Frans de Waal

DE AAP UIT DE MOUW

Over dieren maar vooral over mensen

2010

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

++

==

==

==

==

==

==

==

© 2010 Frans de Waal

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto omslag Frans de Waal

NUR 320

ISBN 978 90 254 3643 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2010 met ISBN 978 90 254 3554 7

++

==

==

==

==

==

==

==

Voor Cattie, mijn liefde

Inhoud

Inleiding

==

1.Mens en dier

2. Politiek

3. Bazig en agressief

4. Slimmigheden

5. Aardigheden

6. Banden die binden

7. Alles draait om seks

==

Noten

Verantwoording

Inleiding

Het nieuws zit elke dag vol met leuke of minder leuke voorvallen, zoals dolfijnen die een zwemmer redden of een ‘tamme’ chimpansee die een vrouw zo lelijk toetakelt dat ze enige tijd later letterlijk zonder gezicht bij Oprah verschijnt. Er zijn ook tijgers die ineens uit hun kuil in de dierentuin blijken te kunnen springen, kraaien die werktuigen gebruiken, jonge apen die een beter geheugen hebben dan mensen, of paarden die van een zekere verdrinking gered moeten worden.

Ik volg het allemaal met grote belangstelling en gebruik zulke gebeurtenissen regelmatig voor de columns die ik sinds 2005 voor Psychologie Magazine schrijf. Elke maand een stukje, waarbij het me vooral gaat om het verband met menselijk gedrag. Verder zijn er natuurlijk ontdekkingen uit mijn eigen werk en andere nieuwe ontwikkelingen die de aandacht vragen. Het gevolg is een serie van bespiegelingen over waar wij vandaan komen en hoe ons gedrag de sporen draagt van onze aapachtige achtergrond.

Soms wordt wat er tussen onze oren zit als uniek gezien, maar in feite zit er geen enkel onderdeel in onze hersenen dat we niet ook bij apen vinden. En niet alleen bij mensapen, onze naaste verwanten, maar ook bij die aapjes met staarten, die veel verder van ons af staan en die vroeger soms letterlijk uit de mouw van een kunstenmaker op de kermis ten tonele verschenen. Ik heb altijd gehouden van de uitdrukking ‘daar komt de aap uit de mouw!’ omdat ze verwijst naar een verborgen beweegreden waar we eigenlijk al een vermoeden van hadden. Heel toepasselijk op wat we soms leren van apengedrag.

Ik werk met primaten, zowel menselijke als niet-menselijke. Twee dagen per week geef ik les aan de universiteit van Emory. Alhoewel ik van huis uit bioloog ben, ben ik hoogleraar in de psychologie. In Amerika worden de scheidslijnen tussen de disciplines niet zo scherp getrokken als in Europa, dus een antropoloog kan op een biologieafdeling werken en een bioloog, zoals ik, op een psychologieafdeling. De rest van de week breng ik op andere locaties door met mijn team van ongeveer twintig mensen. Dat betekent nogal wat gereis, want met een oppervlak zo groot als twee Nederlandse provincies is Atlanta enorm uitgestrekt. De helft van ons onderzoek doen we met kapucijnaapjes in een primatencentrum in de stad en de andere helft ver erbuiten, waar we een veldstation hebben met meer dan tweeduizend apen, waaronder onze chimpansees. Dankzij het warme klimaat brengen de dieren het grootste deel van het jaar buiten door.

Daarnaast vlieg ik regelmatig naar afgelegen oorden. Ik bezoek mijn studenten of collega’s die werken met olifanten in Thailand, chimpansees in Tanzania, kapucijnaapjes in Costa Rica, of makaken in Japan. Terwijl ikzelf met dieren in gevangenschap werk, wil ik graag weten hoe het er in het veld aan toe gaat omdat dit me helpt met het ontwerpen van mijn studies. Uiteindelijk is alle apengedrag bedoeld voor de overleving in een natuurlijke omgeving en ik ben nog steeds meer bioloog dan psycholoog. De bioloog vraagt zich af waar gedrag toe dient. Het antwoord daarop komt uit het veld. Maar het werk met dieren in gevangenschap is natuurlijk meer gedetailleerd en vaak experimenteel, hetgeen vragen beantwoordt die in het veld niet eens gesteld kunnen worden. Er is veel meer samenwerking tussen veld- en gevangenschapswerk dan vaak wordt aangenomen.

