Franka Hummels

De generatorgeneratie

Leven na Tsjernobyl

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een beurs van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl.

==

© 2011 Franka Hummels

Auteursfoto Tessa Posthuma de Boer

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagillustratie Tim Suess

NUR 686

ISBN 978 90 254 3700 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2011 met ISBN 978 90 254 2468 8

www.uitgeverijcontact.nl

++

==

==

==

Voor Nastas, voor Dominika, voor Adela, voor Adam, voor de toekomst

==

Inhoud

Proloog: Dansen in de warme regen

1 Het is al zo lang geleden

2 Klub Reaktor

3 Frisdrank

4 Nucleaire Galja

5 De smaak van metaal

6 De paddenstoelen van Lena

7 De eeuwige aardbeienvelden

8 Kolja’s vader

9 De rok van de vrouw van Ringo Starr

10 Nergens thuis

11 Een knobbel in de nek

12 Dertig soorten ijs

13 Voorzienigheid

14 Een filmpje op YouTube

15 Een ander land

16 Nieuwe energie

Epiloog: De schaduw van Tsjernobyl

Woord van dank

Proloog

Dansen in de warme regen

Het was warm, die aprilmaand, veel warmer dan normaal. Het was meer dan twintig graden, terwijl het kwik in andere jaren rond twaalf graden blijft steken. Het regende niet, het was kurkdroog. Behalve de boeren was iedereen daar blij mee. Alle mensen weten het nog, het is het eerste wat ze zeggen: het was heel warm, echt heel warm, in april 1986.

Het was geen april die je gemakkelijk kon verwarren met die van een ander jaar. Het was de april van die dag dat alles anders werd: 26 april 1986. Tot die dag was Wit-Rusland een gewone Sovjetrepubliek: niet rijk, maar ook niet heel arm. In de stad was het leven goed, maar zelfs de meest verstokte stedelingen trokken als het maar even kon de natuur in. Het merengebied in het noorden vlak bij Litouwen was bijvoorbeeld populair. De streek Polessië, in het zuiden, op de Oekraïense grens, was de trots van het land. Glooiende velden, heuvels en de rivier Pripjat, die vriendelijk door het landschap meanderde. Natuurlijk trok deze heerlijke streek veel toeristen, uit de hele, grote, Sovjet-Unie. Zeker die april, vanwege het mooie weer.

Halina Yašcanka was in 1986 pas vier, maar ze weet toch nog goed hoe warm het was. Haar geheugen is niet feilloos, dat kan bijna niet voor een kind van die leeftijd, maar de gebeurtenissen staan haar nog scherp voor de geest. Misschien heeft ze ze later ingevuld, dat kan. Maar waarschijnlijk ging het zo.

Met haar ouders en haar babyzusje Aliona woonde ze in Mozyr, volgens de schoolboekjes het mooiste stadje van Polessië. Haar vader was afdelingshoofd bij de lokale gistfabriek. Ook haar moeder werkte normaal gesproken als ingenieur op die fabriek, maar voorlopig had ze nog verlof en was ze thuis met de meisjes. Ze nam haar dochters mee naar het bos achter hun flat. Aliona lag tevreden in de grote, groene wagen, maar Halina weigerde het handje. Ze wilde struinen, hollen, beestjes kijken, besjes plukken, boompje klimmen, spelen.

Haar moeder was blij dat Halina zo’n buitenkind was. Er is immers maar weinig zo gezond voor een kleuter als een hele dag in de frisse lucht. Zo’n dag wilde ze haar dochters vandaag dus bezorgen. Maar na een paar uur gebeurde er iets geks. De lucht werd opeens heel donker, blauwig donker, niet zwart zoals bij een gewone regenwolk. Halina vond het interessant. Niet eng, want als je vier bent, zie je elke dag wel iets nieuws.

Toen begon het te regenen: grote, ferme, klodderige druppels, die je hard voelde landen op je huid. Het waren geen gewone druppels, constateerden Halina en haar moeder. Ze waren warmer dan normaal en hadden een rare kleur. Halina vond het lekker, speelde in de plassen, deed alsof ze onder de douche stond, tot ze doorweekt was. Mevrouw Yašcanka probeerde onder de bomen te schuilen met de kleine Aliona, maar na een poosje gaf ze het op. Ze rende naar huis, voor zover dat gaat met een baby in de wagen en een boze kleuter aan de hand.

Dat was op 27 april, een dag die in de Sovjet-Unie nooit op zichzelf stond, maar onherroepelijk leidde naar 1 mei. Mozyr maakte zich op volle kracht klaar voor de Dag van de Arbeid. Overal werden grote rode strikken, linten, spandoeken en rozetten opgehangen. In de ruiten van winkels en overheidsgebouwen hingen posters die mensen een fijne dag toewensten. Op de werkplek werden de laatste voorbereidingen voor de grote 1 mei-parade getroffen.

Hoewel de Dag van de Arbeid officieel een vrije feestdag was, was het onverstandig je eraan te onttrekken. Elke school, elke fabriek en elk bedrijf moest meelopen in de parade, en liefst met het voltallige personeel en hun hele familie. Wegblijven was stellingname en dat was gevaarlijk. Omdat Halina’s moeder een kleine baby had, hoefde zij niet mee te doen. Haar vader was leidinggevende en had voldoende autoriteit om zelf en zonder angst voor repressailles te bepalen dat hij zou verzuimen. Hij ging naar zijn ouders in Oekraïne, om hen te helpen met hun moestuin en hun boomgaard. Zijn oudste dochter mocht mee. Zo nam hij zijn vrouw wat werk uit handen en Halina vond het fijn haar grootouders te zien.

Opa en oma woonden in het uiterste noorden van Oekraïne, vlak bij de grens met Wit-Rusland. Je kon er met de lange blauwe nachttrein naar Kiev gemakkelijk komen. Halina heeft de hele rit geslapen op de cadans van de trein die met veertig kilometer per uur door het landschap kroop.

Bij haar opa en oma deed ze waar ze zich op verheugd had, buiten spelen en helpen in de tuin. Toen het werk gedaan was, gingen vader en Halina terug naar Mozyr. Op 9 mei was ze weer thuis.

