-

In de donkere dagen voor Goede Vrijdag vindt een stadskoordirigent in een van de hem toegewezen kerken een meisje – een soort volwassen vondeling. Ze ligt voor dood. Vol overgave redt hij haar leven. Dan gebeurt er iets waar je wel in kranten over leest: hij besluit haar te verbergen, iets waar het meisje zelf ook op aandringt. Ze heeft haar beide ouders, die gescheiden zijn, ieder al een afscheidsbrief gestuurd en kan nu niet meer terug, beweert ze.

De weldoener, het spannende relaas van een fatale redding, werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs 2011.

‘Een vervoerende roman die er hard inhakt. Magistraal.’ – Vrij Nederland

‘Een ingetogen, grootse roman.’ – Het Parool

‘… bijzonder spannende, uitdagende literatuur.’ – Trouw

‘In De weldoener bundelen de ernstige schrijver-denker en de glunderende speelvogel de krachten, en het resultaat is groots.’ – Humo

‘Thomése laat in deze roman niet alleen zien hoe een kunstenaar kan mislukken als hij op de vlucht slaat voor het alledaagse. Hij laat vooral zien hoe een kunstenaar kan slagen als hij in staat is het banale en het verhevene in zichzelf te verzoenen.’ – NRC Handelsblad

-

P.F. THOMÉSE

DE WELDOENER

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

©2010 P.F. Thomése

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagfoto Paul Kooiker

ISBN 978 90 254 3653 7

D/2015/0108/787

NUR 301

www.thomese.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2015, ISBN 978 90 254 4662 8

-

In memoriam Louis Ferron (1942-2005),

mijn gids in het schimmenrijk van H***

-

No, no, no, no! Come, let’s away to prison:

We two alone will sing like birds i’ the cage:

When thou dost ask me blessing I’ll kneel down

And ask of thee forgiveness: so we’ll live,

And pray, and sing […]

And take upon ’s the mystery of things.

King Lear, Act V, Scene III

-

DEEL I - DE REDDING

-

Een worm Gods

De man over wie dit boek gaat is na lange omzwervingen teruggekeerd in de provinciehoofdstad H***. Hij wil opnieuw beginnen, maar dat gaat niet meer. Als een vreemde doolt hij door de straten, de miskende zoon van hier, en de straten kijken niet terug. De tijd is er stil blijven staan, maar duidelijk niet om op hem te wachten. Verveeld wenden de vakkundig gerestaureerde huizen zich af als hij passeert, ze hebben genoeg aan zichzelf. Blind blinken hun ramen, zilvergrijs als staar. Een indringer is hij geworden, een onbekende voor wie de rijen zich fluisterend sluiten. Alsof hij al is uitgewist. Na zijn vertrek uit het register geschrapt en bij zijn terugkeer niet meer ingeschreven – een dode is hij wiens geest hier nog rondwaart, samen met god weet hoeveel onzichtbare zielen. Danse macabre op klaarlichte dag. Toch mag hij als componist zeker niet onverdienstelijk heten, onze Sierk Wolffensberger (want zo heeft hij zich genoemd). In de loop der jaren heeft hij de nodige koor- en orkestwerken getoonzet die ertoe zouden kunnen doen. Die ertoe hádden moeten doen. Maar ja, we schrijven H***, waar zo menig genie snikkend in zijn eigen aspiraties is gestikt.

Hij zou als een razende gek moeten huishouden in het hart van deze onverdraaglijke tevredenheid: laaiende branden stichten, bloed in kelen laten gorgelen, de dag der wrake voltrekken. Iets groots en gruwelijks verrichten. En niemand zal ontkomen. Allen zullen weten, want de Waarheid is gekomen. De tweesnijdende vrede van het Bloed. Net als in het Dies Irae van zijn vanwege allerlei gedoe nooit uitgevoerde Herdenkingsmis voor koor en orkest, met die hamerende zestienden die zo omineus tekeergaan. Maar er gebeurt niks. Ook in deze minuten (of zijn het seconden) wordt niets tot stand gebracht. Niets ook wordt door zijn geestkracht blijvend vernietigd, de werkelijkheid herstelt zich onmiddellijk in haar doodgewone alledaagse almacht.

Het is nog vroeg, de stad rust uit als een ansichtkaart. Gaaf baadt ze in het ochtendlicht. Triomf der mensheid, maar dan zonder de mensen. De burgers zitten gevangen op hun kantoren, in hun werkplaatsen, achter hun balies en toonbanken, in hun spreekkamers en in hun schoollokalen, ondergeschikt aan vier muren en pas vrij wanneer de zon weer ondergaat.

Alleen hij, stuurse schepper van stilte, is ontheven van plaats en tijd, vrij man onder de eindeloze hemel, dood weliswaar maar vrij, gehoorzamend slechts aan Gods ondoorgrondelijke wil. Zoals hij daar schijnbaar onbewogen tegen de wind in wandelt, deze van binnen woedende en brandende man – iemand uit een vorige eeuw lijkt hij, met zijn zorgvuldig verwaarloosde componistenhaar, zijn ronde kop, brede nek, eerder sokkel dan sculptuur, zijn gebrek aan lengte compenserend door een fiere, haast militaire houding, waardoor het ontbrekende juist wordt benadrukt. Een vraagteken zweeft als aureool op de lege plek boven hem, precies tot waar zijn gestalte had moeten reiken. Niemand ziet hem, ze kijken allemaal over hem heen, dat zal best, maar hij wórdt gezien – door Iets, door Iemand, en bij diens ontstentenis in elk geval door zichzelf – daarvan is hij overtuigd. God de alziende in zijn persoonlijke kloteleven, want Hem ben je zelf, als je je maar ver genoeg van je zelf verwijdert. Dan wordt wat je ‘ik’ noemt vanzelf ‘hij’, en voor je het weet, kijk je als een maanhelder oog bij jezelf door het zolderraam naar binnen. Lach maar, denkt hij vol verachting. Jullie lachen, want jullie weten niet wie ik in wezen ben.

Zie hem gaan, met een hoofd vol muziek, onze eenpersoonsgodheid, zich haastend door de zuurgepiste Caeciliasteeg, op weg naar een heilig onderkomen. In zijn kerken, met de rug naar het publiek, zijn gezicht naar God, heerst hij met wijd uitslaande engelenvleugels over de cantorijen en hoeven zijn handen maar iets in de lucht te schrijven of het klinkt uit aller kelen. Theo Kiers heette hij vroeger, voordat hij zich om artistieke redenen Sierk Wolffensberger is gaan noemen, wat toch heel wat beter klinkt. Sommigen worden onder hun ware naam geboren, anderen moeten hem eerst zelf zien te vinden. Mede om die reden is het mogelijk dat een enkeling hem tot op de dag van vandaag aanziet voor Sir K., de titel die hij ooit had toebedacht aan de gestalte van de quasi-anonieme, pseudo-delinquente drummer/leadzanger van de soft-psychedelische band The Unknown – naïeve prelude uit de mist van zijn voorgeschiedenis waar hij om artistieke redenen liever niet aan herinnerd wordt. Hij is zo onvergelijkelijk veel groter nu, van binnen althans.

