Alain Finkielkraut

Een intelligent

HART

Vertaald door Frans de Haan

2010

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

Voor Béatrice Berlowitz en Michel Topaloff, die mij door hun aanwezigheid gered hebben.

VOORWOORD

Koning Salomo smeekte de Eeuwige hem een intelligent hart te verlenen.

      Na een eeuw die is verwoest door de gezamenlijke wandaden van de bureaucraten, dat wil zeggen van een louter functionele intelligentie, en van de bezetenen, dat wil zeggen van een summiere, binaire, abstracte sentimentaliteit die volstrekt onverschillig is voor de specificiteit en de kwetsbaarheid van het lot van de individuen, heeft dat gebed, omdat het begiftigd was met een helder affectief inzicht, al zijn waarde behouden, zoals Hannah Arendt al betoogde.

      God zwijgt echter. Hij kijkt misschien wel naar ons, maar Hij geeft ons geen antwoord. Hij blijft op afstand. Hij bemoeit zich niet met onze zaken. Hoeveel lef we ook hebben, wat we ook bedenken om zijn tijdsbesteding te vullen en om onszelf te overtuigen van zijn bezigheid, Hij laat ons aan onszelf over. Noch rechtstreeks tot Hem, noch tot de Geschiedenis, die moderne verschijningsvorm van de theodicee, kunnen we met enige kans op succes ons verzoek richten – maar wel tot de literatuur. De bemiddeling van de literatuur is geen garantie, maar zonder haar zou de genade van een intelligent hart voor altijd voor ons onbereikbaar zijn. En we zouden misschien de wetten maar niet de jurisprudentie van het leven kennen.

      Dat is althans de weddenschap die ik aan de hand van de volgende studies aanga. Ik ben op mijn emotie afgegaan bij mijn keuze: De grap van Milan Kundera, Alles stroomt van Vasili Grossman, Het verhaal van een Duitser van Sebastian Haffner, De eerste man van Albert Camus, De menselijke smet van Philip Roth, Toean Jim van Joseph Conrad, Aantekeningen uit het ondergrondse van Fjodor Dostojevski, Washington Square van Henry James en Babette’s feestmaal van Karen Blixen. 

PS Ik koesterde al jaren de gedachte dit boek te schrijven, maar het zou in statu nascendi zijn gebleven als Nicolas Guerpillon me op een dag niet het onweerstaanbare voorstel had gedaan mijn ideale bibliotheek samen te stellen en als Shlomo Malka onze gesprekken voor RCJ, de Radio de la Communauté juive, het station waarvan hij de directeur is, niet had willen opnemen. Ik ben ook veel verschuldigd aan Bérénice Levet, die met eindeloos geduld het manuscript heeft uitgetypt en mij waardevolle adviezen heeft gegeven. Dank aan alle drie.

EEN WIJZE MAN 

LACHT ALLEEN 

MAAR 

HUIVEREND

INTERPRETATIE 

VAN De grap VAN MILAN KUNDERA

Het kunstwerk, zei Alain in concreto, behoort niet tot de categorie van het nuttige. Als we de waarde ervan willen beoordelen, moeten we ons dus niet afvragen waartoe het voor ons van nut kan zijn, maar van welk denkautomatisme het ons bevrijdt. Kundera’s roman De grap heeft in mij het triomfantelijke idee tenietgedaan dat het leven – het individuele maar ook het collectieve – een roman is en dat de filosofie erin bestaat de intrige van De graaf van Montecristo uit te breiden tot de dimensies van de wereldgeschiedenis.

      Praag, 1948. De communisten hebben net de macht gegrepen. De revolutie is in volle gang. In een geestdriftige en ernstige sfeer heerst overal blijdschap, vooral aan de universiteiten. Ludvík Jahn, die een belangrijke functie vervult bij de Studentenbond, maakt de mooie en strijdbare Markéta ijverig het hof. Hoewel zij vol elan de voortgang van de Geschiedenis heeft gevolgd, is ze toch zo onnozel, zo argeloos wars van de praktijken die voortkomen uit de stelregel ‘het doel heiligt de middelen’, dat haar kameraden besluiten haar bij het aanbreken van de vakantie voor twee weken naar een kasteel in het midden van Bohemen te sturen om een scholingscursus van de Partij te volgen en zo haar kennis van de strategie en van de tactiek van de revolutionaire beweging te vervolmaken.

      Dat besluit stuurt de plannen van Ludvík in de war en zit hem dwars, des te meer omdat Markéta het er met een onaantastbaar opgewekte gedweeheid en zelfs enthousiast mee eens is. In plaats van kwijnend aan hem te denken stuurt zij hem, als ze op haar bestemming is aangekomen, een brief ‘vol oprechte instemming met alles wat ze beleefde’. Teleurgesteld, gefrustreerd, jaloers koopt Ludvík een briefkaart en schrijft op de achterkant: ‘Optimisme is opium van het volk! ’n Gezonde geest riekt naar domheid. Leve Trotski! Ludvík.’