De gemeenschap van primatologen is klein en we kennen elkaar allemaal. Er wordt volop gekibbeld, net als binnen elke academische gemeenschap, maar uiteindelijk houden we allemaal van apen, hetgeen een band schept. Deze liefde voor het vak doet ons vaak vergeten dat de meeste mensen alleen in apen geïnteresseerd zijn vanwege onze verwantschap. Apenkenners kunnen echt uren praten zonder ooit de mens te noemen! Het schrijven van mijn columns helpt mij af te wegen wat het verband is tussen bepaald diergedrag en het gedrag van mensen. Dit boek benadrukt de overeenkomsten, in de overtuiging dat we heel wat kunnen leren van onze afkomst.

Frans de Waal,

Atlanta

1 Mens en dier

Hoe apen mensen kijken

Dieren kijken dwars door mensen heen. Wij doen een mooi pak aan, een peperdure stropdas om, we laten een Rolex uit de mouw bungelen, maar op dieren maakt dit geen enkele indruk. Symbolen van macht en rijkdom ontgaan hun. Waar het om gaat is lichaamshouding, stemklank, geur.

Soms kijk ik naar mijn gasten door de ogen van mijn chimpansees. Als ik deftige mensen meeneem, zijn de apen vaak geïrriteerd, en ik begrijp waarom. De apen merken de arrogantie. Die mensen lachen en wijzen naar hen zoals ze nooit zouden durven lachen en wijzen naar hun eigen soortgenoten. Ze doen hun best om afstand te bewaren, vandaar al dat gegrap. De apen zien de gelakte nagels, ruiken de aftershave, en voelen zich niet serieus genomen. Voordat je het weet smijten ze van alles in onze richting, waaronder geurige lichaamsproducten.

Stel hiertegenover een bezoek van een oude Japanse vriend, Toshisada Nishida, die al tientallen jaren in Tanzania chimpansees bestudeert. Nishida heeft duizenden uren in het bos achter apen aan gelopen en begrijpt hun lichaamstaal als geen ander. Toen ik hem meebracht, deden mijn apen bijna alsof ze hem niet zagen! Nishida deed geen moeite om in het gevlij te komen, sprak niet tegen hen, maar stond gewoon naast me naar hen te kijken. Zijn lichaamstaal was er een van iemand op z’n gemak, iemand die de apen als persoonlijkheden zag op dezelfde manier waarop mensen elkaar zien. Dit had een onmiddellijk kalmerend effect.

Apen hebben uitstekend in de gaten wie er naar hen komt kijken. Over het algemeen zien vrouwelijke apen vreemde vrouwen als rivalen, terwijl mannelijke apen vreemde mannen als rivalen zien. Ze maken dit onderscheid niet op grond van geur, want chimpansees zijn net zo visueel ingesteld als wij. Vrijwel alle dieren – ook dieren die verder van ons af staan, zoals katten of papegaaien – zien meteen of ze met een man of vrouw te maken hebben. Dit geeft te denken. Het man-vrouwverschil is lang niet de ‘culturele constructie’ die sommigen erin zien; het onderscheid gaat duidelijk dieper. Mannelijke dieren hebben een hogere spierspanning, vertonen meer hoekige lichaamsbewegingen en gedragen zich brutaler. Dieren hebben geen moeite de hanen eruit te pikken, ook bij de mens.

Het grappigste geval was een chimpanseeman, Klaus, die absoluut niet blij was met een nieuwe student van me, Josh. Beiden waren ongeveer in dezelfde leeftijdsfase – net uit de puberteit – en Josh hoefde maar langs te lopen of Klaus begon te provoceren en dingen naar hem te gooien. Het liefst zou hij een partijtje geknokt hebben om vast te stellen wie boven wie stond in de rangorde. Het is de leeftijd waarop zowel chimpansee- als mensenmannen hun plek in de samenleving bepalen.

Op een dag was Klaus midden in een paring, toen Josh voorbijliep. Tot grote verbazing van iedereen liet hij de apenvrouw in de steek om zijn ongenoegen kenbaar te maken. Hun rivaliteit telde kennelijk zwaarder dan seksueel plezier, hetgeen we Josh nog jarenlang als compliment hebben voorgehouden.

Het verdriet van King Kong

Waarom vinden we het vertederend als een opgepompte gorilla een breekbaar menselijk wezentje van het andere geslacht in zijn grote hand knelt? Is King Kong een darwinistisch verhaal over verwantschap? Een verhaal over rassenvermenging? Of gaat het om een verboden romance die ten dode is opgeschreven?