Hij trekt zijn kraag omhoog en steekt de Grote Markt over, waar het steevast waait. Zand, stof. Alles verdwarrelt. Knijp je ogen maar toe, passant. Niets is de mens en niets zal uit hem geworden. Alleen onze held zelf ontkomt, dunkt hem. Onderweg is hij, blootshoofds en te voet, naar de Sint-Antonius van Padua. Hij is een geroepene. Geroepen door wie of wat dan ook, desnoods door zichzelf. Wat maakt het uit? Op een dag zal zijn ware gedaante aan de mensheid onthuld gaan worden. Dat weet hij. Daar gelooft hij in. Dan zal de vijandige en onherbergzame wereld, veroverd en verslagen, eindelijk de zijne worden. Al dringt de tijd. Hij heeft de vijftig inmiddels bereikt, dat onbewoonde eiland, waar kan hij heen, aan alle kanten loeren de haaien van de dood. Maar de tijd is slechts buitenkant, weet hij, rijtjesdenken van de statistiek, ezelsbruggetje voor de armzaligen die het dromen niet verstaan. Alleen vanbinnen leeft hij waarlijk, in dat donkere hol waar niemand hem weet te vinden. Daar, in zijn soevereine, door niets en niemand aan te tasten innerlijk, gloeit en schroeit zijn ziel tot in het hoogste register. Daar is hij, ongezien, superieur aan heel het opgepoetste burgerdom waar H*** zichzelf zo voldaan mee feliciteert.

In zijn hoofd zingen twee sopranen een partij die hij op het moment aan het instuderen is, de stemmen glijden moeiteloos in elkaar over tot ze verklinken in volmaakte samenklank, precies zoals hij het bedoeld heeft, zo zuiver, zo onaards werkelijk, alsof er iets met gewelddadige handen wordt opengerukt en een schitterend licht door het geschonden decor heen breekt. En als in een videoclip ziet hij de stad door de vuurzee verzwolgen worden, de straten overspoeld worden door slachtbloed, gorgelend uit duizend-en-één kelen. Gillende nonen. Helgeel. Stuwende strijkers. Bloedrood. Hij moet zijn stemmen een kleur geven om ze te kunnen horen. Voor hem heeft elke klank een kleur, zoals ook elk woord gekleurd is, en nu hoort hij in zijn hoofd vuur en bloed, in hem laait en stroomt een stemmengloed-stemmenvloed, die gelijk vlammentongen hoger en hoger reikt en dan weer stroomt en vloeit gelijk het redeloos vergoten bloed.

*

Zijn statig woonhuis aan de Jansstraat is hij ontvlucht. Liever zoekt hij zijn plek onder het blote hemelgewelf en onder de witgekalkte neo-authentieke plafondhemels van de kerken waar hij zijn muziek tot leven brengt. En dan te bedenken dat vroeger, toen hij als jongen onrustig de stad doorkruiste, deze oorden van contemplatie voor hem eenvoudigweg niet bestonden. Het waren voor hem blinde muren, gesloten portalen, oppervlakken zonder binnenkant. Hij zág ze niet, hij dacht dat de genade elders (altijd elders) op hem lag te wachten. En nog steeds woedt in hem de jongensachtige onrust, de magnetische attractie van het elders, dat magische droomland waar hij níét is.

Thuis wordt hij gek, dankzij de aanwezigheid van Ghislaine, de doorluchte barones d’Agincourt d’Eisenach, met wie hij getrouwd is als je het zo wilt noemen (al is in de aap gelogeerd een betere uitdrukking), en zijn negentienjarige zoon Théophile, die de godganse dag op zijn zolderkamer een wezenloos bleek meisje in zijn bed heeft liggen. Wie noemt zijn zoon nou Théophile? Zijn vrouw dus. Het lijkt wel een raar toneelstuk waar hij in verzeild is geraakt. Een gekkenhuis is het, dat huis van hen. Aan het pand zelf ligt het niet, met zijn hoge plafonds, zijn schitterende ramen, zijn algehele grandeur. Ghislaine heeft het allemaal ook nog eens très délicatement ingericht, met de geërfde decorstukken van haar Belgisch-Luxemburgse voorgeslacht, dat nu wel zo’n beetje uitgestorven is, tenzij je die zaadlozende nazaat, zijn bloedeigen uit burgerlijke echt geboren bastaardzoon boven op zolder serieus wenst te nemen. Théophile d’Agincourt d’Eisenach noemt de snotneus zich, maar op de ambtelijke en andere officiële post die hem bereikt, heet hij, net als zijn vader, gewoon Kiers. Th. Kiers.

Tussen dat adellijke en pseudo-adellijke geteisem voelt hij zich als nakomeling van de kleinburgerij op de een of andere manier gedegradeerd. Een vreemdeling die onderdak heeft gekregen is hij er, te gast in zijn eigen gezin. Onwennig zoekt hij een plek in dat museale praalhuis, waar hij beschouwd wordt als een patiënt wiens muzikale neurose verpleegd dient te worden, terwijl hij nota bene de enige is die écht iets kan. Iets kunnen is in zijn ogen: iets maken. Iets uit je handen laten komen, als een prachtige vogel, en die dan loslaten.

Ghislaine heeft er alles aan gedaan om het hem naar de zin te maken, dat is nog het ergste. Ze heeft een heuse ‘bibliotheek’ voor hem ingericht, een ‘muziekkamer’ en ook nog een ‘werkkamer’. Een hele verdieping voor hem alleen. Als je daar niet kunt werken. Maar dat is het hem juist. Hij kán er niet werken, hij moet aan het begin staan, aan het begin van iets leegs en ontzaglijks. In deze voltooide en vervulde omgeving acht hij zich compleet overbodig. Aan het met fijne houtsoorten ingelegde bureau der voorvaderen voelt hij zich als een verklede toneelspeler verdwaald tussen attributen van legendarische oude voorstellingen die hij zelf nooit heeft bijgewoond. O wat een betekenissen herbergen al die antieke spulletjes met hun overgeërfde ingewijdheid waar hij als enige geen weet van heeft. De d’Agincourt d’Eisenachs gaan bij zijn weten terug tot een door uitbuiting schatrijk geworden Luxemburgse mijnexploitant uit de negentiende eeuw, gewone ordinaire geldadel dus – sans epée zoals het heet: zonder roemrucht ridderverleden en te vuur en te zwaard veroverd land. Maar wel chic doen de hele tijd, Ghislaine en haar kinderloze zuster Clotilde uit Brussel, waarschijnlijk omdat ze de laatsten zijn in de rij. Hoe dooier de stamboom, des te erger het wordt. Zo zie je maar. Toen hij haar leerde kennen, gaf ze niks om haar hoogweledelgeborenheid en nu is het plotseling alles voor haar.

En dan dat priapengekraak de godganse dag boven zijn hoofd. Alsof het liefdesbed op zijn houten pootjes kan lópen over de planken zoldervloer. Zelf had hij op die leeftijd gelezen en gedroomd, hij had verlangd naar iets wat nog niet bestond, wat speciaal op hem lag te wachten, hij had om die reden door heel Europa gezworven, rusteloos, onvervuld. Zijn grote liefde had hij geschaakt. Op een nacht was hij binnengeslopen op het familiechateau van de d’Agincourts en had hij zijn bruid stilletjes in het maanlicht meegenomen. Net als in een verhaal. Met één paardensprong de vrijheid tegemoet. Eén recht, één schuin, ook uit te voeren in omgekeerde volgorde alsmede in elke gewenste richting. De enige zet in het edele schaakspel die op zijn weg geen obstakel hoeft te erkennen. Ja, het verlangen alles in één keer op te geven, opnieuw te beginnen en nu goed – dat heeft hij altijd gehad, dat heeft hij nog steeds. En weg waren ze. Op het witte paard in galop naar dromenland. Dat is heel iets anders dan het eerste het beste beschikbare grietje je hol binnenslepen en het daar verder mee doen.