      Dat grapje heeft niets van een geloofsbelijdenis van een dissident. Ludvík wijst zijn ideologische identiteit niet af, hij laat een plagerig protest horen tegen het feit dat de ideologie op het hele bestaan beslag legt. Hij is in deze kwestie orthodox noch ketters, hij geeft geen enkele boodschap af, hij publiceert niet, uit woede, zijn geheime overtuigingen; hij speelt – voor zichzelf – dat hij anders is dan hij is, hij neemt afstand van zichzelf, hij trekt om te choqueren en te verleiden een geleend pak aan. Gedreven door de hoop dat hij de al te tevreden en brave Markéta anders kan doen glimlachen speelt hij, in een kortstondige onbeschaamdheid, dat hij niet gelooft in wat hij gelooft. Niet dat hij liegt: Ludvík spreekt zich uit in een register – de grap – waarin de keuze tussen waarheid en leugen tijdelijk opgeschort is. Maar een dergelijke vrijpostigheid is in het land van de kameraden noch toegestaan, noch zelfs maar hoorbaar. Je spot niet met de vrijmaking van de mens, zelfs bij wijze van grap laat je de betekenis van de Geschiedenis niet huiveren; je geeft gehoor aan haar aanmaningen, je siddert voor haar vonnissen. Voor dubbelzinnigheid of het cum grano salis is in de revolutionaire kijk op de wereld geen plaats. Als twee kampen tegenover elkaar staan, is alles plechtig, is alles letterlijk, je komt nooit van de ideologie los: je mond opendoen is per se positie kiezen. Ja of nee – dat is de enige vraag en dat zijn de enige twee mogelijke antwoorden. Er is ook geen plaats voor amoureus egoïsme. De revolutie is te zeer met het universele geluk gepreoccupeerd om toe te staan dat ieder individu zich met zijn eigen zaken en zijn eigen avonturen bezighoudt. Ze heeft het recht de agenda van degenen die voor haar strijden te kennen en de plicht hen te straffen als ze van het slagveld weglopen. De moraal van de nieuwe mens en de psychologie van Marivaux zijn onverenigbaar.

      Ludvíks briefkaart is een lichtzinnigheid met fatale gevolgen. De vakantie gaat voorbij, Markéta geeft geen teken van leven meer, en als in september de colleges weer beginnen moet Ludvík, die zich alleen om Markéta’s zwijgen zorgen maakt, naar het secretariaat van de Partij komen. Daar lezen drie van hun eigen belangrijkheid doordrongen studenten Ludvíks kaartje voor en vragen hem er commentaar op te leveren. Hoe hij ook steeds maar weer herhaalt dat hij niets van Trotski heeft gelezen, dat hij niet één trotskist van enige importantie kent en dat het hem er alleen maar om ging een grap uit te halen, het mechanisme is in gang gezet, de zaak volgt haar onverbiddelijke loop. Na dat eerste verhoor verschijnt Ludvík voor de faculteit die in plenaire zitting bijeen is gekomen en niemand snelt hem te hulp: de professoren en de aanwezige medestudenten keuren niet alleen goed dat hij uit de faculteit wordt gestoten, maar ook dat hij zijn studie niet mag voortzetten. Zo verliest hij het voorrecht van uitstel van militaire dienst en belandt hij uiteindelijk in de kazerne in een lugubere buitenwijk van de mijnstad Ostrava. De alomtegenwoordige en almachtige, indiscrete en genadeloze Partij heeft hem zonder enige consideratie uitgerangeerd.

