TOT ZIENS IN DE

HEMEL

©2010 Ferenc Schneiders

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Bart van den Tooren

De illustraties in deze uitgave zijn afkomstig uit het familiearchief van de auteur

Drukker Bariet, Ruinen

ISBN 9789025435745

D/2010/0108/922

NUR 301

www.uitgeverijcontact.nl

FERENC SCHNEIDERS

TOT ZIENS IN DE

HEMEL

LIEFDE EN PENNENSTRIJD IN EEN VERZUILDE TIJD

2010
uitgeverij contact
AMSTERDAM | ANTWERPEN

ERZSÉBET (88 JAAR).

DE ERFENIS

In Wahrheit gehört die Geschichte nicht uns, sondern wir gehören ihr.

HANS-GEORG GADAMER

Iedereen zoekt in zijn stamboom naar de zin die in zijn huidige bestaan zozeer ontbreekt.

ALAIN FINKIELKRAUT

Toen mijn moeder achtentachtig was en naar een serviceflat verhuisde, moest de vleugel verkocht worden die zij zestig jaar eerder van haar ouders in Boedapest had meegekregen als deel van haar bruidsschat. Pianospelen kon ze toen al lang niet meer en de vleugel was in slechte staat. Hij was al jaren niet gestemd, en uit sommige toetsen kwam nauwelijks nog geluid. Volgens het taxatierapport was het een uniek negentiende-eeuws instrument, zeker waard gerestaureerd te worden. De klankkast was van vlammend palissanderhout met een warme, roodbruine kleur. De verkoop stemde me een beetje droevig. Met die vleugel verdween een deel van mijn kindertijd, de tijd dat mijn moeder nog vaak aan het klavier zat en Hongaarse liedjes speelde en zong. Dan stond ik naast haar en keek gefascineerd naar de zwierige gouden letters op de opengeslagen klep. Joseph Czapka Wien.

Wenen en Boedapest, twee steden waar ik nooit was geweest, maar waarvan ik de namen van jongs af aan vaak had gehoord en die er in mijn kinderlijke fantasie uitzagen als de prenten van burchten en paleizen in het dikke sprookjesboek waaruit mijn ouders ons voorlazen.

Mijn moeder zong veel. Ook als ze niet aan de vleugel zat, maar gewoon bezig was in huis. Ze zong onder het eten koken, ze zong tijdens het schoonmaken. Zodra ze in beweging was, zong ze Hongaarse liedjes. Haar zingen klonk spontaan, als een natuurlijke gemoedsuiting, een uitdrukking van welbehagen en tevredenheid. Later heb ik weleens gedacht dat ze misschien ook zong om zichzelf gerust te stellen, om zich thuis te kunnen voelen in een land dat het hare niet was. Haar pianospel was eenvoudig en kinderlijk, maar ze had een welluidende stem en ze zong heel gevoelvol, zoals Hongaren dat kunnen.

Er kwamen vaak Hongaren bij ons thuis. Ik vond ze niet vreemd, ze spraken dezelfde taal als mijn moeder en vertoonden dezelfde typische mengeling van formele beleefdheid en warme hartelijkheid die ik van haar kende, maar tegelijk viel mij telkens weer op hoe anders zij waren dan mijn Hollandse ooms en tantes, de ouders van mijn vriendjes en de onderwijzers op school. Velen van hen hadden nog de elegante manieren uit de tijd van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. De mannen klikten hun hakken tegen elkaar bij de begroeting en bogen beleefd het hoofd. Mijn moeder gaven ze een handkus.

Soms ging een van hen aan de vleugel zitten en begon een Hongaars lied te zingen; onmiddellijk zongen de andere aanwezige Hongaren uit volle borst mee en het duurde niet lang voordat bij sommige bezoekers de tranen in de ogen stonden. Als kind keek ik daar met verbazing naar, omdat ik niet begreep waarom die mensen zongen en huilden tegelijk. Mijn Nederlandse ooms en tantes en de vrienden van mijn vader had ik nog nooit horen zingen en al helemaal niet zien huilen. Bij de Hongaren – althans degenen die bij ons thuis kwamen – was een Hongaarse melodie voldoende om hun heimwee en verlangen naar hun land wakker te roepen. Ook al begreep ik als kind de reden niet, toch waren hun tranen, hun uitingen van vreugde en hun vurigheid mij vertrouwd. Zij waren net zoals mijn moeder.

Mijn jeugd was vol van alles wat Hongaars was. De Hongaarse klederdracht die mijn moeder op feestdagen droeg, de porseleinen biggetjes die mijn vader haar gaf met Nieuwjaar, de Hongaarse versjes die wij als kind voordroegen wanneer mijn moeder jarig was, de talloze kleedjes, tafelkleden en kussens met het rode borduurwerk, mijn overhemden met kanten stroken afgezet, de Hongaarse gebruiken.

Wanneer we gegeten hadden, konden we niet zomaar van tafel wegrennen. We gingen eerst naar moeder, die aan het hoofd van de tafel zat, we gaven haar een handkus en zeiden daarbij in het Hongaars: ‘Dank u voor de lekkere maaltijd.’

Toen ik een jaar of acht, negen was, kreeg ik moeite met al dat Hongaarse gedoe. Als kind wil je zijn zoals andere kinderen en ik begon me te schamen voor mijn anders zijn. Ik wilde geen Hongaarse versjes meer opzeggen, geen handkussen geven na het eten en op zondag niet meer in die meisjesachtige kleren lopen. Ik wilde gewoon een Hollands kind zijn zoals alle andere kinderen op school en ik hield op met Hongaars praten. Kleine kinderen kunnen een taal heel snel leren, ze kunnen zelfs meerdere talen tegelijk leren. Maar ze zijn die talen ook weer even snel vergeten als ze ze niet meer spreken. Tegen de tijd dat ik naar de middelbare school ging, sprak ik nauwelijks nog Hongaars. En toen ik volwassen was geworden, herinnerde ik mij alleen nog wat flarden van de Hongaarse liedjes die mijn moeder zong in mijn jeugd. En een paar woorden die niemand gauw vergeet, zoals de namen van de kleuren en de getallen van één tot tien.

Nadat mijn vader was overleden, leefde Erzsébet, mijn moeder, nog vijfendertig jaar lang als weduwe. Tot op het laatst woonde ze zelfstandig en zorgde voor zichzelf. Hulpbehoevend is ze nooit geweest. Toen ze in 2005 stierf, was ze zevenennegentig. Een sterke, vitale vrouw.

Als ik haar kwam opzoeken, slaakte ze kreten van vreugde, lachte, straalde en omhelsde me alsof ze twintig was en ik haar jonge minnaar. Ook toen ze al heel oud was.

Maar wat wist ik eigenlijk van haar? Wat wist ik van haar verleden, haar jeugd in Boedapest, haar Hongaarse familie? Hoe had ze mijn vader, een Hollandse journalist, leren kennen? Wat zag ze in hem, dat ze haar comfortabele levensstijl in het kosmopolitische Boedapest opgaf om met hem op een bovenhuis in Leiden te gaan wonen? Het heeft me veel moeite gekost om op zulke vragen een antwoord te krijgen. Erzsébet had een opgewekt en optimistisch karakter, maar ze was allerminst openhartig. Over zichzelf, haar innerlijk leven, haar gevoelens en gedachten, sprak ze zelden of nooit. Die geslotenheid contrasteerde op een vreemde manier met haar uitbundige levenslust.