Hij had op die leeftijd – juist op die leeftijd – al intuïtief begrepen dat de verbeelding de werkelijkheid maakt, en dat het dus op het eigen voorstellingsvermogen aankomt en niet op het braaf volgen van toevallige feiten. De liefde is zoiets groots, die moet je niet verspillen aan zo’n langskomende scharrel. Het maakt hem gek, die clichématige geluiden, die clichématige opwinding – alsof ze het voor hem doen, vooral het opblaasbare speelgoedmeisje met haar verbale porno-imitaties, om hem op te winden, gek te maken met oedipale toestanden boven zijn oningevulde notenbalken.

Hoe het ook zij, het huis ontbeert zuiverheid. Er is daar te veel gaande, te veel waar hij geen greep op krijgt of zeggenschap over heeft. Alleen recht onder de hemel is hij nog thuis, gelijk zwervers en heiligen. Pas als hij de loodzware voordeur in het portaal achter zich dichtslaat, kan hij ademen. Dan voelt hij de lucht boven zich opengaan, de wolken, de atmosfeer, dan loopt hij op de bodem van de hemel en is er enkel hoogte en oneindigheid. Uren kan hij lopen in het perpetuum mobile van straten die op straten uitkomen. Slechts bij uitzondering begeeft hij zich in een openbare gelegenheid. Hoogstens als hij in een compositie nog zoekende is en hij voorbijganger tussen de voorbijgangers wil zijn. Het liefst echter verdwijnt hij op grauwe werkdagen in een van zijn kerken. Dat zijn gezegende plekken voor hem, die onvoorstelbare, zich ademend openende ruimten die je van de straat niet kunt zien, verborgen klankkasten die hij vult met gewichtloze muziek, waar ook hijzelf gewichtloos wordt omdat hij aan zichzelf ontstegen is. O barmhartigheid der kerken, waar hij zich mag onderdompelen in de akoestiek en waar hij, indien terzake, het orgel mag bespelen, wat hij van harte doet; hij is meer een orgelman dan een pianoman, zoals een kenner ook meteen kan horen aan zijn muziek. Hij mijdt de wereldberoemde pijpklavieren in de Grote Kerk, die hij trouwens ook niet mag bespelen, en beperkt zich tot de gewone zondagse ochtendbazuinen die hem ter beschikking staan. Desnoods neemt hij genoegen met een armzalig harmonium dat wordt gebruikt om de maat op mee te kunnen trappen terwijl de stuntelende gelovigen in de houten banken als engelenkoren proberen op te stijgen, witschitterend in de richting van een kapitale wolkenpartij, al beoefent hij het eigenlijke componeren niet met toetsen, maar met een potlood op gelinieerd muziekpapier, gezeten in een hoekje van de kerk of vaak ook gewoon in de sacristie, waar de droge geur van nooit geleefde eeuwen hangt. Het formidabele van een kerk is dat ze altijd leeg blijft. Zelfs als ze vol mensen stroomt, blijf je vooral de leegte ervaren. Zie ze met hoge, gebogen schouders in de lange banken zitten, als stipjes in het niks. Als noten op een balk, verdronken in het wit alom, markeringen slechts van de stilte die boven en onder, die om hen heerst.

*

Omwille van de kerken is hij teruggekomen, omwille van die verholen akoestiek, waar deze zelfverklaarde muziekstad zo beroemd om is. Het is Ghislaines idee geweest: zij heeft hem teruggevoerd. Zij heeft hem gedwongen. Met het kapitaal van haar voorzaten heeft ze die kast van een huis gekocht waarvan hij als zoon van Noord zelfs nooit heeft durven dromen. En zo is hij op zijn schreden teruggekeerd. Verlokt door onvoorziene zekerheden. Terwijl hij alleen had geleerd om te verdwijnen. Keer op keer in zijn leven is hij immers weggegaan. Altijd verder en verder weg. Onzichtbaar worden, voor zichzelf vooral. Eén grote oefening in verdwijnen is dat voortschrijdende leven van hem, met verschillende stadia van afwezigheid. Overal thuis, behalve thuis. Maar verdwijnen veronderstelt een vast punt, vanwaaruit de vertrekker nagestaard kan worden.

Dat vaste punt is in zijn leven altijd H*** geweest, onontkoombaar middelpunt, gehate navel van zijn bestaan. Nooit is hij helemaal van zijn aanvang losgeraakt. Nooit is hij waarlijk opnieuw begonnen. Niet uit het niets opgestaan, niet zomaar uit de hemel komen vallen. In die zin is hij nog niet ver genoeg gegaan. Een kunstenaar moet zichzelf vernietigen, is zijn overtuiging. Hij moet zich eerst ongedaan maken, dan pas kan hij ontstaan. Hij is een gezondene van gene zijde, geboren uit zijn eigen as. Uit het dodenrijk teruggekeerd onder de levenden, om het hun te vertellen.

Terug bij af, zo kun je het ook zien. Het zij zo. In zijn verguisde vaderstad heeft hij als componist, verzekert Ghislaine, nu eenmaal de meeste mogelijkheden. Het subsidiestelsel, het opdrachtensysteem, de uitvoeringspraktijk: de goed voorziene randvoorwaarden waar ook een genie niet zonder kan. Talent betekent ook: talent voor de juiste omstandigheden. Zegt zij. Ordinaire en allerminst aristocratische overwegingen, dunkt hem, waar een kunstenaar verre van hoort te blijven. Praktische calculaties zijn het, van een louter administratieve muze, o lieve toegewijde echtgenote, die haaks staat op het ware scheppen, dat een creëren uit het niets is, waarvoor een diepe verbondenheid met dat niets een voorwaarde vormt. Zonder duisternis geen licht. Onthechting is het gemeenschappelijke wezenskenmerk der groten. En niet, wat hier geschiedt: thuiskomen in een provinciestad. Het voelt als een capitulatie. Zeker nu blijkt dat het allemaal tevergeefs geweest is ook. Men verlaat niet ongestraft het nest; de rijen der thuisblijvers hebben zich bij zijn nadering terstond gesloten. De subsidies en de baantjes zijn al eerlijk verdeeld, met hem erbij loopt het in de war, zo heeft hij te verstaan gekregen. Bij Gods gratie mag hij nu fungeren als koordirigent, zoals bekend een nauwelijks bezoldigde betrekking.

Hij heeft zich Ghislaine’s bekommernis om ‘notre génie’ iets te graag laten aanleunen, beseft hij achteraf. Uit karakterzwakte en huwelijkscomfort heeft hij zich veel te veel door haar laten dirigeren – door haar en haar afgeleide ambitie, die overigens generaties teruggaat. Haar familie, gravend naar wortels die dieper reiken dan de zwoegende kompels in de ijzermijnen, heeft er altijd naar gesnakt ‘eigenlijk’ af te stammen van de Franse barokcomponist François d’Agincourt (wat Sierk klinkklare onzin lijkt) en Ghislaine zou het enig vinden wanneer het vurig verlangde muzikale gen op aangetrouwde wijze alsnog de familiegeschiedenis werd binnengesmokkeld. Ja, als hij even zijn best wil doen en een groot componist wordt, bij voorbaat dank. Het klatergoud van de artistieke roem is de enige valuta die zulke geciviliseerde zakkenvullers niet kennen. Zijn klatergoud tegen hun echte goud. D’accord? demanda Méphistophèles. Ongestraft wordt niemand god. Pas wanneer hij bespot is, vernederd en vertrapt, mag de ware opstaan. Via dolorosa. Die bebloede man daar in de modder, dat is Hem. Sierk doet zijn best uitzinnig van zijn echtgenote te houden, daar voelt hij zich als voormalige schakende prins op het witte paard wel toe verplicht. Hij celebreert zijn vrije keuze, maar inwendig haat hij haar om haar financiële surplus, zijn haat glimt als het geld dat hij niet heeft en zij wel, ze glimt het mooist in het schitterende, hem op weergaloze wijze overbodig makende huis aan de Jansstraat.