Dat was de belangrijkste feestdag van de Sovjet-Unie. Dan werd de overwinning op de Duitsers gevierd, waar het land een zeer hoge prijs voor betaald had. In Moskou en in sommige andere republiekshoofdsteden werden grote militaire parades gehouden. In de rest van het land was het feest: met kermissen, muziek, dans en veel eerbied voor veteranen. In 1986 vierde Mozyr niet alleen de overwinning, maar ook de kersverse stedenband met een Slowaaks stadje. Ter bezegeling werd een van de hoofdstraten naar de nieuwe zusterstad vernoemd. De gebruikelijke 9 mei-activiteiten werden daarom aangevuld met optredens van Slowaakse dans- en muziekgroepen. Heel Mozyr liep daarvoor uit, maar moeder Yašcanka vond haar dochtertjes nog te klein voor het feestgedruis. Met evenveel genoegen bekeek Halina alles vanaf het balkon. Het regende, maar dat weerhield niemand ervan te dansen op de uitbundige Slowaakse muziek. De regen was toch warm! De uitgelaten sfeer zou Halina nog lang heugen.

Dat komt misschien doordat daarna een heel saaie periode kwam, een periode waarin niets gebeurde. Halina moest met haar moeder en zusje binnenblijven, de hele dag. Ze mocht niet naar de kleuterschool en ook niet buiten spelen. Haar vader ging nog wel uit werken, maar beperkte zijn tijd in de buitenlucht tot het absolute minimum.

In het begin vond Halina het gezellig om binnen te blijven. Ze kon lekker liedjes zingen met haar moeder en frutselen met de baby. Maar de nieuwigheid raakte er algauw af en al die aandacht, die eerst nog zo fijn was, begon haar te vervelen. Halina voelde zich opgesloten.

Ze wist niet precies waarom ze binnen moest blijven. Haar ouders waren wel op de hoogte. Er was iets misgegaan met de grote kerncentrale in Tsjernobyl bij de naar de rivier genoemde stad Pripjat, net over de grens in Oekraïne. Hoewel het niet heel ernstig leek, was het toch beter voorzorgsmaatregelen te treffen en de bevolking binnen te houden. Ook kreeg iedereen jodiumpilletjes. Die moesten bescherming bieden tegen eventuele vrijgekomen straling.

Dat ongeluk was gebeurd in de nacht van 26 april, in de nacht voor die dag met die rare regen. Toen Halina’s vader er op zijn werk van hoorde, had hij er nauwelijks aandacht aan geschonken. Natuurlijk, het was vervelend dat er misschien straling was vrijgekomen. Maar hij had als goede Sovjetburger te veel lofzangen op dat machtige ‘vreedzame atoom’ gehoord om er bang voor te zijn.

Een paar weken later hoorde hij verhalen over brand en over grootschalige evacuaties. Dat zette hem en zijn vrouw, allebei gewapend met de kennis van ingenieurs, aan het denken. Lag het allemaal ingewikkelder en was alleen binnenblijven misschien niet genoeg? Was het eten dat ze hun dochtertjes gaven wel veilig? Vooral voor de baby, die nog enorm kwetsbaar was, was dat van belang. Maar ja, waar haalden ze zomaar informatie vandaan? Of onschadelijk eten? Ach, misschien moesten ze zich toch ook maar niet te veel zorgen maken, ze zaten immers zestig kilometer van de onheilsplek af en niemand in hun omgeving was ziek.

Dat veranderde in december. Vader Yašcanka kwam doodmoe thuis. Hij was te moe om te werken, te praten of te denken. Slapen hielp niet, hij werd maar niet beter. Na een paar dagen werd hij opgenomen in het ziekenhuis. Hij moest direct in quarantaine. De dokters hadden geen flauw idee wat hij onder de leden had, dus het kon best besmettelijk zijn.

Niet lang daarna werd ook Halina ziek. Moeder hulde haar bibberende dochtertje in haar bontjasje. Moeizaam trotseerden ze de kou op weg naar het ziekenhuis. Daar lieten de artsen er geen gras over groeien: Halina werd meteen opgenomen. Net als haar vader moest ze in quarantaine, maar Halina ging naar de kinderafdeling, waar toen acht kinderen lagen. Andere mensen mochten niet in haar buurt komen, ook haar vader niet. Met haar moeder en zusje mocht ze alleen door een luikje praten.

Halina’s toestand bezorgde de artsen hoofdbrekens. Het meisje was zó ziek, en ze wisten absoluut niet wat haar mankeerde. Pas na talloze onderzoeken werd duidelijk waar Halina en haar vader aan leden. Ze hadden beiden hepatitis B, Halina zelfs in een zeer ernstige vorm.

Ze at niets. Haar moeder sloofde zich uit om lekkere en gezonde maaltijden naar het ziekenhuis te brengen, maar het mocht niet baten. Halina was altijd al een sprietje, maar ze werd nu magerder en magerder. Van haar gebruikelijke lust om te hollen en te klimmen was weinig over, ze had helemaal geen energie. Ze wilde alleen maar slapen en als ze niet sliep was ze moe. De artsen probeerden allerlei behandelingen. Eerst met pillen en infusen, later met klysma’s, maar ze werd niet beter.

Uiteindelijk bleef ze een halfjaar in het ziekenhuis. Ze vond het er leuk. Omdat er de hele tijd vriendinnetjes om haar heen waren, voelde het alsof ze op kamp was, alleen dan zonder buiten spelen. Andere kinderen waren er genoeg: tijdens haar verblijf stroomde de kinderquarantaine vol, met allemaal andere hepatitis B-patiëntjes. Het aangrenzende zaaltje moest er zelfs bij getrokken worden, gezellig! En Halina, de vierjarige nestor van de afdeling, gedroeg zich als een omaatje, de wijsneus die alles al had meegemaakt.

Natuurlijk miste ze haar ouders wel, vooral haar vader, die ze zelfs niet door het luikje mocht spreken. Eén keer maar heeft ze hem gezien, op haar vijfde verjaardag. Toen had hij toch geritseld dat hij haar mocht bezoeken, ondanks het feit dat hij en zijn dochter onder een streng afzonderingsregime stonden. Het was het mooiste cadeautje dat Halina zich kon voorstellen.

Halina’s moeder straalde bij ieder bezoek, ze was vrolijk en vertroetelde haar dochter. Maar het moet voor mevrouw Yašcanka heel zwaar zijn geweest. Thuis met een kleine baby, terwijl haar man en dochter in slechte conditie in het ziekenhuis lagen. Allebei moesten ze van eten en aandacht worden voorzien. Ze had in Mozyr bovendien niemand om haar zorgen mee te delen, want haar ouders woonden ver weg. Het moment dat ze met Halina op haar arm het ziekenhuis uit wandelde moet een ware verlossing voor haar zijn geweest. Het kind droeg de jas waarin ze gekomen was, haar bontjas. In de winter had de jas goed gepast. Nu, in juni, viel hij te ruim.

