PRIVACY

Rudie Kagie

Privacy

Hoe Nederland verandert in een controlestaat

2010
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Rudie Kagie

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Typografie binnenwerk KM Grafisch Werk, Amsterdam

Drukker Bariet, Ruinen

ISBN 9789025435738

D/2010/0108/935

NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl

Bespioneren, gluren, snuffelen

Terwijl buiten een uitbundig zonnetje de lente inluidt, staat binnen een ambtenaar zich er terdege van bewust te wezen dat hij in de herfst van zijn carrière bij de rijksoverheid verkeert. De man spreekt heel zacht. Bijna fluisterend schetst hij wat zijn werk bij de afdeling Bezwaarschriften van het belastingkantoor in Apeldoorn inhoudt. Hij legt uit dat hij uit hoofde van zijn functie inzage heeft in computergegevens over het inkomen, spaartegoeden en de gezinssamenstelling van elke meerderjarige Nederlander. ‘Probeer of het mogelijk is om je op geheimhoudingsplicht te beroepen,’ reageerde zijn chef op de mededeling dat het Haagse gerechtshof hem als getuige wilde horen. En nu staart de man bedremmeld naar de punt van zijn schoenen. Hij weet niet goed wat hem te doen staat: zwijgen of leeglopen. De vrouwelijke rechter buigt zich voorover naar de getuige en knikt hem bemoedigend toe. Geheimhoudingsplicht of niet, ze wil graag horen hoe in dit specifieke geval een buitenstaander vertrouwelijke informatie aan de fiscus wist te ontfutselen. Een diepe zucht is het antwoord. Het is allemaal zo lang geleden alweer.

De feiten dan maar. In het voorjaar van 2003 werd de ambtenaar weken achtereen regelmatig gebeld door een zekere Patrick Walker, die zich uitgaf voor een collega van de belastingdienst in Groningen. ‘Ik had geen reden om te twijfelen aan de juistheid van zijn verhaal. De belastingen hebben inderdaad een vestiging in Groningen. Ik heb het opgezocht in ons systeem. Er werkt op het kantoor in Groningen inderdaad iemand met de naam Patrick Walker,’ zegt de man uit Apeldoorn. Daar komt bij dat het netwerk bij de belastingdienst helaas nogal eens platligt. De vlijtige employé die het dossier op tijd rond moet hebben, grijpt in zo’n geval de telefoon. Zo ook Patrick, ‘een ongelooflijk gladde prater’ en ‘een handige donder’, volgens de man. ‘Hij wekte de indruk dat hij alle gegevens voor zich had liggen, maar er ontbrak steeds één stukje van de puzzel: een geboortedatum, het sofinummer, een adres. Naarmate hij vaker belde, werden onze gesprekken vertrouwelijker. Hij vroeg of ik een leuk weekend achter de rug had, hij informeerde naar mijn vakantieplannen. Ik verkeerde in de veronderstelling dat ik een aardige collega aan de lijn had.’ Wat precies het omslagpunt was, weet de ambtenaar niet meer, maar vaststaat dat hij de telefoontjes uit Groningen op zeker moment zat was.

Op de tweede rij van de vrijwel lege publieke tribune in de Haagse rechtszaal knabbelt Michel Kraay onverstoorbaar op een Mars. Patrick Walker was een van de pseudoniemen waar hij zich achter verschool toen het vergaren van ‘handelsinformatie’ zijn specialisme was. Met gemak babbelde hij honderdvijftig sofinummers op een dag los. UWV, FIOD, het bevolkingsregister, de Dienst Wegverkeer, de Centrale Recherche Informatiedienst, de Sociale Dienst – trouwhartig verschaften ze allemaal de persoonlijke details waar de beminnelijke stem van die handige donder naar hunkerde. Wacht, liet de Apeldoornse getuige zich daar ontvallen dat hij zijn medewerking aan zijn ‘collega’ uit Groningen staakte naarmate argwaan de overhand kreeg? Welles, nietes, of toch. ‘Na een paar weken radiostilte gingen we gewoon op de ou de voet verder,’ sist Michel Kraay vanaf rij twee zijn buurman in het oor. ‘Ik verdraaide mijn stem en noemde een andere naam. Hij had niet in de gaten dat hij met een oude bekende van hem sprak. Hij gaf me alle informatie waar ik om vroeg.’

Inzicht in de psyche van de rijksambtenaar is een vereiste voor wie hem tot het afstaan van persoonsgegevens wil verleiden, wist Michel Kraay. Volgens hem ondergaat het gros van de mensheid arbeid eerder als vreugdeloze plicht dan als middel tot zelfverwezenlijking. Een mens die van zijn werk is vervreemd, zal veel voldoening kunnen putten uit het helpen van een (al dan niet fictieve) collega. Uit de glimlach of het schouderklopje dat daarmee wordt geoogst, spreekt waardering, een onmisbare maar helaas wat schaars geworden impuls voor menigeen die zijn dagen binnen de vier muren van een anonieme organisatie moet slijten.

In een idealistische bui bedacht Michel Kraay verder dat zijn slim ingeklede, met een gordijn van smoezen gecamoufleerde verzoeken om informatie niemand in gewetensnood konden brengen. Wat niet weet, wat niet deert. Het sterkte hem in zijn overtuiging dat hij goed bezig was, temeer omdat zijn speurwerk tal van frauduleuze praktijken aan het licht had gebracht. De samenleving mocht hem dankbaar zijn. De privégegevens die Kraay bij elkaar sprokkelde, werden vooral gebruikt bij het opstellen van rapportages over kredietwaardigheid van personen of bij ‘verhaalsonderzoek’ dat moet uitwijzen in hoeverre iemand kapitaalkrachtig genoeg is om financiële schade op te kunnen verhalen. Handelsinformatie is een miljoenenbusiness. De opdrachtgevers zijn gerenommeerde advocaten- en notariskantoren, curatoren, verzekeraars, het bankwezen, incassobureaus en in een enkel geval zelfs de rijksoverheid.