De film deed mij denken aan een vreemde vraag waar dierentuinen en primatencentra regelmatig mee geconfronteerd worden. Van tijd tot tijd krijgen we verzoeken van mensen die seks met mensapen willen. Soms doen de briefschrijvers het voorkomen alsof ze mee willen werken aan een experiment, maar meestal gaat het gewoon om de seks. Mannen willen het doen met vrouwelijke apen en vrouwen vinden die stoere gorillamannen uiterst aantrekkelijk, waarschijnlijk zonder te beseffen dat ze een penis hebben van hooguit vier centimeter.

Omgekeerd staan apen onverschillig tegenover ons. Ze hebben alleen seksuele belangstelling voor mensen als ze door ons zijn grootgebracht: een kwestie van inprenting. Toen bioloog Konrad Lorenz ganzen uit het ei grootbracht, waggelden de kuikens achter hem aan alsof hij hun moeder was. Op latere leeftijd bleken ze zich ook seksueel aangetrokken te voelen tot mensen. Bij zoogdieren komt soms iets dergelijks voor. Maar in het wild zien we zelden zulke verwarde oriëntaties.

We moeten dus concluderen dat King Kong óf erg vertrouwd was met mensen, óf gebrek had aan vrouwelijk gezelschap. Hij leefde alleen, op een klein eiland waar te weinig te eten was om ook andere apen te voeden. Zoals eenzame zeelui in elke vis een zeemeermin gaan zien, heeft de koning van de jungle mogelijk de blonde Ann aangezien voor een soortgenoot. Wat jammer dat ze geen echte relatie zijn aangegaan, zoals in Peter Høegs boek De vrouw en de aap. Dat zou pas gedurfde cinema zijn geweest! De film had dan kunnen eindigen met King Kong, Ann en hun kroost voor altijd gelukkig in New York.

Kan zoiets eigenlijk? Het is geprobeerd. Josef Stalin had het briljante idee om soldaten te maken die ongevoelig zijn voor pijn en bereid om alles te slikken wat men hun voorschotelt. Ik weet niet waarom hij daarbij aan apen dacht, maar in 1926 diende het politbureau een verzoek in bij de Russische Academie van Wetenschappen om mensen met apen te kruisen. Bioloog Ilya Ivanov trok daarop naar Afrika om vrouwelijke chimpansees met menselijk zaad te bevruchten. Niet zijn eigen zaad, want zoals bijna iedereen in die tijd dacht hij dat de lokale bevolking dichter bij de apen stond. Het avontuur liep op niets uit en professor Ivanov eindigde in Siberië.

Onze fascinatie met apen gaat duidelijk dieper dan biologische verwantschap. Zonder ons in verlegenheid te brengen, legt King Kong die onderliggende spanning bloot. En zoals altijd zorgen we ervoor dat wij winnen, terwijl de aap verliest.

Bokito

De gespierde prins zit al jaren in het kasteeltorentje. De jonkvrouw komt elke dag zwaaien aan de overkant van de gracht. Ze heeft een speciale band met prins Bokito. Maar hij vraagt zich af waarom ze nou nooit eens echt op bezoek komt. Ziet ze niet dat hij vastzit? Op een dag heeft hij er genoeg van, springt met grote moed en moeite over het water en valt de vrouw aan. Onvermijdelijk wordt hij weer opgepakt en ruw in het torentje teruggesmeten.

Intussen staat bij mij de telefoon roodgloeiend. Bokito is een elfjarige gorilla, het slachtoffer een 57-jarige Zoetermeerse die elke dag Blijdorp bezocht, en het incident vond plaats in een superdrukke dierentuin waar Bokito de vrouw zonder aarzeling tussen de bezoekers wist te vinden. Is het de schuld van de aap, de vrouw, of de dierentuin? Kan een gorilla mensen herkennen? Kent hij het verschil tussen man en vrouw?

Dat het incident zoveel aandacht trok, verbaast me niks, gegeven de beauty-and-the-beast-elementen: woeste kracht, onbeantwoorde liefde, tragische afloop.

Bij apensoorten die harems vormen, zijn mannen altijd een stuk groter dan vrouwen. Er worden net zoveel mannelijke als vrouwelijke gorillababy’s geboren, dus voor elke pasja die er zes vrouwen op na houdt, staan er automatisch vijf kerels met lege handen. Daarom is de gorillaman gebouwd als een vechtmachine: hij moet de concurrentie de baas kunnen.