Dat Halina naar huis mocht, betekende niet dat ze beter was. Ze mocht bijvoorbeeld nog steeds bijna niets eten: geen boter, niets gefrituurds. En dat was behoorlijk lastig, omdat alle kinderen in de Sovjet-Unie op school aten. Juist met boter en frituurvet werden saaie groentes voor hen aantrekkelijk gemaakt. De keuken maakte keurig speciale maaltijden voor dat moeilijke meisje Halina, maar dat ging zonder toewijding. Het was elke dag dezelfde smakeloze doorgekookte groentebrij. En het eten werd ook niet voor Halina naar beneden gebracht, ze moest het zelf halen. Doodeng vond ze dat, met zo’n kokend heet bord door de gangen en de trap af.

1

Het is al zo lang geleden

Bijna een kwarteeuw later loopt Halina opnieuw de deur plat bij het ziekenhuis. Niet omdat ze nog altijd lijdt aan de gevolgen van de ziekte uit haar kindertijd, maar omdat ze zélf een kind verwacht. Samen zijn we onderweg naar een restaurant in Minsk. Na omzwervingen in onder meer Polen, Denemarken en de Verenigde Staten, is ze weer terug in de stad waar ze studeerde. Ze werkt als consultant voor McKinsey en is 28 jaar.

We kiezen voor Lido. Dat is een buffetrestaurant, want sinds ze zwanger is let Halina goed op wat ze eet. Alleen bij een buffet kan je zien wat je voorgeschoteld krijgt, naar gewone restaurants gaat ze niet meer. Dat zijn zo van die zwangerschapsongemakken, zoals ze ook haar haar niet meer blondeert en geen alcohol meer drinkt.

Een ander voordeel van Lido is dat je er ook alleen groente kunt nemen. Dat is in een land vol vleesliefhebbers niet onprettig voor vegetariërs als Halina en ik. Vegetariër zijn wordt in Wit-Rusland gezien als een mentale aandoening, of, door mensen die wereldwijzer zijn, als westerse aanstellerij. De artsen in het ziekenhuis kunnen er maar niet over uit dat Halina geen vlees eet. Ze denken dat het de baby zal schaden en willen precies weten wat ze dan wél eet. Natuurlijk heeft ze meteen gemeld dat ze uit de Tsjernobylregio komt, maar daarover maken de dokters zich niet druk. Ze wuiven het weg met ‘Ach, komen we niet allemaal uit Tsjernobyl’ en ‘Het is al zo lang geleden!’

Halina is niet bang meer. Natuurlijk heeft ze zich wel afgevraagd of ze een gezond kind ter wereld zou kunnen brengen. Wie weet wat de straling met haar genen heeft gedaan. En hoewel haar lever helemaal is hersteld, heeft de hepatitis wel sporen in haar lichaam achtergelaten. Toch kregen haar zorgen nooit de overhand. Haar kinderwens was altijd sterker dan de twijfel.

Ze heeft geen idee van wat de invloed van Tsjernobyl op haar gezondheid en die van haar kind is, of kan zijn. Er is geen enkele betrouwbare informatie beschikbaar. De cijfers die ze in de media gepresenteerd krijgt, wijst ze van de hand. Die zijn verzonnen, of ze nu betrekking hebben op vruchtbaarheidsproblemen, gehandicapte kinderen of genetische mutaties. Het enige wat ze zeker weet, is dat ze te laag zijn: zulke problemen zouden volgens de statistiek in Wit-Rusland zelfs minder voorkomen dan in andere landen. Ze vraagt zich af of er wel deugdelijke gegevens bestáán. ‘De regering wil ons, nog net als in 1986, laten denken dat alles helemaal veilig is.’

Vooral als jonge twintiger vreesde ze dat ze vruchtbaarheidsproblemen zou hebben. Of eigenlijk, nu ze terugkijkt, was ze vooral bang dat ánderen dat zouden denken. Jongens, om precies te zijn. Met haar natuurlijke neiging om alles in modellen uit te drukken, noemt ze dat de ‘period of relationshipmaking’. Ze vreesde dat ‘Tsjernobyl’ haar minder aantrekkelijk zou maken voor ‘potentiële partners’, maar dat bleek niet het geval. ‘Mensen denken er hier nauwelijks meer aan. In het buitenland is het stigma veel groter dan hier.’

Haar vriendinnen uit Mozyr hebben allemaal gezonde kinderen gekregen. Ze weet dat het geen wetenschappelijk verantwoorde steekproef is, maar ze vertrouwt er toch op. Ze heeft wel over miskramen gehoord, dat komt best veel voor in haar omgeving. Maar ze is nu al zo ver in haar zwangerschap dat de kans daarop nog maar heel klein is.

Met de zorgvuldigheid waarmee ze ervoor waakt om haar vriendinnengroep als representatief te beschouwen, plaatst ze ook kanttekeningen bij haar eigen jeugdherinneringen. Natuurlijk zijn die gekleurd. Dat kan niet anders, ze was nog maar een kind. En zelfs zonder dat zijn er dingen die niet kloppen. Dat weet ze. Hepatitis B kun je alleen oplopen door in aanraking te komen met besmette vloeistoffen, bloed dus. In theorie kan het dus niet door Tsjernobyl komen dat ze zo ziek werd. Ze benadrukt dat je volgens de officiële theorie geen enkele ziekte direct aan Tsjernobyl kunt relateren, ook niet de ziektes die bekendstaan als nucleaire ziektes, zoals leukemie en schildklierkanker. Je kunt ze altijd door toeval op een andere manier oplopen.

Ze wijt haar ziekte aan Tsjernobyl. Ze weet zeker dat ze als kind nooit gevaarlijk bloedcontact heeft gehad. En het is wel heel toevallig dat juist zij en haar vader, die al een paar dagen na de ramp door het zwaarst getroffen gebied reisden, geïnfecteerd raakten. En hoe kan het, vraagt ze zich af, dat later opeens heel Mozyr ziek leek te zijn? Het is natuurlijk ook gewoon statistiek. Nee, je kunt niet zomaar alle gezondheidskwalen aan Tsjernobyl toeschrijven, natuurlijk niet. Maar als opeens iedereen ziek is, dan betekent dat wat. Voor haar staat onomstotelijk vast dat die ziekte door Tsjernobyl komt, of dat nou bewezen is of niet.

Ze weet nog goed hoe bleekjes de leraren erbij stonden toen haar klas aan een extra medische check werd onderworpen. Stuk voor stuk bleken de kinderen zwak of ziek te zijn. Zoiets hadden de dokters nog nooit meegemaakt. Er werd besmuikt gesproken van een verloren generatie. Halina en haar vriendjes vonden het gewoon. Zíj kenden geen andere realiteit, maar het deed de volwassenen echt pijn. De kinderen zagen dat verdriet, maar begrepen het niet.

