Het is verbijsterend dat de studie van de ethiek sinds de negentiende eeuw zo weinig vooruitgang heeft geboekt,’ deed Wilson in 1998 het werk van een hele eeuw af.¹⁴

Een ontwikkeling die de impasse hielp doorbreken was een artikel in 2001 van Jonathan Haidt, een psycholoog aan de universiteit van Virginia. Haidt was zich gaan interesseren voor de emotie van afkeer en was geïntrigeerd geraakt door een verschijnsel dat hij ethische sprakeloosheid noemde. Hij las mensen verhalen voor over een gezin dat zijn hond, toen het beestje was overreden, in de pan deed en vervolgens opat, en over een vrouw die een wc schoonmaakte met de nationale vlag. Zijn proefpersonen walgden naar behoren en hielden zonder meer vol dat dergelijke handelingen verkeerd waren. Maar een aantal van hen kon niet uitleggen waarom ze die mening waren toegedaan, gezien immers het feit dat niemand in de verhalen schade werd berokkend.

Haidt meende dat als mensen hun ethische oordelen niet konden uitleggen, ze klaarblijkelijk niet al redenerend tot die oordelen kwamen.

Deze waarneming bracht hem ertoe een nieuwe visie te ontwikkelen op de manier waarop mensen ethische besluiten nemen. Puttend uit zijn eigen onderzoek en dat van anderen, betoogde hij dat mensen twee soorten ethische besluiten nemen. De ene soort, die hij ethische intuïtie noemde, is afkomstig uit het onbewuste en komt momentaan tot stand. De andere soort, het ethisch redeneren, is een langzamer, achterafproces in het bewustzijn. ‘Ethische oordelen komen als gevolg van ethische intuïties automatisch en moeiteloos in het bewustzijn tot stand. […] Ethisch redeneren is een moeizaam proces, waarin men zich begeeft nadat er een ethisch oordeel is geveld en waarin men op zoek gaat naar argumenten die een al gegeven oordeel ondersteunen,’ schreef hij.¹⁵

De beslissing op basis van ethisch redeneren, die eeuwenlang de welhaast exclusieve aandacht van filosofen en psychologen had gekregen, is volgens Haidt slechts een façade, vooral bedoeld om indruk op anderen te maken met het feit dat men het juiste besluit heeft genomen. Mensen weten feitelijk niet hoe ze hun ethisch intuïtieve besluiten nemen, omdat deze in het onderbewuste worden gevormd en niet voor hen toegankelijk zijn. Als hun dus gevraagd wordt waarom ze een bepaald besluit hebben genomen, zullen ze een heel programma van logisch mogelijke verklaringen doorlopen, de verklaring kiezen die het dichtst in de buurt van de feiten lijkt te komen, en als een advocaat betogen dat dat hun redenering was. Dit is, betoogt hij, de reden waarom ethische ruzies vaak zo fel zijn en onbeslist eindigen. Elke partij draagt advocaatachtige tegenbewijzen voor de argumenten van de tegenstander aan, in de hoop die van mening te doen veranderen. Maar aangezien de tegenstander op intuïtieve wijze, en niet om de door hem aangevoerde redenen, tot zijn stellingname is gekomen, laat deze zich natuurlijk niet overtuigen. De hoop hem door middel van redeneren van gedachten te doen veranderen, is even ijdel als te proberen een hond blij te maken door zijn staart voor hem te laten kwispelen.

Vervolgens ging Haidt onderzoeken hoe het proces van ethische intuïtie werkt. Op basis van een scala van psychologische experimenten betoogde hij dat het intuïtieve proces deels genetisch is – ingebouwd door evolutie – en deels door de cultuur wordt vormgegeven.

De genetische component van het proces creëert waarschijnlijk geadapteerde neurale netwerken of modules in de hersenen. Sommige daarvan roepen mogelijkerwijs universele ethische gedragingen op, zoals empathie en wederkerigheid. Andere maken mensen misschien op de juiste leeftijd vatbaar voor het aanleren van de specifieke ethische waarden van hun samenleving.