We kennen de motieven van de mensenvrouw niet, maar zelfs als ze alleen maar op een vriendschappelijke relatie uit was, legde Bokito haar bezoekjes ongetwijfeld anders uit. Een elfjarige gorilla is amper volwassen en heeft weinig anders aan z’n kop dan seks en territorium. Hij moet een harem opbouwen en een gebied veroveren. Voor hem hoort een vrouw die op hem gesteld is in zijn harem, en als dat niet goedschiks gaat, dan maar kwaadschiks. Bokito is door mensen grootgebracht en kende dus heel goed het verschil tussen man en vrouw.

Bokito’s poging zijn harem uit te breiden zou mogelijk niet zo slecht afgelopen zijn als de vrouw zich niet had verzet. Ze eindigde in het ziekenhuis, maar bedenk hierbij dat een mens vergeleken bij een gorilla weinig kan hebben. De bestraffing die Bokito uitdeelde was minimaal vergeleken bij wat hij had kúnnen doen: voor hetzelfde geld had hij met één klap haar ruggengraat gebroken.

Het geval is uitgegroeid tot een rage. Men verkoopt de zogenaamde Bokitokijker (een bril waarmee je apen kunt aankijken zonder dat ze het doorhebben), speculeert over de seksuele aantrekkingskracht van apen op vrouwen en zelfs over het diepe verlangen om gedomineerd te worden door een machtige, viriele King Kong.

Ikzelf zie het vooral als een lesje voor dierentuinen om voorzichtig te zijn met de opvoeding, zoals nu weer met die Duitse ijsbeer, Knut, die met de fles wordt grootgebracht. Die wordt nog veel gevaarlijker dan Bokito, aangezien de mens voor hem ook nog eens een hapje is. Het is ook een lesje voor het publiek om anders naar dieren te gaan kijken: net als wij hebben zij hun persoonlijkheden, verlangens en frustraties. Als je ziet hoe het publiek gilt en zich aanstelt bij een apenverblijf, vraag je je echt af wie er nou het meest voor aap staat.

Pijnlijk en onaangenaam menselijk

Het nestkastje in onze tuin is goedgekeurd door de North American Bluebird Society (ja, een hele vereniging voor één klein vogeltje). Zo’n goedkeuring is natuurlijk geweldig, maar elke lente is het weer de vraag wat de vogels er zélf van denken. Onze buurt heeft tientallen kastjes, maar ik schat dat slechts een kwart bezet wordt, terwijl we toch geen gebrek aan bluebirds hebben. Deze felblauwe vogeltjes komen vrijwel altijd als paartje. Het ene zit op de kast terwijl de partner binnen rondgluurt – daarna draaien ze de rollen om. Elk paartje inspecteert alle kastjes in de buurt vele malen. Dat neemt dus weken in beslag.

Honderden bezoeken later zien we ineens een mannetje met een takje in z’n bek op onze kast landen. Een goed teken. Meestal duurt het dan niet lang voordat de kast bezet is. Niemand mag meer in de buurt komen, niet alleen andere bluebirds, maar ook alle andere kleine vogels worden verjaagd. Het gesleep met takjes begint.

Vraag me niet waarom dit kastje is uitverkoren, waar het om gaat is dat deze vogeltjes eerst zorgvuldig gegevens inzamelen en alle voor- en nadelen afwegen voordat ze hun keuze bepalen. Misschien vinden ze het uitzicht belangrijk, of hoe gehorig de buren (wij dus) zijn. Het proces is echt niet zo anders dan dat van mensen die met de makelaar op stap gaan om een huis te kopen. Nou weet ik wel dat mensen een vrije wil hebben en verstandig redeneren – dit is waarom we onszelf ‘het redelijke beest’ noemen – maar indien de rede bestaat uit het nemen van beslissingen op grond van informatie, zie ik niet hoe mens en dier precies verschillen.

De mens is z’n emoties de baas, de mens weet wat hij doet, het dier volgt alleen maar instincten en kent geen enkele remming. Dit is het bekende refrein van het westers denken, maar het boet al jaren aan kracht in. Het ligt lang niet zo zwart-wit. Onlangs is bijvoorbeeld een eenvoudig proefje gedaan met ‘uitgestelde beloning’, waarvan werd aangenomen dat alleen mensen ertoe in staat waren. Chimpansees werd een stukje chocolade geboden dat ze meteen mochten opeten. Indien ze dat deden, bleef het bij dat ene stukje. Als ze het stukje daarentegen lieten liggen, konden ze later meer krijgen. De apen onderdrukten de neiging om meteen te smullen en wachtten geduldig op de grotere beloning.