Iets anders is dat hij haar bewondert. Hij haat haar en hij bewondert haar. Hij haat haar omdát hij haar bewondert. Ze is zoveel sterker dan hij, ze is zijn huid. Hij is slechts binnenkant. Zij is zijn gids, zijn lamp, zijn geleide in de openbaarheid van het praktische leven. Waar de dingen gebeuren zonder dat je ze eerst hebt bedacht. Haar deert dat niet. Zij regeert over de buitenwereld, hij heerst over de binnenwereld. Zo is het in hun huwelijk verdeeld. En allengs is hij van haar afhankelijk geworden, de stappen die hij zet, zijn haar stappen. Wat hijzelf doet, is schielijk wegvluchten, zich verbergen, als een dier dat alleen nacht om zich heen verdraagt. Zijn adoratie en in aanvulling daarop haar bankrekening hebben hem hulpbehoevend gemaakt. Een aangetrouwde man met een geamputeerde identiteit.

En zo is het gekomen dat hij vandaag tegen de wind in (altijd die wind, altijd die verdomde tegenwind) gewoon weer de Grote Markt oversteekt – weer, opnieuw, nog steeds, net als toen, optornend tegen de eeuwig weerstrevende krachten, onversaagd en onverslagen op weg naar onbekende glorie. Naar verlossing. Naar de eindelijke vernietiging van degene die hij tot dusverre heeft moeten zijn. Dankzij zijn doorluchte echtgenote loopt hij opnieuw nog steeds dezelfde afgesleten stenen af te slijten. Soms vraagt hij zich af waarom. Waarom hij niet vrij kan zijn. Groot en vrij om in de wereld te verdwijnen.

*

De klokken luiden, onhoorbaar voor de onverschilligen. Hun klanken weerkaatsen tegen de hemelkoepel boven H***. Het is de Lijdensweek voor wie het iets kan schelen (niemand), maar volgens de kerkelijke kalender is het een drukke tijd voor een stadskoordirigent, bevlogen doch onbezoldigd dienaar van het Hogere (waar alles gratis is). De Here Jezus zal spoedig sterven en verrijzen, zoals Hij elk jaar weer braaf voor ons allen doet, hiertoe aangespoord door toepasselijk gezang en begeleidend orgelspel. Het jaarlijks terugkerende lijden wordt vanuit de dode zee van kruishouten kerkbanken gadegeslagen door hier en daar een zieke of een bejaarde, het aangespoelde wrakhout van zoekenden en verdoolden, aangevuld hopelijk door een doodenkele verdwaalde muziekfanaat. Soms bekruipt hem de godslasterlijke gedachte dat Jezus bij lange na niet kan tippen aan de muziek die er voor Hem wordt gecomponeerd, dat Hij die muziek in het geheel niet waard is, Jezus Christus, loser der losers, superloser der mensheid, aan een paar spijkers opgehangen zoals een dooie kat aan zijn staart, gekruisigd als een vleermuis op een verrotte staldeur. Muziek, zo hameren zijn gedachten, heeft geen Heer nodig, waarom zou ze, ze is volmaakt van zichzelf, het is een systeem waar alles met alles verband houdt, een bezield verband waarin elke noot zijn vaste betekenis krijgt. God daarentegen kan een beetje muzikale ondersteuning goed gebruiken: zonder melodie klimt niemand naar boven, een toonladder is de neergelaten touwladder naar de veronderstelde eeuwigheid.

Toch heeft hij een zekere religie nooit helemaal uit zijn gedachten kunnen bannen, net als onkruid dat je uitrukt, maar dat telkens terugkomt. Zo woekert het rustig verder in de uithoeken van zijn verstand. Niet zozeer als God, meer als een soort rechtbank waar alles wat iedereen doet rechtvaardig wordt geadministreerd, waarna de eindafrekening volgt. Van nature is hij goed, dat weet hij van zichzelf. Hij heeft steeds blindelings in zijn eigen daden geloofd. Intuïtie noemt men dat, maar het kan evengoed iets zijn wat van buiten bestuurd wordt, zoals een magneet ook altijd naar het noorden trekt. Vaak heeft hij het gevoel gehad dat hij door Iets wordt aangetrokken, een of andere kracht, iets in ieder geval wat sterker is dan hij. In die zin zijn de belangrijkste beslissingen in zijn leven hem overkomen. Hij heeft ze niet genomen, zij namen hem. Hij werd gegrepen, zo voelde het. Hij werd door de beslissing overmeesterd en erdoor meegesleurd. Eerder onderwerp dan persoonsvorm van zijn eigen lotsbestemming, en wellicht niet meer dan het lijdend voorwerp. Desondanks heeft hij lang in de waan verkeerd dat hij zijn leven zelf leidde. Dat hij bladzijde na bladzijde schreef aan zijn Grote Biografie, zelf mocht uitmaken wat hij erin opnam en wat niet. Het leven als compositie. De hoogmoed van de wordende, die zijn leven nog in de hand heeft – om de simpele reden dat die handen nog leeg zijn. Niets ontging hem, dacht hij, niets kon ongemerkt verloren gaan. Alles had betekenis voor de uiteindelijke biografie, alles verwees naar een bestemming. De laatste bladzijde. Die hij niet kende, die hij moet zien te kennen om de betekenissen met terugwerkende kracht eindelijk te kunnen ontdekken. Inmiddels beseft hij dat hij het bestaan slechts in bruikleen heeft gekregen, dat het hem, zo toevallig als het hem werd gegeven, ook weer zal worden afgenomen. Een worm Gods is hij, achtergelaten in het heelal, op een planeet genaamd Aarde, ervan dromend dat het waar is dat hij er is, klein genoeg geschapen om de grootheid van alles om en boven hem te kunnen ervaren. Hij dankt zijn Schepper voor zijn futiliteit, die de ontzagwekkende grootheid van het hem omringende immers mogelijk maakt.

Grootheid bestaat niet uit de persoon zelf, weet hij nu, het is de ruimte om hem heen. Sinds hij onaanzienlijk genoeg is geworden, begint hij de muziek een beetje te begrijpen, is hij dankbaar voor wat hem toevalt, hij, de armzalige dienaar van iets waar mensen niet aan kunnen tippen. Als hij al iets waard is, is dat omdat het hem is overkomen, zelfs zijn beste, juist zijn beste ideeën zijn hem komen aanwaaien, zoals die steeds net te laat verspringende octaven in zijn blaasoctet. Nooit uitgevoerd, door niemand ooit gehoord, maar door hem noot voor noot onttrokken aan de grote stilte. Het enige wat hij hoeft te doen, is vertrouwen op de goede afloop. Vertrouwen op het innerlijk kompas dat hem steeds de juiste richting wijst.

