Ahmed Marcouch

Mijn Hollandse droom

Uitgeverij Contact 2010

Amsterdam / Antwerpen

Voor mijn vader en mijn moeder

1 MIJN GEBOORTEDORP BENI-BOUGHAFER 

Mijn moeder overleed op 39-jarige leeftijd. Ze liet negen kinderen achter, ik was bijna drie jaar en na mij kwamen er nog twee, van wie de jongste pas geboren was. Mijn vader, die als gastarbeider in Amsterdam werkte, kwam over om de boel te regelen en voor opvang van de kinderen te zorgen. Van zijn Nederlandse werkgever kreeg hij hiervoor een week de tijd, maar hij bleef een halfjaar. Na een paar weken vond hij in een dorp verderop een nieuwe vrouw, met wie hij hertrouwde. Ik herinner me nog heel vaag dat ze kwam, maar van de trouwerij weet ik niets meer. Er zullen ongetwijfeld een plechtigheid en een diner hebben plaatsgevonden, maar feestelijk zal het niet zijn geweest. Met die chaotische periode in 1971 beginnen mijn herinneringen.

Mijn geboortedorp Beni-Boughafer ligt aan de Middellandse zee. Het is een plek in een bergachtig landschap met mooie vergezichten en bij helder weer zie je Spanje liggen. Je hoort er de zee, vermengd met koren van zingende vogels. Inmiddels heb ik oog gekregen voor de schoonheid van de zee, maar destijds was het de vijand voor wie we bang waren. Je hoorde wel eens dat er iemand verdronken was. Daarom mochten we er alleen maar in pootjebaden om verkoeling te zoeken. Pas later, in Nederland, heb ik leren zwemmen.

      Tastbare herinneringen aan mijn moeder heb ik niet. Ik bezit geen enkele foto van haar, waarschijnlijk is ze zelfs nooit gefotografeerd. Na de bevalling van haar laatste kind werd ze ziek. Je werd ziek en ging dood, zo was dat nu eenmaal. Je had te maken met kwakzalvers, artsen om je te behandelen waren er niet. Het is heel goed mogelijk dat ze aan kraamvrouwenkoorts is overleden, maar dat weet ik niet zeker. Wat ik wel weet, is dat ze een zwaar leven heeft gehad.

      Ze trouwde met mijn vader toen ze een jaar of vijftien was en trok in bij haar schoonfamilie. Meisjes trouwden uit, jongens trouwden in. Mijn ouders groeiden met elkaar op en mijn opa heeft bij haar ouders om haar hand gevraagd voor zijn zoon. Voor de aanstaande echtelieden was er nauwelijks ruimte voor inspraak, emoties zoals verliefdheid speelden geen rol. Is ze mooi, fatsoenlijk, degelijk, draagt ze bij aan het huishouden? Op dat soort merites werd de bruid beoordeeld en uitgekozen door haar toekomstige schoonmoeder. Zij was degene die werd gecomplimenteerd met het binnenhalen van een goede bruid. Het moest vooral klikken met de schoonmoeder, en het meisje bleef altijd de bruid van de familie, of eigenlijk van de schoonmoeder, die feitelijk haar bazin werd.

      De huizen waren zo gebouwd dat er meerdere generaties bij elkaar woonden. Werd het huis te klein, dan bouwde men er een kamer aan. Pas als er echt ruimtegebrek ontstond, ging je het huis uit. Ons dorp was een Marcouchen-dorp. Met elk huis bestond er wel een familierelatie. Mijn opa had drie vrouwen. Met de laatste kon mijn vader het niet goed vinden, ze stookte tussen mijn opa en mijn vader. Uiteindelijk is hij op heel nare wijze door mijn opa het huis uit gezet. Mijn moeder was op een goed moment zo boos en verbitterd dat ze haar kinderen verbood te trouwen of om te gaan met neefjes en nichtjes. Je zou verwachten dat je als kind zomaar het huis van je eigen opa in en uit kunt lopen, maar dat behoorde niet tot de mogelijkheden. Destijds niet, en nu nog steeds niet. Het is tot op de dag van vandaag een wat afstandelijke relatie, ik heb geen vanzelfsprekende vertrouwelijke band met die tak van de familie. Het is een beetje als met het aanleren van een taal: als je die leert voor je zevende levensjaar, dan zul je hem leren als je moedertaal. Leer je hem daarna, dan blijft het altijd je tweede of derde taal. Blijkbaar geldt dat ook voor familierelaties. Ik kijk wel eens naar het televisieprogramma Spoorloos, en kan me bijna niet voorstellen dat er bij een hereniging na al die jaren alsnog een vader-kindrelatie kan ontstaan.

