MIJN ONTMOETING MET GOD EN ANDERE AVONTUREN

Van Wouter Godijn verschenen eerder:

Witte tongen (roman, 1997)

Alle kinderen zijn van glas (gedichten, 2000)

Langzame nederlaag (gedichten, 2002)

De karpers en de krab (gedichten, 2003)

Kamermuziek, of De weg naar de onverschilligheid

   (gedichten, 2005)

De dood van een auteur die een beetje op

   Wouter Godijn lijkt (roman, 2007)

De zieken breken (gedichten, 2008)

Wiegeliederen en blaaskikkermuziek

   (gedichten, 2010)

WOUTER GODIJN

MIJN ONTMOETING MET GOD
EN ANDERE AVONTUREN

2010
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor deze roman een werkbeurs

van het Nederlands Letterenfonds

©2010 Wouter Godijn

Auteursfoto Ronald Hoeben

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Suzan Beijer

Omslagillustratie Chris Rewerts

Drukker HooibergHaasbeek, Meppel

ISBN 9789025435790

D/2010/0108/929

NUR 301

www.uitgeverijcontact.nl

Iets duisters en onduidelijks dat in ons huist wil altijd iets anders worden.

LARS GUSTAFSSON, ‘OVER DE GOEDE REGERING’.

Ik ben aan het gebeuren.

VRIJ NAAR STEFAN THEMERSON.

1

‘s Nachts, aardedonker, kan een zomerse zon er niet plotseling uitbundig op los schijnen, een leeuwin kan geen muisje baren, mijn laten we zeggen drieëndertig jaar en nog een paar maanden geleden gestorven moeder kan zo meteen (Godzijdank) niet op de deurbel drukken omdat ze mij en mijn gezinnetje met een bezoek wil vereren, de waarheid kan men niet schrijven. Zo zijn de regels en daar kan men zich maar beter bij neerleggen, anders loopt het slecht met men af.

Maar als men nu eens, zoals ik, na een reeks merkwaardige belevenissen vermoedt dat men in de nabije toekomst überhaupt niet meer zal kunnen schrijven, kan het gebeuren dat men zich afvraagt wat men eigenlijk te verliezen heeft. Dus: midden in de nacht word ik wakker omdat de wekker, die ik op drie uur heb gezet, een drenzerig gepiep uitstoot. Na enig vruchteloos gewriemel leg ik het onding het zwijgen op. Met een licht gevoel van triomf stel ik vast dat ik heb weten te verhinderen dat de wekker een poging tot suïcide deed door zich, op de vlucht voor mijn graaiende hand, in het ravijn naast het bureaublad te laten vallen. Als dat was gebeurd, zou het ‘echt iets voor mij zijn geweest’. Maar het is niet gebeurd, dus misschien is het toch niet iets voor mij.

Ik probeer op te staan, ik val bijna voorover. Dit is misschien het goede moment om de lezer erop te wijzen dat ik MS heb, dan kan hij zijn verwachtingspatroon daarbij aanpassen. Inmiddels heb ik een eindje door de duisternis gewaad, mijn pyjamabroek of liever -broekje, het is een zogenaamde ‘korte broek’, is langs mijn lange, bleke benen, die enigszins aan de poten van een reiger doen denken, omlaag geroetsjt en weer omhoog getrokken (het elastiek dat het kledingstuk op zijn plaats moet houden lijkt ook MS of een aanverwante ziekte te hebben) en nu sta ik voor het raam. Ik trek het rolgordijn omhoog en dan duik ik in elkaar terwijl ik, verblind! verblind! mijn gezicht afwend van het zonlicht dat, volkomen geluidloos, briesend en bulderend, de kamer in gutst.

Wie de waarheid schrijft, wekt de indruk dat hij liegt. (Het omgekeerde is een cliché geworden.) Enkele recente, nou ja, tamelijk recente gebeurtenissen uit mijn dagelijks leven lijken me geschikt – ja, ik vind ze onweerstaanbaar geschikt om het bovenstaande nog eens te illustreren. Lang geleden raakte ik bevriend met A, lesbienne, zachtaardig als een bechamelsausje, een tenger, leeftijdloos voorkomen, jongensachtig op een vage, ingehouden manier, colbertjes en iets te ruime broeken. Altijd is A erop uit, ook weer op een vage, ingehouden manier, het bestaan van mens en dier te veraangenamen. Koekjes (ik wou dat ik zo was), kleine stukjes chocola, kortom, knapperige hapjes & knusse kussentjes voor de poes. De strijd om het bestaan is haar te ruw (en daar heeft ze nuchter beschouwd groot gelijk in); ze leeft van een uitkering. Jaren verstrijken, zo geleidelijk dat het iedereen bijna ontgaat wordt haar lichtblonde haar lichtgrijs, en ze raakt niet aan de vrouw. Maar dan, als ze de veertig al is gepasseerd, verschijnt B, op een lieve manier dik, als een bij in een gezellig kleuterverhaal. Zo praat ze ook, alles wat zzze zzzegt zzzoemt een beetje.