Achteraf zou Michel Kraay verklaren dat hij zich nimmer realiseerde dat hij zich met illegale praktijken onledig hield. Toen een arrestatieteam hem op 15 april 2003 van zijn bed lichtte, dacht hij in eerste instantie aan een misverstand. Bijna een halfjaar zat hij in het Huis van Bewaring in Zoetermeer. Op 9 oktober 2003 veroordeelde de rechtbank in Den Haag hem wegens ‘oplichting’ tot een jaar cel, waarvan zes maanden voorwaardelijk. Voor zover bekend is hij tot dusver de enige Nederlander die op grond van de wet op de privacy werd veroordeeld tot een gevangenisstraf.

Na het uitzitten van zijn straf was hij allerminst van plan om het stilzwijgen te bewaren over het complot dat naar zijn stellige overtuiging tot doel had om hem als zondebok te laten boeten voor praktijken waar duistere machten tot op hoog niveau hun voordeel mee deden. Voor het soort werk dat hij deed, was een netwerk nodig. Zonder opdrachtgevers kon hij niet aan de slag. In zekere zin waren die allemaal medeplichtig, want ze moeten begrepen hebben dat het ging om vertrouwelijke informatie die langs de legale weg niet te achterhalen was. Zelfs landsadvocaat Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn profiteerde van zijn speurzin, getuige de fax die recherchebureau Mariëndijk te Zoetermeer op 15 oktober 2001 ontving. ‘Geachte heer, Namens de Staat der Nederlanden (ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer) vraag ik uw aandacht voor het volgende. De Staat heeft een vordering van f 263.939,65 op […], geboren te Tilburg. Het ministerie verzocht mij nogmaals onderzoek te laten verrichten naar de financiële positie van betrokkene. Gaarne verneem ik of u hiertoe bereid bent en zo ja, wat de kosten zijn en binnen welke termijn het onderzoek kan worden afgerond.’

Mariëndijk was zijn belangrijkste opdrachtgever geweest. Anderhalf jaar stond Michel Kraay er op de loonlijst en leerde hij er de fijne kneepjes van het vak. Toen hij daarna als kleine zelfstandige verderging, schoof het bureau hem tientallen uitzoekklussen per week toe. Na zijn arrestatie werd aanvankelijk ook Mariëndijk vanwege het ‘met valse naam en met valse hoedanigheid bewegen van rijksdiensten tot het afgeven van gegevens’ verdacht van oplichting. De conclusie van het Openbaar Ministerie dat het hier ‘een organisatie met als oogmerk het plegen van een misdrijf’ betrof, nam de rechtbank niet over. De twee directeuren en medewerkers van Mariëndijk kwamen weg met taakstraffen van zestig tot tachtig uur. De officier van justitie ging tegen de milde straffen in hoger beroep en het eindigde ermee dat de heren werden vrijgesproken.

Tijdens de behandeling van het hoger beroep zou Mariëndijk-directeur Dennis E. de mantra herhalen waar hij zijn justitiële ondervragers eindeloos mee confronteerde: ‘Ik heb nooit iemand opgelicht en ik heb nooit een valse naam gebruikt. In een aantal gevallen werd een door curatoren aangevraagd onderzoek niet uitgevoerd zoals zou moeten, maar daar zijn wij niet verantwoordelijk voor. Ik vroeg me wel eens af hoe bepaalde informatie boven water was gekomen, maar er was niemand die daar antwoord op kon of wilde geven.’ Het is dat publiek bij een rechtszitting wordt geacht geen mond open te doen, anders had Michel Kraay de spreker dolgraag willen interrumperen. ‘O, wat een liegbeest,’ fluisterde hij vanaf het houten bezoekersbankje op de tweede rij. ‘De directeur wist precies wat onze werkwijze was. We gingen geregeld met elkaar eten en dan werden de trucs om aan informatie te komen uitgewisseld.’

‘U hield zich bovendien bezig met geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens zonder dat te melden,’ vervolgde de rechter, bladerend in het omvangrijke dossier.

‘Klópt,’ antwoordde Dennis E., ‘maar de Wet Bescherming Persoonsgegevens zit zo verschrikkelijk ingewikkeld in elkaar dat je er niet direct wijs uit wordt. Tegenwoordig voldoet ons bedrijf aan alle regels en eisen.’

Tegenover het webmagazine Netkwesties had directeur E. het ‘te gek voor woorden’ genoemd dat geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens aan allerlei beperkingen onderhevig is. Circa honderd bureautjes in Nederland zien kans om in het kader van ‘handelsinformatie’ databestanden te openen die voor anderen gesloten blijven, maar volgens Dennis E. ligt de branche nu zwaar onder vuur. ‘Vragen staat vrij, zou je zeggen, maar dat geldt niet voor ons. Wij mogen geeneens brieven naar het GAK [Gemeenschappelijk Administratiekantoor, een voorloper van het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)] sturen om vragen te stellen over een persoon. En we moeten iedereen inlichten als we van hen gegevens verzamelen om te bekijken of ze kredietwaardig zijn. Als we bijvoorbeeld het openbare faillissementsregister raadplegen over een persoon, dan moeten we hem daarover een briefje sturen. Moeten we straks nog mensen op de hoogte brengen van het feit dat we hun nummer in de telefoongids hebben opgezocht? Het wordt steeds meer onwerkbaar. Als je tegen een oplichter zegt: we gaan bekijken of je een oplichter bent, dan heeft het natuurlijk geen zin.’