      Mijn vader en moeder, die beiden uit het dorp kwamen, kregen van haar ouders een stukje grond, waarop mijn ouderlijk huis nog altijd staat. Het was niet de meest ideale plek, want het lag aan de rand van het ravijn, dat tevens als dorpsvuilnisbelt werd gebruikt. Soms stonk het verschrikkelijk; er werd van alles in gedumpt, zelfs dode ezels. Ravijnen deden bovendien dienst als openbaar toilet. In de zomer gonsde er het dan ook van de vliegen. Nu vind ik het daar prachtig, met het weidse uitzicht en het geluid van de krekels. Het dorp was niet voorzien van water en elektriciteit en ook waren er geen wegen. Nu woonden wij toevallig wel bij een weg, maar die stamde uit de tijd van de Spaanse bezetter en zat vol gaten. Zo nu en dan kwam er een auto in het dorp en dat was een hele gebeurtenis.

      De dagelijkse werkelijkheid in Beni-Boughafer was hard en armoedig. Als je ergens op bezoek ging nam je thee en een kegelvormig suikerbrood mee voor de gastvrouw, omdat dat kostbare zaken waren. De gastvrouw voelde zich gedwongen je thee aan te bieden, maar je wilde haar niet in verlegenheid brengen omdat je wist dat ze je alleen maar thee zonder suiker kon aanbieden. Dat heb ik pas veel later begrepen. Dat heel zoete drinken van Marokkanen stamt dus uit die tijd. Thee zonder suiker drinken was armoedig. Ook als je om de hand van een meisje ging vragen nam je suikerbrood mee.

Mensen probeerden te overleven, de mannen zochten continu naar middelen van bestaan. De visserij was nog niet ontwikkeld. Sommigen hadden een winkeltje, anderen bewerkten land, en verder trok men rond. Ruim voor mijn geboorte werkte mijn vader een periode voor de Spanjaarden als bewaker van sinaasappel- en wijngaarden. Hij was trots en zijn levensmotto was: niemand kan mij scheef aankijken, want ik heb nooit iemands goed weggenomen en nooit bij iemand mijn hand hoeven ophouden. Hij bezat de gave om mensen te kunnen genezen, althans, zo stond hij bekend. Ik herinner me hem als een spirituele, rechtschapen man die in Marokko tot een sofistische club behoorde. De mannen aten samen, er was een spiritueel leider, tijdens bijeenkomsten werden voordrachten gehouden en er werd sofistische poëzie gereciteerd. Mijn vader kende vele gedichten uit z’n hoofd. Als club trokken ze door het land en waar mogelijk probeerde hij te werken. Uiteindelijk vertrok hij begin jaren zestig naar Europa om te eindigen in Amsterdam als bagagist in Hotel Schiller, het Hilton en op Schiphol. Daarnaast deed hij ook huishoudelijk werk. In het begin woonde hij met andere gastarbeiders in een pension in de Amstelstraat. Dat pand is op sinterklaasavond 1970 afgebrand, de avond dat hij toevallig was uitgenodigd om te komen eten bij een zwager. Echt een wonder, want er vielen acht slachtoffers. Mijn vader kreeg daarna een eigen etagewoning aan de Beukenweg in Oost.