      Toen Kundera’s roman in Parijs was gepubliceerd, in 1968, hebben wij, eveneens protesterende jongeren, het boek enthousiast onthaald. En omdat wij precies op het moment waarop we het lazen geconfronteerd werden met de schokkende beelden van het neerslaan van de Praagse Lente, plaatsten we De grap vanzelfsprekend onder het vaandel van de grote wereldwijde opstand tegen de Onderdrukking. Door in naam van het recht op begeerte de maatschappelijke conventies, de politieke instellingen en het profijtbeginsel te tarten, identificeerden wij ons met de tegenslagen van Ludvík en eerden we hem als een van de onzen. Omdat we een en al dankbaarheid waren, verhulden we het toch overduidelijke feit dat hij niet van de staat of van het systeem een slachtoffer was, maar van opstandige geestdrift. Het geweld dat over hem kwam, was socialistisch en dat socialisme kwam uit een warm gevoel. De spotzieke versierder is niet door een kil monster geexcommuniceerd, de banvloek werd over hem uitgesproken door een tot eenheid versmeltende menigte. Het revolutionaire vuur schitterde in de ogen van zijn rechters en was de inspiratie van hun betogen. Het tribunaal waarvoor Ludvík gedaagd werd, was geen uitvloeisel van Big Brother, het bestond niet uit mechanisch handelende bureaucraten, ongevoelige apparatsjiks, bonzen, gemummificeerde vertegenwoordigers van de oude wereld, maar uit studenten, even gepassioneerd, even broederlijk, even intens levend en even stralend kwaad als wij konden zijn. Net als wij beweerden die rimpelloze rebellen dat alles mogelijk is en verklaarden ze de tegenstelling tussen wat openbaar en wat privé is ongeldig. Weliswaar breidden wij de revolutie liever uit tot het seksuele gebied dan dat wij de seksualiteit ondergeschikt maakten aan de revolutie, maar ook voor ons, apostelen van instant-bevrediging, ging het erom af te rekenen met het geschipper van de indirecte benadering en de archaïsche complicaties van de marivaudage. 

      Tien jaar nadat De grap in Frankrijk was uitgegeven, heeft Kundera er nog eens de nadruk op willen leggen in het voorwoord dat hij bij de roman van zijn oude vriend Josef Sˇkvoreck´y, The Miracle Game, heeft geschreven: ‘Mei ’68, dat was een opstand van de jongeren. Het initiatief tot de Praagse Lente werd genomen door volwassenen die hun optreden baseerden op hun historische ervaring en teleurstelling. (…) De Mei-beweging in Parijs was een uitbarsting van revolutionaire lyriek. De Praagse Lente was een uitbarsting van postrevolutionaire scepsis. (…) De Mei-beweging in Parijs was radicaal. Dat wat vele jaren lang de uitbarsting van de Praagse Lente had voorbereid was een volksopstand van de gematigden.’

      Opstand en gematigdheid: dat zijn twee woorden die heel slecht samengaan voor de achtenzestigers en ook voor diegenen die om de tien jaar de verjaardag van die grote, gistende inwijding vieren en tot het einde der tijden zullen blijven vieren. Twee vijandige woorden. Twee woorden die zelfs een genadeloze oorlog tegen elkaar voeren. Opstand, dat is transgressie, buitensporigheid, avontuur, risico, breuk met de gebruiken, ontregeling van alle zintuigen, het opblazen van de oude structuren, het verzet van het leven tegen de heerschappij van de doden die traditie genoemd wordt, het prometheïsche vuur van de moderne mens die het hemelse juk afgeschud heeft, die weerbarstig is tegen dat wat is en tegen het heimwee naar de neiges d’antan en die zijn mond alleen maar opendoet om met André Breton ‘Eens zal er zijn’ te zeggen. Gematigdheid daarentegen doet denken aan stoofpot, pantoffels bij de schoorsteen, kouwelijk conformisme, verburgerlijking, pafferigheid, vervlakking van het leven, roemloze keuze voor de gulden middenweg, de zielige terugkeer van de volwassen geworden verloren zoon naar de platgetreden paden van de routineuze en honkvaste wijsheid. 

      Maar er bestaat een andere manier om akte te nemen van de situatie die is geschapen door het feit dat God zich niet meer bevindt op de plaats vanwaar Hij de wereld had geleid en dat inhoudt dat we met Montaigne zeggen: ‘Ten slotte slaat men zijn vermoedens wel erg hoog aan, wanneer men ter wille daarvan een mens levend laat verbranden.’ De opstand van de gematigden waarvan Kundera spreekt, past in de traditie die is voortgekomen uit het trauma van de godsdienstoorlogen tussen burgers. Terwijl de prometheïsche opstand uitgelaten de grenzen overschrijdt en verkondigt dat de verbeelding zich niet hoeft te vernederen voor het prozaïsche van alledag, beroept de opstand van de gematigden zich op de eindigheid. Terwijl de prometheïsche opstand dat bestrijdt wat hij als de bangelijke ernst van bedachtzaamheid en maathouden beschouwt, houdt de opstand van de gematigden rekening met onvolmaaktheid, onvoltooidheid, onzekerheid, feilbaarheid, kortom met de onherstelbare niet-ernst van alle overtuigingen, van alle menselijke vermoedens. De eerste, emfatische, opstand wil de komst versnellen van de menselijke heerschappij, dat wil zeggen de overdracht op de Mens van de goddelijke attributen alwetendheid en almacht. De tweede, ironische, opstand wil de ballon doorprikken door de verwoestingen aan de kaak te stellen die veroorzaakt zijn door de pretentie van de mens de plaats in te nemen die God heeft ontruimd. Als in 1968 in Praag De grap verschijnt, is de opstand van de gematigden gaande. In 1968 werpt Prometheus barricaden op in Parijs en een halve eeuw later staan we nog steeds verbaasd over de extreme moderniteit van de destijds geformuleerde stelregels: ‘De emancipatie van de mens zal totaal zijn of niet zijn’; ‘We zijn niet tegen oude mensen, maar tegen datgene waardoor ze verouderen’; ‘Wees realistisch, eis het onmogelijke’; of deze, flitsend laconiek van toon: ‘Vooral geen wroeging!’