Wij buitenstaanders zijn verrast door de snelheid van de liefde. Het begin schijnt te worden overgeslagen, zij (de liefde) is meteen groot en volwassen en rijp. Iets wat in een andere wereld is gegroeid, lijkt zich met een vriendelijk soort geweld toegang te hebben verschaft tot de onze. Een lichte euforie verspreidt zich door de kennissenkring. Dan blijkt zich, tegelijk met de liefde, ook iets anders toegang te hebben verschaft tot onze wereld. B voelt een knobbeltje in een borst. Is het kanker?

Ja, het is kanker. Of ik het zou kunnen weet ik niet, maar ik weet zeker dat iemand in staat is, of ten minste zou moeten zijn, een schitterend gedicht, of een aangrijpende roman, te wijden aan de schoonheid, de gratie waarmee de twee vrouwen de nu volgende beproeving doorstaan.

Na een jaar (waarin ze teder afscheid nemen van de zieke borst) lijkt alles achter de rug. Ze besluiten te trouwen. Op een drukbezocht huwelijksfeest, waar ik me, omdat ik enkele jaren geleden ben gestopt met drinken, van opwinding misselijk eet aan de hapjes, zie ik vanuit de verte, mijn blik slingert zich behendig tussen een grote variatie aan gedeeltelijk ontblote en aangeklede ruggen door, hoe de pasgetrouwden, fragiel en trots, hobbeldebobbelen over de dansvloer.

Een paar weken na de bruiloft gebeurt het ongelooflijke – iets waarin u alleen kunt geloven als ik verklaar dat het echt gebeurd is, maar wat u onmiddellijk als té onwaarschijnlijk zou afwijzen als u erop stuitte in een roman. Ook A – jahaja! A ook! A ook! – voelt een knobbeltje in een borst. Het lijkt alsof een demonische kracht er behagen in schept de twee vrouwen, hun liefde en hun strijd om te overleven te reduceren tot iets wat alleen nog belachelijk is. En diezelfde kracht zou ook een verhaal waarin de gebeurtenissen werden beschreven aanvreten. Het verhaal zou ook belachelijk worden.

Toch heb je de neiging om te denken dat de demon beschikt over compositorisch talent. Eerst is er sprake van een cyste, waarschijnlijk een cyste, waarschijnlijk ongevaarlijk, die echter wel moet worden verwijderd. Na de eerste operatie blijkt de cyste toch kwaadaardig, maar op een verraderlijk onschuldige manier. Er is kanker vastgesteld, maar een vriendelijk, je zou haast zeggen een sympathiek soort kanker, bijna geen kanker, een niet, nou ja, nauwelijks agressieve vorm. Maar een tweede (borstbesparende) operatie is noodzakelijk. En dan pas, na die tweede operatie, wordt vastgesteld dat die nauwelijks agressieve kanker, die zich liefjes in de borst heeft genesteld als een baby in zijn wieg, veel verder is uitgezaaid dan aanvankelijk werd aangenomen. En de borst die twee operaties heeft doorstaan, moet er alsnog af.

Hier aangekomen gaan we afscheid nemen van A en B. We laten ze achter, allebei met één borst. Hoewel het niet zo is, voel ik me even alsof ik het voorafgaande heb verzonnen. Alsof ik een bloeddorstig dier ben, een roofvogel of een haai, en me van de vrouwen verwijder met twee borsten tussen mijn kaken. ‘Maar dat kun je niet doen!’ hoor ik u uitroepen. ‘Dat kun je ons niet aandoen!’

‘Waarom, beste lezer, kan ik u dat niet aandoen?’

‘Omdat we willen weten hoe het verdergaat! Hoe het afloopt! Maak die twee vrouwen desnoods af, als we maar het einde van het verhaal krijgen.’