Naar een gesloten deur in dit geval, zoals wij aanstonds zullen merken. Die echter noodzakelijk is voor het verdere verloop der gebeurtenissen, aangezien er elders een veel belangrijker deur speciaal voor hem op een kier blijkt te staan. Een uitnodiging die er anders niet was geweest. Niet op dat moment. Grijp je kans, Sierk! Kiers! Theo! Wolffensberger! Of hoe je ook heet. Zweef weg in de vergetelheid die niet van eeuwigheid te onderscheiden is. Geef gehoor aan de bedoelingen van je Schepper. Val samen met wie jou maakt, met wat jij maakt. Laat los. Zweef. Val. Besta. Aan hoeveel wonderen loopt men ongemerkt voorbij omdat het moment niet daar is? Hoe vaak verzuimt men om op het juiste moment een ander leven binnen te tuimelen? Maar onze H***se componist is er klaar voor, al weet hij nog van niets. Metamorfosen, modulaties, wonderbaarlijke ontpoppingen van het ware uit het banale: hij draait er zijn hand niet voor om. Hij opent zich en laat het komen. In zijn hoofd voltrekt zich wonder na wonder, zo gewoon als gras. In zijn rijkgevulde gedachten zwellen de glissandi aan, trillend van verwachting, waardoor hij weer eens beseft dat de muziek vrouwelijk is, rond en zacht en met golvende lijnen, iets om in te gaan en om in op te gaan, een tempel die ontvangt en geeft, in overvloed en rijkdom, onverzadigbaar, oneindig. Van licht en schaduw zingen de stemmen in zijn hoofd, hij ziet een flakkerend vlammetje dat voorgaat in het duister, zo teder klinkt de ene sopraan, hij ziet een zee van vlammetjes, een gloeiend, stralend licht als het koor invalt, hij voelt onder zijn vingers het orgel dreunen. Weldra zullen zij allen, wie zij ook zijn, worden opgetild, dwars door het zich openende dak van de kerk, begeleid door schetterende trompetten, omdarteld door tinkelende kinderstemmen, opwolkend naar het licht.

-

Op de bodem van de hemel

De beheerder van de Sint-Antonius van Padua zou lessenaartjes klaarzetten. Dat is het enige waarvoor Sierk er even heen moet.

Hij denkt aan de grote componisten, die wellicht zo groot zijn geworden doordat zij nooit aan lessenaartjes hebben hoeven denken of aan de vraag of er tijdens de uitvoering genoeg klapstoelen zullen staan. In zijn hoofd beginnen de sopranen te verijlen. Hij was op zoek naar een ondersteuning in dezelfde toonhoogte, een bed van snaren, zacht geblazen hout, iets redundants in elk geval, want men wordt eerst gegrepen in de herhaling. Pas wanneer je het nog een keer hoort, ervaar je het voor het eerst. Maar denkend over de muziek jaagt hij haar op de vlucht, als nimfen verdampen de vrouwenstemmen en het jachtpeloton van strijkers en blazers zal hen in zijn wilde achtervolging over het geaccidenteerde terrein van crescendi en diminuendi nooit meer weten te strikken.

Bij zijn aanstelling had het heel wat geleken: stadskoordirigent, initiatief van ideële burgers, notabele cultuurdragers, bedoeld om de leegstaande kerken te benutten voor een hernieuwd hoger doel. Hem werd voorgespiegeld dat hij de grote plaatselijke muziekman ging zijn, niemand binnen de gemeentegrenzen hoger dan hij, en dat het, jazeker, toegestaan was eigen composities te programmeren, graag zelfs. Een soort hoofd serieuze muziek, zo moest hij het zien. En nu staat hij, Gods nakende genade, voor een dichte deur. Buitengesloten en voor gek gezet, op klaarlichte dag. Omdat er een ander slot is aangebracht. Zonder zijn medeweten. Opdracht van hogerhand. We kunnen heden ten dage niet voorzichtig genoeg zijn, heren, zal er in het kerkbestuur verordonneerd zijn. Iets te jatten valt er al lang niet meer in deze onbewoonbare tochtgaten, maar op een ongenode gast zit niemand te wachten. Je weet nooit wat er gebeurt wanneer er een onverlaat weet binnen te dringen, plotseling verlost van ieder besef van toezicht en verantwoording. We leven in tijden waar we met alles rekening moeten houden, bij uitstek met het onwaarschijnlijke. (Laatst, hoorde hij, is in de Kerk van de Apostolische Gemeente achter het altaar de drol van een mens aangetroffen.) Even vlamt de woede op, in hem brandt de heroïsche gedachte zijn hele functie stante pede neer te leggen. Vanwege deze gesloten deur. Vanwege het feit dat er buiten hem om sloten worden veranderd en er van hogerhand niemand aan hem denkt. Deze functie, deze stad, het beklemmende huwelijk: dit hele keurslijf is te krap voor hem, voor de grootheid die binnen in hem op uitbreken staat. Wat let hem ervandoor te gaan? In deze gênante toestand vindt hij het zoveelste bewijs van de minachting voor zijn persoon en zijn werken, de totale ontkenning van wie hij is en waar hij recht op heeft. Weg hier, zingt het in hem, het herinnert hem vaag aan het bekende Kyrie van Diepenbrock, een duet van twee sopranen, die elkaar optillen, in wederzijdse imitatie over elkaar heen duikelen, hem meelokken, over alle grenzen heen met grote tertsen de vrijheid tegemoet. Hij ziet ze als twee vogeltjes in de hoogte verdwijnen terwijl hijzelf op de bodem blijft staan.

Het is niet zomaar een gesloten deur waar hij zich voor gesteld weet, de monumentale toegang is van een overweldigende ontoegankelijkheid, hij verzinkt erbij in het niet. Een kleine, verdwijnende gestalte wordt hij hier, boven aan de uitgesleten stenen trappen, onvindbare figurant in de megalomane contouren van een bovenmenselijk portaal. En voordat hij zijn voortvarende ontslaggedachte kan verzilveren, is deze alweer vervluchtigd. Opgegaan in het grote niets – waar veel van hem moet liggen, als het er lag.

Soms denkt Sierk dat hij de uitvoerder is van een verhaal dat door iemand anders wordt geschreven, hij slechts de stappen naloopt die in gedachte al voor hem zijn gezet. Waar is zijn woede van zojuist gebleven, zijn opstandigheid? Braaf gaat hij op zoek naar een andere deur, een die zich wél voor hem wil openen, aldus de tekenen volgend van iets wat voor hem moet zijn klaargelegd. Waarom doet hij dit? Zoals altijd nemen de belangrijkste beslissingen in je bestaan zichzelf. Ze gebeuren je gewoon. Terwijl je ook kunt rebelleren, Sierk Wolffensberger v/h Kiers, je vuist kunt ballen tegen het lot en werkelijk opnieuw beginnen, werkelijk iemand worden, in plaats van vast te lopen in een schijnbestaan. Er roept iets groots in hem, het worstelt in hem om naar buiten te breken, hij weet het, hij kan het alleen niet helpen. Het zit klem in hem en komt er niet uit.