Bang over Tsjernobyl is Halina misschien niet meer voortdurend, boos is ze wel. Als ze over vroeger vertelt, trekt ze van verontwaardiging vaak onwillekeurig haar schouder op. Bijvoorbeeld als ze praat over de jodiumpillen die ze als kind kreeg. ‘Jodiumpillen! Iedereen weet toch dat die alleen werken in de eerste drie dagen!’ Ze moeten zorgen dat de schildklier vol zit met niet-radioactief jodium, zodat er geen plek meer is voor radioactief jodium. Als je ze later geeft, brengen ze kleine kinderen alleen maar schade toe. Een vriendin van haar at op school het hele potje met die lekkere snoepjes leeg. Niemand had haar verteld waarom ze werden uitgedeeld, dus hoe kon zij weten dat ze er ziek van zou worden? Je kunt ook nu die vriendin een volwassen vrouw is, nog altijd aan haar tanden en haren zien dat er iets geks met haar is gebeurd. Halina briest.

We zijn inmiddels in Lido. Paulina Vischnevskaya, mijn tolk, is ook aangeschoven. Halina spreekt uitstekend Engels, vanavond heb ik geen hulp nodig. Maar Halina en Paulina zijn vriendinnen uit Mozyr, dus is het gewoon gezellig. Halina heeft als altijd het hoogste woord. Paulina is wat stiller, kijkt bij een gesprek vaak toe, maar zonder dat ze buitengesloten lijkt: ze is wel aanwezig en aan haar gezicht zie je dat ze weegt wat ze hoort. Je weet alleen niet wat haar oordeel is.

Paulina is bang noch boos. Het onderwerp raakt haar niet: ‘Volgens mij zijn buitenlanders veel meer in Tsjernobyl geïnteresseerd dan wij,’ zegt ze. Halina beaamt dat. De vrouwen weten dat ik in Wit-Rusland ben om met mensen te praten over Tsjernobyl. Hoe heeft de ramp de mensen die toen kind waren beïnvloed? Heeft hij effect gehad op hun gezondheid of op hun mentaliteit? Hoe denken ze over Tsjernobyl en op wat voor manier houden ze er rekening mee? Ik heb voor Wit-Rusland gekozen omdat dat land met zeventig procent van de radioactieve neerslag de zwaarste klap te verduren kreeg. Maar ook het feit dat de ramp in de dictatuur Wit-Rusland nog altijd in de doofpot zit, maakt het onderwerp voor mij interessant. Waar haal je je informatie vandaan als er geen informatie bestaat? Hoe belangrijk is de waarheid dan nog? Daar probeer ik achter te komen. Behalve inzicht geven in de impact van Tsjernobyl, hoop ik zo ook een beeld te kunnen schetsen van hoe dat nou is, opgroeien in een dictatuur.

Paulina ziet weinig in een boek over Tsjernobyl, ze denkt dat alles daarover inmiddels wel geschreven is. Ook vreest ze dat mensen niet willen praten, ze zijn eraan gewend geraakt en denken er nauwelijks nog aan. Toch wil ze graag meewerken, voor me tolken en me helpen de juiste gesprekspartners te vinden. Dat is leuk, nieuw, interessant.

In haar eerste e-mail over dit project sprak ook Halina haar verbazing uit. Natuurlijk, het was een belangrijk onderwerp en ze was blij dat ik erover wilde schrijven. Maar wat hebben Nederlanders nou met Tsjernobyl te maken? Om vervolgens meteen zelf antwoord te geven: er gaan jaarlijks nog altijd duizenden Wit-Russische kinderen naar het buitenland, vast ook naar Nederland. Ik schreef terug dat dat het geval was, maar dat Tsjernobyl meer heeft betekend voor Nederland. Dat ik me de paniek nog goed kan herinneren. En dat het Nederlandse kernenergiebeleid daarna grondig op de schop ging, de bouw van twee nieuwe kerncentrales werd meteen van de agenda geveegd. Dat prikkelde Halina: ‘Daar gaan we over praten als je hier bent.’

En nu wil ze dus mijn herinneringen weten. Die zijn lang niet zo scherp als de hare. Ik was zeven en meen dat mijn ouders me vertelden dat ‘er iets ergs was gebeurd’, maar dat ze zelf ook niet precies wisten wát. Als ik mijn ouders vraag wat ík deed op die bewuste 26 april, graven ze diep in hun geheugen. Ze weten het niet meer. Mijn moeder denkt zich te herinneren dat ze zich afvroeg of we wel, zoals elk jaar, op vakantie naar Zweden konden. Mijn vader werpt tegen dat ze dat in 1986 helemaal niet van plan waren. Ook in Nederland zijn de herinneringen door de tijd ingevuld.

Wat ik me herinner is vooral een gevoel, een gevoel van paniek en van onzekerheid. Dat er helemaal in die verre Sovjet-Unie iets gebeurd was dat er toe leidde dat wíj geen spinazie konden eten. Grote vreugde op school natuurlijk, want de meesten van mijn klasgenoten lustten geen spinazie. Ik vond het eng. Omdat door mijn pacifistische ouders alles met ‘kern’ ervoor actief werd bestreden, was ik als echt jarentachtigkind niet verbaasd dat er met een kerncentrale gevaarlijke dingen konden gebeuren.

In Tsjernobyl, bij de Oekraïense stad Pripjat, waren vier kerncentrales. Een vijfde was nog in aanbouw. In de nacht van 25 op 26 april 1986 werden er enkele testen uitgevoerd in reactor nummer vier, om te kijken of de reactor zelf voldoende vermogen opwekte om de koelinstallatie zonder externe stroom te kunnen draaien. Daarvoor moest de stroom enkele seconden worden uitgeschakeld, waardoor beide beveiligingssystemen niet werkten. En juist in die paar seconden ging het mis. Er brak brand uit en de generator ontplofte. Maar van dat alles wisten we in Nederland toen helemaal niets.

Ik vertel Halina en Paulina dat ik het archief van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken ben ingedoken om een indruk te krijgen van de Nederlandse reactie op de ramp. Als historica was ik al vertrouwd met dat archief.

Tussen de oude beleidsnotities lag een prachtig verhaal verscholen. Op 27 april kreeg Nederland bericht uit Zweden. Daar was een sterk verhoogd radiatieniveau gemeten, maar de bron leek buiten Zweden te liggen. Welk land wist meer? Nederland in elk geval niet. Er werd wél direct een crisisteam ingesteld, dat moest onderzoeken of ons land misschien ook getroffen was. Dat was geen gemakkelijke taak, want voor sommige metingen was er niet eens apparatuur beschikbaar. Die moest in allerijl in Frankrijk worden aangeschaft.