Maar ik zei toch dat ik de waarheid zou schrijven, beste lezer. Er is geen einde. Of het verhaal van de twee vrouwen die aanval van weerzinwekkende slapstick te boven zal komen, of het op God-weet-welke-manier weer zal veranderen in een zinvol verhaal (in een roman is zo’n metamorfose onmogelijk, maar in de werkelijkheid ligt dat anders), of dat de twee vrouwen binnen afzienbare tijd in twee potten as zijn veranderd, ik weet het net zomin als u. Dit is geen verhaal, dit is uit het leven gegrepen.

Goed, ik hoop dat u me hebt begrepen. Dat u, telkens als tijdens het lezen van de komende bladzijden de gedachte bij u opkomt: dit is ongeloofwaardig, dit zou nooit echt gebeurd kunnen zijn, uzelf zult voorhouden: deze gedachte komt bij me op, juist omdat wat ik lees echt is gebeurd, juist omdat het waar is.

2

Ik zou natuurlijk zo kunnen beginnen: ‘Ik was een kind, dartel als een lam, en ik meende dat de wereld waarin mijn dartelen zich voltrok net zo onschuldig was als ikzelf. Toen maakte de witte bal waar ik mee speelde een onverwachte beweging. Een uitgelaten dartelsprong, dwars door het raam van de keukendeur: op hetzelfde moment was het raam niet langer een raam, maar een omlaag kletterende glaslawine. Door de plotselinge verdwijning van het glas veranderden de keuken en de hal daarachter in iets wat ik kende uit mijn kinderboeken, namelijk een geheimzinnige gang, die erom vroeg gevuld te worden. De draak die even later, na haastige bonkbonkstappen op de trap, aan het einde van de gang verscheen en briesend op me afkwam, die draak was mijn moeder.’

Dat het bovenstaande waar is, valt niet te ontkennen, maar ook ligt het heel ver achter me. Ik bedoel: als ik dit het begin zou laten zijn, zou het heel lang kunnen duren voor ik ben aangekomen bij nu. Nu buigt zich over me heen en schreeuwt, tenminste, die indruk heb ik, schreeuwt me toe: ‘Zo veel tijd heb je niet meer! Houd het kort!’

Daarom begin ik aanzienlijk dichter bij nu. Zo:

‘s Avonds, buiten de eerste schimmen van de schemering, zaten wij, dat wil zeggen, Marleen (beeldschone, innig geliefde vrouw van mij, ja, van mij! van mij!), Marion (dochter, bijna zestien inmiddels, rank als een ree, ook zo innig geliefd), Bart (-je, zes, geliefd idem, veilig ingekapseld in dat jongensparadijs dat zo omstreeks je vierde vaste vormen heeft aangenomen en waarin de eerste haarscheurtjes verschijnen als je bij tien bent – zolang je moeder niet in een draak verandert natuurlijk) en ik, zaten wij rond een honingkleurige tafel, drie van ons kauwden nog nasi die ons de bek uit brandde omdat Marleen fijngesneden rode peper voor fijngesneden rode paprika had aangezien (Bartje had nu een met gejuich onthaalde en inmiddels alweer half afgekloven en met kleinejongenskwijl verzadigde tosti), en toen ik mijn kans schoon zag zei ik: ‘Behalve doordat het verschrikkelijk lekker schijnt te zijn om iemand dood te maken, voelen mensen zich ook aangetrokken tot terrorisme, tot het opblazen of onthoofden van mensen die verrassend veel lijken op henzelf…’

‘Houd je een beetje rekening met Bartje,’ interrumpeerde Marleen.

‘… omdat het hun leven in één klap een stuk overzichtelijker maakt. In plaats van te worden omringd door een massa levende wezens die net zo geheimzinnig zijn als jij en die mooi en beminnenswaardig zijn, maar tegelijk kwaadaardig – en dat zijn ze dus allemáál, alleen de precieze verhouding tussen beminnenswaardig- en kwaadaardigheid is bij elk individu anders –, in plaats daarvan lokaliseer je het kwaad, ál het kwaad, in een bepaalde groep, waardoor je zelf in één moeite door zo goed als volmaakt wordt. Je zou het zijn, volmaakt, als die anderen je niet dwarszaten. Je een weg hakken naar het paradijs, dwars door hun lichamen: o! Zo verleidelijk als dat is.’