Alsof het voorgeschreven is, loopt hij om via de Krocht en probeert de achteringang in de Zoetestraat. De artiesteningang, die hij ook meteen had kunnen nemen – ware het zijn gewoonte geweest. Zijn deur is echter de voordeur. ‘God neemt op zondag toch ook niet de artiesteningang?’ heeft hij zich een keer laten ontvallen. En aangezien hij als een principieel mens door het leven gaat, wenst hij zonder morren de consequenties te dragen van wat hij zegt en wat hij doet. Maar nu is hij dus toch hier beland, aan de onherkenbare achterzijde van deze verder bekende plek, waar hij elk jaar op Goede Vrijdag een concert verzorgt ‘dat meer wil zijn dan de Matthäus’. De blinde muur ruikt naar urine, maar het kan zijn dat hij dat erbij verzint. Hij aarzelt. Het gebouw lijkt totaal niet op een kerk. Als hij tenminste naar de gevel kijkt. De ingang ziet hij niet meteen, er staat niets aangegeven. Wie hier komt, weet kennelijk al de weg.

Iets verderop staat een deur op een kier. En dat is niet voor niets.

*

Hier is hij nooit geweest. Zodra hij binnen is, beseft hij het. Onbekend terrein. Zijn ogen hebben moeite zich aan de schemer aan te passen. Niet dat hij zich hierdoor laat afschrikken. Er is niets dat niet op iets anders lijkt. En de boel hier lijkt vaag op wat hij al kent. Van ooit, van elders, van een droom. Zijn ervaring met kerken is bovendien dat je met veel gedoe uiteindelijk toch altijd weer bij hetzelfde uitkomt. Achter hem valt de deur in het slot. Pas nu merkt hij in de lichtval in de verte een trap op. Is het wel een trap? Hij kan het niet precies zien, het is zo’n stoffige kolom van dat vuile-ramenlicht dat de sfeer van verborgenheid alleen maar versterkt. Niemand weet dat hij hier is. De ontzaglijke vrijheid die dat oproept.

De geur van rottend hout is zijn volgende gewaarwording. Stilstaand water. Kelderlucht. Oppassen nu voor smerigheid, roestige spijkers, ratten in ’t nauw, zeurt een gestorven moeder in hem. Waar niemand komt, daar schuilt het gevaar, daar loert het op de nietsvermoedende voorbijganger. Gedachten zijn het. Zelf voelt hij geen angst. Krampachtig richt hij zich op de lichtval en de trap achterin. Dagblind voortschuifelend in het ondoorzichtige, de armen strekkend als een zwemmer, een luchtzwemmer, een nachtzwemmer, vordert hij in wat langzamerhand denkbeeldig wordt. Het is krankzinnig dat hij het zich zo moeilijk maakt. Waarom doet hij dit? Omdat hij het nu eenmaal doet. Simpel. Hij checkt of hij zijn mobieltje bij zich heeft; hij zou de beheerder kunnen bellen om hem hieruit te redden en hem ordentelijk via de voorzijde binnen te laten. Maar hij laat het na, hij heeft geen zin om iemand te spreken, geen moed om voor een ander te moeten bestaan. Liever laat hij zich opnemen in deze schemer hier, laat hij zich lokken door het aarzelende licht dat ginder ligt te blikkeren als een verloren muntje. Je weet nooit wat het oplevert. Zo is het bij hem steeds geweest: liever alleen voortploeteren dan hulp te moeten inroepen, zich over te moeten geven aan andermans oplossingen. Als er geen anderen bij zijn, kan de werkelijkheid onbekommerd gedroomd blijven worden. Zonder toezicht kan zij ongestoord tevoorschijn komen en eindelijk zichzelf zijn. Zodra er geen getuigen zijn, kunnen de grenzen tussen zijn bewustzijn en de buitenwereld worden opgeheven, kan hij eindelijk samenvallen met degene die hij in wezen is.

Voelt hij dat er iets bijzonders ophanden is? Waarom niet? Het uitzonderlijke is in zijn bestaan steevast nabij, daar kijkt hij in principe dus niet van op. Zijn hele leven stevent hij al op iets groots af, iets wat hij tot dusverre steeds rakelings passeert, hij voelt er telkens als het ware de strijkwind van, de koude schaduw. Ook nu sluit hij het onvoorstelbare niet uit, het geniale is de onvermijdelijke mogelijkheid van al zijn handelen, van heel zijn zijn. Verdwalen is zijn dagelijkse routine, als scheppend toonzetter weet hij niet beter. Componeren is niets anders dan systematisch verdwalen in een vooropgezette doolhof. Als hij niet verloren raakt, heeft hij iets niet goed gedaan. Als hij per ongeluk meteen de weg naar huis terugvindt, had hij evengoed niet van huis hoeven gaan. Wie verder wil komen, zal als een vos met zijn staart al voortgaand zijn terugweg moeten uitwissen. Als je uit bent op overweldiging en overgave, moet je ervoor zorgen dat de route ernaartoe onvindbaar wordt. Pas als je je in het spoorloze waagt, kan het ware zich eindelijk beginnen te ontvouwen. Dan kun je eindelijk terugvinden wat je nog nooit zo mooi verloren had.

De hele tijd heeft hij de indruk dat hij hier niet alleen is. Een deur staat niet zomaar open, er is altijd iemand die hem open heeft laten staan. Hij is een man van het gehoor. Zijn oren horen niet alleen, ze voelen ook; ze voelen de geringste trillingen van de lucht. En nu voelen ze dat er iemand ademt, in dezelfde ruimte als hij. Het zou de tocht kunnen zijn, maar dat is het niet. Tocht is anders, kouder. Gek genoeg is hij niet bang. Geërgerd misschien, dat er iemand onzichtbaar op hem loert, bezig hem tot object, tot eigendom te maken. De jager en zijn prooi, oeroude dichotomie van de werkelijkheid. Het subject en zijn object. Hij houdt zich stil, maakt zich stiller dan de dood en spitst zijn oren, zodat het nu al niet meer zeker is wie de jager en wie de prooi zal zijn. Is er een ander? Dat weet hij nog steeds niet, ook niet nu hijzelf ophoudt met ademen en met zijn afwezigheid de aanwezigheid van de onbekende probeert aan te moedigen.

Zijn ogen raken allengs gewend aan de schemertoestand, hij vergeet even waar hij is. Begint alweer aan andere dingen te denken: het stuk dat hij hier in de Lijdensweek gaat uitvoeren, een eigen compositie ditmaal. Het is niet zijn idee geweest, niet helemaal tenminste, ze hebben hem gevraagd, uiteindelijk. Voor het koor dat hier zingt, is het eigenlijk te moeilijk. Daarom heeft hij een aantal extra repetities ingelast, en ook heeft zijn repetitor speciaal twee zangers uit Amsterdam erbij gehaald. Zoveel kansen krijgt hij niet om zijn eigen werk uit te voeren, dat gaat hij niet laten verpesten door plaatselijk gepruts. Tot de bodem zullen ze, om de hemel te bereiken. Dan maar een paar traantjes bij de gemaltraiteerde zieltjes. De makke van amateurs is dat ze zelf niet snappen hoe slecht ze zijn. Je moet het hun steeds vertellen. En dan is het over het algemeen janken geblazen.

In gedachten verzonken bereikt hij de trap aan het einde van de ruimte.