Veel is mij pas duidelijk geworden toen ik de papieren uit haar nalatenschap in handen kreeg. Erzsébet was haar hele leven een verwoed hamsteraar. Niets werd er weggegooid. Toen zij overleden was, vond ik in haar flat niet alleen grote hoeveelheden lege plastic bakjes en allerlei andere verpakkingen, maar ook talloze blikken met levensmiddelen, waarvan de uiterste houdbaarheidsdatum al jaren geleden was verstreken. Onder in een van de keukenkastjes lag nog een pak Hongaarse chocoladewafels, die ze twintig jaar lang had bewaard.

Ook toen Erzsébet al over de negentig was, kookte ze nog drie keer in de week voor zichzelf, en dat deed ze ook voor mij wanneer ik langskwam. Als ik zei: ‘Zal ik nu eens voor jou koken?’ dan was het antwoord: ‘Ik heb al wat lekkers voor je. Wat wil je, een paprikakippetje of töltött paprika [gevulde paprika]?’ Maar de laatste jaren vroeg ik me vaak af waarom het eten dat ze klaarmaakte telkens zo bruin was. Het antwoord bevond zich in een tien jaar oude fles ketchup in de koelkast. Als ze nog zou leven, zou ze haar wenkbrauwen optrekken en met die typische mengeling van opgewektheid en onverschilligheid, zeggen: ‘Na, we hebben overleefd.’

Na haar overlijden vond ik, dankzij die hamsterwoede, op allerlei plaatsen in haar flat en in de kelderbox een grote hoeveelheid brieven, documenten, kranten en foto’s uit alle perioden van haar leven sinds ongeveer 1925, toen ze dus zeventien was. Daarbij was ook de briefwisseling met haar familie in Hongarije. De brieven van haar moeder en haar oudere zus Margit bestonden helaas uit een volstrekt onleesbaar gekrabbel, maar de belangrijkste brieven, die van mijn moeder aan haar familie, kon ik zonder moeite lezen. Haar handschrift is het mooiste dat ik ooit gezien heb. Het is buitengewoon elegant, en ik herinner me, hoe ik als klein kind naast haar stond als ze aan haar witte bureau een brief zat te schrijven en met verbazing en bewondering toekeek hoe zij de hoofdletters schreef, nee, niet schreef, maar kalligrafeerde. Haar pen maakte eerst enkele sierlijke bewegingen vlak boven het papier, alsof ze in de lucht schreef, en tekende dan een vlechtwerk van ophalen, neerhalen en krullen, waaruit ten slotte een voor een kind onbegrijpelijk ingewikkelde hoofdletter tevoorschijn kwam. Het schrijven van mijn moeder had de onnavolgbare gratie van goochelen of tango dansen.

Al die papieren, die een periode omspanden van zeventig jaar, lagen kriskras door elkaar in dozen en vuilniszakken, samen met andere spullen uit het verleden zoals keukengerei, kinderspeelgoed, afgedankte kleding, schoenen enzovoort. Het heeft me veel tijd en moeite gekost om al dat materiaal te ordenen. En voor ik daartoe in staat was, moest ik opnieuw Hongaars leren, waar veel doorzettingsvermogen voor nodig is, want het Hongaars is een zeer moeilijke taal, die in allerlei opzichten totaal anders is dan de andere Europese talen. Zoals de filmer Miklós Jancsó in een televisie-interview zei: ‘Het Hongaars is een taal van een andere planeet.’ Maar het lukte, en toen ik eenmaal alles gelezen had en geïdentificeerd (van wie is die brief, van wanneer, waar gaat het over?), had ik een redelijk compleet beeld van het leven van mijn ouders gekregen. Toch stond mij nog een onthutsende ontdekking te wachten. Een ontdekking, die niet alleen een bijzonder licht werpt op hun leven, maar ook op het mijne. Iets waarover ze geen van beiden ooit hebben gesproken en waarvan ook in hun talloze brieven geen spoor is te vinden.

Mijn ouders waren katholieken van de oude stempel. Als kind had ik moeite met alle verplichtingen die dat met zich meebracht. Naar de kerk voor de mis of het lof, nuchter blijven, biechten. Bij veel dingen die ik dacht of deed een besef van zondigheid. Of ik ooit in God geloofd heb, weet ik niet. Misschien als klein kind, maar dan is het geloof in God net zoiets als het geloof in Sinterklaas. Een oude man met een lange witte jurk die vanaf zijn wolk naar beneden kijkt om te zien of je iets stouts doet. In een God die overal en nergens is, in de hemel en op aarde, in de wijn, in het brood en in je hart, een God van liefde, heb ik nooit kunnen geloven. Ik was al op jonge leeftijd een scepticus. Mijn zusjes noemden mij ongelovige Thomas, omdat ik alles wat ze beweerden in twijfel trok. Eerst zien en dan geloven. Mijn ouders hadden geen vermoeden van mijn ongeloof. Ze zouden het ook niet begrepen hebben. In hun leven was God net zo aanwezig als de lucht die ze inademden. Hun geloof was oprecht, volkomen vanzelfsprekend en onvoorwaardelijk. Het kon niet ter discussie staan. Het was niet iets waarvan het voor of tegen kon worden overwogen, maar integendeel juist de vanzelfsprekende maatstaf waartegen alle andere voors en tegens werden afgewogen.

Ik vind dat onvoorwaardelijke geloof van mijn ouders bijzonder moeilijk te begrijpen. Dit boek is onder meer een poging daartoe. Ik wil begrijpen welke rol het geloof speelde in hun leven. Ik probeer mij daarbij zo veel mogelijk in hen te verplaatsen, de dingen te zien met hun ogen. Eenvoudig is dat niet. Hun geloof was niet alleen onaantastbaar, het was ook in bepaalde opzichten kinderlijk en naïef. Erzsébet heeft mij bijvoorbeeld verschillende malen gezegd, dat zij er vast van overtuigd was, dat zij mijn vader na haar dood in de hemel terug zou vinden. Wat voor mij niet meer dan een illusie is, een vrome wens, was voor haar een onbetwijfelbaar gegeven. Aan de andere kant ben ik ook vaak jaloers geweest op dat geloof. De overtuiging dat een goed mens, dat wil zeggen een mens die zich in zijn leven laat leiden door Gods wil, daar na zijn dood voor wordt beloond, is een troostrijke gedachte, een grote steun bij het verdragen van moeilijkheden en lijden.

Frans, mijn vader, kwam uit een vroom gezin. Van de tien kinderen waren er twee priester. En Frans had zelf ook een roeping; hij zat jaren op het seminarie en het scheelde niet veel of hij was de derde priester van het gezin geworden. Maar hoewel hij graag over zijn vroegste jeugd vertelde, wist ik nauwelijks iets over zijn seminarietijd. Waarom brak hij zijn priesterstudie af? Had hij geloofstwijfels of waren er andere redenen?

Katholieken doen meestal niet moeilijk over hun geloof. Het is voor hen een vanzelfsprekend deel van hun dagelijks leven. Ze kennen noch de benauwde somberheid van de strenge calvinist, noch de hallelujastemming van de new-born christian. Van scherpslijperij moest mijn vader al helemaal niets hebben. Hij leerde ons dat je de bijbel met een korrel zout moet nemen. Niet de letter, maar de geest, daar gaat het om. Of zoals hij zelf weleens zei: ‘Met de bijbel in de hand kun je bewijzen dat God morgen op het Spui kroketten komt bakken.’

In de papieren van mijn moeder vond ik talloze brieven, artikelen en gedichten, die een goed beeld geven van wat een katholiek zoals mijn vader bezielde. Ze werpen niet alleen een helder licht op de geloofspraktijk in die tijd, rond het midden van de vorige eeuw, maar geven ook inzicht in de rol die het geloof op andere levensgebieden speelde, zoals de moraal, de opvoeding en de politiek. In de tijd waarin ik opgroeide was God werkelijk nog alomtegenwoordig, niet alleen in de harten en de geesten, maar ook in het concrete maatschappelijk leven. Het is iets dat je je nu bijna niet meer kunt voorstellen.