Dit leerproces begint al vroeg in het leven. Als ze twee jaar oud zijn, schrijft de psycholoog Jerome Kagan, hebben kinderen al een mentale lijst van verboden handelingen ontwikkeld. Op hun derde passen ze het concept van goed en kwaad toe op dingen en op handelingen. Tussen hun derde en zesde jaar geven ze blijk van schuldgevoelens als ze een norm hebben overtreden. Ze leren ook onderscheid te maken tussen absolute normen en loutere conventies. ‘In de ontwikkeling van hun moraal,’ schrijft Kagan, ‘doorlopen opgroeiende kinderen een algemeen geldende reeks van stadia.’¹⁶

Dat kinderen overal dezelfde volgorde van stadia doorlopen suggereert dat zich een genetisch programma ontvouwt om het aanleren van moraal, waaronder de ontwikkeling van wat Haidt ethische intuïtie noemt, te sturen.

Een dergelijk programma zou iets weg kunnen hebben van programma’s waarvan bekend is dat ze andere belangrijke hersenfuncties bepalen. De hersenen maken na de geboorte veel groei door: ze leggen verbindingen aan en naarmate het jonge kind relevante ervaringen uit de buitenwereld opdoet, verfijnt het zijn neurale circuit. Het zien is één vermogen dat zich op een cruciale leeftijd volledig ontwikkelt, taal is een tweede en ethische intuïtie een derde.

Gebrek aan inzicht en asociaal gedrag worden in verband gebracht met een beschadiging van een bepaald gebied van de prefrontale hersenschors, waarvan het ventromediale deel zich net achter de neusbrug bevindt. Het neurale netwerk in de prefrontale cortex van de hersenen is duidelijk geassocieerd met de culturele vorming van ethische intuïties.

Het bestaan van een speciaal neuraal circuit in de hersenen, voor ethische besluiten, is nader bewijs dat moraal een geëvolueerd vermogen is met een genetische basis. Een bekend geval is dat van Phineas Gage, die in 1848 bij een ongeluk bij de aanleg van een spoorlijn een dunne ijzeren stang in zijn frontale hersenkwab kreeg. Verbazingwekkend genoeg overleefde Gage het ongeluk, maar zijn persoonlijkheid was veranderd. Was hij voorheen een ijverig en verantwoordelijk iemand, nu was hij ‘grillig, oneerbiedig, gaat zich af en toe te buiten aan de grofste godslasteringen (wat voordien niet zijn gewoonte was), toont weinig respect voor zijn collega’s, duldt geen beteugeling of goede raad als dat met zijn wensen botst’, aldus een arts die hem twintig jaar later onderzocht.¹⁷

Specifiekere beschadigingen van de morele gevoeligheid zien we bij patiënten met de ziekte van Huntington. Vreemd genoeg worden deze extreem pragmatisch en vellen ze morele oordelen door alleen maar aan de consequenties te denken en krachtige sociale taboes te negeren. Denk eens aan de situatie dat iemands vrouw zojuist is overleden. Haar lichaam bevindt zich op het echtelijke bed en hij besluit nog een laatste keer geslachtsgemeenschap met haar te hebben. Is dat oké? De meeste mensen zullen zeggen: absoluut niet. Patiënten met Huntington zien geen probleem. Hun gevoel van afkeer, een emotie die bepaalde morele oordelen intensiveert, lijkt merkwaardig relaxed: de meeste mensen die een stuk chocola in de vorm van een hondendrol zien, zullen er geen zin meer in hebben, maar veel Huntington-patiënten zullen het zonder problemen naar binnen schrokken.¹⁸

Het lijkt erop dat er neurale circuits zijn voor moraal en voor afkeer, aangezien een specifieke beschadiging van de hersenen het verlies van elk van beide gedragingen kan veroorzaken. Maar deze gedragingen, hoewel in elke samenleving in de kern zeer gelijksoortig, worden sterk bepaald door cultuur. Als gevolg van culturele verschillen kunnen samenlevingen zeer verschillen als het gaat om de handelingen die ze ethisch toelaatbaar achten. In westerse samenlevingen wordt bijvoorbeeld het doden van een jong kind in het algemeen als moord beschouwd. Maar bij de !Kung San, een volk van jager-verzamelaars in de Kalahariwoestijn in zuidelijk Afrika, is het de morele plicht van de moeder om een misvormd kind en één kind van een tweeling na de geboorte te doden.¹⁹ Een !Kung-moeder moet haar kind overal waar ze heen gaat meenemen en legt zo’n 75 000 kilometer te voet af voordat het kind zelf leert lopen. Aangezien ze ook voedsel, water en spullen moet meevoeren, kan ze geen tweeling dragen. De plicht om één kind van een tweeling te doden en het vermijden van een investering in een zwakzinnig kind met beperkte kansen op overleving, kan ook op een andere manier bezien worden dan als een zedelijk tekort van de !Kung, namelijk als een aanpassing van menselijke ethische intuïties aan specifieke omstandigheden.