Het idee dat de mens een cultureel wezen is en het dier slaaf van biologische wetten werd voor het eerst ter discussie gesteld door Kinji Imanishi, de grote Japanse antropoloog en primatoloog, die in 1952 beweerde dat als we cultuur definiëren als de overdracht van kennis en gewoontes, er geen goede reden is om dieren cultuurloos te noemen.

Ik zie soms komische scènes die hiermee verband houden, want we doen al jaren onderzoek naar apencultuur. Ik arriveer op ons veldstation en zie Kristin, een studente van me, bedekt met modder (of mogelijk erger!). Ze is bezig een paar chimpansees te leren wat ze moeten doen met stukjes plastic pijp die ze heeft rondgestrooid. Ze moeten eerst zo’n stukje ophalen en dan in een van twee bakken gooien, de blauwe of de witte. Als ze het in de witte bak deponeren krijgen ze een beloning, maar als ze het in de blauwe gooien niet. Als de chimps een stukje pijp in de blauwe bak gooien en dus géén banaan krijgen, hebben ze daar een oplossing voor. In plaats van te denken ‘mijn fout’, zijn ze net als mensen geneigd de fout elders te zoeken. Het is de schuld van de onderzoekster! Daarom wordt er gespuugd en met modder gegooid.

Maar wij hebben geduld. Na enige tijd weten de apen wat er van hen verwacht wordt. Ze rennen volgeladen met stukjes pijp (in beide handen, mond, voeten) naar de juiste bak. Pas nu kunnen we beginnen aan de ‘culturele’ fase van het experiment. Eerst laten we alle andere apen los. Zij waren niet bij de training en weten dus nergens van. Ze bekijken de pijpjes en de bakken, maar verliezen al snel hun belangstelling. Als we dan wederom die paar chimps die het trucje kennen gaan belonen, kijken alle andere chimps toe. Snappen ze hoe ze aan voer kunnen komen?

In een tweede groep doen we precies het omgekeerde: we belonen de blauwe bak en niet de witte. Binnen korte tijd leren alle apen in de eerste groep om stukjes pijp te verzamelen en naar de witte bak te brengen en alle apen in de tweede groep om ze naar de blauwe bak te brengen. Ze hebben dus uit pure waarneming afgeleid dat stukjes pijp als geldmiddel dienen en ergens heen moeten worden gebracht om iets lekkers te bemachtigen. We hebben twee verschillende culturen geschapen.

Sommige mensen eten met mes en vork, andere met stokjes. We noemen dit een cultureel verschil, omdat niemand met zulk gedrag geboren wordt. We leren eetgewoontes van ouders en omgeving. Het is vergelijkbaar met hoe chimpansees elkaar na-apen. In het wild zijn er groepen chimpansees die keiharde noten tussen grote stenen kraken – een moeilijke techniek, waar de apen in feite beter in zijn dan mensen. Er zijn andere groepen chimpansees die volop noten en stenen in het bos hebben, maar er niks mee doen. Een archeologische studie heeft onlangs aangetoond dat chimpansees op sommige plekken al meer dan vierduizend jaar noten kraken, mogelijk langer. Een lithische cultuur dus.

Er is hier een interessante les voor de filosofie, want het is geen toeval dat het idee dat dieren cultuur hebben uit het Oosten is overgewaaid. Voor lange tijd was het Westen hier niet aan toe. Het is pas nu – een halve eeuw na Imanishi – dat we dierencultuur serieus nemen. Dit heeft te maken met de menselijke uitzonderingspositie, die teruggaat op onze religies. In het Westen heeft alleen de mens een ziel en het dier duidelijk niet. In het Oosten daarentegen reizen zielen rond. Mijn ziel kan ik gekregen hebben van een kat en na mijn dood kan ze verhuizen naar een zwaan, of misschien wel een kikker! Geen ziel is soortgebonden.

Dit verschil in benadering is ecologisch verklaarbaar. Het Oosten heeft volop apen – gibbons in China, makaken in Japan – terwijl het Westen zich duizenden jaren lang ontwikkeld heeft zonder enig contact met de klasse van dieren waar we toe behoren. Onze fabels en folklore zijn bevolkt met raven, vossen, wolven, konijnen, maar geen enkele primaat. De Bijbel kent ezels, kamelen, koeien, geiten, maar geen primaten. Het heeft ons dus volledig ontbroken aan dieren die ons met de neus op de continuïteit konden drukken. Dit is waarom we totaal van de kaart waren toen de eerste apen in Europa verschenen. De dierentuin van Londen had in 1835 de primeur van levende mensapen, die koningin Victoria na haar bezoek gelijk als ‘pijnlijk en onaangenaam menselijk’ omschreef.