De zaak tegen Mariëndijk werd aan het rollen gebracht nadat een vrouw met betalingsproblemen stomtoevallig een onderzoeksrapport met al haar persoonlijke gegevens in handen kreeg. Het document liet geen detail onvermeld: het sofinummer, rekeningnummers en banksaldi, kredietregelingen bij uitkeringsinstanties, bezit van aandelen, merk, type en kleur van de auto, alsmede het feit dat de vrouw voor slechts vijftien procent arbeidsgeschikt was en een herkeuring had aangevraagd. De grove schending van de privacy rechtvaardigde het indienen van een klacht bij het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP), dat in de zomer van 2002 zojuist had besloten zijn opsporingsbevoegdheden wat meer inhoud te geven. Kort daarop, in september 2002, vielen functionarissen van de politie, het CBP en het Nederlands Forensisch Instituut het kantoor in Zoetermeer binnen. Duizenden documenten en de complete digitale administratie werden in beslag genomen. Pas later snapte Michel Kraay waarom Mariëndijk hem vanaf het najaar van 2002 een veelvoud van het aantal klussen toeschoof dat hij gewend was. In het kader van justitieel onderzoek werd de telefoon van het kantoor in Zoetermeer afgetapt. Door zo veel mogelijk werk uit te besteden hoopte de firma zelf buiten schot te blijven. Dat lukte in zoverre dat binnen tien dagen voldoende bewijslast uit de vanaf het huisadres van Kraay gevoerde telefoontjes viel te peuren om de man op te pakken. Tegelijkertijd kwam het CBP met een rapport waarin bureau Mariëndijk decent (ongetwijfeld vanwege de privacy) werd aangeduid als ‘bureau X’. De conclusies waren minder terughoudend. Bureau X had ‘onrechtmatig, onbehoorlijk en onzorgvuldig persoonsgegevens verwerkt in het kader van het samenstellen van rapportages van verhaalsinformatie’.

In het strafdossier tegen Kraay waren de uitgetikte teksten opgenomen van de door de politie afgetapte telefoongesprekken. Het bleek een koud kunstje om met een smoes informatie aan het bankwezen of overheidsdiensten te ontfutselen. Zo belde Kraay op vrijdag 4 april 2003 onder de naam Peter van Nelzen met Staal Bankiers in Den Haag. Volgens de bijlage van het proces-verbaal ontspon zich de volgende dialoog.

Michel: ‘Met Peter, hoofdkantoor. Kunt u een dingetje nakijken, ik heb een storing.’

Hij wordt doorverbonden en vraagt debet- of creditstand. Medewerker: ‘En ik spreek met?’

Michel: ‘Van Nelzen van het hoofdkantoor. Het gaat om een opname van 1000 euro.’

Medewerker: ‘Ik verbind u even door met meneer Temmink, uw relatiemanager.’

Michel: ‘Wacht effe, je spreekt niet met de klant zelf, maar met een collega.’

Medewerker: ‘Een collega, aha, dat hoorde ik effe niet. Hij staat in ieder geval debet, bijna zesduizend euro.’

Michel: ‘O ja, die hebben ze al uit handen gegeven. Dan heb ik er hier nog een.’

Het dossier Mariëndijk leert dat duistere machten het op de privacy van de nietsvermoedende burger hebben gemunt. Het is een troostrijke gedachte dat aan het bemachtigen van persoonsgegevens een pittig prijskaartje hangt. Zo kost het minimaal honderdvijfenzeventig euro als u het sofinummer wilt achterhalen van de kwelgeest met wie u financieel in de clinch ligt. Honderdvijfenzeventig euro, en dan weet je nog niks. Schaarste drijft de prijs op. Er zou pas reden zijn om het begrip privacy écht ten grave te dragen als persoonsgegevens altijd en voor iedereen gratis te grabbel lagen. Maar het zou dan niet meer gaan om gegevens die iemand interesseren. Zolang privacygevoelige informatie geld waard is, bestaat er nog hoop. Dat er, zoals in de zaak tegen Mariëndijk naar voren kwam, door de beheerders niet altijd zorgvuldig met de gegevens wordt omgesprongen, geeft te denken. De Haagse advocaat E. Deen, die de verdediging van Mariëndijk voerde, slaagde er allerminst in om de ongerustheid weg te nemen. ‘Veel instanties doen helemaal niet moeilijk over het verschaffen van informatie,’ zei de raadsman. ‘Als ik opbel naar een bank en ik vraag naar iemands rekeningnummer, dan krijg ik dat meestal gewoon. Soms met het saldo erbij.’

Consumenten zelf lijken zich evenmin altijd bewust dat niemand hen kan verplichten meer over zichzelf prijs te geven dan redelijk is. Directeur Joop Lobstein van het Bureau Krediet Registratie (BKR) in Tiel heeft de indruk dat steeds meer werkgevers van sollicitanten verlangen dat die het BKR-rapport overleggen waaruit blijkt hoe kredietwaardig ze zijn. Ruim negentigduizend Nederlanders vragen jaarlijks een afschrift van hun BKR-dossier op. ‘Als iemand zijn BKR-gegevens bij ons opvraagt en die bij zijn buurman in de brievenbus stopt, dan is dat onze verantwoordelijkheid niet,’ reageert Lobstein droogjes.