      Laten we naar Ludvík terugkeren, twintig jaar voordat die twee tegenstrijdige opstanden uitbreken. Hij heeft zijn jeugdige bezetenheid nog niet achter zich gelaten. De commandant van het strafbataljon waarin hij terecht is gekomen, is een heel jonge man – ‘een knulletje’ heet het in de roman – die al het tastende en onaffe dat hij in zich draagt verbergt achter het masker van de onbuigzame revolutionair. Omdat hij nauwelijks volwassen is, legt hij er een schepje, duizenden schepjes bovenop, wanhopig probeert hij zich standvastigheid aan te meten en omdat hij de rol van de volgroeide man speelt, handelt hij op een bijzonder onmenselijke manier. ‘Daad of gebaar? Dat is de vraag,’ zei Sartre om het aandeel te beklemtonen dat de geobsedeerdheid door de blik van de ander in ieders bestaan heeft. En de filosoof ging er, om buiten de kring van de komedie te treden, van uit dat geweld een element van de Geschiedenis is. Zich engageren, meende hij, was stoppen met vals spelen. Tegenover die belofte van authenticiteit stelt Kundera een ironische en spijtige constatering: de gruwelijkste daden zijn ook theatrale houdingen; bij de grote hoogtepunten is een pantomime werkzaam; er is alleen maar geschiedenis op het toneel van de Geschiedenis. Kortom, de meedogenloosheid neemt de maskerade niet weg: terwijl er bloed vloeit gaat de voorstelling door en voert Saint-Just zijn show op.

      Maar tegenover die jonge en wrede flutcommandant gaan Ludvíks lotgenoten, de mannen die net als hij het zwarte insigne van de politieke gevangenen dragen, ten slotte een blok vormen. In hun ongelukkige positie ontdekken zij de euforie van de solidariteit, de opwinding of de troost van het samenzijn. Als de onderofficieren besluiten voor die soldaten een estafetteloop te organiseren en er zelf aan deel te nemen, aanvaarden ze zonder aarzeling het voorstel van Ludvík de oefening te saboteren door in vertraagd tempo te rennen. Ze bedenken zelfs om het hardst trucs: de een hinkt onder het lopen op één been, een ander valt een keer of acht, weer een ander trekt zijn knieën hoog op tot zijn kin, iedereen doet zijn best om niet zijn best te doen, iedereen behalve Alexej, nog zo’n knulletje. Hij is de zoon van een gevangengezette communistische persoonlijkheid; met ontembare koppigheid vestigt hij nog steeds al zijn hoop op de Partij en aanvaardt hij stoïcijns de straf die ze hem oplegt: ‘Mijn vader is gearresteerd wegens spionage. Begrijp je wat dat betekent? Hoe kan de Partij me vertrouwen?’ Hij geeft zich helemaal. Maar hij is ziekelijk en zwak. Heel snel krijgt hij steken in zijn zij, en hij beëindigt de hardloopwedstrijd moeizamer dan degenen die uitputting of traagheid simuleerden. En hij krijgt veertien dagen arrest wegens poging tot muiterij. Alexej wordt door de andere ‘zwarten’ als een verrader beschouwd, door de commandant des te feller achtervolgd omdat deze een brief heeft onderschept waarin Alexej bij de partijinstanties diens wrede methodes hekelde; uiteindelijk pleegt hij zelfmoord door een buisje slaapmiddelen leeg te eten. Ludvík beseft dan dat die sukkelende en fanatieke puber met zijn Russische voornaam het zwarte schaap van de politieke gevangenen was. Hij verwijt zichzelf dat hij hem niet geholpen heeft. Die groep makkers was niet alleen door een gemeenschappelijk lot en gemeenschappelijk verzet aaneengesmeed, ze had behalve de vijand ook een zondebok nodig; de ‘zwarten’ bewezen in staat te zijn een man op te jagen – net zoals de collectiviteit die Ludvík van de universiteit verdreven had en misschien wel net zo, dacht hij, als elke menselijke collectiviteit. Met andere woorden, er is geen eenheid zonder heilige eenheid en geen heilige eenheid zonder zoenoffer. Als de broederschap beroofd zou zijn van het voedsel van de haat, zou ze wegkwijnen: om te bestaan heeft ze vers vlees nodig. 