Ook over mijn vaders journalistieke werk wist ik weinig. Als adolescent las ik zijn artikelen niet en toen ik een jaar of twintig was, kwam er een eind aan zijn journalistieke carrière. Ik zal veel uit die artikelen citeren, want ze zijn typerend voor de mentaliteit en de politieke visie van de katholieken in een periode van crisis, oorlog en Koude Oorlog. In de jaren dertig heeft Frans ook veel geschreven over Hongarije en in het bijzonder over de catastrofale gevolgen van het Verdrag van Trianon (1920), waardoor Hongarije aan de bedelstaf raakte en tienduizenden ondervoede en getraumatiseerde kinderen naar Nederland werden gestuurd om hier aan te sterken. Na de oorlog gaan veel van zijn artikelen over de dreiging van het communisme, met reportages over de geleidelijke machtsovername door de communisten in Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije, en de strijd tegen het communisme in Griekenland en Spanje.

In de tijd dat Frans met vervroegd pensioen gaat (1963), begint voor de katholieken en andere christenen een periode van verval. De kerken lopen leeg. De jeugd verwerpt het geloof der vaderen en stort zich op seks, drugs en rock-’n-roll. De bloeiperiode van het katholicisme, van de katholieke politiek en journalistiek, is dan definitief verleden tijd.

TROUBADOUR

Frans begon zijn journalistieke loopbaan in 1925 als corrector bij het Noordhollandsch Dagblad in zijn geboortestad Alkmaar. Vanwege zijn sociale vaardigheden en zijn schrijftalent kon hij al in 1926 overstappen naar De Leidsche Courant, waar hij redacteur stadsnieuws werd, dat wil zeggen verslaggever van ongelukken, brandjes, sportwedstrijden, feest- en toneelavonden en dergelijke. Hij vertelde daarover later aan zijn kinderen van die typische journalistenverhalen. Hoe hij aan het eind van de week uit balorigheid over de bureaus in het redactielokaal wandelde. Hoe hij een verslag in de krant had gezet van een feestavond van de plaatselijke muziekvereniging waar hij helemaal niet naartoe was gegaan, want hij had een afspraak met een meisje. Hij baseerde zijn stuk eenvoudigweg op het programmablad, waarin stond wie er allemaal optraden en wat ze speelden. Alleen wist hij niet dat het hele feest niet was doorgegaan. En dan is er het verhaal over die wedstrijdavond bij de plaatselijke amateurboksvereniging. Toen hij bij zijn gereserveerde persplaats aankwam, zat daar een heer die er niet af wilde gaan. Frans haalde een van de boksers, die ook als ouvreuse dienst deden, een zwaargebouwde kerel met een gebroken neus en bloemkooloren. Die controleerde Frans’ plaatsbewijs en sommeerde de heer in kwestie op te krassen. Dat deed hij zonder iets te zeggen. Hij floot eenvoudig terwijl hij met zijn duim naar de uitgang wees.

Behalve redacteur was Frans van het begin af aan ook columnist en huisdichter. Door zijn satirische versjes en columns werd hij in Leiden en omstreken algauw een populaire figuur. Hij genoot onbezorgd en voluit van die populariteit. De achttien jaren waarin hij bij De Leidsche Courant werkte, zijn de glorietijd geweest van zijn journalistenbestaan.

FRANS (BEGIN JAREN TWINTIG).

In dit hoofdstuk laat ik wat voorbeelden zien van de stukken die Frans in die tijd schreef.

Zijn gedichten verschenen onder de naam Troubadour in een rubriek getiteld Lied van deze tijd. Het zijn meestal niemendalletjes naar aanleiding van het een of andere krantenbericht. Er zijn nogal wat gedichten bij die over vrouwen gaan en dan is de boodschap duidelijk: Vrouwen moeten ingetogen, mooi en charmant zijn, ze zijn geschapen voor het huwelijk en moeten zich vooral niet als mannen gedragen, zoals in het gedicht ‘Voetbaldames’.

Zoo zag ik op het witte doek

– O, ’k stond er van versteld –

Een heusche, echte voetbalstrijd

Op ’t groene voetbalveld.

De ‘dames’, – ’k zoek een ander woord,

Maar ’k vind er zoo gauw geen –

Zij holden, juist zoals het moet,

Om ’t leeren monster heen.

Die dames – excusez le mot –

Zij trapten allemaal

En deden zoals mannen doen

In ’t leerrijk filmjournaal.

Zij dwarrelden op ’t groene veld,

Zij vielen zeer gracieus,

En stonden ze weer op, dan zat

De modder op haar neus.

De film is o, zoo cultureel.

Daar leeren we toch van,

Hoe men de eerbied voor een vrouw

Zeer licht verliezen kan.

Daar leeren we ’t karakter van

Wat ‘dames’ en wat ‘sport’

En – hoe er door veel mannen rond

Het veld gekeken wordt.

Ook een gedicht waarin Troubadour het feit betreurt dat de mannen niet meer galant zijn zoals vroeger, getuigt van zijn conservatieve levensvisie.

Weg is de zoete romantiek

Van jammerlijk voorbije tijden,

Toen een gekeurste dame chique

En in een vierspan voor kwam rijden.

Als het portier geopend was,

Dan hielp een heer, zeer diep genegen

En met een schoone reverence,

De dame, die kwam uitgestegen.

Nu gaat dat anders. Pa en Moe

Staan samen op de tram te wachten,

Zij staan er zielig bij elkaar

En elk verdiept in zijn gedachten.

Daar komt de tram, zij stappen in

En Pa staat rustig toe te kijken

Hoe Moe, de trede is wat hoog,

’t Balcon der tram wel zal bereiken.

Dan wordt Moe door den conducteur

Met mannenkracht erin getrokken,

Pa trekt zich van ’t geval niets aan,

Hij is de heer, want hij moet dokken.

En terwijl Moe stil in een hoek

En eenzaam zit ineengedoken,

Staat hij op het balcon der tram

Manmoedig een sigaar te rooken.

Zie, dat getuigt van man’lijkheid,

Van flinke huwelijkseigenschappen.

De dame moet dus zelve maar

De tram in- en de tram uitstappen.

De zaak is: niet galant te zijn,

Opdat toch niemand maar zou denken,

Dat je verplicht bent al te veel

Je aandacht aan je vrouw te schenken.

Een selectie van deze verzen, waarvan sommige doen denken aan de liedjes van Louis Davids, werd later uitgegeven in twee bundels, getiteld Oden en satyren. En Frans zag er in het geheel geen kwaad in van zijn populariteit gebruik te maken om de verkoop van die boeken een beetje te stimuleren. Onder zijn columnistennaam Daniël schrijft hij doodleuk een ‘recensie’ van zijn eigen werk.

Kunst is het niet, noch met een grote, noch met een kleine k. De een noemt het ulevellen rijmen, de ander vergelijkt het met de zang van boerennachtegalen... En deze vergelijkingen zijn misschien niet helemaal onjuist. Maar in ieder geval is het de nobele bedoeling van den dichter dat er om zijn gedichten gelachen wordt en zulk een bedoeling mag in dezen tijd zeker nobel worden genoemd. En op welke wijze dit nu bereikt wordt, doet minder ter zake. Het wordt bereikt. Want ik las de tevredenheidsbetuigingen van hen, die het boek bij het eerste bericht van verschijnen aanstonds bestelden.

De ‘recensie’ eindigt met de woorden: ‘En de Leidsche Courant zal ze u gaarne leveren.’