Normen van seksuele ethiek verschillen sterk, vooral in regio’s als het Australië van de Aboriginals en het naburige Melanesië, waar de conceptie niet wordt beschouwd als iets dat afhangt van het sperma van de vader en waar mannen daardoor minder jaloers zijn in het geval van seksuele toegang van anderen tot hun partners. Zo werd het sportieve element in wedstrijden ter gelegenheid van kayasa, de feestelijke bijeenkomsten die gehouden worden door mensen op de Trobriand Eilanden tegenover het oostelijke einde van Papoea Nieuw-Guinea, wel een tikje verder doorgevoerd dan in westerse landen gebruikelijk is. ‘Bij een kayasa-krachtproef in het zuiden,’ rapporteert de antropoloog Bronislaw Malinowski, ‘stonden mannen en vrouwen altijd tegenover elkaar. De winnende partij lachte de verliezers vervolgens ceremonieel uit met de typische juichkreet (katugogova) en bestormde de op de grond liggende tegenstanders, waarna de seksuele daad in het openbaar werd uitgevoerd. Bij één gelegenheid, toen ik deze kwestie met een gemengde groep mensen uit het noorden en het zuiden besprak, bevestigden beide zijden expliciet de juistheid van deze verklaring.’²⁰ Zoals Rudyard Kipling eens heeft opgemerkt: ‘De stoutste dromen van Kew/ zijn de feiten van Kathmandu./ En de schanddaden van Clapham/ gelden als kuis in Martaban.’

Maar de overeenkomsten in moraal zijn in het algemeen treffender dan de verschillen. Het fundamentele ethische beginsel van ‘wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’ wordt in alle samenlevingen aangetroffen, evenals een verbod op moord, diefstal en incest. Vele van deze universele ethische principes worden waarschijnlijk gevormd door aangeboren neurale netwerken, terwijl de verschillen voortkomen uit morele leersystemen die meer worden bepaald door de culturele tradities en de specifieke ecologische omstandigheden van een samenleving.

Terugkomend op ethische intuïtie en ethische redenering, de twee fundamentele psychologische processen die aan de moraal ten grondslag liggen, dient zich de vraag aan waarom de evolutie ons zo royaal heeft uitgerust met twee processen, terwijl één al voldoende lijkt. Het meest plausibele antwoord is dat deze twee processen zijn voortgekomen uit verschillende stadia van de menselijke evolutie.

Ethische intuïtie is het oudste systeem, waarschijnlijk aangelegd voordat de mensen hetzij het vermogen tot redeneren hetzij dat van taal verwierven. Na de evolutie van de taal, toen men zijn handelingen aan anderen moest gaan uitleggen en rechtvaardigen, zou zich het ethisch redeneren hebben ontwikkeld. Maar evolutie zou geen dwingende reden hebben gehad om de zeggenschap over individueel gedrag af te staan aan dit nieuwe vermogen, ten koste van de ethische intuïtie die menselijke samenlevingen zo lang had beschermd. De oplossing die zich ontwikkelde, was dat beide systemen werden behouden. Het ethisch intuïtieve systeem blijft onder het bewustzijnsniveau werken en levert zijn snelle oordelen aan het bewustzijn. Het systeem van ethische redenering neemt het vervolgens over en functioneert als een jurist of pr-functionaris om de gegeven ethische input te rationaliseren en iemands handelingen tegenover zichzelf en zijn samenleving te rechtvaardigen.

ETHISCHE INTUÏTIE EN ‘TROLLEY-DILEMMA’S’

Hoewel het ethische-intuïtiesysteem niet toegankelijk is voor het bewustzijn, kunnen intrigerende sporen van de aanwezigheid ervan worden waargenomen in de subtiele ethische exercities die bekendstaan als trolley-dilemma’s. Trolley-dilemma’s, in eerste instantie bedacht door de moraalfilosofe Philippa Foot, zijn ontwikkeld door psychologen die geïnteresseerd waren in het onderzoeken van de onzichtbare ethische regels van het intuïtieve systeem. De dilemma’s zijn volkomen kunstmatig, wat complicaties in het echte leven voorkomt en het ethische besluit dat moet worden genomen zuiver houdt.