      Ik voelde me vaak een weeskind, zo zonder moeder en met een afwezige vader die ik had verloren aan Amsterdam. Nog altijd kan ik de eenzaamheid en de moeilijke momenten uit mijn jeugd voelen. Soms leek het alsof je onaardig werd bejegend omdát je wees was. Ook door mijn stiefmoeder, die ook maar in een gezin was neergepoot. Vooral mijn oudste zus heeft veel pijn en verdriet gekend, ze kon de dood van onze moeder heel moeilijk verwerken. Tijd om te rouwen was er amper geweest, omdat er al snel een nieuwe vrouw in huis kwam. Dat was absoluut een aanslag op de emoties van de kinderen. Dat alles maakte het veel moeilijker haar te accepteren. We zijn met een bepaalde hardheid grootgebracht, er zat geen schijntje verwennerij bij. Ik kan me hier anno 2010 niet meer voorstellen wat wij jonge kinderen allemaal moesten doen. We werden heel vroeg volwassen.

      Aan mijn grootmoeder Fatima, die naast ons woonde, heb ik wel heel warme herinneringen. Ze was de boezem waar ik terechtkon als ik me verdrietig voelde of bang was voor straf. Ze was de redelijkheid en liefde zelve, bij haar voelde ik me geborgen. Grootmoeder was mijn tweede moeder en voor mijn emotionele ontwikkeling is zij heel belangrijk geweest. Ze draaide op haar grammofoon langspeelplaten met Arabische muziek en Koranrecitals, en vanuit haar patio hield ze toezicht op haar boomgaard en haar druiven. Zodra ze iemand zag schreeuwde ze en dreigde met mijn oudste broer, Mohammed, die een vechtersbaas was. Omdat mijn grootmoeder weduwe was en al haar zonen het huis uit waren, mocht ze zelf haar druiven verkopen op de markt.

      ’s Avonds was er alleen het licht van de maan, voor de rest was het pikkedonker. Op onze patio dronken we thee en als oma langskwam met haar olielampje, was ik gelukkig. We smeekten de vrouw van Mohammed om verhalen te komen vertellen. Ze kende de mooiste Berbersprookjes, een soort Hans-en-Grietjeachtige verhalen. Daarna gingen we naar bed. We sliepen met ons allen in een van de ruimtes van het huis. Het bed bestond uit een groot kleed waarop schapenvachten lagen met daarop dekens en kussens.

      We waren bang voor de nacht, je was kwetsbaar en je hoorde wel eens verhalen over mensen met kwade bedoelingen. Via het platte dak kon je het huis zo in. Het was aardedonker en mijn oudste broers woonden niet meer bij ons. Salih, met wie ik tien jaar scheel, was nu de oudste thuis. Ik ben opgegroeid met dieren: kippen, konijnen, een ezel. We hadden soms een hond die het erf bewaakte, maar zeker geen huisdier. De enige hond die ooit een naam heeft gekregen, luisterde alleen naar Salih. Hij hoefde maar te fluiten of Bobby kwam. Dat was een grote ontdekking voor mij, dat dieren je stem herkennen, luisteren, kunnen leren. Salih was een jager, maar hij nam me nooit mee. Ik had mijn eigen vriendjes.