      Door de dood van Alexej wordt Ludvík dus weer met zijn eenzaamheid en verbittering geconfronteerd. Hij had gemeend daarvan los te komen toen hij tijdens een van zijn verloven Lucie had ontmoet, een arbeidersmeisje uit Ostrava. Die onschuldige en verlegen jonge vrouw had Ludvík herinnerd aan het bestaan van een ander terrein dan dat van de Geschiedenis: ‘een vergeten weide van alledaagsheid’. Ze was zijn grijze ouvreuse en nodigde hem uit nog een stap, de meest doorslaggevende, te zetten op de weg naar bescheidenheid: niet simpelweg de wijsheid van de onzekerheid, maar louter en alleen het opgeven van toneelspel; niet het protest tegen de leugens en de wandaden van de idylle, maar het gewone geluk van de idylle zonder gedoe. Om onverklaarbare redenen geeft de grijze ouvreuse zich echter niet aan hem over. Ze weert Ludvík af met een hardnekkigheid die hem buiten zichzelf brengt. Hij slaat haar of, preciezer gezegd, door haar te slaan slaat hij het instrument van de kracht die hem sinds de ongelukkige grap met de briefkaart de weg blijft versperren en hem nog steeds alles afneemt. Lucie gaat ervandoor, ze verdwijnt. Ludvík rest niets anders dan onophoudelijk te tobben over zijn onrechtvaardige lot en zijn verpeste leven. Hij heeft niet de macht het verleden uit te wissen. Wat gedaan is, is gedaan. Van die verpletterende tautologie kom je niet af. 

      Maar men is niet altijd gedwongen in de rondte te blijven draaien. Vijftien jaar na de gebeurtenis die zijn leven heeft verwoest, biedt het toeval Ludvík de onverhoopte gelegenheid om rekeningen te vereffenen. In de wetenschappelijke instelling waar hij werkt, krijgt hij bezoek van een radiojournaliste die de echtgenote blijkt te zijn van de opsteller van het hetzerige rapport waarin zijn uitsluiting uit de Partij werd geëist, een eis die ook werd ingewilligd. De deur van zijn gevangenis komt op een kier te staan: nu is hij plotseling in staat buiten de kring van het ressentiment te treden. Op wonderbaarlijke wijze wordt hem de mogelijkheid geboden weer greep te krijgen op de geschiedenis die in gang was gezet door een onschuldige grap en, als een nieuwe Edmond Dantès, door middel van een wraakzuchtige mystificatie het laatste woord op te eisen. Hij besluit dus de journaliste te verleiden, en alles verloopt volgens plan. Sterker nog: ze wordt stapelverliefd op hem. Het met de kille woede van een peilloze rancune beraamde plan wordt uitgevoerd. En het is juist zijn succes dat zijn debacle betekent. Zoals in de tragedie heeft alles wat hij heeft gedaan om van het ergste weg te komen de zaken verergerd. Waarom? Omdat de tijden niet overeenstemmen. Ludvík is vastgenageld gebleven aan de gebeurtenis, zijn veroordeling, en de gevolgen daarvan. Voor de anderen daarentegen, is de tijd voortgegaan. Zij zijn niet blijven herkauwen, ze hebben een ontwikkeling doorgemaakt, ze zijn meegesleurd door de stroom van de modes en van de nieuwe bezigheden. De belediger Zemánek heeft zijn schim achtergelaten in handen van Ludvík de beledigde, terwijl hij zich met heel zijn wezen verrukt onderdompelde in de wateren van de nieuwe ontwikkelingen. Hij is een bij de antistalinistische jeugd zeer populaire professor en zoekt naar een manier om te scheiden van zijn vrouw Helena en zich in alle eer en deugd in het openbaar te vertonen met zijn maîtresse, een beeldschone studente. Ludvík komt dus op het juiste moment! De straf die hij meent uit te delen brengt het beoogde slachtoffer in verrukking. De wraak van de vastgenagelde man is een buitenkans voor de gehaaste man: ‘Zemánek was nog net zo joviaal en tevreden, onkwetsbaar, begunstigd met beschermengelen en een jonge vrouw, wier schoonheid me onmiddellijk herinnerde aan het pijnlijk onvolmaakte lichaam van de middag daarvoor.’ 