In het karakteristieke trolley-dilemma gaat het om een tram of trein die met hoge snelheid op vijf mensen afstormt die, dom genoeg, op het spoor lopen. Pas op het laatste ogenblik worden ze zich van het gevaar bewust maar omdat het spoor tussen steile damwanden door loopt kunnen ze zich niet uit de voeten maken. Iemand die tussen de trein en de vijf mensen in staat, heeft de mogelijkheid hen te redden, maar pas na het nemen van een zeer precair ethisch besluit.

Neem eerst het geval van Denise, die zich bij een wissel bevindt die de trein naar een zijspoor kan omleiden. Er loopt echter een wandelaar op het zijspoor en ook die kan niet aan de trein ontkomen. Zou Denise juist handelen als ze de wissel omgooide en de trein naar een ander spoor leidde zodat ze vijf mensen redt maar er één doodt?

Ethici mogen over het juiste antwoord redetwisten, psychologen zijn meer geïnteresseerd in de praktische vraag welk antwoord de meeste mensen feitelijk geven. Marc Hauser, een psycholoog aan Harvard University, heeft de vraag op zijn website gesteld. Toen hij, nadat een paar duizend mensen de test hadden gedaan, de resultaten optelde constateerde hij dat negentig procent het oké vond als Denise de wissel omgooide.

De proefpersonen werd vervolgens gevraagd na te denken over het dilemma van Fred. Fred staat op een brug over de spoorlijn. Hij kan de vijf mensen op het spoor redden door een zwaar voorwerp voor de trein te gooien zodat deze moet afremmen. Zo’n object staat nu net naast hem: een gezette man. Mag Fred de man voor de trein gooien en hem doden om de vijf te redden?

Slechts tien procent van de respondenten in Hausers onderzoek meenden dat het oké was als Fred de man doodde.

Toen kwam de interessantste vraag: waarom is de actie van Denise oké, en die van Fred niet, terwijl het uiteindelijke resultaat in beide gevallen identiek is: één leven opgeofferd om vijf levens te redden?

Circa zeventig procent van de respondenten was niet in staat een plausibele reden voor het onderscheid aan te voeren. ‘Het feit dat de meeste mensen geen idee hebben waarom ze een onderscheid tussen deze twee gevallen maken, versterkt de gedachte dat de mensen geneigd zijn ethische oordelen te vellen zonder zich bewust te zijn van de onderliggende principes,’ schrijft Hauser.²¹ Hij vestigt ook de aandacht op het probleem dat dit resultaat oplevert voor degenen die denken dat alle moraal aangeleerd is. Want als mensen de reden voor hun ethische besluiten niet kunnen verwoorden, hoe kunnen ze die dan aan anderen overbrengen?

Het mooie van de trolley-dilemma’s is dat ze laten zien hoe de ethische intuïtie werkt op manieren waarvoor het ethischerationaliseringsproces geen plausibele verklaring kan bedenken. Dit geeft een diepgaand inzicht in de verborgen regels volgens welke het ethisch-intuïtieve proces opereert.

Hauser en zijn collega’s hebben drie van deze regels, door hen het contactbeginsel, het intentiebeginsel en het actiebeginsel genoemd, beschreven. (Door filosofen zijn deze principes onder andere namen beschreven.)

Het contactbeginsel is wellicht het meest fascinerende, omdat dat het primitiefste lijkt. Het is simpelweg een taboe op het toebrengen van lichamelijk letsel. Vermoedelijk is het in de neurale circuits van de geest ingeprent lang voor de uitvinding van speren of pijlen die mensen op een afstand konden doden. Het contactbeginsel kan ook ten grondslag liggen aan de reden waarom ethische situaties die zich voor onze ogen afspelen, dwingender zijn dan die op een afstand. Als we een gewond kind langs de kant van de weg zien liggen, weten we dat we moeten stoppen en helpen. Maar als we een advertentie zien waarin geld wordt gevraagd voor het herstel van een kind met een hazenlip in een ver land, is het acceptabel de bladzijde om te slaan.

Het contactbeginsel verklaart ook voor een deel de reden waarom mensen bij het ethische dilemma van Fred zeggen dat het verkeerd is als hij de dikke man op het spoor duwt om de vijf mensen te redden. In het dilemma van Denise leidden haar acties tot de dood van de wandelaar op het zijspoor, maar er vond geen persoonlijk contact tussen haar en de omgekomen wandelaar plaats.