Probleem is dat de privacy zelden tot nooit op vrijwillige basis wordt ingeperkt. De afbrokkeling van de persoonlijke levenssfeer is een sluipend proces. Vaak wordt pas achteraf, als het te laat is om een maatregel terug te draaien, duidelijk dat iets nieuws is bedacht om de burger in de gaten te houden. De veelgehoorde opvatting dat ‘veiligheid boven privacy gaat’ won internationaal terrein nadat terroristische aanslagen op dinsdag 11 september 2001 niet alleen in de Verenigde Staten, maar ook in de rest van de wereld het sociaal klimaat veranderden. Zoals het was, zou het voorlopig niet meer worden. Een belangrijke omslag was dat opsporingsdiensten niet langer gegevens begonnen te verzamelen op het moment dat er een reden was om een individu te verdenken, maar dat ze voortaan zo veel mogelijk informatie over alles en iedereen in hun database wilden hebben. Mocht een onverlaat in de fout gaan, dan ligt er mogelijk alvast wat belastend materiaal dat tegen hem kan worden ingebracht. Daarom komen er steeds meer bewakingscamera’s bij. Alles wat de burger belt (via de mobiele en vaste telefoon), surft over internet, reist (als kaarthouder met de OV-chip, of per vliegtuig), per creditcard of pinpas afrekent of uit de bibliotheek leest, wordt geregistreerd en opgeslagen. Nederland behoort met de Verenig -de Staten en Groot-Brittannië volgens de vooraanstaande organisatie Privacy International tot de drie landen waar de persoon -lijke levenssfeer de afgelopen jaren het meest rigoureus werd ingeperkt.

Bespioneren, gluren, snuffelen: voor slachtoffers is het vooral vervelend om object te zijn van stiekem gedoe. Wie in de gaten wordt gehouden, is daar graag van op de hoogte. Als privacy wordt bedreigd, is het goed te weten waarom, hoe, door wie en wanneer dat gebeurt. Privacy is kortom typisch zo’n onderwerp dat smeekt om van zo veel mogelijk kanten te worden belicht. In een boek, bijvoorbeeld, opdat straks niemand kan volhouden dat hij van niets wist.

De laatste volkstelling

Tegen de uitvinding van de babyfoon viel minstens één bezwaar in te brengen. ‘Veel baby’s van nu zullen straks verklaren dat ze vanaf hun vroegste jeugd stelselmatig werden afgeluisterd,’ voorspelde de Bescheurkalender van Kees van Kooten en Wim de Bie in 1974. Op dat moment was het een hoogst actuele grap. Privacy was aan het begin van de jaren zeventig nog een begrip dat even moest worden toegelicht voordat mensen snapten wat ermee werd bedoeld. Privacy was iets nieuws. Toch werd het fenomeen meteen al bedreigd. Althans: zo dacht een deel van de bevolking erover. De jaren zeventig waren een activistisch tijdperk. Een van de prangende thema’s die actievoerders op de been brachten was een plan van de overheid om neuzen te gaan tellen: per provincie, per stad, per dorp, per straat, per woning, per huishouden. Dit voornemen riep verrassend felle emoties bij de burgerij op. De tijd was kennelijk rijp voor een nationaal verzet tegen iets wat als een aantasting van de persoonlijke levenssfeer werd beschouwd.

De jaren vijftig hadden in het teken van de wederopbouw gestaan. De jaren zestig gingen de geschiedenis in als het ludieke decennium waarin een protestgeneratie de oorlog verklaarde aan het burgermansfatsoen dat een schoongeschrobde stoep hoger aansloeg dan een onafhankelijke mening. En de jaren zeventig werden gekenmerkt door wantrouwen tegen de alom aanwezige overheid en de gevestigde orde. Het alternatieve, hippe volkje was voor weinig dingen bang, maar zag de nieuwe verworvenheden constant bedreigd door betuttelende machten. Het dragen van lang haar bij mannen gold als een statement (en was geen aanbeveling voor wie een baan bij overheid of bedrijfsleven ambieerde). De opkomst van de commune viel samen met de behoefte om te experimenteren met andere samenlevingsvormen dan het traditionele gezin. Provo maakte een lange neus naar het gezag. Ieder mens had het volste recht om het leven te leiden dat bij hem of haar paste, ongeacht conventies of wat anderen van de afwijkende levensstijl vonden. Achteraf zou de aankondiging in 1970 van een nationale volkstelling een schoolvoorbeeld van ongelukkige timing blijken. Slechter had werkelijk niet gekund. De liberale geesten waren doodsbenauwd dat hogere machten het op pas verworven vrijheden hadden gemunt.

Een storm van protest stak op: onder het mom van volkstelling dreigde het ‘individu’ (dit leek wel een net ontdekt begrip, ineens draaide alles om het individu) te worden gereduceerd tot een ‘getal’. De volkstelling groeide uit tot een symbool van zo’n beetje al het kwaad waar links Nederland zich tegen keerde. Waarom moest zo nodig in kaart worden gebracht waar, hoe en met z’n hoevelen onder één kap de burgers woonden? Dat ging ‘Den Haag’ toch zeker niets aan? Of was privacy soms ineens een misdaad? De sussende mededeling van hogerhand dat de door de burgers met een bijgeleverd potloodje zelf ingevulde gegevens anoniem via ponskaarten door computers zouden worden verwerkt, had bij een deel van de achterban hetzelfde effect als een rode lap op een stier. Ponskaarten en computers – was het niet immoreel om de machine hoger aan te slaan dan de mens?