      Cocteau vertelt ergens het verhaal over de jonge Perzische tuinman die op een dag tegen zijn vorst zegt: ‘Ik ben vanmorgen de dood tegengekomen. Hij heeft een dreigend gebaar naar mij gemaakt. Red me. Ik zou als door een wonder vanavond in Isfahan willen zijn. De goede vorst leent hem zijn paarden. ’s Middags komt die vorst de dood tegen. Waarom, vraagt hij hem, hebt u vanmorgen een dreigend gebaar naar onze tuinman gemaakt? Ik heb geen dreigend gebaar gemaakt, antwoordt de dood, maar een gebaar van verbazing. Want ik zag hem vanochtend ver van Isfahan en ik verwachtte hem vanavond in Isfahan.’ Op dezelfde manier heeft Ludvík de ramp versneld terwijl hij eraan wilde ontkomen. Hij meende in beroep te gaan tegen de veroordeling die over hem was uitgesproken en heeft zijn straf verzwaard. Om de verloren tijd in te halen heeft hij gerend tot hij buiten adem raakte en toen hij eenmaal het doel had bereikt, stelde hij vast dat hij zich met onwillekeurige ijver in dienst van de plannen van de Vijand had gesteld. De gemaskerde wreker is zijns ondanks een weldoener geworden. Hij meende de rol van de Duivel te spelen. Mis! Hij heeft voor beschermengel gespeeld. Hij prees zichzelf gelukkig dat hij gebruik had weten te maken van een geschenk uit de hemel om genoegdoening te verkrijgen voor het onrecht dat hij had ondergaan en nu draait de hemel of de afwezigheid van de hemel hem een gemene loer. Van soeverein subject viel hij terug in de status van object, van martelaar. En het was niet meer van een schandaal maar van een klucht dat die verstokte grappenmaker juist door zijn actie het slachtoffer was. Het leed van de schade wordt nu verergerd door het leed van de bespottelijkheid. Dat was te veel. Doordat Ludvík geconfronteerd wordt met de ondraaglijke dankbaarheid van de bedrogen echtgenoot, breekt hij zonder nadere uitleg met diens vrouw. Krankzinnig van verbijstering en verdriet neemt de arme Helena dan pillen in waarvan ze denkt dat het slaapmiddelen zijn. Maar het zijn laxeermiddelen die door haar jonge assistent, die stapelverliefd op haar is, in een voornamer buisje zijn gestopt. Dat knulletje – nog een! – wil een bewonderenswaardige man zijn en een bewonderenswaardige man lijdt aan slapeloosheid, niet aan ingewandsstoornissen. Lachwekkende ontknoping. De tragedie wordt het recht op het tragische ontnomen. Ze kantelt naar de vaudeville en eindigt prozaïsch op de houten bril van een toilet! De ingewanden sluiten in waanzin het gebaar van de waanzinnige liefde af.

      Van de grap van Ludvík naar de over elkaar heen tuimelende streken en vergissingen van het lot: dat is dus het onverbiddelijke traject van die hartverscheurende komische roman. Om er de betekenis van te begrijpen moeten we terugkeren naar Ludvíks geëngageerde jeugd. Hij was, zoals gezegd, opposant noch dissident. Ondanks zijn gebrek aan ernst verdedigde hij de Zaak met overtuiging, hij zette zich oprecht in voor de Partij. Net als Markéta, net als Pavel Zemánek leefde hij in een sfeer van opgetogenheid en zelfs van extase: ‘(…) we waren in de ban van de geschiedenis; dronken doordat we de geschiedenis op de rug waren gesprongen en haar onder ons voelden.’ Het knulletje dat hij toen was, raakte in een roes over het feit ‘dat wij een tijdperk inluidden waarin de mens (ieder mens) niet meer buiten de geschiedenis, noch onder de hiel van de geschiedenis zou leven, maar haar zou sturen en scheppen’. 