Toen bekend werd dat de radioactieve bron in Tsjernobyl lag, schrokken de Nederlandse ambtenaren nog meer. De stralingsniveaus die in Zweden gemeten waren, stonden namelijk ook in de Nederlandse rampenplannen voor een ongeluk met een van onze kerncentrales. Maar in die plannen werd het genoemde niveau verwacht op twintig kilometer van Borssele of Dodewaard. De afstand tussen Tsjernobyl en Zweden was vele duizenden kilometers groter. De Nederlandse rampenplannen bleken naïef en gingen direct bij het oud papier.

Ik pauzeer even, maar mijn disgenotes zijn niet onder de indruk van de knulligheid. Was het in het nieuws, wil Paulina weten. Natúúrlijk was dat in het nieuws, zeg ik. Als kind dacht ik dat alles in het nieuws kwam. ‘Ik ook,’ zucht Halina. Maar in de kranten die in haar land verschenen, werd verhaald van natuurrampen in Zuid-Amerika en landbouwtentoonstellingen in Kiev.

Aanvankelijk zou de ramp in Tsjernobyl niet tot problemen in Nederland leiden. Van de vrijgekomen straling in Pripjat had ons land niets te duchten. Alleen de radioactieve neerslag was gevaarlijk, maar er was in ons land geen regen voorspeld. Op 2 mei draaide de wind. Het KNMI sloeg alarm. In deze nieuwe omstandigheden werd er wél op korte termijn regen verwacht. Nu moest het crisisteam in actie komen. En dat deed het, onmiddellijk: alle koeien moesten per direct op stal gehouden worden. Vier dagen later kwamen inderdaad de gevreesde buien. Het crisisteam kondigde nieuwe maatregelen af. Kasgroenten mochten niet langer met slootwater besproeid worden. Vooral op gewassen die laag bij de grond groeien, zoals sla en spinazie, blijft water lang liggen. Buiten was dat niet te voorkomen, maar in de kassen wel. Aan spinazie kleefde letterlijk nog een ander gevaar. Radioactief cesium, dat in de bui meekwam, hecht zich aan oppervlakte, dat spinazie in overvloed heeft. Bovendien wordt spinazie doorgaans gekookt, waardoor de groente slinkt en mensen er relatief veel van eten. Daarnaast wordt spinazie vaak gebruikt voor babyvoeding. Het crisisteam besloot alle spinazie te vernietigen.

‘Wat? Helemaal bij jullie?’ roept Paulina verbaasd. ‘Was dat dan nodig?’ Ik vertel dat daar achteraf twijfels over zijn, maar dat het crisisteam liever te weinig dan te veel risico nam. En dat de burgers nou eenmaal erg bezorgd waren, er bovenop zaten en dat soort maatregelen dus ook eisten. Om alle publieksvragen te kunnen beantwoorden werd een informatiecentrum ingericht, waar vijftig mensen dag en nacht telefoontjes aannamen. Als die geen antwoord hadden, zochten ze het uit en belden ze terug. Halina vindt dat een goed systeem.

Zo gaat dat in beschaafde landen, vervolgt ze. Terwijl we onze bietensoep oplepelen constateren we dat die vlieger voor de Sovjet-Unie niet opgaat. Een veilige stelling, zelfs in een openbare ruimte. Haar impliciete boodschap is dat Wit-Rusland nog altijd geen beschaafd land is. Paulina is terughoudend, zou dat nooit zomaar luidruchtig in een restaurant verkondigen. Maar ze vindt het wel: Wit-Rusland is een dictatuur. Ze weet alleen niet wat ze er tegen kan doen.

Halina maakte als student deel uit van de oppositionele studentenbeweging. Zo heb ik haar tien jaar geleden leren kennen. We waren beiden trainers in een groot project dat jonge Wit-Russen moest helpen met het opzetten van onafhankelijke studentenraden. Wit-Russische studentenvertegenwoordigers worden normaal gesproken van bovenaf aangewezen in plaats van gekozen. Wij wilden dat graag veranderen. We hadden geen grote ambities, de raden konden zich prima bezighouden met het organiseren van een volleybaltoernooi of het verschuiven van de avondklok voor de slaapzalen. Het ging ons er vooral om dat de raden democratisch tot stand zouden komen.

Als actief lid van de Landelijke Studentenvakbond in Nederland gaf ik een buitenlandse kijk, vertelde ik hoe dingen bij ons geregeld waren. Halina vertelde het verhaal van de inmiddels verboden Belarusan Students Association, ons Wit-Russische equivalent. In mijn verhaal kwamen woorden als ‘vacatiegelden’, ‘beleidsplan’ en ‘medezeggenschap’ voor. In het hare KGB en ‘straf’. De Wit-Russische geheime dienst is na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nooit van naam veranderd.

Halina kijkt met plezier terug op haar tijd bij de studentenvakbond. Maar inmiddels twijfelt ze of zulk activisme effectief is. Als je jong bent is het belangrijk dat je in dat soort dingen gelooft. Dat je gelooft dat, als je gaat demonstreren, morgen het hele land anders is. Maar nu is ze sceptischer geworden. Tegenwoordig denkt ze dat economische veranderingen het belangrijkste zijn. De meeste Wit-Russische bedrijven zijn staatseigendom. Zelfs particuliere ondernemingen moesten tot 2007 een golden share van 51 procent in overheidshanden leggen. Halina stelt nuchter vast dat dat niet werkte, en dat het land nog een lange weg te gaan heeft.

De meeste jonge oppositieleden zijn overtuigde marktkapitalisten. Halina was dat tien jaar geleden ook. Maar haar verblijf in de sociale welvaartsstaat Denemarken heeft haar gematigder gemaakt, beseft ze. Bepaalde collectieve voorzieningen, zoals de gratis gezondheidszorg, verwerpt ze niet langer als inefficiënt. Die is op dit moment prima, vindt ze, en ze wil hem dus niet meer privatiseren. Ze streeft naar een eigen Wit-Russisch economisch model, waarin wat goed is bewaard blijft en wat niet goed is verbeterd wordt. Ze maakt zich het meest zorgen over het pensioenstelsel. De crisis heeft Rusland hard geraakt en dat zal de zeer afhankelijke Wit-Russische economie ook onderuithalen. Ze streeft naar de invoering van een systeem dat pensioengelden veilig kan stellen.