Ik hoorde Marleen met een scherp randje aan haar stem zeggen ‘dat we nu gezellig met z’n allen aan het eten waren en dat het dan niet prettig was als ik telkens met iets onsmakelijks kwam’. Ik zag hoe Marions grote, overdadig bruine ogen vanonder haar iets te lange, knalrood geverfde pony honend naar me keken. (Toch zou ze iets kunnen herkennen in wat ik gezegd had: ik kreeg regelmatig de indruk dat ze dacht dat ze zelf op de rand van het paradijs vertoefde en dat ze zó naar binnen zou kunnen gaan, als ik maar even opzij ging.) Ik zag dat Bartje zijn hand voetje voor voetje, nee, vinger voor vinger, op weg liet gaan naar de ketchupfles, waarmee hij waarschijnlijk binnen afzienbare tijd een ravage zou aanrichten. Ik besloot dit alles te negeren en verder te praten. Ik was enigszins in vervoering geraakt. Ik vind ideeën nu eenmaal vaak het aantrekkelijkst op het moment dat je ze bíjna hebt. Als je ze onder woorden hebt gebracht, als de beloftevolle vaagheid van vlak vóór het bevallinkje eraf is, krijgen ze opeens iets logs – en je realiseert je dat ze helemaal niet zo origineel zijn als je verwachtte. ‘Flaubert heeft eens gezegd...’ begon ik.

‘Wie is Vlo-Ber?’ vroeg Bartje.

‘… Hij zei dat de mensheid tussen driehonderd voor en driehonderd na Christus iets unieks ondernam, namelijk, leven zonder God – en dat doen we nu wéér. De vraag is: kunnen we dat?’

‘Vind je het echt nodig, paps,’ zei Marion, ‘om een speech af te steken? Ik wil zo meteen De Wereld Draait Door zien.’

‘… Het enige wat je weet – en dat weet je dan ook weer niet zeker – is dat er iets zou kunnen zijn, een bron, waaruit kosmos, ruimte en tijd, kortom de hele mikmak, nogal ruw en ordeloos tevoorschijn zijn komen blubberen.’

‘Op naar de oerknal,’ zuchtte Marion. ‘Sorry pap. Foutje. De oerblubberaar.’

‘… Maar je kunt je Godsonmogelijk voorstellen dat dit is, wat die bron wilde laten ontstaan. Het zou bijvoorbeeld best kunnen dat we deel uitmaken, heel klein deeltje-onderdeeltje zijn van een gigantische, met de moed der wanhoop uitgevoerde reddingsoperatie. Een poging alles zo te draaien en te vervormen dat je op zekere dag zal kunnen zeggen dat er ten slotte toch nog iets is terechtgekomen van een schepping, die in het begin rampzalig uit de hand is gelopen…’

Op dat moment ontdeed de ketchupfles zich, onder het laten van luide, vochtige scheten, van het grootste deel van zijn inhoud, dat voor de helft op, voor de andere helft naast Bartjes bord plofte. ‘Bártje!’ grauwde Marleen, en tegen mij (terwijl haar groenblauwe ogen binnen een fractie van een seconde verkilden): ‘Let dan ook een beetje op wat er om je heen gebeurt man! Je hoort jezelf weer zo graag praten!’

‘Nou zeg!’ zei ik, overeind komend. ‘Het gaat niet om mij!’

‘Marion, doekje!’ zei Marleen, terwijl ze Bartje met stoel en al achteruit rukte. ‘Als we wachten tot onze litera-dinges-tór een reddingsboot voor ons heeft opgeduikeld, zijn we al lang en breed verzopen.’

Marion pakte een vaatdoekje van het aanrecht, waarbij ze er niet alleen in slaagde efficiënt én elegant te bewegen, maar ook nog uit te drukken dat ze weliswaar gehoorzaamde, maar dat ze dat uit vrije wil deed, dat ze het óók had kunnen laten. Het doekje daalde lusteloos neer in de rode drab. Bartje probeerde zich los te worstelen uit de greep van zijn moeder, die ‘zeg hou ’s een beetje je gemak jij’ zei. Even later, nadat er nog enig schel en plasserig tumult aan me voorbij was getrokken, had ik opeens weer het woord. Het was of ik het kon proeven, dat woord. Het smaakte opwindend en verrukkelijk. Ik maakte een gedurfde Sbocht, waardoor ik van ‘leven zonder God, oog in oog met het raadsel’ opeens bij ‘de vervlakking van het culturele klimaat’ terechtkwam.