Ook Frans’ wekelijkse column, getiteld ‘Week-end’, verschijnt al vanaf 1925, zijn eerste jaar bij De Leidsche Courant. Begin januari 1938 kijkt hij terug op zijn werk als columnist. Waar schreef hij in die dertien jaar zoal over?

Over politiek en hondjes met een gebroken pootje en maatschappelijke euvelen en het juiste gebruik van een brievenbus en over een hooge hoed, een voetbalwedstrijd en een maagzweer.

Mijn hoekje is een soort cabaret. En ik ben de clown, de liedjeszanger, de conferencier, de pianist, de piano, de impressario, het hele cabaret. De krant is de Bühne en het gordijn. U is het publiek. En u hoeft niet eens te klappen. En u moogt mij gerust uitfluiten. Ik hoor het toch niet. (De Leidsche Courant, 8 januari 1938)

Ook deze columns zijn meestal licht- tot zeer lichtvoetig, zoals die over het verschil tussen het Vlaams en het Hollands.

Zo spreekt men daar van een beenhouwer waar wij een doodeenvoudigen slager op het oog hebben. Nu moeten wij eens niet, zooals in politiek en kunst geschiedt, ieder stijfhoofdig op ons eigen standpunt blijven staan, maar ons eens eerlijk afvragen, welk van beide woorden het beste is. En dan moet ik zeggen, dat het woord beenhouwer het meest juist de werkzaamheid aangeeft van hetgeen wij van een slager verwachten, want hij verkoopt alleen het vleesch en houdt het been.

Er is ook een column, die ik niet zonder gêne kan lezen en waarvan ik het bestaan liever zou verzwijgen. Zo voel ik het als zoon. Vanuit het standpunt van de biograaf – en dat ben ik op de eerste plaats – is zo’n column juist typerend, niet zozeer voor Frans persoonlijk als wel voor zijn tijd.

In het begin van de jaren dertig trad de beroemde variétéartieste Josephine Baker op in Den Haag. Behalve vanwege haar wilde stijl van dansen, was ze vooral berucht om haar ‘jungle dans’, waarin ze niets anders droeg dan een bananenrokje. Ze logeerde in het uiterst chique Hotel Des Indes, waar ze voor de aap die ze bij zich had een aparte kamer had gehuurd. In een Week-end getiteld ‘Chez Josephine Baker’ schrijft Frans:

Maar het is toch wel een schaamtevolle gedachte, dat Den Haag een negerin ontvangt als een koningin, een negerin, die niets heeft dan haar koffiekleurig vel, waarin de beenderen zich wringen en draaien als het lichaam van een, die aan stuipen lijdt.

Een negerin, die gehuldigd en bewierookt wordt omdat zij danst zonder beschaving en zingt zonder stem en… omdat zij zonder schaamte is.

Den Haag, de stad van alles wat sensatie schenkt, enkel om de sensatie alleen.

En nu dit, in een tijd, nu men spreekt van verlichting. Nu de overbrugging en annuleering van afstanden ons dichter brengt bij de primitieve en onbeschaafde volken, die van ons hebben te leeren de weelde van het verstand, dat het werkelijke leven begrijpen doet.

[…]

Wat zullen die onbeschaafde negers uit alle deelen der wereld toch wel niet denken van deze nederzetting… de residentie?

Met andere woorden, zijn wij, die Josephine Baker toejuichen, niet net zo onbeschaafd als zij? Nu, bijna een halve eeuw later, is niet meer die halfnaakte danseres een reden tot schaamte, maar het naïeve racisme en eurocentrisme van de columnist. Naïef, omdat Frans zich hiervan natuurlijk niet bewust was. Begrippen als racisme en eurocentrisme waren in die tijd nog niet in omloop. Maar gênant blijft het wel. Dat die superieure houding tegenover andere culturen algemeen was, blijkt bijvoorbeeld ook uit een brief van Nico Schneiders, een heeroom van ons, die missionaris was op Celebes. Hij noemt de Indische kinderen ‘chocoladekindertjes’.

Racisme en kolonialisme gingen hand in hand. In 1934 schrijft Frans in De Leidsche Courant een lofdicht op de KLM, die dan haar derde lustrum viert en al regelmatig op Nederlands-Indië vliegt.

Wat een vreugd’ nu Insulinde

Door het groote luchtdomein

Met haar goede moeder Holland

Altijd mag verbonden zijn.

Spoedig zal het snel genoeg gaan,

En dan gaan ook wij te gast

Even met een vliegmachine

In Mama’s provisiekast.

[…]

Vijftien jaar lang lucht veroverd!

Dreunend bromt de motorstem:

Nederland en Insulinde

Eén land, door de K.L.M.

(De Leidsche Courant, 29 september 1934)

Frans was er waarschijnlijk werkelijk van overtuigd dat de Nederlandse aanwezigheid in Indië ook voor de inheemse bevolking een goede zaak was. Dit betekent overigens niet dat hij er liberale ideeën op na hield. Hij was integendeel een uitgesproken tegenstander van een ongebreideld kapitalisme. In een column over de crisis en de werkeloosheid bekritiseert hij het gebrek aan sociaal gevoel van de Leidse studenten, waarvan de meesten toen nog uit de meer welgestelde milieus kwamen.

En dan heb ik hier vooral op het oog de hooge verhevenheid voor de sociëteit ‘Minerva’, waar de leden onzer Leidsche samenleving, die studenten heeten, meermalen plegen te verwijlen.

Geloof mij, Heeren Studenten, ik heb niets tegen de vroolijke feesten, die Uwe jonge jaren verblijden. Zóó verblijden, dat gij er later met genoegen – maar dan ook met onvermengd genoegen – aan terugdenkt.

Maar er is iets anders, dat ik uit het putje van mijn hart verafschuw.

En dat is de openbare demonstratie Uwer of juister Uws Vaders welgesteldheid, boven op het houten plankier, dat zich uitstrekt voor Uw representabel gebouw.

Er is natuurlijk een tijd geweest, dat tegen een dergelijke studentikoze levenswijze volstrekt geen bezwaren konden worden aangevoerd. Dat het leven rustig voortrolde en aan ieder zijn arbeid en zijn brood schonk. En dat alle Leidsche burgers in gelukkige tevredenheid glimlachend toezagen op een vreugdig studentenleven. Maar misschien is het U tot nog toe ontgaan, dat de tijden enigszins veranderd zijn.

Misschien weet U niet, dat er enkele werkloozen in Leiden rondloopen, en als ge dat niet weet, dan dien ik U dat te verklaren.

Die werkloozen zijn menschen, die geen geld en dikwijls geen eten hebben.

En die loopen langs Uw Sociëteit.

En die zien U biertjes savoureren en koffie met room en borrels.

En die hebben honger.

Ja, ja, dat bestaat, menschen, die honger hebben.

[…]

En als die menschen Uw demonstratie van welgesteldheid bijna dagelijks zien, zullen zij misschien denken, dat hun leiders van morgen toch maar weinig menschelijk gevoel bezitten. (De Leidsche Courant, 29 september 1934)

Uit deze column moet overigens niet worden geconcludeerd dat Frans socialistische sympathieën zou hebben. Dat was niet het geval, hij was zeker geen voorstander van een nieuwe politieke orde. Zijn sociaal gevoel is een typisch christelijk sociaal gevoel. Het verzet zich tegen uitbuiting en Verelendung, maar laat de bestaande machtsverhoudingen ongemoeid.

LIEBESGABE

De meeste vroege foto’s van mijn moeder zijn geposeerde en nogal geïdealiseerde portretten van een buitengewoon knappe jonge vrouw. Maar er is ook een foto die een meer spontane indruk maakt. Daarop zien we haar samen met haar jongste broer Pali op straat lopen, waarschijnlijk ergens in Boedapest. Ze is dan een jaar of tweeëntwintig, dus dat moet rond 1930 zijn. Zo te zien is het zomer, want ze draagt een luchtig, wit jurkje en een witte hoed met een brede rand. Een slanke, mooie, levenslustige jongedame, die van het leven lijkt te genieten.