Ik vraag aan Halina en Paulina hoe ze dat dan willen doen. Want erg veel ruimte voor inbreng van talentvolle jonge mensen is er op dit moment in Wit-Rusland niet en het lijkt er niet op dat dat op korte termijn zal veranderen. Halina heeft er toch een duidelijk idee over: het moet van de volgende generatie komen. Mensen die de wereld hebben gezien, zullen terugkeren naar Wit-Rusland. Zij dragen hun inzichten en kennis over op hun kinderen, terwijl die kinderen óók hun eigen land begrijpen. Zo hebben de baby’s van nu straks voldoende in huis om het land te veranderen. Want in een land waar de hele bevolking nog altijd communistisch in het leven staat, hebben de daden van een handjevol visionairs toch geen zin. Paulina knikt. Zij denkt ook dat haar driejarige dochtertje Dominika straks betere papieren heeft om het land te leiden dan zijzelf.

Dat gaat allemaal over de economie. Maar is het ook belangrijk dat Wit-Rusland democratischer wordt? Ja, zegt Halina. ‘Maar ik snap nog steeds heel goed waarom president Loekasjenka destijds in 1994 gekozen is. Ik bedoel, het had ook een Poetin kunnen zijn.’ Wacht even, dat ziet ze als iets positiefs? ‘Zeker. Ik denk dat een sterke leider goed kan zijn voor een land in opbouw. Dat zie je in Oekraïne. Julia is een geweldige vrouw, maar ze bereikte niets, omdat ze gewoon geen macht had.’

Julia, dat is Julia Timosjenka, de voormalige premier van Oekraïne. Halina kent haar niet persoonlijk, maar ze gebruikt haar voornaam omdat ze zich sterk met het goedgebekte en hypervrouwelijke boegbeeld van de Oranjerevolutie identificeert. Halina kent de situatie in Oekraïne goed omdat ze er de afgelopen maanden veel heeft gewerkt. Ze was als consultant betrokken bij de modernisering van een grote bank.

Dat was verantwoordelijk werk. Maar Halina is er niet trots op. Het was emotioneel verschrikkelijk zwaar en ook door de lange uren raakte ze uitgeput. Het was niet inhoudelijk interessant en ze haalde er op geen enkele manier voldoening uit. Ze ziet zichzelf nog zo zitten, in haar mooie hotel, met haar laptop, terwijl haar man niet bij haar was. Op zulke momenten heeft ze echt het gevoel dat ze iets fout doet, dat ze veel meer inlevert dan ze wil.

En Halina weet wat ze wil, normaal gesproken. Veel Wit-Russische vrouwen denken daar niet over na, zegt ze. Je gaat gewoon hetzelfde beroep uitoefenen als je ouders en je trouwt met de man met wie je op je twintigste bent. Het zou goed zijn als we leerden kiezen, zegt Halina. ‘Ik zou graag een soort zelfhulpboek schrijven, waarin ik uitleg dat je zélf kunt bepalen wie je bent en wat je wil zijn.’ Paulina vraagt of ze aan dat boek gaat werken als de baby er straks is. Dan heeft Halina, die toch niet stil kan zitten, immers drie jaar verlof en dus mooi tijd. Maar nee.

‘Voordat ik dat kan doen moet ik eerst een inspiratie zijn voor jonge vrouwen. Ik moet natuurlijk eerst wat bereikt hebben.’ ‘Het presidentschap bijvoorbeeld?’ vraag ik daarop gekscherend. ‘Niet zolang ik kleine kinderen heb,’ zegt ze.

Paulina is al op de metro naar huis gestapt. Halina en ik zijn onderweg naar haar huis op de lange hoofdstraat. Die heet tegenwoordig Prospekt Nezavizimosti, Boulevard van de onafhankelijkheid, maar Joost mag weten welke onafhankelijkheid precies bedoeld wordt. In mijn hoofd heet de straat nog altijd Prospekt Fransoeski Skarini, naar een van ’s lands belangrijkste dichters zoals het tot drie jaar geleden ook op de bordjes stond. Voor de meeste inwoners van Minsk is het nog verwarrender. Zij kennen hem zelfs nog als de Prospekt Lenina, naar Lenin natuurlijk. Voor het gemak houden ze het nu meestal maar gewoon bij Prospekt, dat klopt altijd.

De Prospekt was Stalins ideale hoofdader. Veel Wit-Russen weten het niet, of zijn het vergeten, maar Stalin zelf heeft in de jaren dertig al de eerste sloopopdrachten gegeven om de straat naar zijn droom te kunnen ontwikkelen. In de Tweede Wereldoorlog hielpen de Duitsers hem daar een handje bij. Uit de stad in puin kon een Sovjetmodelstad herrijzen en dat is op de kilometerslange Prospekt goed te zien. Hij is zeer ruim opgezet en heeft veel pleinen met zitjes en monumenten. Het straatbeeld wordt bepaald door een keur aan suikerkleurige neobarokke gebouwen. Halina en ik vinden het allebei mooi.

Haar flatje ligt aan het deel van de Prospekt dat volgens de kaart net niet meer voor centrum doorgaat. Schuin ertegenover, op minder dan vijf minuutjes lopen, ligt één van de grote stadsparken. Op de gemeenschappelijke binnenplaats staan bijna altijd studenten van het conservatorium en de toneelschool te roken. Zij krijgen hun onderwijs in hetzelfde blok en dat betekent dat er, als het raam openstaat, meestal muziek klinkt.

Halina bezit dit appartement, maar zit midden in een verhuizing naar het platteland. In het dorpje Rakov, een uurtje buiten de stad, heeft ze met haar man een huis laten bouwen. Het is helemaal van hout en moet, als het straks af is, volledig zelfvoorzienend zijn; riool, water, elektriciteit. Het huis staat op een heuvel en kijkt uit op de wijde, lege, omtrek: vanaf daar kun je maar één ander huis zien, mijlen verder. Het dichtstbijzijnde dorp is er acht kilometer vandaan. Halina legt haar handen op haar buik en droomt hardop dat het een tweeling is. Dat zou veel gezelliger zijn. Morgen heeft ze haar eerste echo.

We zitten in de keuken. Daar staat ook het bed. In de andere kamer, de woonkamer, staan geen meubels want hij doet dienst als yogakamer. Toen ze in de VS naar ‘college’ ging, had ze op een gegeven moment de gelegenheid om het vak yoga te kiezen. Dat was een serieus vak, waarbij ook theorielessen en een examen hoorden. Ze was direct verkocht en is het sindsdien altijd blijven doen. Vorig jaar is ze met haar man naar een ashram in India geweest, waar ze lessen volgden om zelf yoga te kunnen geven. Even hebben ze overwogen om in Minsk een yogaschool te beginnen. Maar dat leek haar uiteindelijk toch te saai.