      Wat de revolutie als idee zo aantrekkelijk maakt, is niet alleen de moraliteit die ze opeist, noch de oplossing van het probleem van de mens dat ze pretendeert te zijn; het is het verleidelijke, opwindende en bevredigende karakter van de intrige die ze voorlegt. Ludvík was gefascineerd geraakt door het schitterende epos van de klasse die volgens de onvergetelijke beschrijving van Marx ‘vanwege haar universele leed een universeel kenmerk bezit en die geen enkel bijzonder recht opeist omdat men haar niet een specifiek onrecht maar het absolute onrecht heeft aangedaan (…) en die zich dus niet kan heroveren zonder de totale herovering van de mens’. De betovering is verdwenen. De belofte van het Koninkrijk is niet ingelost. De edele hoop alles goed te maken is op een nachtmerrie uitgelopen en de Geschiedenis die Ludvík meende te bestijgen heeft hem ruw op de grond gegooid. Die val heeft hem genezen van zijn grote illusie over een rit op de rug van de Geschiedenis. Maar wat heeft hij gedaan toen zich de mogelijkheid scheen voor te doen weer greep op de zaak te krijgen en de leiding over de gebeurtenissen te nemen? Hij wilde het absolute onrecht waarvan hij het slachtoffer was geweest ongedaan maken en hij is aan een veroveringstocht begonnen. Op zijn eigen kleine schaal heeft hij een herhaling te zien gegeven van het schema dat hem in vervoering had gebracht en vervolgens in het stof had doen bijten. Anders gezegd, hij heeft het strijdros van de wraak bestegen. De roes van een rit te paard heeft zich meester gemaakt van de ontgoochelde voetganger en hij is voor de tweede keer van zijn rijdier gevallen. Want het leven schept er een boosaardig genoegen in diegenen beet te nemen die zich erop laten voorstaan aan de betekenis van het leven vorm te geven. Het brengt in de war, het beantwoordt niet aan de verwachting, het komt zijn beloften niet na. De schrijver in ons en de hoofdpersoon zijn een illusie armer. Die auteur en die hoofdpersoon geloofden heilig in de eeuwige herinnering (aan mensen, dingen, daden en volkeren) en in het herstel (van daden, vergissingen, zonden en onrecht). Maar nu ontdekken zij de ondraaglijke lichtheid van het bestaan. ‘Alles stroomt, alles wijkt en niets houdt stand,’ zei Heraclitus al. En Kundera, vijfentwintig eeuwen later: ‘Alles zal vergeten en niets hersteld worden. In plaats van herstel (wraak of vergiffenis) komt vergetelheid. Niemand zal aangedaan onrecht herstellen, maar alle onrecht wordt vergeten.’

      Die ramp zou niet plaatsvinden als de Geschiedenis van de mens de geschiedenis van de vervulling en van de verlossing van de mens was. Maar de Geschiedenis is nooit het werk van één persoon, zoals Hannah Arendt onvermoeibaar herhaalt, niemand is haar leider of haar ambachtsman, niemand vormt haar, want het is niet de op de aarde levende mens in het enkelvoud, noch de mens en zijn vijand, het zijn de mensen in hun overweldigende veelheid. Dat is een kapitaal onderscheid, dat Kundera in zijn volle existentiële draagwijdte verkent: zowel op persoonlijk als op politiek vlak confronteert hij het romaneske streven om de wereld opnieuw te vormen en om de tijd te temmen met de ontologische hindernis die de veelheid van de mensen opwerpt.

      Ludvík was tegen wil en dank de verpersoonlijking van die hindernis. Als één man heeft het volk hem toen buitengesloten: dat was zijn eerste tegenslag. Vervolgens meende hij binnen de beperktere actieradius van zijn levensloop de veelheid te kunnen sturen en zich op te werpen als beschikker over het lot. Dat was zijn tweede mislukking.

      De roman wordt vaak beschouwd als de plaats waar de dromen en de leugens van de verbeelding en de hardheid van de wereld zoals deze is op elkaar botsen: de illusie loopt stuk op het realiteitsbeginsel, de door het gevoel ingegeven utopieën en de grote verwachtingen worden tenietgedaan door de effectieve waarheid. De grap dwingt ons die definitie uit te diepen. Door de botsing tussen werkelijkheid en droom treedt een ander conflict aan het licht, waarin het door de verbeelding rekening houden met dat wat Philip Roth in Operatie Shylock ‘de onbeheersbaarheid van de werkelijke dingen’ noemt, staat tegenover de veelvormige verleiding het geheel van de verschijnselen te onderwerpen aan de heerschappij van het droombeeld. Want de verbeeldingswereld heeft twee kanten: de verbeelding verleent aan de mens het vermogen om buiten zichzelf te treden en andere vormen van bewustzijn aan te nemen; het droombeeld plaatst hem in het middelpunt van de wereld en maakt de mensen, de dingen en de gebeurtenissen van hem afhankelijk; de verbeelding verkent het onbeheersbare, het droombeeld is er de ontkenning van; de verbeelding neemt akte van de veelheid, het droombeeld bezweert haar; de verbeelding leert matiging, het droombeeld geeft voedsel aan mateloosheid; de verbeelding hoort tot het terrein van de aandacht, het droombeeld is een voortbrengsel van het verlangen. Verbeelden is, voor het ik, buiten zichzelf treden; droombeelden koesteren is naar zichzelf luisteren, zichzelf schadeloos stellen, zich verlustigen in compenserende scenario’s. En als romanschrijver onderwerpt Kundera die tweede vorm van de verbeeldingswereld aan de kritische blik van de eerste. Hij volstaat er namelijk niet mee een verhaal te vertellen: geduldig demonteert hij het verhaal of de verhalen die zijn hoofdpersoon aan zichzelf vertelt, hij haalt Ludvík uit het middelpunt weg, zet hem weer op zijn plaats, door uiteenlopende gezichtspunten te kiezen wijst hij zijn neiging tot narratieve soevereiniteit af.