      Ook mijn oudste broers vertrokken vanaf hun vijftiende jaar naar Europa om te werken. Abdel had een redelijke basis, hij had zelfs een klein beetje voortgezet onderwijs gevolgd. Moussaa, die twee broers boven mij zat, had geluk. Aan het begin van het schooljaar glipte hij stiekem, alsof het om een voetbalwedstrijd ging, een schoolklas binnen. Toevallig werd die klas net naar een ander schooltje verhuisd. Moussaa stond niet op de leerlingenlijst, maar de controleur dacht dat er iets fout was gegaan bij de verhuizing en schreef hem in als officiële leerling. Ik was stikjaloers. We hadden altijd gevechten over z’n boeken, die ik dolgraag wilde zien. Moussaa had kleurpotloden, maar daar moest iedereen van afblijven. Ik wilde zó graag naar school, dat ik de geur van school zelfs kon ruiken aan zijn schooltas en potloden. Het was een obsessie. Maar om naar school te kunnen gaan, moesten je ouders – lees: je vader – je inschrijven. En die was er niet. Hij vond het ook niet relevant, ik zat tenslotte al op de Koranschool. Dat werd beschouwd als voldoende en heilig. En bovendien als het beste. In 1976, toen mijn vader er weer was voor twee weken vakantie, wilde hij me eindelijk inschrijven. Ik was zo blij en opgewonden dat hij een poging waagde. Maar de school zei: ‘Uw zoon is al te oud.’ Ik weet het nog precies.

Elke ochtend ging ik met mijn broers naar de Koranschool. Vlak voor zonsopgang, tussen zeven en acht uur, liepen we op blote voeten over een pad door de heuvels. Bij aankomst gingen we op de grond zitten, namen ieder een stuk hout waarop we een laag klei smeerden, en vervolgens bewerkten we dat met een zelfgemaakte bamboepen. Imam Sidi Abderrahman, die de man van mijn tante was, schreef een aantal Koranverzen op en die moest je op je eigen plank overschrijven. Je zat de hele dag in kleermakerszit met de plank tussen je benen, en ondertussen boog je al reciterend voorover heen en weer. Sidi Abderrahman probeerde ondertussen bij te verdienen door djellaba’s voor mannen te maken. Hij weefde mooie patronen, die hij erop naaide, en gebruikte een van de leerlingen als weefmachine. Als jij de draden door elkaar heen kon weven, mocht je helpen.

      Naast de imam-kleermaker lagen heel lange granaatappeltakken. Dus als hij merkte dat de boel aan het indutten was, pakte hij zo’n lange stengel en ging ons ermee te lijf. Hij kon met die stengel ook iedereen die ver weg zat een tik te geven. En wij waren zo stom om de langste stengels zélf voor hem te halen.

      Na de Koranschool ging je buiten aan het werk. Het dorp was een zelfvoorzienende gemeenschap en aardappelen en groente kopen op de markt was een schande. Die verbouwde je zelf, want als je ze kocht, betekende dat dat je lui was. De grootte van de hooiberg gaf ook status: voor iedereen was het duidelijk wie het goed had gedaan en hard had gewerkt. Kijk, zij hebben wel drie bergen! De oogst was een typische dorpsaangelegenheid, de twiza. Men hielp elkaar en het was feest als het werk erop zat. Alleen Moussaa ging naar school en zat verdiept in zijn boeken.

      Afhankelijk van het seizoen werkte je op het land, oogstte je groente, hoedde je schapen of haalde je gras voor de dieren. In de zomer is het landschap dor, maar er zijn wel veel vijgenbomen, druivenranken en granaatappelbomen. Vaak waren we veel tijd kwijt met het toezicht houden op de fruitbomen. Een dagelijks terugkerend karwei was water halen. De vijfliterflessen vulden we bij de bron in het ontoegankelijke ravijn, waarvoor we onze ezel gebruikten. Dat beest was een belangrijk transportmiddel. Het water was nodig voor het huishouden, dat door mijn stiefmoeder en zusjes werd gedaan. We aten gezond, biologisch en seizoensgebonden en dan vaak hetzelfde: aardappelen, witte bonen, tamarrakt, de erwtensoep van de Imazigh, de Berbers. Eens per week een stukje vlees op dinsdag, want dan was er markt. Een oom bracht vis of een pond vlees, en iedereen kreeg zijn stukje. Dat was vechten. Voor wat we gewend waren, was er genoeg te eten. Het was echter geen overdaad. We kenden bijvoorbeeld maar één soort broodbeleg, ook in Nederland, en dat was olijfolie. Pas toen ik op mezelf ging wonen kocht ik pindakaas, jam en boter. Dat waren luxeproducten. Ook onze spelletjes waren seizoensgebonden. Als het veel geregend had, maakten we kleipoppetjes en kleine boerderijtjes. Bij droog weer knikkerden we.