De bezwaren die aan het begin van de jaren zeventig tegen de volkstelling werden opgeworpen, laten zich veertig jaar later lezen als berichten uit de tijd waarin trams door paarden werden voortgetrokken. De computer was nog allerminst het handige hulpmiddel dat tegenwoordig in de meeste huishoudens aanwezig is. Computers waren log, ingewikkeld en onbetaalbaar. Menigeen beschouwde de computer niet als vriend, maar als vijand van de vooruitgang. De computer maakte immers de weg vrij voor een digitale infrastructuur om tientallen miljoenen gegevens te verzamelen, rubriceren en combineren. En die mogelijkheid bracht, zo was de redenering in 1970, George Orwell opeens griezelig dichtbij. De naam van de schrijver was het synoniem geworden voor diens in 1949 geschetste angstvisioen dat lezers van de roman 1984 (‘Big Brother is watching you’) ’s nachts uit de slaap hield. In een land waar de overheid de burgers voortdurend en overal controleerde, wilde een weldenkend mens niet wonen.

Daar kwam bij dat de Tweede Wereldoorlog in 1970 nog maar een kwarteeuw verleden tijd was. Veel landgenoten die de Duitse bezetting aan den lijve hadden ondervonden, waren bevreesd voor elk overheidsingrijpen dat in de richting van een totalitair regime ging. Toen voor het eerst over de wenselijkheid van een identificatieplicht werd gesproken, riepen verontwaardigden dat dit in de buurt van een Ausweis kwam. De Duitse bezetters inspecteerden de kaartenbakken bij de burgerlijke stand om de Joodse identiteit van landgenoten vast te stellen. Reden voor de publicist Martin van Amerongen (die meestal gelijk had, maar deze keer niet) om in 1970 in Vrij Nederland de ‘gegarandeerde, absolute waterdichtheid’ van het systeem waarmee de gegevens van de aangekondigde volkstelling zouden worden verwerkt, te betitelen als ‘levensgevaarlijk, gezien onze recente ervaringen met de – dankzij het goed geoliede mechaniek van onze bevolkingsadministratie foutloos uitgevoerde – arbeidsinzet en de vakbekwame oplossing van het Joodse vraagstuk’.

In een rechtstreeks door de radio vanuit de Amsterdamse RAI uitgezonden discussiebijeenkomst riep de eminente anarchist Ar thur Lehning in 1970 dat de volkstelling bewees dat Nederland aan het afglijden was naar ‘een totalitaire maatschappij’. Het uiteindelijke streven van de overheid zou bestaan uit onbeperkte observatie van burgers, een toestand die volgens Lehning het gevolg was van ‘de vrijwillige dienstbaarheid aan de autoriteit van de onderdanen, die slechts één woord – het woord “neen” – behoeven te zeggen om aan deze hele ondemocratische, totalitaire onzin een einde te maken’.

De schrik zat er stevig in. Kritische experts legden uit dat je ‘databestanden’ (nog zo’n nieuw woord destijds) kunt vergelijken met ‘informatiepakhuizen waar honderdduizenden, miljoenen of misschien wel miljarden privégegevens liggen opgeslagen’. Koppeling van verschillende bestanden zou een secuur profiel van iemand kunnen opleveren. En omdat het technisch mogelijk was, zou het ongetwijfeld gebeuren. Een huiveringwekkend perspectief.

In het catalogiseren en langdurig bewaren van informatie bespeurden ethici een breuk met het individuele ‘recht op zelfstandig doen en laten’ dat in de westerse wereld eeuwenlang vanzelfsprekend was geweest. Zo stelde de Britse staatsman William Pitt sr. in 1763 dat in een beschaafd land iedereen, arm of rijk, het recht heeft om in ‘zijn hut’ het hoofd te bieden aan alle machten van de Kroon. ‘Het moge een bouwvallige hut zijn; het dak moge wankelen; de wind moge door het huis waaien; de regen moge naar binnen dringen – maar de koning van Engeland mag niet naar binnen gaan; al zijn strijdkrachten durven de drempel van de vervallen woning niet te overschrijden.’ Pitt formuleerde het preciezer dan zijn voorgangers, maar zijn gedachten over dit onderwerp waren allerminst nieuw. In het voorchristelijke Rome wees Cicero in zijn geschriften al op dit oerrecht, dat later in het westerse denken werd overgenomen. De geborgenheid van het eigen huis ging onder de Romeinse wet heel ver: als iemand gevangen moest worden genomen, kon hij volgens die wet niet uit zijn huis worden gesleept.

De eerste publicaties waarin het woord ‘privacy’ in zijn huidige betekenis opdook, stammen uit de Verenigde Staten en dateren van het einde van de negentiende eeuw. Het was toen technisch mogelijk geworden om in kranten en op verpakkingsmateriaal foto’s af te drukken, ook van mensen die daar niet van waren gediend. Nadat in 1890 de eerste tegen hun zin afgebeelde slachtoffers zich gemeld hadden, schreven de Amerikaanse juristen Samuel D. Warren en Louis D. Brandeis in het vakblad Harvard Law Review hun beroemd geworden artikel ‘The Right to Privacy’. De auteurs bepleitten het ‘recht om met rust gelaten te worden’ en betoogden dat de gevoelens, gedachten en emoties die iemand koestert, anderen niets aangaan. Het ‘zelfbeschikkingsrecht’ dat Warren en Brandeis propageerden, werd in 1904 opgenomen in de Amerikaanse grondwet.

Dat het recht op privacy al meer dan een eeuw in de Amerikaanse grondwet ligt verankerd, heeft het denken over dit fenomeen in de Verenigde Staten ongetwijfeld beïnvloed. Tal van Amerikaanse organisaties waken ervoor dat niet wordt getornd aan de beginselen die aan de persoonlijke levenssfeer ten grondslag liggen. Uit Amerika kwamen ook de gezaghebbende publicaties overwaaien, zoals Privacy and Freedom (1967) waarin Alan Westin een definitie voor het begrip ontvouwde die tot op de dag van vandaag internationaal meegaat: ‘Privacy is de gerechtvaardigde eis van individuen, groepen en instituten om zelf te bepalen wanneer, hoe en in welke mate informatie over hen wordt doorgegeven aan anderen.’