Een andere manier om het contactbeginsel te begrijpen is om bij het dilemma van Fred aan te nemen dat, behalve Fred zelf, alle mensen vervangen zijn door chimpansees. Is het oké als Fred een dikke chimp van de brug duwt om vijf chimps op het spoor te redden? De meeste mensen vinden van wel. Het taboe op het met je blote handen doden van een mens wordt niet langer opgeroepen. Merkwaardigerwijs noemden diverse proefpersonen op de vraag waarom ze Denise’s actie wel oké vonden en die van Fred niet, wel het punt van het fysieke contact maar verwierpen ze dat als voldoende reden voor het onderscheid. ‘Kenmerkend was dat de proefpersonen het relevante beginsel dat ze hadden toegepast wel konden verwoorden maar dat ze niet bereid waren dat als moreel geldig te onderschrijven,’ schrijft Hauser.²²

Er is nog een andere verborgen regel van intuïtieve ethiek in de dilemma’s van Denise en Fred te onderscheiden, namelijk het intentiebeginsel. Denise voorzag weliswaar dat de wandelaar op het zijspoor zou omkomen, maar het was niet haar intentie. De dood van de wandelaar was een te voorzien gevolg, maar niet het gewenste resultaat van haar actie. Terwijl Fred de dood van de gezette man, als hij die voor de trein duwt, wel in de zin heeft of in elk geval wel rekening moet houden met de waarschijnlijkheid van de dood van de man in zijn voorgenomen actie. Het ethisch-intuïtieve proces maakt een duidelijk onderscheid tussen bedoeld letsel, wat niet oké is, en letsel dat slechts is voorzien, wat verdedigbaar kan zijn. De complexiteit van dit onderscheid, dat de meeste mensen niet onder woorden kunnen brengen, suggereert dat er een aangeboren regel in werking is, een regel waartoe het bewustzijn evenmin toegang heeft als tot de regels die grammaticale zinnen voortbrengen.

Een derde verborgen regel, het actiebeginsel, is dat letsel veroorzaakt door een concrete actie als erger wordt gezien dan letsel als gevolg van nalatigheid of niet-handelen. Stel dat Fred over een hefboom beschikt waarmee hij de dikke man voor de trein op het spoor kan laten vallen. (De truc met de hefboom moet voorkomen dat het intuïtieve contactbeginsel in werking treedt.) Vervolgens heb je Jeff, wiens hefboom het tegenovergestelde doet: die voorkomt de anders onvermijdelijke val van de dikke man op het spoor. Freds handeling om de hefboom te gebruiken en Jeffs verzuim om dat te doen hebben exact hetzelfde effect: de dikke man sterft maar de vijf mensen worden gered. Niettemin vinden mensen Jeffs verzuim veel acceptabeler dan Freds handeling. In dit geval kunnen de meeste proefpersonen het werkzame intuïtieve beginsel onder woorden brengen.

Het ethisch-intuïtieve proces voorziet iedereen van het neurale mechanisme om ogenblikkelijke ethische besluiten te kunnen nemen, zonder beoordeling door het systeem van ethische redenering. Het is duidelijk hoe gunstig een dergelijk systeem zou zijn geweest in de tijd dat onze voorvaderen jager-verzamelaars waren en in een fractie van een seconde beslissingen op leven en dood moesten nemen. Dit ogenblikkelijke proces is ook nuttig in samenlevingen van nu. Ongetwijfeld is het sociale weefsel sterker als iedereen een onmiddellijke kennis heeft van wat goed is en kwaad. Maar maakt het beschikken over een onmiddellijk systeem om ethische besluiten te nemen dat niet toegankelijk is voor het bewustzijn iemand niet tot een verachtelijke robot? Niet echt; een individu kan het souffleren van het apparaat altijd negeren. Bovendien wordt het ethisch-intuïtieve proces, zoals hiervoor gesteld, bepaald door cultuur, dat wil zeggen: de opvoeding en het ethische onderricht dat iemand in zijn jeugd krijgt. Zoals in het volgende hoofdstuk wordt beschreven, speelt religie hierbij een centrale rol. Dat geldt ook voor de leeftijdgenoten en de ouders van een kind. Al deze invloeden werken mee aan de vorming van een pakket aangeboren morele gedragingen volgens de specifieke waarden van iedere samenleving.