      Behalve een dorpsmoskee, was er één kruidenier waar je soms een boodschap deed. En dan had je tot slot het café van Bouhali. Hij nam een geprivilegieerde positie in omdat hij zijn rijkdom had opgebouwd ten tijde van de Spaanse bezetting en zijn handelswaar uit de Spaanse enclave Melilla had gesmokkeld. Hij was van alle markten thuis. De Europese producten uit die enclave waren mooi, gaaf en zoet. Dat waren de Romeinse spullen. Paprika is een Romeins product, peper is islamitisch. Kiwi-achtig fruit dat niet prikt is Romeins, cactus is islamitisch. Je zou bijna denken dat de zachte en lieve producten zijn toebedeeld aan de Romeinen. Bij onze eigen producten zat er zand tussen, terwijl die Romeinse producten mooi waren verpakt en kwalitatief beter waren. We moesten er ook aan wennen dat je bepaalde producten kon eten in plaats van ze te voeren aan de koeien.

      Bouhali had ook een graanmolen. De dorpelingen brachten hun eigen graanoogst per ezel naar hem toe en hij maalde die voor hen. Binnen in zijn zaak hing een lucht van kaneel en anijs, vermengd met een walm van appels en cakejes. Maar het meest aantrekkelijke voor ons was de televisie; de enige tv in het hele dorp stond bij hem in het café. Bouhali wekte stroom op via een dieselmotor. Op woensdag kwam de serie Starsky and Hutch op televisie. Om te mogen kijken, moest je iets consumeren, maar daar hadden we als kind helemaal geen geld voor. Bovendien was het café geen plek voor kinderen om te vertoeven. Dus stonden we buiten achter de deur en konden alleen maar geluiden van piepende banden horen. Er werd in het Spaans gesproken, we verstonden er niks van. Toen ik in Nederland kwam, was de serie helaas al afgelopen. Voorafgaand aan Starsky and Hutch werd er popmuziek gedraaid: ‘She’s crazy like a fool, what about it, Daddy Cool’. ‘Romeinse muziek’ noemden we dat. Het was decadent, vandaar. Het mooie aan de term ‘Romeinen’ vind ik dat het in het Berbers een fonetische afgeleide is van het Arabische woord ar-Rwm?ny, dat oorspronkelijk ‘Romein’ betekende, maar inmiddels een veel bredere betekenis heeft gekregen. Voor de Berbers bestonden de Romeinen dus nog altijd.

Als vrouw en meisje kwam je zonder reden het huis niet uit. Vrouwen van gastarbeiders leden daaronder, want ze mochten geen boodschappen doen. Dat deed een oude man in het dorp. Daarom werden de jongens snel klaargestoomd tot volwassenen om dat soort zaken over te nemen, terwijl de meisjes zich voorbereidden om de taken binnenshuis te kunnen uitvoeren. Meisjes trouwden jong, op hun veertiende, vijftiende jaar. Ouders maakten zich zorgen als hun dochter al achttien was en nog ongetrouwd.

      Wel mochten ze de was doen in de beek, dus daar was de ontmoetingsplek. Als de jongens de schapen aan het hoeden waren of in de bergen en de ravijnen aan het spelen, ontstonden er contacten. Dat gaf dan weer aanleiding tot roddels. Dat vele roddelen zie je vaak in collectieve culturen met een collectieve zedelijkheid. Daarom is het ook zo moeilijk je eraan te onttrekken. Je wordt continu geconfronteerd met wat anderen vinden. En daarom dúúrt het ook zo lang voor er dingen veranderen. Moet ik mijn leven laten bepalen door wat anderen vinden of door wat ik zelf vind, is een veelgehoorde klacht.