Ze biedt me een chocoladereepje aan en zegt er meteen bij dat hij uit Minsk komt. In Gomel, op het randje van de Tsjernobylzone, staat ook een grote snoepfabriek, maar daar koopt ze geen producten meer van. De kwaliteit zal best goed zijn, maar je weet het nooit. Ze verbaast zich erover dat veel mensen daar niet bij stilstaan. De fabriek maakt bijvoorbeeld een reep die voor het grootste deel uit melk bestaat, uit melk van Tsjernobylkoeien dus. En de fabriek exporteert dat snoep zonder problemen, de reep krijgt keurig een etiket waarop de afkomst staat vermeld. Ze vermoedt dat de buitenlandse kopers gewoon niet weten dat Gomel zo dicht bij Tsjernobyl ligt. Voor haar is het een tweede natuur geworden om daar op te letten. Ze noemt de grote meubelfabriek in Gomel als voorbeeld: ze zou niets kopen dat daar vandaan kwam.

Als kind, toen de kans op vervuild voedsel nog veel groter was, at ze wel gewoon lokale producten. ‘Natuurlijk, wat moesten we dan? We woonden in de Sovjet-Unie, het was het einde van de jaren tachtig, we stonden voor het eten in de rij. Er bestond geen keuze, we kochten gewoon de melk die in de winkel was, klaar, áls er al melk in de winkel was. We konden niet zomaar even naar Minsk of Kiev om daar onze melk te halen. We wisten bovendien ook niet dat ons eten gevaarlijk kon zijn. We vermoedden het misschien, maar niemand wist het zeker.’

Maar die tijden zijn nu voorbij. Nu weet iedereen dat het Tsjernobylgebied niet de veiligste regio van Wit-Rusland is. Dat twee van haar klasgenootjes nu naar Mozyr zijn teruggekeerd om daar te trouwen en een gezin te stichten, vindt ze daarom onbegrijpelijk. Het meisje had samen met Halina de gouden medaille, ze waren de besten van de klas. Daarna ging ze in Minsk Grieks en Latijn studeren, die faculteit neemt elke vier jaar maar tien studenten aan. Ze heeft in Vitebsk gewerkt en kon in Minsk zo op een school aan de slag. De wereld lag voor haar open, zucht Halina, maar haar klasgenote koos voor het radioactieve Mozyr. Daar is geen werk voor haar, dus volgt ze nu bij een bank een accountantsopleiding onder haar niveau.

Dat haar óúders destijds niet meteen hun biezen pakten, vindt Halina logisch. Ze zouden het buiten Mozyr niet hebben gered zonder hun netwerk. Ze weet dat een goed netwerk ook in West-Europa belangrijk is en in het moderne Wit-Rusland cruciaal, maar ze wil benadrukken dat het belang in de Sovjet-Unie van geheel andere orde was. Wie je kende, bepaalde wat voor baan je kon krijgen, of je geholpen werd bij de dokter, of je goed eten kon kopen, of je goede cijfers haalde. Je investeert daar je hele leven in. Als je verhuist, ben je dat helemaal kwijt en moet je weer bij nul beginnen. Dat doe je niet zomaar.

Inmiddels wonen haar ouders in Polen. Ze zeggen nu dat ze verhuisd zijn vanwege Tsjernobyl, maar Halina gelooft daar niets van. Ze vermoedt dat haar ouders Tsjernobyl alleen als argument gebruiken om Halina over te halen opnieuw te emigreren. Ze vinden het vreselijk dat ze weer in Wit-Rusland is gaan wonen. Maar dat komt volgens hun dochter vooral doordat ze denken dat Halina in Denemarken meer kansen heeft.

Haar ouders zijn vertrokken vanwege het politieke klimaat, stelt Halina. Dát is de echte reden. Het politieke klimaat is de hel voor ondernemers. Na de val van de Sovjet-Unie zijn meneer en mevrouw Yašcanka in de hoop op meer welvaart namelijk een eigen bedrijf begonnen. Ze maakten banken. Vader timmerde ze in elkaar, moeder maakte de bekleding. Een heel ander soort werk dan de ingenieurs gewend waren dus, maar wel leuk en ze waren succesvol. Halina laat trots een slaapbank zien die in de gang staat: ‘Kijk, deze hebben zij gemaakt.’ ‘Maar die komt dan toch ook uit de Tsjernobylregio? En die wil je dan wel in je huis?’ vraag ik verbaasd. ‘Ja,’ zegt ze.

Ik vraag Halina wat ze nog weet van de val van de Berlijnse Muur. ‘Wanneer was dat ook alweer?’ wil ze weten. Ze heeft er geen beelden bij. Terwijl 9 november 1989 voor mij juist een van de meest vormende momenten is geweest. Ik weet nog hoe ik met mijn klas naar een speciale uitzending van het SchoolTV-weekjournaal keek en daar beelden zag van de massa’s die de Muur bestormden. Toen mijn moeder me uit school kwam halen, vertelde ik haar erover. Zij had de avond tevoren geen televisie gekeken en deed mijn wilde gepraat af met ‘dat zal je wel verkeerd begrepen hebben’. Nou reken maar van niet! Ik kon niet wachten tot ik haar mijn gelijk kon bewijzen. Haastig propte ik mijn lunch naar binnen en hop, naar Teletekst, dat geel op zwart liet zien dat de muur tussen Oost- en West-Europa inderdaad open was.

Voor mij was de val van de Muur een wonder. Ik had op school en thuis veel over het IJzeren Gordijn en de Koude Oorlog gehoord. Ik zag ze als vaststaande gegevens. Als je iets leert, dan is dat zo. Dat de status quo ook kon veranderen, was een belangrijke les voor een elfjarige. Ik was nieuwsgierig naar die verandering en dat heeft de basis gelegd voor een interesse in Oost-Europa die nog altijd voortduurt. Tijdens mijn studie koos ik graag voor vakken die de Midden- en Oost-Europese geschiedenis behandelden. Mijn studiefinanciering ging op aan reizen oostwaarts. En ik zat in mijn vrije tijd braaf Russische woordjes te stampen, die lang niet allemaal beklijfden.

Alle Oost-Europese revoluties volgde ik op de voet, via het Jeugdjournaal en het Utrechts Nieuwsblad. Maar politieke analyses maakte ik natuurlijk nog niet, dus toen de Sovjet-Unie uiteenviel, was dat voor mij een volslagen verrassing. Ik keek graag naar de grote kaart van Europa in de atlas, en probeerde me voor te stellen hoe die er nu uit moest zien.