Als jongste dochter van een welgestelde textielhandelaar heeft ze een goede opvoeding genoten. Ze spreekt Frans, Duits, Engels en ook een beetje Italiaans en Portugees. Dat ze Duits spreekt is overigens niet meer dan normaal. In Hongarije, dat eeuwenlang deel heeft uitgemaakt van het Habsburgse rijk, is zeker de burgerij zo goed als tweetalig. Haar Frans heeft ze geleerd op een kostschool bij Franse nonnen. Na haar middelbareschooltijd heeft ze twee jaar als tolk-vertaalster Frans en Duits op de Braziliaanse ambassade in Boedapest gewerkt. Door haar talenkennis, haar charme en haar gemak in de omgang met mensen is ze bovendien een gewilde gastvrouw voor de buitenlandse zakenrelaties van haar vader. In 1933 – wanneer ze voor het eerst mijn vader ontmoet, ze is dan vijfentwintig – is Erzsébet niet alleen een knappe en charmante jonge vrouw, maar ook een vrouw van de wereld.

Op 9 mei 1933 nodigt haar zwager, die veel contacten heeft met schrijvers en journalisten, haar uit voor een five o’clock tea in de Boedapester persclub. Hoewel ze er niet veel zin in heeft, gaat ze toch maar mee, samen met haar oudste zus. Ze drinken en praten wat, en dan komt er een kennis naar hen toe.

ERZSÉBET MET HAAR JONGSTE BROER PALI (ROND 1930).

‘Ik heb hier twee Nederlandse journalisten,’ zegt hij, ‘die willen graag met u kennismaken.’

Een van hen is Frans Schneiders, redacteur van De Leidsche Courant. De journalisten komen bij hen zitten en vertellen dat ze zojuist, samen met een groep Hollandse collega’s, zijn aangekomen voor een oriëntatiereis door Hongarije.

Tegen een uur of zes, zo’n tea duurde meestal van vier tot zes, vindt Erzsébet dat het tijd wordt om weg te gaan, maar Frans zegt: ‘Blijft u nog even, dan gaan we hier een borrel drinken.’

‘Nou, ik weet niet of de anderen dat goedvinden,’ is haar antwoord.

‘Ja, maar ik ben jarig vandaag.’

Erzsébet lacht. ‘Ja ja, als u jarig bent, dan ben ik ook jarig. Laat uw paspoort maar eens zien.’

En het blijkt te kloppen. Dus blijven ze nog wat zitten praten bij een glas wijn. Erzsébet vindt de Nederlandse journalisten allebei sympathiek en ze nodigt hen uit om de volgende avond op de thee te komen, zodat ze ook eens een Hongaarse familie thuis kunnen zien, want tijdens een reis van een week vol officiële bezoeken en ontvangsten komt het daar anders niet zo gauw van.

In 1933 woont de familie Szántó in Pest, maar haar jeugd heeft Erzsébet doorgebracht in Buda, het heuvelachtige deel van de stad, aan de andere kant van de Donau. Daar stond in een toen deftige buurt een groot appartementengebouw van vier verdiepingen, dat haar vader daar had laten bouwen en dat ook zijn eigendom was. Het huis lag aan de rand van de stad. Waar nu hoge flatgebouwen staan, waren toen landerijen. De Szántó’s bezaten er een paar stukken grond met tuinen en er was een meertje waarop de kinderen ’s winters konden schaatsen. Ook achter het huis was een tuin, waar fruitbomen in stonden en waar groente werd gekweekt. Er was een tuinman in vaste dienst om dat alles te onderhouden.

Het grote, geelgepleisterde huis is er nog steeds, het is alleen niet zo deftig meer. Het ziet er uit zoals veel van de negentiende-eeuwse huizen in Boedapest. Via een grote toegangspoort aan de straatkant kom je op een wat vervallen binnenplaats. Er is een oude, gammele lift in een ijzeren kooi en op elke etage een galerij waar de flatwoningen op uitkomen. Erzsébets ouders en hun kinderen bewoonden het grootste deel van de eerste verdieping, op de vierde woonde hun oudste dochter Micike met haar man, de rest van de woningen was verhuurd of verkocht. De man van Micike werkte als ingenieur bij de spoorwegen, maar in zijn vrije tijd was hij actief in het literaire leven. Er kwamen bij hen thuis vaak schrijvers en journalisten, ook uit het buitenland, en dan werd Erzsébet, vanwege haar talenkennis en haar gemak in de omgang met buitenlanders, ook uitgenodigd.

Rond 1930 verhuisde de familie naar de Erzsébet tér, een statig plein in het centrum van Pest, waar de oude heer Szántó zijn kantoor had. De meeste kinderen waren toen al het huis uit. Alleen Erzsébet woonde nog bij haar ouders, samen met haar jongste broer Pali, haar oudere zus Margit, die kort daarvoor gescheiden was, en Zsuzsóka, het kind van Margit.

Het statige oude huis aan de Erzsébet tér is er niet meer, het werd in de oorlog verwoest. Er staat nu een met glanzende marmeren platen bedekt vijfsterrenhotel.

Erzsébets jeugd is onbezorgd en comfortabel. Er is personeel, een inwonende dienstbode en een werkster; één keer per week komt de verstelnaaister en er is een naaister voor de nieuwe kleren. Het is niet de bedoeling dat Erzsébet of haar zus zelf iets in het huishouden doen. Zoals haar vader zegt: ‘Ik heb al die mooie vrouwen niet gekregen om ze de keuken in te jagen.’

ERZSÉBET IN 1933.

Haar vrije tijd brengt Erzsébet door met de activiteiten die onder de gegoede burgerij gebruikelijk zijn, zoals gasten ontvangen, dineren in goede restaurants, zwemmen in een van de vele zwembaden die Boedapest rijk is, tennissen, naar concerten en toneelvoorstellingen gaan. Haar vader, wiens lieveling zij is, neemt haar regelmatig mee naar de opera. Omdat ze een welluidende stem heeft, volgt ze zanglessen aan de muziekacademie. Ook treedt ze enkele keren op tijdens een voordrachtsavond van de talenschool in de officierssociëteit. Bij een van die gelegenheden draagt ze er in het Frans het gedicht La mort de Jeanne d’Arc voor, volgens het verslag in de krant, ‘met een aangrijpend inlevingsvermogen’. (Magyarság, 28 mei 1925)

De officierssociëteit is een soort cultureel centrum, waar lezingen, muzieklessen en talencursussen worden gegeven. Er is een bioscoop en er zijn regelmatig dans- en muziekavonden. Het is een gewilde uitgaansgelegenheid voor jongedames uit de burgerij, de úrileányok, een onvertaalbaar woord dat zoiets betekent als jongedames van goeden huize. Zij gaan naar de officierssociëteit in gezelschap van een oudere broer of zus, de zogenaamde chaperonne, want onbegeleid uitgaan was voor een vrouw in die tijd onfatsoenlijk.