      Een direct gevolg van de beknotte bewegingsvrijheid van de vrouw zijn mijn officiële geboortepapieren. Ik ben vernoemd naar mijn broer Ahmed, die in 1966 werd geboren, maar als baby overleed. Toen ik drie jaar later kwam, kreeg ik zijn naam. Mijn moeder had op dat moment heel andere dingen aan haar hoofd. Bovendien was het in onze paternalistische samenleving onbestaanbaar dat een vrouw aangifte kwam doen van geboorte of overlijden, want er zat een man achter de balie en dat kon alleen maar tot roddels leiden. Allemaal regels die te maken hadden met zedelijkheid en kuisheidswetten. Maar wat nu als de man van huis was? Daar werd door het systeem niet in voorzien. Dus loop ik mijn leven lang rond met de geboortepapieren van mijn drie jaar oudere broer. Dat heeft me op een later moment in mijn leven wel voor een aantal belangrijke persoonlijke vragen gesteld. Want wie ben ik eigenlijk? En mocht ik er wel wezen?

2 MIJN VADER

De opwinding was groot wanneer het pakketje werd bezorgd waarin het cassettebandje met de ingesproken brief van mijn vader zat. En dan maar hopen dat de batterijen van de cassetterecorder niet leeg waren. We zaten gespannen te luisteren: heeft vader nog een speciaal woordje voor mij, noemt hij mijn naam? Het waren vaak zakelijke berichten, ook sprak hij de hoop uit dat het goed met ons ging. Hij was vermanend: doe je best, doe goed, ga goed om met geld, wees gehoorzaam. Mijn vader vond het belangrijk dat wij onze stiefmoeder als onze moeder beschouwden. Daar kon hij heel expliciet in zijn. Ik denk dat het voor hem een geruststellende gedachte was als we haar accepteerden. Daarom ook had hij waarschijnlijk alles wat ons aan onze moeder kon herinneren, vernietigd. Eigenlijk een beetje op z’n Verdonks om integratie binnen het gezin af te dwingen.

      Zodra het seizoen waarin de vaders uit Europa overkwamen aanbrak, ontstond er een bepaalde spanning. Je kende niet de precieze datum, soms zat je een hele tijd te wachten en bij elk autogeluid dacht je: dat is hem! Ook gebeurde het dat je ’s avonds in slaap was gevallen, en de volgende ochtend bleek vader er te zijn. Knuffelen, opwinding, verhalen, cadeautjes, Lux-zeepjes. Je zou het nog het best kunnen vergelijken met een soort kerstgevoel, want er werden lekkere dingen in huis gehaald, er was wat meer te besteden, er was ontspanning, gezelligheid. Er ontstond ook een andere dynamiek in huis. Er kwamen bezoekers, er moest van alles geregeld worden. Mijn vader bleef meestal een week of drie. Daarna brak voor ons een week van rouw aan; het hele gezin huilde als mijn vader weer vertrok naar Amsterdam. Sommigen plakten er een week aan vast door zich ziek te melden. Mijn vader was daar heel erg terughoudend in, hij was eerlijk en geen profiteur.

      Vriendjes en buurjongens hadden ook vaders in Europa. De mannen die achterbleven werden enigszins beschouwd als pechvogels. Blijven was een teken van pech, tenzij je er een succes van maakte, zoals de cafébaas Bouhali met zijn smokkelwaren. Dat je de zoon was van een gastarbeider gaf je niet zozeer status, wel werd het gewaardeerd dat je ondanks de afwezigheid van een vader toch iets van je leven wist te maken. En als je vader het in het buitenland goed deed, kon het een grote klant zijn voor de middenstand, de aannemer. Mijn vader heeft op een goed moment een waterput bij het huis laten slaan. Nog weer later heb ik een waterpomp laten plaatsen voor een bejaarde tante die nu in armoede in het huis van mijn grootmoeder leeft. Hier in het Westen zijn we te lui om onze eigen afwas te doen; daar heb je aan de was doen en water halen een dagtaak, het is de vervulling van een leven.