Daar herinnert hij zich zijn gewaarwording dat hij hier mogelijk niet alleen is. Maar hij ervaart het niet, hij merkt nu niets meer van een aanwezigheid die zich middels tochtvlagen kenbaar schijnt te maken. Nog even wacht hij, voor de zekerheid. Haalt voor de vorm zijn schouders op, schudt het idee van een onbekende aanwezigheid daarmee symbolisch van zich af. Hij zou kunnen denken dat hij God heeft gevoeld, de adem van de Heilige Geest, waarmee de bijbelse demiurg – zoals in het boek Genesis geschreven staat – op de zesde dag de eerste mens bezielde door ‘in zijne neusgaten den adem des levens’ in te blazen. Hij zou kunnen denken dat hij, in deze dwaaltoestand, geroepen werd, een signaal kreeg om zich over te geven aan hogere machten, in die sterke armen eindelijk uit te mogen rusten. De zogeheten verlossing. Zo nabij. Mooie gedachte. Maar God de almachtige schepper kan hij in zijn eigen leven niet gebruiken, deze ontfermende vaderfiguur, hij is liever alleen in het heelal. Hij is in dat lege heelal liever zelf de god, als er dan zo nodig eentje moet zijn.

*

Als hij de trap opgaat, ziet hij door een vuile ruit de straat, die hem niet bekend meer voorkomt. Het zou een andere stad, een andere tijd kunnen zijn, hij zou een ander kunnen zijn, iemand die niet echt bestaat, verzonnen door iemand die als twee druppels water op hem lijkt. Ook het trappenhuis maakt op hem een verzonnen indruk. Hij heeft niet het idee dat het iets met de Sint-Antonius van Padua te maken heeft, het ontbeert de negentiende-eeuwse monumentaliteit van die neoclassicistische roomse droom die de voorkant is. Het is waarschijnlijk gewoon een stoffige trap in een vergeten magazijn dat alleen om administratieve redenen niet is opgeheven, de deur die hij genomen heeft, was dan niet de ingang, maar de deur ernaast. Net zoals zijn leven evengoed een ander leven zou kunnen zijn, een bestaan waar hij als vreemde door een misverstand terechtgekomen is en waar hij voortgaat alsof hij het zelf is.

Nog steeds (of alweer) zweemt er de suggestie van een aanwezigheid, de intuïtie dat er iets of iemand op hem wacht. De al dan niet ingebeelde gewaarwording dat hij iemands adem voelt, een zucht langs zijn trilhaartjes voelt strijken. Bang is hij niet. Wel op zijn hoede. Omdat het gewoon H*** is, denkt hij niet aan bijlen, mokers, priemen. De eeuwenoude bedaardheid van zijn geboortestad maakt dergelijk extremisme onvoorstelbaar. In zulke kalmte, die veel weg heeft van onverschilligheid, flakkert geen gevaar op uit de nissen. Daar is het temperament gewoonweg niet fel genoeg voor. Geweld blijft hier een droom, zíjn droom onder andere, nu we het erover hebben, al is hij meer een man van de natuurkracht der elementen, water en vooral vuur, dan van het nederige gereedschap waarmee de kleinere geest zich een vrijbaan naar het uiteindelijke droomt.

Helemaal boven aangekomen, kan hij niet verder. Hij had aangenomen (waarom eigenlijk?) dat het hier gewoon door zou lopen, dat er ergens een deur zou zijn. Er is in hem het vaste geloof dat je, als je maar lang genoeg doorgaat, altijd uitkomt waar je moet zijn. Hij weet niet beter of de goede afloop ligt geduldig op hem te wachten – aan het einde van de regenboog, achter de waterval, aan de andere kant van de spiegel of waar dan ook. Weet hij veel. Op een gegeven moment is ie er gewoon.

Het lijkt een rekwisietenmagazijn. Overal kledingrekken, alles ingepakt in plastic beschermhoezen. Het ruikt muf, natuurlijk. Het neergedaalde stof van vergeten voorstellingen, vergelend in stokoude plakboeken. Meer museum dan theater. Zouden de priesters hier hun gewaden uithangen? Is hij terechtgekomen bij de verkleedkist van de paapse poppenkast? Het interesseert hem niet, hij wil hier weg. Hij wil voort, hij is hier enkel op doorreis gestrand. Tussen de uitgehangen kleding crawlend probeert hij een deur te vinden, een opening naar de andere kant. Waarna, in zijn gedachten althans, de galmende kerkruimte hem doopt in goddelijk daglicht dat uit hemelhoge ramen als het goudstof der engelen in gulle stromen wordt uitgestort in de mensenloze leegte. Maar er is geen andere kant, er is achter de verkleedspullen alleen maar muur en nog meer muur.

En opeens voelt hij een mens. Of is het een dier? Een rat!? Hij trekt zich geschrokken terug, alsof hij gestoken of gebeten is. Instinctieve paniek. Een dier is hij nu, hijzelf ook, zijn keel wordt droog van angst. Het was een mens, beseft hij, als hij weer bij zinnen is. Zonder twijfel. Wat hij net voelde, was een mens, gatverdarrie. Zijn neiging is om meteen weg te gaan, de trap af, naar buiten. Deze hele onzintocht in een verkeerd pakhuis ongedaan maken, dit hele misverstand weer ongeschreven laten zijn. Alsof er niets is gebeurd. Maar het is te laat om de staat van schuldeloosheid en niet-weten te hervinden. Zijn vingertoppen hebben hun informatie al via neurotransmitters verzonden naar de pariëtele cortex, alwaar uit oude archiefbeelden een nieuw signalement wordt opgesteld, en wat hij voor zijn geestesoog alvast ziet, is wat hij straks werkelijk te zien zal krijgen: een wit onderbeen, wit als een meisjessok, wit als een slipje. Het sokje en het slipje ziet hij trouwens ook voor zich. Hij kent het ensemble ergens van. Jonge meisjes, meisjes van weleer, de eerste stranddag, badminton, in het gras liggen. En dan, ja en dan wat? Het is die bepaalde spanning van de opperhuid, die bepaalde veerkracht van het vlees die een vingertop in één nanoseconde uitrekent en waar je zelf ruitjesvel na ruitjesvel voor nodig zou hebben om het met je potloodstompje exact te becijferen. Helaas vergeet de pariëtele cortex ook de leeftijd en de afgenomen spanning van de voelende vingertoppen zelf op te nemen in de berekeningen, alsof een tastende vingertop leeftijdsloos is, een absolute factor waarvan de waarde niet afhankelijk is van de omstandigheden waarbinnen de meting wordt gedaan. Het is iets wat je wel vaker ziet bij beschouwers: dat ze voor het gemak zichzelf buiten beschouwing laten.

Op een raadselachtige manier ligt onze jeugd nog steeds op ons te wachten, onaangeraakt als een lange zomer die zich opent zodra wij er klaar voor zijn, zodra wij genoeg vergeten hebben om weer terug te mogen komen. De meisjes haasten zich naar de zwembaden, de tennisbanen, de madeliefjesweiden, de stretchers, het strand, waar ze van nature graag heen gaan, met hun blote benen die de weg wijzen naar het onvoorstelbare bloot dat zich ternauwernood verborgen weet te houden onder rokjes en broekjes die zachter en dunner zijn dan huid en waar je met je handen dwars doorheen zou kunnen voelen, en dat alles onder een hemel die zo blauw is dat je erin zou willen wegzwemmen met heel je onuitputtelijke jongenslijf.