Geheel in de traditie van de negentiende-eeuwse bourgeoisie doet Erzsébet ook liefdadigheidswerk. Ze is vrijwilligster bij de kinderbescherming. Nadat ze daarvoor een opleiding heeft gevolgd, werkt ze twee maanden per jaar als jeugdleidster, ’s winters in een vakantiekamp in de bergen van Noord-Hongarije, ’s zomers een maand aan de Donau. Per barak 60 jongens, meisjes wilde ze niet, die vond ze te veel zeuren. ‘Dat waren dan echt heel arme kinderen en een klein beetje soms ook uitschot van de maatschappij. Nou, dat heb ik met ongelooflijk veel vreugde gedaan. En ik heb ook veel plezier gehad.’ Op de foto’s ziet ze eruit als een non. Ze draagt een hoofddoek die tegelijk een soort sluier is, een witte blouse en een witte jasschort. In het winterkamp draagt ze daar overheen een merkwaardige witte jas van omgekeerde schapenwol, met brede biezen en een borduursel van bloemen in Hongaarse stijl, waarschijnlijk felrood. De brede kraag gaat over in een capuchon die naast haar hoofd wijd uitstaat. Met haar stralende ogen en charmante glimlach ziet ze er betoverend uit. Dat vrijwilligerswerk doet ze vijf jaar lang, van haar twintigste tot haar vijfentwintigste, dat wil zeggen tot aan haar huwelijk. Tussen de papieren die daarop betrekking hebben, vind ik een briefje waarin de kinderbescherming haar bedankt voor de vijfhonderd (!) chocoladeeieren die zij de kinderen met Pasen heeft geschonken.

ERZSÉBET ALS VRIJWILLIGSTER BIJ DE HONGAARSE KINDERBESCHERMING (1933).

ERZSÉBET ALS VRIJWILLIGSTER OP EEN WINTERKAMP VAN DE HONGAARSE KINDERBESCHERMING.

Een dag na hun eerste ontmoeting worden de twee Nederlandse journalisten bij Erzsébet thuis ontvangen. Twee van haar broers zijn er ook, Józsi en Teddy. Erzsébet draagt speciaal voor die gelegenheid een zachtgroene Japanse kimono met een brede sjerp, die prachtig contrasteert met haar donkere ogen en lange, zwarte haar. Ze zingt Hongaarse en Duitse liederen, aan de piano begeleid door Teddy’s vrouw Sárika, en speciaal voor de Hollandse journalisten zingt ze een lied getiteld Wissen Sie dass Ungarisch schwer ist. Als mijn vader de dag daarvoor al niet op het eerste gezicht verliefd was, dan is hij het zeker die avond geworden, terwijl hij keek naar haar stralende ogen en luisterde naar haar welluidende zangstem.

De dag daarna zijn de Nederlandse journalisten uitgenodigd voor een souper met de burgemeester van Boedapest. Maar Frans wil hoe dan ook Erzsébet nog een keer zien voor ze hun reis door Hongarije voortzetten. Daarom bedenkt hij een list. Op de avond van het souper laat hij Erzsébets broer Józsi tegen tienen naar het restaurant bellen. Frans wordt aan de telefoon geroepen, en in plaats van aan tafel terug te keren, gaat hij met Erzsébet en enkele van haar broers en zusters naar café New York, een beroemd café waar journalisten, schrijvers en kunstenaars komen en dat de hele nacht open is. Ze drinken een glaasje, en nog een paar meer, ze bestellen een souper, er is zigeunermuziek, en de stemming is warm en romantisch.

Erzsébet vertelt mij dit hele verhaal op haar tweeënnegentigste, met ogen stralend van plezier. Want niet alleen Frans, maar ook zijn collega Toon – Erzsébet is zijn achternaam vergeten – is in de ban van die mooie, jonge Hongaarse. Geen van beiden wijkt van haar zijde. Erzsébet zit tussen hen in. Ze draagt een bordeauxkleurige zijden jurk met een ceintuurtje, waarvan de slippen omlaag hangen. De hele avond lang houdt Frans de ene slip vast en Toon de andere.

‘Ja,’ lacht ze, ‘dat heb ik mijn hele leven niet vergeten. Dat was kostelijk gewoon.’

Terwijl ze de eerste twee keer geen speciale voorkeur voor een van beiden had, begint Frans in haar gedachten nu toch een voorsprong te krijgen op zijn rivaal. Een leuke man, denkt ze, niet gek, nee, helemaal niet gek. Misschien heeft Frans haar voorkeur aangevoeld. Hoe dan ook, tijdens dat souper schrijft hij een kaart, het kan een ansichtkaart zijn geweest of misschien de achterkant van een menukaart, en die kaart geeft hij aan Sárika, Erzsébets schoonzus. Eerst moet ze beloven dat ze niets zal verklappen voordat Frans uit Boedapest is vertrokken voor hun rondreis door het land, en dan leest ze: Ich werde Ihre Schwester heiraten. Ze houdt haar hand voor haar mond en kijkt Erzsébet en Frans met grote ogen aan.

‘Wat is dat?’ vraagt Erzsébet.

‘Dat mag ik niet zeggen,’ is het antwoord.

Maar Frans kan niet wachten tot ze weer terug zijn in Boedapest. Tijdens de nachtelijke wandeling naar Erzsébets huis grijpt hij zijn kans. Nu of nooit, moet hij gedacht hebben. Hij neemt Erzsébet bij de arm en zorgt ervoor dat ze achterblijven bij de anderen. En daar, op straat, in die meinacht in 1933, vraagt hij haar hand.

‘Ja, dan moet u bij mijn vader zijn,’ is haar nuchtere antwoord. En ze denkt, ach, hij heeft een glaasje op, hij is in de stemming door die zigeunermuziek en de zwoele lentenacht.

In de Miatyánkutca (de Onzevaderstraat), een klein straatje vlak bij Erzsébets huis, staat hij plotseling stil, trekt haar naar zich toe en voordat ze weet wat haar overkomt, krijgt ze haar eerste kus. Erzsébet laat zich overdonderen, maar tegelijkertijd beseft ze dat hij over een paar dagen weer weggaat. En als hij eenmaal in Holland is, zal hij dan niet denken: nou ja, het was een lief meisje, maar...

Ondertussen zijn ze bij haar huis aangekomen. Frans herhaalt zijn aanzoek. ‘Nou, komt u morgenmiddag maar bij ons aan,’ zegt ze, ‘voor jullie weggaan naar Szeged.’

ERZSÉBETS OUDERS, TERÉZ BÖLCSKEI EN BERNÁT SZÁNTÓ.

Erzsébets moeder is zoals gewoonlijk opgebleven om op haar dochter te wachten en krijgt meteen het hele verhaal te horen.

De volgende dag staat Frans weer voor de deur en heeft een gesprek onder vier ogen met Erzsébets vader in diens kantoor. Het is vooral een zakelijk gesprek. ‘Wat doet u, wil hij weten, wat verdient u, en waar kan ik referenties vragen?’ Nadat Frans is vertrokken, neemt hij zijn dochter apart.

‘Maar kind, waar begin je aan,’ zegt hij ernstig, ‘hoe haal je het in je hoofd, je hebt die man drie keer gezien, je weet niets van hem. Hij kan wel van alles en nog wat vertellen.’ Maar Frans heeft het pleit al gewonnen.

‘Mijn lieve papaatje,’ zegt Erzsébet, ‘die man, die is het. Die is het gewoonweg, ik voel het.’

‘Jaja, je voelt het.’

‘Ja,’ zegt ze vastbesloten.

‘Zijn hier geen jongens genoeg met wie je trouwen kan?’

‘Ja, die zijn er wel, maar ik heb er nog geen gevonden met wie ik mijn leven zou willen delen. Wat wilt u? Dat ik hier ga trouwen en dan om de dag naar huis kom en denk, was ik maar nooit getrouwd?’

De toekomst zal uitwijzen dat Erzsébet niet in de greep is van een romantische illusie, daar is ze te praktisch en te nuchter voor. Ze vertrouwt eenvoudigweg op haar intuïtie en als ze zich eenmaal iets heeft voorgenomen, laat ze zich door niemand van de wijs brengen, zelfs niet door haar geliefde papaatje.