      Op mijn achtste jaar verdiende ik mijn eerste geld. Zodra mijn oom de vis of het vlees van de markt bij ons bezorgde, maakte ik het plastic tasje schoon en liep ermee terug naar de markt. Ik verkocht het zakje op de markt, want je kreeg het niet gratis bij je boodschappen. Met dat bedrag kocht ik er twee in bij de tasjesverkoper en zo ging ik maar door, ik vond het een sport. Van mijn verdiende geld kocht ik snoep, de rest spaarde ik op. Als je een goede dag had, kon je wel een euro verdienen. Nog altijd zie je jongens die op de markt tasjes staan te verkopen of die met kruiwagens boodschappen aan huis bezorgen. Maar je ziet ook mensen die hun hand ophouden. Het is een verschil in instelling. Mijn arbeidsethos stamt vermoedelijk uit die periode.

      In de jaren zeventig begon men zich zorgen te maken in het dorp: heb je de toekomst van je kinderen wel geregeld? De idee van de verzorgingsstaat was hier en daar doorgedrongen; in Nederland kreeg men een uitkering bij ziekte. Dus werd emigratie nog sterker geïdealiseerd. Er waren jongens en mannen die zich probeerden te verstoppen in vrachtauto’s en boten. Er waren er ook die door middel van een huwelijk of in het kader van gezinshereniging hoopten op een leven dat een beter perspectief bood. Tegenwoordig is het dorp een vakantiedorp geworden voor migranten met roots in Beni-Boughafer. ’s Zomers zie ik behalve jongens nu ook meisjes die naar Europa willen en zich voor veel geld per bootjes laten afzetten voor de kust van Spanje. Velen overleven de oversteek niet.

      Ook mijn grote droom was om naar Europa te gaan, naar de overkant van de zee, die we vanaf een heuvel konden zien liggen. Dat was in mijn fantasie een Luilekkerland waar auto’s reden, waar elektriciteit was en stromend water. Kortom, het leven daar leek gemakkelijker. Het viel me op dat de mannen die terugkwamen uit Europa ’s zomers blank waren. Dat vonden wij mooi. Ze waren netjes geschoren, droegen nette kleren, hadden een gezonde blik. Kortom, ze zagen er welvarend uit, ze kwamen met de auto, van die mooie Mercedessen die opdoemden uit grote stofwolken.

      Dat het voor de gastarbeiders in de Europese landen een hard bestaan was, realiseerden we ons helemaal niet. Zo kreeg mijn vader na het overlijden van mijn moeder slechts een week verlof om alles te regelen. Hij bleef uiteindelijk echter een paar maanden, waardoor hij bij terugkeer in Nederland zijn baan kwijt was en opnieuw moest beginnen. Dat moet heel frustrerend voor hem zijn geweest. Ik vraag me wel eens af wat de autochtone werkgevers en collega’s toen wisten over de omstandigheden van hun allochtone werknemers. De communicatie zal sowieso beperkt zijn geweest omdat de gastarbeiders heel gebrekkig Nederlands spraken. Ze hadden onderling wel codes ontwikkeld om te kunnen verwijzen naar instanties of winkels en markten. Zo duidde mijn vader de Amsterdamse markten aan met nummers, aangezien het moeilijk uitspreekbare namen waren. Hij noemde de Dappermarkt ‘Markt 3’, want tramlijn 3 kwam erlangs, de Albert Cuypmarkt heette ‘Markt 16’, terwijl de Ten Katemarkt bekendstond als ‘Markt 17’, alle vernoemd naar een tramlijn. Kantoorgebouwen of instanties hadden hun naam te danken aan de perceelnummers of kamers. Zo stond de Vreemdelingendienst bekend als ‘nr. 15’, waarschijnlijk naar de kamer van de politie waar men moest zijn voor een stempel. Voor de gemiddelde Marokkaan van de eerste en tweede generatie is dit gemeengoed.