Dat de val van de Berlijnse Muur aan Halina voorbij is gegaan, is eigenlijk niet zo gek. Dat alle satellietstaten zich één voor één van je afkeren, is niet iets wat je als communistische mastodont wilt benadrukken. En als je dan toch alle media in handen hebt, waarom zou je er dan aandacht aan besteden? Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ging echter ook alle Sovjetburgers direct aan. Zij woonden immers allemaal opeens in een ander land. Niet meer in de Sovjet-Unie, met Moskou als hoofdstad, maar in Armenië, Kazachstan of Wit-Rusland. Maar ook van deze historische gebeurtenis weet Halina, die toen negen was, niets meer.

Voor haar is het Wit-Russische grondwetsreferendum van 1996 bepalend. De president legde de vraag voor of hij meer macht naar zich toe mocht trekken, die weg mocht halen bij het parlement. Halina was toen veertien. Haar ouders waren op dat moment al teleurgesteld in Loekasjenka. Ze vertelden hun dochters vol goede moed dat de Wit-Russen nu een kans hadden om hem weg te sturen, om te zeggen: Wij willen een nieuwe president. Maar het liep allemaal anders. Loekasjenka won het referendum op zijn sloffen. Halina weet nog hoe vrienden van haar ouders huilend bij hen de keuken binnenkwamen en zeiden: ‘We hadden een kans. Die hebben we niet gepakt. Nu is het voorbij.’

‘Twee van mijn vaders vrienden uit die tijd zijn nu dood. Kanker, terwijl ze vijftig waren, veel te jong om te sterven. Volgens mij komt dat door de ramp. Iedereen kent wel iemand die door kanker is overleden. Dat is toch niet normaal?’ Ik schraap mijn keel, wil zeggen dat dat in Nederland niet anders is. Maar ik houd me in.

‘En toch,’ zegt Halina, ‘en toch heb ik zoveel aan Tsjernobyl te danken!’

2

Klub Reaktor

Overal in Minsk staan plakzuilen. Daarop hangen haastig opgemaakte A4-tjes die metalfeesten aanprijzen gebroederlijk naast glossy posters voor stadionconcerten van zangeressen met permanent en haarlakkuif. Het uitgaansaanbod van de miljoenenstad doet niet onder voor dat van Groningen of Haarlem en het is gevarieerd: circusvoorstellingen, ouderwetse kluchten, jazzmatinees en rockconcerten. Die laatste posters schreeuwen je vaak van verre al tegemoet, vanwege het gele rondje met de zwarte propeller dat mensen wereldwijd waarschuwt voor nucleair gevaar. Dat is namelijk het logo van de tent waar de concerten gegeven worden: Klub Reaktor. Voor de slogan moet je even stilstaan en lezen. Hij luidt: ‘Feel the atomic power of happiness.’

Duidelijk: daar moet ik heen. Als ik dat tegen Paulina zeg, reageert ze echter afwijzend. Ze vindt het geen leuke club. Het is er veel te druk en de muziek is zelden goed. Ik probeer haar uit te leggen dat het me niet om de bands gaat, maar om het idee. Dat ik wil weten hoe het kan dat juist in Minsk een club die naam krijgt. Ik vraag haar daarom om de eigenaar te bellen en hem die vraag voor te leggen. Ze haalt haar schouders op. ‘Het is gewoon maar een naam hoor.’ Maar ik ben de baas, dus ze zal het doen.

Paulina begrijpt het niet, vindt me maar raar. Waarom wil ik nou weer met een nachtclubeigenaar spreken? Dat heeft toch niets met Tsjernobyl te maken? Zij dacht eerder aan gesprekken met wetenschappers, of met mensen die anderszins verstand hebben van natuurkunde, scheikunde of radioactieve stoffen. Of misschien met slachtoffers of nabestaanden. Een nachtclubeigenaar komt absoluut niet in dat rijtje voor.

In mijn keuken herhaalt ze haar twijfels over de haalbaarheid van mijn plan om op basis van gesprekken met gewone mensen een verhaal te vinden. ‘Ik weet niet hoeveel ze zich nog herinneren. Het is al zo lang geleden en er is sindsdien al zoveel gebeurd. Waarschijnlijk komt een groot deel van hun herinneringen helemaal niet uit hun geheugen, maar uit de krant, of van de televisie. De meeste mensen vinden het waarschijnlijk geen interessant gespreksonderwerp. Het is gewoon voor ons, we zijn eraan gewend.’

‘Ik weet daarnaast niet of mensen wel wíllen praten. Het is een moeilijk en persoonlijk onderwerp, dat mensen vaak liever uit de weg gaan, het doet pijn. Bovendien is het een probleem dat je een buitenlander bent. Ze kunnen best bang voor je zijn. Het zijn immers allemaal mensen die zijn opgegroeid in de Sovjet-Unie, waardoor ze nog altijd liever te weinig vertellen dan te veel.’

Ze formuleert haar argumenten duidelijk en goed gestructureerd, ze wil echt dat ik haar begrijp. Ik probeer uit te leggen dat ik niet voldoende kennis heb om in kaart te brengen ‘hoe erg het nu is met Tsjernobyl’. En dat ik ook niet geloof dat dat kan, omdat er onvoldoende deugdelijk onderzoek over bestaat: de Wit-Russische regering houdt te veel achter en tegen. Bovendien, als ik een analyse daarover had willen schrijven, had ik niet naar Wit-Rusland hoeven komen. Die wetenschappelijke informatie is ook in Nederland wel te vinden.

Nee, ik wil juist weten welke rol Tsjernobyl nú nog speelt in het leven van de mensen hier. En als het een rol speelt op basis van onjuiste argumenten, doordat ze slecht geïnformeerd zijn, dan vind ik dat alsnog interessant. Als je ergens in gelooft, is dat een realiteit in je leven, of het nu waar is of niet. Paulina maakt driftig aantekeningen van wat ik zeg. Ik kan aan haar gezicht niet zien wat ze denkt, maar ik vermoed iets in de trant van ‘Tja, als jij het zegt...’ Paulina kent dit soort journalistiek niet en kan zich dus niets voorstellen bij wat ik beschrijf.

Ons gesprek is voor beiden hard werken. We respecteren elkaar, maar we kunnen zeker nog niet met elkaar lezen en schrijven. Ik vind het door haar beleefde, onderdanige opstelling vaak lastig te begrijpen wat ze nu feitelijk wil zeggen. Dat begrijp ik wel, ik ben immers haar baas en ik betaal haar om te doen wat ik haar vraag. Maar toch vind ik het moeilijk ermee om te gaan. We zijn even oud en ik vind haar aardig, ik wil zo’n gezagsverhouding helemaal niet. Ik vind het ook jammer: ik heb haar niet alleen ingehuurd als hulp en goede tolk, maar ook met de hoop op een extra stel hersens.