De Amerikaanse socioloog Steven L. Nock gaf in The Costs of Privacy: Surveillance and Reputation in America (1993) een analyse die ongetwijfeld ook iets over de diepere motieven van actievoerders tegen de Nederlandse volkstelling onthult. In het overzichtelijke dorp waar bewoners elkaar met opgestoken hand begroeten omdat iedereen elkaar kent, is privacy een abstract begrip.

Iedereen kent de heerlijke verhalen over vroeger, toen je de fiets gerust ’s nachts buiten kon laten staan zonder hem op slot te zetten. Op de Brink zat een warme bakker, die met de keurslager en de groenteboer het bestuur van de lokale middenstandsvereniging vormde. Tegenwoordig zijn de dorpelingen voor hun boodschappen aangewezen op het filiaal van een landelijke supermarktketen. Voordat ze naar binnen gaan, vergewissen de klanten zich ervan dat de fiets op slot is, want wie valt nog te vertrouwen vandaag de dag? Camera’s in de supermarkt waken over uw en onze eigendommen. Lang niet alle dorpelingen kennen elkaar nog bij de naam. Hun habitat werd minder gemoedelijk, anoniemer vooral, en parallel aan die ontwikkeling deed volgens Nock het begrip privacy zijn intrede. De sociale controle van weleer, die overigens ook z’n benauwende kanten had, is vervangen door camera’s. De keerzijde is dat elke maatregel waarmee het vergaren van informatie over het doen en laten van burgers wordt beoogd, een symptoom van wantrouwen is. ‘In een anonieme samenleving maakt bewaking het ons mogelijk om vreemdelingen te vertrouwen,’ schrijft Nock. ‘Amerikanen hebben tegenwoordig veel meer privacy dan vroeger. Maar privacy maakt het moeilijk om iets over andere mensen aan de weet te komen. Meer privacy impliceert dat meer mensen vreemdeling voor elkaar zullen blijven.’

Geen wonder dat privacy in het pakket zat waar de protestgeneratie van de jaren zestig haar pijlen op richtte. Een controlerende overheid werd minstens zo verwerpelijk gevonden als kern centrales, de oorlog in Vietnam of het Zuid-Afrikaanse apartheidssysteem. ‘De oude (maar niet zo heel oude) burcht van de privacy wordt belegerd door machten waartegen haar muren niet bestand zijn,’ waarschuwde de socioloog R.F. Beerling in zijn kritische essay ‘De toekomst van het privébestaan’ (opgenomen in de bundel Ideeën en idolen, 1968). De auteur vroeg zich af of de toekomstige generatie het nog wel de moeite waard zou vinden om voor het behoud van privacy te strijden. Immers: ‘De privacy is op de terugtocht. Of het een aftocht wordt, is futurologisch gesproken onvoorspelbaar. Zeker is dat bepaalde maatschappelijke klachten klaarstaan om hun overwinningsvlag op haar citadel te planten.’

Dat minder dan drie jaar na het verschijnen van Beerlings sombere prognose het woord ‘privacy’ op ieders lip lag, was te wijten aan de dekselse volkstelling die uiteindelijk op 28 februari 1971 werd gehouden. Deelname was verplicht. De ongehoorzamen die medewerking aan de demografische inventarisatie weigerden, riskeerden een gevangenisstraf van maximaal veertien dagen of vijfhonderd gulden boete.

De veertiende volkstelling (sinds 1829) was vooral omstreden omdat voor het eerst bij de verwerking van gegevens computers zouden worden gebruikt. Tot dan toe was dat altijd met de hand gebeurd. Circa honderdduizend enquêteurs brachten de antwoorden aan op ponskaarten, die automatisch – inclusief naam en adres van de ondervraagde – door de machine werden gelezen. Het ging om welgeteld zeshonderdzes vragen over uiteenlopende onderwerpen, variërend van het type WC-pot tot het type vervoermiddel dat voor het woon-werkverkeer werd gebruikt. De overheid wilde zicht krijgen op het autobezit en de hulpbehoevendheid onder de bevolking, maar tegenstanders van de telling sneerden dat over misstanden al meer dan genoeg gegevens beschikbaar waren en dat daar nooit iets mee gedaan was.

De volkstelling van 1971 mislukte volkomen. Een kwart miljoen mensen weigerde mee te doen. Minder dan verwacht, maar toch te veel om allemaal strafrechtelijk te vervolgen. Bovendien kon een deel van de vergaarde feiten door een fout in de registratieformulieren niet door de computer worden verwerkt. Een nieuwe volkstelling zat er na 1971 niet meer in. De overheid stelde een staatscommissie in – naar haar voorzitter de Commissie-Koopmans genaamd – die tot taak kreeg een wet voor te bereiden die tegemoetkwam aan de bezwaren tegen ‘persoonsregistratie’. De adviezen leidden uiteindelijk tot de Wet Persoons registraties die 1 juli 1989 van kracht werd (in 2001 vervangen door de Wet Bescherming Persoonsgegevens).

Dat de veertiende volkstelling flopte, kon voor een groot deel op het conto van het Comité Waakzaamheid Volkstelling worden geschreven. Een drijvende kracht achter deze kleine, maar spraakmakende actiegroep was de socioloog en statisticus Jan Holvast, die de stelling verkondigde dat er geen peperdure volks -telling nodig was omdat steekproeven onder de bevolking dezelfde gegevens sneller en efficiënter aan het licht zouden brengen. Avond aan avond was Holvast op pad om zijn boodschap uit te dragen. Hij herinnert zich zelfs een bijeenkomst op een kasteel met voor de pauze een wijnproeverij, in de pauze informatie door tegenstanders van de volkstelling en ter afsluiting van de avond een pianorecital.