      Vanaf de zomer van 1979 zou dit alles ook tot mijn wereld gaan behoren; wij ontvingen in het voorjaar van datzelfde jaar het bericht dat ook wij Beni-Boughafer zouden gaan verlaten. Alleen Said, Maghnia, ik en onze stiefmoeder gingen weg. Mijn oudste broers Mohamed, Abdel, Salih en mijn zus Fatima waren al naar Europa vertrokken, terwijl mijn oudste zuster Malika niet mee mocht, want ze was te oud om in aanmerking te komen voor een verblijfsvergunning. Was je ouder dan eenentwintig, dan hoorde je niet bij de leden van het te herenigen gezin. Om die reden zijn er ook heel wat gezinnen stukgegaan, simpelweg doordat ze uiteenvielen. Malika bleef achter en kreeg vijf kinderen. Ze is nog nooit in Nederland geweest. Ook Moussaa bleef als tiener achter, omdat hij op de middelbare school zat, goed bleek te kunnen leren en zijn diploma in Marokko zou halen. Moussaa was min of meer aan zichzelf overgeleverd. Hij bleef in ons ouderlijk huis wonen, samen met twee schoonzusters. Als je erover nadenkt, zijn dat natuurlijk geen kindvriendelijke oplossingen, maar in die tijd stond je niet stil bij dergelijke zaken.

3 DE GROTE OVERSTEEK

We werden opgehaald uit ons dorp door een snorder met een Mercedes die nu een gewild oldtimermodel is. Ik vond het heel bijzonder omdat het mijn eerste autorit werd die heel lang zou gaan duren en waarbij ik eindelijk het omringende landschap zou gaan zien. Ik was nog nooit verder weg geweest dan in een straal van vijf kilometer rondom mijn dorp. Het was een emotioneel afscheid van mijn grootmoeder en mijn oudste zuster Malika.

      Mijn stiefmoeder, Said, Maghnia en ik vlogen naar Amsterdam. Aan boord verbaasden we ons over het eten, een koud stukje kip, de geur zo heel anders dan thuis, en zou het wel halal zijn? Op Schiphol was ik overdonderd door de grote hallen, al die verschillende mensen, de roltrappen waarmee ik niet wist om te gaan zonder te vallen. Hoe zet je de eerste stap? Mijn vader was erop gespitst niemand kwijt te raken in de massa. Hij ging voor en eiste dat we deden alsof we hier altijd al geweest waren, als we maar niet opvielen. Hij realiseerde zich helemaal niet wat het met ons deed. Je komt vanuit een non-beschaving op zo’n geciviliseerde plek. Iemand zei eens dat we uit het stenen tijdperk zo de moderne wereld in werden geslingerd. Hij had gelijk. Ik had ook nog nooit zulke grote wegen gezien en straatverlichting. Alles bij elkaar was het een gigantische transformatie.

      Ons huis stond aan de Beukenweg 5, driehoog bij de hoek met het Oosterpark in Amsterdam-Oost. Ook hier allemaal nieuwe ervaringen: een trappenhuis, terwijl ik nog nooit een trap had hoeven nemen om thuis te komen. Of je voordeur delen, laat staan met Romeinen. We hadden een oude buurvrouw met kortgeknipt blond haar, ik vond het een beetje raar. Soms was ze vriendelijk. Maar omdat we de taal niet kenden, interpreteerden we erop los. Wij waren er diep van doordrongen respect te hebben voor oudere mensen. Wanneer we haar zagen lopen met zware tassen hielpen we haar sjouwen en dat waardeerde ze. We waren natuurlijk ook lastig voor haar. In Marokko hadden we nooit mensen onder ons gehad, dus we konden ongehinderd lopen, nu moesten we op onze tenen lopen en voorzichtig dat heel smalle trapje naar boven nemen.