Het is ook niet haar eerste ervaring met mannen. Ze heeft al verschillende vriendjes gehad, Kavaliere, zoals ze in die tijd zeiden. Eén ervan, een jonge luitenant bij de landmacht, is zelfs een grote liefde geweest. Hij heette Franci en was net afgestudeerd aan de militaire academie.

Franci is vijf jaar ouder dan zij. Ze hebben elkaar ontmoet op een dansavond in het officierscasino, waar veel meisjes uit de gegoede burgerij naartoe gingen in de hoop dat een knappe officier verliefd op hen zou worden.

Al was de band tussen Oostenrijk en Hongarije in 1918 definitief verbroken, de normen en waarden van de Habsburgse dubbelmonarchie waren nog springlevend. Officieren werden gerekruteerd uit de betere kringen en velen van hen waren van aristocratische huize. Hun maatschappelijk prestige maakte hen tot zeer gewilde huwelijkskandidaten. Ook hun levensstijl, een mengsel van studentikoze overmoed en formele welgemanierdheid, werd zeer bewonderd. Franci was zo’n aantrekkelijke, jonge officier. Er is een foto waarop Erzsébet samen met hem bij een raam staat. Helaas is het een tegenlichtopname, waardoor van zijn gezicht bijna niets te zien is. Maar hij moet het wel zijn, want zijn profiel komt precies overeen met een andere foto waarop hij poseert in officiersuniform. Een jongeman van een jaar of twee-, drieëntwintig met een kaarsrechte scheiding in zijn keurig schuin achterover gekamde haar. Wat het meest opvalt is zijn dromerige blik, die helemaal niet past bij zijn militaire uniform. Daarmee is de foto een perfecte illustratie van het beeld van de Oostenrijks-Hongaarse officier uit die tijd. Een welopgevoede, knappe jongeman, een combinatie van de stoere militair en de romantische minnaar.

Franci deed erg zijn best om de mooie Erzsébet te veroveren. Geheel in negentiende-eeuwse stijl kwam hij eens, samen met een paar zigeunermuzikanten, om middernacht onder haar raam staan om haar een serenade te brengen, waarop haar vader zijn hoofd naar buiten stak en zei: ‘Maak niet zo’n lawaai, de jongedame wordt wakker!’

‘Ja maar, meneer de directeur,’ antwoordde een van de muzikanten, ‘dat is juist wat de jongeheer wil.’ Waarna Erzsébet, geflankeerd door haar jonge nichtje Zsuzsó, de serenade op het balkon in ontvangst nam.

Franci bewees dat hij uit het goede hout gesneden was. Op een avond was hij met Erzsébet en haar zus uitgegaan om te dansen. Toen hij even naar een andere tafel was gelopen om een paar kennissen te begroeten, kwam er een man naar Erzsébet toe en vroeg haar ten dans. Zij antwoordde dat ze al met iemand anders was. Ondanks haar beleefde weigering bleef de man echter op een tamelijk onbeschaamde manier aandringen. Ten slotte kwam Franci terug, hoorde wat er was gebeurd, ging naar die man toe en eiste dat hij zijn verontschuldigingen zou aanbieden. Toen deze dat weigerde, daagde Franci hem uit voor een duel, wat toen al lange tijd verboden was, maar niettemin toch gebeurde om erekwesties te regelen. Het duel vond kort daarna in het geheim plaats, de man raakte lichtgewond en de eer was gered.

Franci had stijl en gevoel voor theater, wat hij demonstreerde toen hij eens aan het hoofd van zijn compagnie langs het huis van Erzsébet kwam. Hij zat op zijn paard, in zijn mooie uniform en met kaarsrechte rug, de manschappen marcheerden achter hem aan. Voor Erzsébets huis hielden ze stil en op bevel van Franci draaide de hele troep een kwartslag naar links. Erzsébet, die ze al had zien aankomen, stond buiten op het balkon. Franci bracht haar een militaire groet, die zij als een prinses in ontvangst nam, het paard hinnikte en trok aan de teugels, er klonk een bevel en even later zette de troep zich weer in beweging. Het is een tafereel uit een andere wereld, iets dat niet echt lijkt, een operette of een scène uit een van de Sissi-films met Romy Schneider. Je zou niet vreemd hebben opgekeken als Franci op zijn paard en Erzsébet op haar balkon ook nog een liefdesduet hadden gezongen. En toch, ondanks die indruk van onwerkelijkheid, kan ik me Erzsébet heel goed in die rol voorstellen. Ik zie haar staan op dat balkon, charmant lachend en toch ook een beetje minzaam, een prinses die de hulde die haar wordt gebracht, leuk en tegelijk vanzelfsprekend vindt. Met die minzame zelfverzekerdheid die ze haar hele leven heeft behouden.

Aan de verhouding met Franci kwam overigens al spoedig een einde. Niet omdat Erzsébet niet dol op hem was, maar vanwege een geldkwestie. Jonge officieren hadden maar een heel klein salaris, terwijl wel van hen werd verwacht, dat ze hun stand ophielden door een ordonnans in dienst te hebben, en zich te vertonen in de beste gelegenheden van de stad. Dat alles kostte veel geld, dat de meesten niet hadden. Daarom was het gebruik dat een meisje dat met een officier trouwde een aanzienlijke bruidsschat meebracht, vaak een klein vermogen.

FRANCI, ERZSÉBETS EERSTE GROTE LIEFDE (JAREN TWINTIG).

ERZSÉBET OP ACHTTIENJARIGE LEEFTIJD IN A TÁRSASÁG (14 NOVEMBER 1926).

Erzsébets vader kon zo’n bruidsschat ongetwijfeld betalen, maar Erzsébet wilde dat niet. Het gaf haar het gevoel dat ze haar officier moest kopen en dat stond haar niet aan. Het ondermijnde haar vertrouwen in de liefde, want hoe kon ze er zeker van zijn dat hij haar niet om haar geld trouwde? Toen zij bovendien ontdekte dat een van haar vriendinnen verliefd op hem was geworden en hij ook bij haar op bezoek ging, verbrak ze de relatie, een moeilijke beslissing waarvan ze veel verdriet heeft gehad.

Algauw echter kwamen nieuwe Kavaliere haar leven weer opvrolijken. Aan vriendjes geen gebrek, een officier bij de artillerie die later, vertelt ze trots, minister van Oorlog is geworden, een dirigent, veel ouder dan zij, een violist van een bekend strijkkwartet, het Waldbauer kwartet. Er zijn nog een paar fotootjes waarop de vier musici staan. Ze zijn onberispelijk gekleed en gekapt en kijken met ernstige gezichten naar iets dat wij niet kunnen zien. Erzsébets Kavalier was een violist, maar welke, de primarius of de tweede violist? Hoe het ook zij, wanneer zij al lang en breed in Nederland woont, stuurt haar vader haar nog aankondigingen en recensies van hun concerten.