Na het exploderen van de telling zou het comité zich in 1971 met een gerust hart hebben kunnen opheffen, maar toch besloot de club door te gaan, nu onder de naam Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie. Er bleef genoeg reden om waakzaam te blijven, getuige de inventarisatie die de nieuwe stichting maakte van alle instellingen en instanties waar wij Nederlanders zoal geregistreerd staan: gemeentelijke bevolkingsboekhouding, centrale personenadministratie, consultatiebureau, schooladministratie, school(tand)artsdienst, huisarts, specialist, apotheek, ziekenfonds, ziekenhuis, psychiatrische inrichting, militaire dienst, politieregisters, opsporingsregister, Centrale Recherche-informatiedienst, herkenningsdienst, justitieel documentatieregister, Centraal Antecedentenbureau, Rijks Psychologische Dienst, Binnenlandse Veiligheidsdienst, universiteit, maatschappelijk werk, arbeidsbureau, personeelsarchief van een werkgever, pensioenfonds, gemeentelijke sociale dienst, gemeentelijk register van werkzoekenden, elektriciteitsmaatschappij, waterschap, telefoondienst, bank, spaarbank, Bureau Krediet Registratie te Tiel, allerlei verenigingen, allerlei abonnementadministraties, centrale kenteken registratie in Veendam, Centraal Bureau Motorrijtuigenbelasting, Belastingdienst, diverse verzekeringsmaatschappijen, hypo -theekregister, kerkelijke instelling, gemeentelijke adressengids. De opsomming was verre van volledig. Inmiddels bestaat een aantal van deze diensten niet meer of is van naam veranderd, maar de hoeveelheid bestanden met informatie over burgers is er zeker niet kleiner op geworden.

De Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie tekende bij deze lijst overigens aan dat die ook weer een registratie was, namelijk van instanties die registreren. Conclusie: aan registratie valt niet te ontkomen. Niets aan de hand, mits de bescherming van persoonsgegevens is gewaarborgd.

In de discussie over privacy en persoonsregistratie werd in de jaren zeventig regelmatig gewezen op de ‘Duitse toestanden’ die in ons land dreigden te ontstaan. Onze oosterburen werden in die jaren opgeschrikt door bomaanslagen en ontvoeringen door de Rote Armee Fraktion. De terreur verziekte het sociale en politieke klimaat in Duitsland. Burgers met linkse tot extreemlinkse ideeën klaagden dat ze door opsporingsdiensten in de gaten werden gehouden; blijkbaar getuigde het al van gebrek aan vaderlandsliefde om anders te denken dan de zwijgende meerderheid. De verhoudingen werden er nog grimmiger op toen het ‘Radicalenbesluit’ in werking trad: sollicitanten die in hun studententijd van ‘radicale tendensen’ zouden hebben blijk gegeven, werden als ‘potentieel veiligheidsrisico’ geweerd uit betrekkingen bij de overheid. De sterke kritiek op deze maatregelen leidde ertoe dat, nadat de paniek over de asfaltguerrilla was weggeëbd, de Bondsrepubliek in 1978 als derde land ter wereld (na de Verenigde Staten en Zweden) het misbruik van persoonsgegevens wettelijk aan banden legde. Burgers kregen het recht om te weten welke informatie over hen staat geregistreerd; onjuiste gegevens in de dossiers moeten worden gerectificeerd. (Een vergelijkbare wetgeving werd in 1989 in Nederland van kracht.)

Gezien zijn encyclopedische kennis ter zake was het voorspelbaar waar promovendus Jan Holvast zich in 1986 in zou vastbijten: zijn proefschrift behandelt ‘de vrijheid van de mens in de informatiesamenleving’. Vijf jaar na het behalen van zijn doctorstitel verliet Holvast de Amsterdamse universiteit om zich als directeur van de mede door hem opgerichte Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie (voor hulp en advies) en het Centrum voor Privacy-onderzoek fulltime in dienst van zijn obsessie te stellen. In de beginperiode beperkte de actieradius van startende ondernemer Holvast en zijn vrouw Greet zich tot het afhandelen van telefoontjes op de zolder van hun doorzonwoning in Landsmeer. Later verhuisde de stichting naar Amsterdam en groeide uit tot een bedrijf met vijf betaalde krachten en drie vrijwilligers. Zakelijk ging het de onderneming voor de wind, mede dankzij de inkomsten die de cursussen aan ambtenaren en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven opleverden. Het kwartaalblad Privacy en Persoonsregistratie kon zichzelf bedruipen. Ook het verschaffen van adviezen aan overheid en particuliere sector bracht geld op, maar daar stond tegenover dat de stichting jaarlijks zo’n honderdvijftigduizend gulden kwijt was aan de hulpverlening aan mensen die hun privacy bedreigd zagen. Zo klopten uitkeringsgerechtigden aan omdat ze werden lastiggevallen door de sociale recherche, anderen wilden weten hoe het kon dat ze zoveel post ontvingen van afzenders wie zij nooit hun adres hadden gegeven.

Naarmate de aandacht in de samenleving voor de privacythematiek verslapte en lucratieve opdrachten uitbleven, zakte de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie steeds dieper in de rode cijfers. Twee ministeries beslisten afwijzend over een subsidieaanvrage van het instituut, maar toen dit geld er uiteindelijk wél kwam, was het te laat: de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie ging in de zomer van 1994 ter ziele.