Het lijkt een persoonlijk verlangen, het terugvinden van het verloren paradijs heet het dan, maar bij Sierk Wolffensberger kan dit niet het geval zijn. Waarom zou hij terug willen naar de jongen Theo Kiers die hij noodgedwongen heeft moeten zijn? Als hij terug wil, is het terug naar de jeugd die hij bij Gods gratie níét heeft gekregen, om vanaf dat in feite willekeurige punt in de oneindige tijd alles te kunnen overdoen. Zijn herinneringen zijn gekleurd door die van Ghislaine en dan niet zozeer door haar feitelijke herinneringen, maar door zijn eigen fantasieën over haar glorieuze adellijke meisjestijd die hij evengoed bij Proust of Nabokov had kunnen lezen als hij daar op zekere dag de tijd voor genomen had. Een fantasie met om te beginnen net iets te veel witte jurkjes en sokjes en onderbroekjes en overal onwaarachtig groen gras. Die jeugd – het is als twee druppels water de jeugd die hij nooit had – die wil hij terug. En dat vleesgeworden meisjesbeen dat zijn vingertoppen nu virtueel voor hem uittekenen, is daarvan mogelijk een begin. Sommige mensen, mannen zeggen anderen, hebben aan een enkel lichaamsdeel voldoende om daar, met behulp van een soort mentaal dna, een heel lichaam uit te laten ontstaan, een lichaam met een leven, met iemand erin desnoods, een lichaam dat vingertoppen kan verstaan alsof het woorden zijn.

Als hij zich overbewust terugwaagt in de werkelijkheid die hij zojuist schielijk was ontvlucht, is hij niet eens verbaasd om het been ter plekke terug te zien. Het klopt precies met de voorstelling die hij er met zijn vingertoppen van had gemaakt. Pas als hij – voorzichtig, om de toestand niet te verstoren – het hele lichaam blootgraaft uit zijn verborgenheid, schrikt hij. Het is eerder een duizeling die hem overvalt, alsof hij plotseling de grond niet meer kan voelen en toch overeind moet zien te blijven. Het is te veel wat hem hier wordt aangeboden. Een compleet meisje is het, dat zo te zien ligt te slapen. ‘In heur haren mantel,’ schiet hem te binnen. Een dichtregel die hij kennelijk ergens in zijn bagage heeft zitten, hij weet niet meer hoe hij eraan is gekomen. Haar slapend hoofd heeft ze neergevlijd in de stralenkrans van haar uitwaaierende lokken.

Omdat hij alleen is, kijkt hij er niet van op dat hier zomaar een meisje ligt te slapen. Het lijkt een eigen verzinsel. Alhoewel, dan had hij haar wel mooier gemaakt. Niet dat hij haar lelijk vindt, dat wil hij niet zeggen. Hij wil geenszins klagen over wat hem hier door de omstandigheden zomaar wordt toegeworpen. Wie vindt er nu zomaar op een ochtend een slapend meisje als er verder niemand bij is? Ze is warm. Of lauw. Wat betekent dat ze leeft en inderdaad echt bestaat. Ze voelt prettig aan, dat ook. Vertrouwd. Vertrouwder, merkt hij, dan het familiale vlees waar hij het op de gewone dagen mee moet doen, dat van hemzelf en van Ghislaine. Of van zijn zoon, wiens huid hij eerlijk gezegd al in geen eeuwigheid meer heeft aangeraakt, zeker niet meer sinds die met dat blinde testosteron van hem in het wilde weg tekeergaat. Hij moet er niet aan denken. Dit lichaam is anders. Echter. Puur nog. Maagdelijk – als dat woord nog bestaat. Het is of hij door de jaren heen terugtast, eindelijk werkelijk een ánder voelt. De vreemde waar je levenslang naar hunkert. Daarin op te gaan, in haar zintuiglijke lichamelijkheid. Is dat niet het doel van de aanraking: het waarlijk voelen van de ander, van een lichaam dat onmiskenbaar het onze niet is? Iemand die ons de mogelijkheid biedt uit onszelf te stappen, over te stappen op een stoffelijk omhulsel dat nog ongekend is, waar we nog in kunnen verdwalen, in wíllen verdwalen – alles om maar niet de levenloze koude in het eeuwig duistere heelal op ons lijf te hoeven voelen. Wij verschuilen ons, mens na mens, ieder apart in onze warme lichamen, maar vaak wordt die eigen geborgenheid ons te klef en te benauwd en willen we iets anders om ons heen. Een nieuw lichaam, een nieuwe geborgenheid. Kraakvers als schone lakens op je vieze oude bed; alles weer als voor het eerst, van voor de goorheid en het onvermijdelijke bederf waarmee wij ons in ons eigen organisme opgesloten weten.

Nu hij haar heeft aangeraakt, en zij zich niet heeft teruggetrokken, is het alsof zij hem toestemming heeft gegeven om verder te gaan. Het is niet eens de vraag of hij dit wil, zomin als het hem interesseert of hij haar knap of lelijk vindt. Het is de situatie zelf die bepaalt wat er gebeurt. Er is iets ontstaan wat niet zomaar meer ongedaan gemaakt kan worden. Er is een ontwikkeling in gang gezet waar men eenvoudigweg in mee moet gaan. Hun lichamen zijn, al dan niet opzettelijk, met elkaar verbonden geraakt en dat veroorzaakt een nieuwe eenheid, één waarin zij beiden gelijkelijk in vertegenwoordigd zijn en waar zij beiden voor verantwoordelijk gehouden kunnen worden, zij evenveel als hij. Het besef dat zij net zo goed de hand in deze toestand heeft als hij, verschaft hem een weldadig gevoel van vrijheid, van ongebreideldheid. Het is in zekere zin ook, en wellicht vooral, haar schuld. In wezen kan hij er vrijwel niets aan doen.

*

Hij is geen schenner, beseft hij. Hij is een vereerder. Onschuldig dus. Al gaat zijn hand zijn eigen weg over het meisjeslichaam, het zich aldus curve na curve toeëigenend, als een reiziger die steeds dieper in een landschap doordringt, terwijl de wegen onder hem verdwijnen, en er nog maar een vaag vermoeden resteert van wie hij is en waar hij oorspronkelijk vandaan is gekomen. Dit is een verkennen dat intact laat, gericht is op behoud. Ze laat het zich allemaal welgevallen, de mannelijke vingertoppen die hun vermoedens als tastende akkoorden uitschrijven over de onvoorstelbaar zachte trilhaartjes van haar opperhuid, zo teer en onbekend, alsof ze nog maar net geboren is. Het is dan ook geen begeerte, maar een enorme toegeeflijkheid die hem overvalt, hij heeft het gevoel dat hij voor haar alles, werkelijk alles zou willen doen. De ontzaglijke ontroering die ze teweegbrengt met haar onnozele overgave aan de eerste de beste voorbijganger, aan hém, terwijl ze hem niet eens kent. Of geeft ze zich omdát ze hem niet kent? Liefde heeft veel met onnozelheid te maken, wordt daaruit zelfs geboren; vandaar dat jonge mensen er zo goed in zijn. Hij voelt zich verder wegzinken in zijn anonieme sluimertoestand. Met open mond en de ogen gesloten ingaan tot een zachte duisternis. Het is een puberaal herbeleven, dit naamloze akkoord in het voorbijgaande, compleet met het vage verlangen deze onvaste toestand vast te leggen, dit momentane getast eeuwigheidswaarde te geven.

Het begint tot hem door te dringen dat het door hem gevonden meisje zich al die tijd niet bewogen heeft. Met zijn voorzichtige vingerschrift kalligrafeert hij tekens die door het maagdelijke schrijfvel kennelijk niet gelezen worden. Meteen trekt hij zijn hand onder haar kleren vandaan. Zo stil, huivert hij, ze ligt er zo stil bij dat ze evengoed dood kan zijn. Het zal toch niet waar zijn? Dat hij hier in dit vergeten magazijn aan een dode, aan een lijk heeft zitten wriemelen?