‘Als er iets is wat de moderne mens niet wil, is het nadenken!’ riep ik. ‘Nadenken over zijn toestand. Niet alleen neemt de belangstelling voor cultuur af, ook de cultuur zelf wordt steeds oppervlakkiger. Neem iemand als Arnon Grunberg…’

‘Pap, jij bent bejaard. Daarom snap je de boeken van een jonger iemand niet,’ zei Marion. ‘Die Grunbergboeken zijn ontzettend cool, dat vindt echt iedereen.’

‘Zijn ideeën zijn helemaal niet jong en het zijn ook niet zijn ideeën. Alles wat hij beweert, heeft Hermans vijftig jaar geleden ook al beweerd.’

‘Wie…?’

‘Hérmans: een schrijver. Toen Hermans zijn ideeën lanceerde, waren dat, in ieder geval in Nederland, nieuwe, schokkende ideeën. De critici bedolven hem onder de kritiek, maar moesten later hun ongelijk erkennen. En daarom zijn ze nu allemaal zo gek op Grunberg. Omdat ze denken: dat kennen we, dat is vertrouwd. Dat is hetzelfde wat onze voorgangers destijds verkeerd beoordeelden. Die fout zullen we niet nog eens maken.’

‘Hoeveel exemplaren zijn er van je laatste boek verkocht pap? Waren het er nou vijf- of zeshonderddrieënzestig? En dan is er nog dat Fonds; hoe heet het ook alweer? Dat Fonds dat zielige, arme schrijvers helpt. Hoeveel geld heb je daar de laatste keer van gekregen? Eén maandsalarisje, of zoiets? Weet je pap: jij bent gewoon jaloers op die Grunberg.’

‘Dan verdring ik dat zo goed, dat ik er niets van merk. Dan krijg ik daar alleen maar inspiratie van.’

‘Volgens mij vooral transpiratie. En behalve een beetje nat ben je trouwens ook erg rood geworden pap.’

De blik in haar ogen was nu niet enkel honend, maar ook triomfantelijk – én liefdevol. Ik moest even worstelen met de grijns die op mijn gezicht verscheen voor hij, min of meer, goed leek te zitten. ‘Luister nou eens,’ zei ik. ‘Er wordt altijd gezegd dat Grunbergs werk verontrustend zou zijn. Maar wat is er dan zo verontrustend aan? De hedendaagse mens probeert de schijn op te houden dat hij er een positieve levensinstelling op nahoudt. Tegenover de buitenwereld. Dat verdient nu eenmaal beter. Dan komt hij thuis en laaft zich aan de negatieve instelling van Grunberg. Hij rust even uit. Relaxt even. En dan, verkwikt, laat hij zich terug glijden in zijn positieve levensinstelling. Zoals hij zijn pak aantrekt. In Grunbergs boeken ziet hij alleen onschuldig vermaak. Hij beschouwt Arnon Grunberg als een hofnar. Arnon Grunberg ís een hofnar. Want verontrustend is niet de gedachte dat het leven een hel is, maar de gedachte dat het leven hemel en hel tegelijk is, en de vraag hoe dat zo is gekomen.’

‘Zeg meneer de filosoof,’ interrumpeerde Marleen, ‘als jij ondanks je MS de energie hebt om zoveel tegen ons te babbelen, misschien kun jij dan ook wel de chocoladevla voor ons uit de ijskast pakken.’

Ik kwam overeind, heel traag, en begon in de richting van de ijskast te bewegen. Maar de conversatie nam me nog zo in beslag, dat er weinig plaats overbleef voor de taak – nee, het taakje dat Marleen me had opgelegd. Ik zei dat de boeken van schrijvers die het mysterie van het leven wél onder ogen durfden te zien gewoon beschikbaar waren. Dat iedereen ze zou kunnen lezen, maar dat men het niet wilde. Toen ik dat had gezegd werd ik zo opgewonden dat ik tot stilstand kwam. ‘Is het niet krankzinnig dat de wijsheid die het bestaan voor iedereen rijker en makkelijker zou maken vlakbij is,’ zei ik, ‘onder ieders handbereik als het ware, maar dat men… mén… Men wijst haar af, die wijsheid.’ (Het klonk alsof ik ‘men maakt haar af’ had gezegd.) ‘Boeken van Lars Gustafsson en Stefan Themerson – twee reuzen! – die worden nauwelijks gelezen!’ Nog voor ik het zag, voelde ik dat de grote, groenblauwe ogen van Marleen strak op me waren gericht. Ik keek haar aan. Haar volle, glanzende lippen vormden langzaam het woord ‘chocoladevla’.