Holvast besloot opnieuw op eigen kracht verder te gaan, maar pakte het dit keer commerciëler aan. Samen met zijn Greet richtte hij de firma Holvast & Partner op, een adviesbureau voor privacyvraagstukken. Vanuit zijn vorige functie had hij al contact met het Nederlands Verbond van Verzekeraars, dat nu een belangrijke klant werd. Het echtpaar Holvast adviseerde de Nederlandse Vereniging van Banken, het Nationaal Chipkaart Platform, Bureau Krediet Registratie in Tiel, de Nederlandse Vereniging van Handelsinformatiebureaus, talloze bedrijven, provinciale en lokale overheden, en de departementen van Binnenlandse Zaken, van Verkeer en Waterstaat en van Justitie.

De Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie maakte zich ooit zorgen over het enthousiasme waarmee het bedrijfsleven zich op de moderne technologie stortte om personeel scherper in de gaten te houden. Handig, één magneetpasje voor het openen van deuren, voor het afrekenen van consumpties in de bedrijfskantine en voor het aan- en uitzetten van machines. Maar de stichting waarschuwde dat deze prachtuitvinding vanuit privacyoogpunt minder geslaagd was. Het veelzijdige pasje dat de werknemer op zak had, stelde de baas in staat de verrichtingen van onder geschikten van minuut tot minuut te volgen. Holvast en de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie vertrouwden het bedrijfsleven voor geen cent. Neem de speciale kassa’s die een Deens warenhuis in de jaren tachtig zou hebben laten installeren om nóg beter zicht te hebben op de bedragen die de caissière aansloeg. Te veel fouten betekende ontslag maar, waarschuwde Holvast destijds in een interview, ‘als ze te weinig fouten maakt, dan kan ze ook gaan. Dan is ze te traag in haar werk en niet productief genoeg.’ Van een bedrijf in Hamburg werd beweerd dat het over elk personeelslid tweeënhalfduizend gegevens had verzameld.

Vandaag de dag stelt Holvast dat zijn kijk op de werkelijkheid is veranderd. Hij staat nuchterder in het leven, zeg maar. Realistischer. Pragmatischer ook. Wat betreft privacy is zijn vertrouwen in het bedrijfsleven groter dan zijn geloof in de nobele bedoelingen van de overheid. Een firma die negatief in het nieuws komt, raakt klanten kwijt. ‘Maar de overheid heeft geen concurrenten. Ze kan zich soms een arrogante houding permitteren die helaas wordt gesteund door de politiek,’ vindt Holvast. ‘De overheid moet worden gewantrouwd, omdat zij de burger wantrouwend bejegent. Ze doet alsof iedere burger een fraudeur, crimineel of terrorist is.’

De bestrijding van criminaliteit en terrorisme wordt tegenwoordig zo belangrijk gevonden dat burgerlijke vrijheden aan dat doel worden opgeofferd, concludeert Holvast. Hij was in 1994 al tegen de invoering van de identificatieplicht, later keerde hij zich tegen het ophangen van al die camera’s in winkelcentra en op gevaarlijke plekken. Ondeugdelijke maatregelen om wetsovertredingen tegen te gaan, oordeelde Mister Privacy uit Lands meer: ‘Een boef of een terrorist is doorgaans zo slim om nooit zonder legitimatiebewijs op stap te gaan, en die gaat ook geen tachtig rijden waar maximaal vijftig kilometer per uur is toegestaan. Eigenlijk zou je de zaak moeten omdraaien. De mensen die zich keurig aan de wet- en regelgeving houden, zijn waarschijnlijk de potentiële terroristen. Het is in feite een kwadraat van de onmacht. De veronderstellingen kloppen niet. Nóg meer camera’s of nóg langer gegevens over burgers bewaren, lost niets op.’

De doorzichtige mens

De bezwaren die in 1971 tegen de volkstelling werden ingebracht, doen nu tamelijk gedateerd aan. Wie ligt tegenwoordig nog wakker van een ponskaart waarin het geboortejaar van de hoofdbewoner en het type van diens WC-pot zijn gestanst? Maar draai het eens om. Laat een activist van weleer wakker worden in de samenleving van nu. Hij zou zich een ongeluk schrikken. Geen demonstratie was bij machte geweest om de privacy te redden. Ze (overheden in binnen- en buitenland, het grootkapitaal, de politie, het midden- en kleinbedrijf) wisten ineens alles van je. Het viel burgers nauwelijks op dat geleidelijk steeds iets meer werd afgeknabbeld van de vanzelfsprekendheid waarmee hun privéleven tot dan toe werd gerespecteerd.

Je hoeft de mens tegenwoordig maar tegen het licht te houden om te zien wie hij is. Voor het scannen van zijn gedachten komt iets meer kijken, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van tijd. Neem Ben Vissebel, een doodgewone burger die het niet helpen kan dat hij even transparant is geworden als de jaarrekening van de financiële firma waar hij op de loonlijst staat. In het echt heet hij niet Ben Vissebel, maar ter bescherming van zijn privacy mag hij zich vandaag onder een deken verstoppen. Van uur tot uur wordt hij in de gaten gehouden. En het erge is: de arme man weet van de prins geen kwaad.

7.25 uur: Over B.D. Vissebel wordt de nodige onzin beweerd, maar vaststaat dat hij helemaal van deze tijd is. Zo bespaarde hij op de aanschaf van een wekker door zijn mobieltje zodanig te programmeren dat vier bliepjes waarschuwen als het tijd is om uit de veren te komen. Handig, hoewel de telefoonmaatschappij van elk ingeschakeld gsm’etje kan lokaliseren waar dat zich bevindt. Nou én? Ben Vissebel uit Ilpendam (achtentwintig jaar, blond haar, blauwe ogen, ongehuwd, schoenmaat 41, burgerser -vicenummer 330043667, paspoort 4672922) meent dat hij niks te verbergen heeft.