Deze waarden worden bepaald door traditie en in laatste instantie door het collectieve gedrag dat iedere samenleving nodig heeft om in haar specifieke omgeving te overleven. Ze kunnen daarom tussen samenlevingen onderling verschillen. De menselijke natuur, in het algemeen beschouwd als overal hetzelfde, moet meer afhangen van de permanente kenmerken van het morele gedrag van elke samenleving en daarom van de aangeboren morele gedragingen. Wat voor gedragingen zijn dit en waar komen ze vandaan?

DE OORSPRONG VAN ETHISCHE GEVOELENS

In zijn boek The Descent of Man, verschenen in 1871, wijdde Darwin twee hoofdstukken aan de evolutie van de moraal. Zijn betoog is lange tijd door veel biologen verworpen, maar het liep vooruit op veel van wat vandaag de dag als gangbare wijsheid geldt.

Darwin betoogde dat groepsvorming ontstond als verdediging tegen roofvijanden en dat dieren die zich met dit doel tot een groep vormden, hun gedrag jegens elkaar zouden moeten matigen. ‘Alle dieren die in een groep leven en die zich gezamenlijk verdedigen of hun vijanden aanvallen, moeten in zekere mate loyaal zijn aan elkaar; en die welke een leider volgen, moeten in zekere mate gehoorzaam zijn,’ schreef hij.²³

De sociale instincten zouden zich, betoogde Darwin, ontwikkelen vanuit eenvoudige emoties zoals de band tussen ouder en kind en elk sociaal dier zou, zodra het voldoende intellectuele vermogens had ontwikkeld, een moraal verwerven. Hij zag geen onderscheid tussen de sociale instincten bij dieren en bij mensen, maar bij menselijke samenlevingen, veronderstelde hij, zouden de instincten worden versterkt door de behoefte van mensen aan goedkeuring van hun gelijken, en de ‘wroeging, het berouw en de spijt of de schaamte’ die volgt wanneer men de waardering van zijn gelijken verspeelt.

Darwin wierp vervolgens het probleem op dat een altruïstisch iemand die zijn leven voor de gemeenschap gaf, geen of in elk geval minder kinderen zou nalaten dan minder heldhaftige mensen. Hoe kon de overgeërfde aard van altruïstisch gedrag op die manier ooit algemener worden?

Een eeuw later beantwoordde de bioloog William Hamilton die vraag, althans voor kleine gemeenschappen van verwante individuen. In zijn theorie van verwantenselectie verklaarde Hamilton dat het wat natuurlijke selectie betreft net zo gunstig is ervoor te zorgen dat de genen van je verwanten overgaan naar de volgende generatie als je eigen genen door te geven. Omdat je broer gemiddeld genomen voor de helft dezelfde genen heeft als jij, zou je je genen voor altruïsme dus evengoed de volgende generatie in kunnen krijgen door de levens van twee van je broers te redden als door je eigen leven te redden.

Maar Darwins antwoord is, ondanks Hamiltons specifiekere formulering, nog altijd van groot belang. In de eerste plaats schreef Darwin dat ‘goed doen jegens anderen – wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet – de grondslag van de moraal is’. Iemand die dit principe volgt en daardoor zijn leven geeft, zou algemeen bewonderd worden en andere leden van zijn stam tot heldenmoed inspireren. ‘Zo zou hij zijn stam veel beter van dienst zijn dan door nageslacht voort te brengen met een aanleg tot overerving van zijn eigen hoogstaande karakter,’ schreef Darwin.

Het tweede deel van Darwins antwoord stelde een kwestie aan de orde die nu bekendstaat als groepsselectie, het idee dat genen algemener kunnen worden als ze een voordeel bieden aan groepen mensen in plaats van alleen aan individuen. Darwin was niet op de hoogte van het bestaan van genen en zou het probleem dus niet in die specifieke termen voor zichzelf hebben kunnen formuleren. Niettemin beschreef hij een proces dat, als het zich voordoet, direct laat zien hoe de genen die aan de moraal en andere aspecten van menselijke groepsvorming ten grondslag liggen, algemener hebben kunnen worden.

Maar Darwins visie werd meer dan honderd jaar lang verworpen als gevolg van diverse intellectuele oogkleppen die men pas in de afgelopen jaren is gaan afdoen.