Al die Kavaliere zijn vijf, zes jaar ouder dan Erzsébet, want jongens van haar eigen leeftijd vindt ze maar niks. Ze heeft vijf oudere broers, die haar op handen dragen, en haar geregeld meenemen naar de bioscoop, het theater en de concertzaal. Voor haar is de omgang met oudere jongens niets bijzonders. De overdreven romantische ideeën die sommige meisjes over jongens hebben, zijn haar volkomen vreemd. Desondanks heeft Frans niet meer dan drie dagen nodig gehad om Erzsébets hart en vertrouwen te winnen, een mooie prestatie, zeker gezien het feit dat alle gesprekken in het Duits gevoerd werden. Dat Frans op haar verliefd werd is geen wonder, helemaal niet wanneer je haar foto’s uit die tijd ziet, zoals de glamourfoto in het societyblad A Társaság. Maar waarom werd zij op hem verliefd? Het is niet zeker of hij haar heeft verteld dat hij maar een eenvoudige journalist bij een lokale krant is, dat zijn vader, toen die nog leefde, een winkel had in garen en band en dat hij niet genoeg verdient om zelf zijn reizen te bekostigen. Het is mogelijk dat zij dat toen allemaal nog niet wist. En anders dan hij, heeft zij op dat moment ook weinig mogelijkheden om zijn achtergrond en milieu te beoordelen. Hij heeft behalve haar, ook haar familie, haar ouderlijk huis en haar levenswijze leren kennen. Zij heeft alleen hem gezien, een opgewekte, geestige man, die zijn talen spreekt en zich hoffelijk en galant gedraagt, een voor een Hollander tamelijk zeldzame eigenschap. Toch begrijpt ze ook wel waarom haar vader zo terughoudend is en haar aanraadt om eerst maar eens een tijdje met Frans te corresponderen. Dan zal wel blijken of de liefde standhoudt en bovendien kan hij dan ondertussen bij zijn relaties in Holland informatie inwinnen over die journalist, die zo nodig met zijn dochter moet trouwen.

Van mei tot december 1933 corresponderen de gelieven intensief met elkaar, acht maanden lang. Frans stuurt Erzsébet niet minder dan zevenenzestig brieven, dat is gemiddeld bijna twee brieven per week. Van haar krijgt hij er iets minder, maar toch nog een respectabel aantal: drieënvijftig.

Toen ik deze correspondentie voor het eerst las, viel mij iets merkwaardigs op. De brieven van Frans zaten allemaal nog in de originele enveloppen, geadresseerd, gefrankeerd en afgestempeld, aan de voorkant door de posterijen in Leiden, en bij aankomst in Boedapest door de Hongaarse posterijen aan de achterkant, zoals toen gebruikelijk was. Op de meeste stempels is de datum nog te lezen. Daar valt uit op te maken dat veel van die brieven al na twee dagen aankwamen, wat sneller is dan tegenwoordig. Van Erzsébets brieven daarentegen was geen enkele enveloppe bewaard gebleven. De brieven lagen opengevouwen op een stapeltje in een map. Ze zijn geschreven in Erzsébets sierlijke handschrift en later genummerd van 1 tot en met 53, zo te zien in het handschrift van Frans. Maar het meest merkwaardige was toch wel dat alle brieven in het Nederlands zijn geschreven, zowel die van Frans als die van Erzsébet. Die van haar weliswaar met veel grammaticale fouten, maar voor een buitenlander toch een heel behoorlijk Nederlands. Vanaf het begin van haar allereerste brief is dat duidelijk: ‘Ik schiet op, vlug op jou lieve brief dadelijk te antwoorden, daar zal je wel goed amuseeren, ’t vele groote fouten te lezen, maar ik ben heelmaal rustig dat jij ’t toch verstaan zult.’

Hoe is het mogelijk, vroeg ik mij af, dat Erzsébet toen al zo goed het Nederlands beheerste? Of zouden deze brieven vertalingen zijn, die zij later heeft gemaakt toen ze al een aantal jaren in Nederland woonde en de taal al redelijk beheerste? Maar als het vertalingen waren, uit welke taal waren ze dan vertaald? Het meest voor de hand liggende was dat Erzsébet haar brieven aan Frans in het Duits schreef. Maar Frans sprak en schreef zelf ook Duits, dus dan zouden vertalingen overbodig zijn geweest. De enige taal die overbleef en die Frans in die tijd nog niet sprak, was het Hongaars. Maar waarom zou Erzsébet hem schrijven in een taal die hij niet beheerste, terwijl ze beiden Duits spraken? Bovendien waren ook zijn brieven in het Nederlands geschreven, zodat ik dus wel moest aannemen dat Erzsébet in ieder geval Nederlands kon lezen. Maar waar en wanneer had ze dat dan geleerd? Ik heb nooit beter geweten dan dat Erzsébet in 1934, toen ze met Frans getrouwd was, voor het eerst in Nederland kwam. Kortom, het was mij een raadsel. Konden dit de originele brieven zijn? En zo niet, waar waren dan de originele brieven en de originele enveloppen? Dat er in de brieven dingen zouden staan die het nageslacht, en dan met name de kinderen, niet onder ogen mochten komen, leek me heel onwaarschijnlijk. Erzsébet had zeer strenge opvattingen over wat je wel en niet moet zeggen en die golden ongetwijfeld ook voor deze briefwisseling. Een van haar grootste ergernissen van de moderne tijd was het onverbloemde en in haar ogen onbeschaamde en grove taalgebruik. Erotiek en seksualiteit en alles wat daarmee te maken had, daar sprak je niet over. Mijn vader dacht er net zo over. Hij heeft het niet meer meegemaakt, maar hij zou de verbale ongeremdheid van tegenwoordig ongetwijfeld vuilbekkerij hebben genoemd. Wat de inhoud van de brieven betreft, is het duidelijk dat ook Erzsébet verliefd was, hoewel op een meer nuchtere manier dan haar romantische minnaar.

Frans woonde in die tijd samen met zijn moeder op de Hoge Rijndijk in Leiden en zij moet de eerste geweest zijn met wie hij over zijn reis en zijn nieuwe geliefde heeft gepraat.

Al een paar dagen nadat hij terug is in Nederland, begint de briefwisseling, ze sturen elkaar twee, soms drie brieven in de week en dat houden ze tot Kerstmis vol. In een van zijn eerste brieven schrijft Frans:

Ik denk nog veel aan de gezellige uren in jouw gezelschap en aan dien nacht, toen we naar ‘New York’ wandelden. Wanneer zal ik je weer zien? Je portret bekijk ik wel twintig maal per dag. Mijn moedertje was helemaal niet verbaasd toen ik vertelde, dat ik een lief, Hongaarsch meisje had veroverd. Die vindt het wel goed, als zij weet, dat je goed katholiek bent en huishoudelijk en verstandig.

Maar huishoudelijk was Erzsébet waarschijnlijk niet zo. Bij haar thuis hadden ze daar personeel voor. Soms beklaagt Frans zich omdat hij al twee of meer brieven heeft geschreven en maar niets terugkrijgt. ‘Zeg, lieve Erzsébet, ik denk dikwijls: wat zou ik nu graag alles van Erzsébet weten. Maar ik moet maar wachten totdat het Hare Koninklijke Hoogheid behaagt mij te schrijven.’ Dat ‘Koninklijke Hoogheid’ is goed getroffen, want Erzsébet schrijft per kerende post, dat het niet erg is wanneer Frans voorligt met zijn brieven, ‘want hier moet een jonge wel tien briefe schrijven, tot hij een terug krijgt’.

Frans vindt het heel belangrijk dat ze elkaar eerlijk en openhartig alles vertellen, zodat Erzsébet weet wat haar in Holland te wachten staat. Hij verhult ook niet zijn minder goede eigenschappen, bijvoorbeeld dat hij impulsief is en te gemakkelijk geld uitgeeft.

‘[...] de hoofdzaak is, dat jij een lieve, verstandige en ook huishoudelijke en zuinige vrouw voor mij zult worden, want dat heb ik noodig.’

‘De hoofdzaak is,’ schrijft Erzsébet terug, ‘dat ’t alles uit liefde voor elkaar zal zijn altijd en dan bestaan geen schlechte eigenschappen. Ik voor mijzelf heb een goeie natuur, want ik zie van alles de betere kant.’

Frans is soms geneigd tot twijfel en angstige voorgevoelens. Zal de liefde wel standhouden nu er zo’n grote afstand tussen hen is?