      Vier stemmen wisselen elkaar af en weven het stramien van het verhaal. De stem van Ludvík, die van Helena, zijn prooi, maar ook die van Jaroslav, Ludvíks jeugdvriend, en die van Kostka, de christen die hij in de tijd van de grote gisting in de collegebanken heeft leren kennen. Alleen Lucie heeft geen stem in het kapittel. Zo beweegt ze zich door de roman met haar zachtmoedige, raadselachtige en ongrijpbare aanwezigheid. Dankzij Jaroslav, die zijn leven in dienst van de herleving van de folkloristische muziek van Moravië heeft gesteld (‘We rukken de oude liederen weg uit hun doodsslaap’) komen we te weten dat Ludvík in 1948, het revolutiejaar, niet alleen een oprechte, maar ook een arrogante activist was. De prometheïsche aanmatiging had als het ware een stempel op zijn gezicht gedrukt. Als goede communist nam hij de houding aan van de alwetende vertrouweling van de Voorzienigheid, ‘alsof hij met de toekomst zelve een geheim verdrag had gesloten, waaraan hij het recht ontleende te handelen in haar naam’. Krachtens dat mandaat wist hij aan de oude wereld de zalving van de nieuwe wereld te verlenen en met zijn grote woorden slaagde hij erin het heimwee van de folkloristen naar een voorbije tijd weer in de richting van de Geschiedenis te zetten. Die tijd, de tijd van het gemeenschapsleven, was weliswaar achterhaald door de geest van het kapitalisme, maar het uur van de ontkenning van de ontkenning had geklonken: nu moesten de gezangen en dansen van vroeger weer tot leven worden gewekt als steun aan de opbouw van het communisme.

      Dankzij Kostka, die aan Ludvík de flat leent die deze voor zijn wraakoefening nodig heeft, ontdekken we Lucies geheim. Kostka heeft haar leren kennen op een collectieve boerderij waar hij was gaan werken nadat hij welbewust besloten had de gebaande weg van wetenschappelijk onderzoeker te verlaten om gehoor te geven aan de oproep van God. Hij heeft naar Lucie geluisterd, hij is van haar gaan houden en zij heeft hem verteld van de groepsverkrachting waarvan zij in haar puberteit het slachtoffer was geworden. 

      Maar die stemmen dienen niet alleen om de bressen in Ludvíks verhaal te dichten. Ook in die stemmen streeft het droombeeld naar de hegemonie en loopt het op een debacle uit. Helena begrijpt natuurlijk niet wat haar overkomt: de tegenstelling tussen de geschiedenis waarvan zij de heldin meent te zijn en het lot dat ze ondergaat, is aangrijpend diep. Jaroslav heeft zijn levenslied willen spelen aan de hand van de oeroude partituur van de volksmuziek. In Vlasta, die in een naburig dorp woonde, heeft hij de incarnatie gezien van de Arme Dienstmaagd. Hij is met haar getrouwd, maar het beeld van de dienstmaagd was een drogbeeld, en als, precies op de dag van Ludvíks wraakoefening, de rituele Rit der Koningen wordt gehouden, meent hij dat zijn zoon daarin de hoofdrol speelt, terwijl die er met medeweten van zijn moeder vandoor is gegaan naar Brno om daar een motorrace bij te wonen. Kostka is naar Lucie gegaan met het vuur van een liefde waarin evenveel naastenliefde als begeerte meespeelde. En toen zijn reddingswerk eenmaal verricht was, toen hij haar eenmaal had verlost van de gruwel van het vleselijke, schreef de plicht hem voor met haar te breken, en toen de directeur van de boerderij waar hij werkte ervan werd beschuldigd een klerikaal te verbergen, begreep hij dat God een boodschap aan hem overbracht: ‘Verlaat Lucie voor het te laat is. Jouw taak is ten einde. De vruchten daarvan behoren je niet toe. Jouw weg ligt elders.’ Gehoor gevend aan de goddelijke richtlijn is hij dus van de boerderij weggegaan en, nieuwe gedaanteverandering, bouwvakker geworden. Lucie is korte tijd later getrouwd. Als Kostka hoort dat het huwelijk een pijnlijk fiasco is, wordt hij door twijfel overvallen: komt de uitleg van de wegen van de Heer voort uit de nederigheid van het geloof of uit het ingebeelde verlangen zichzelf tegen geringere kosten de mooie rol toe te bedelen? Had hij de oproep van de Allerhoogste gehoord of had hij, die in Praag vrouw en kinderen had, geluisterd naar de stem van de lafheid en zich door angst laten leiden? Na het grote filosofische verhaal wordt dus de theologische interpretatie van de wereld genadeloos ter discussie gesteld. Beide zijn romans. En De grap bevindt zich precies op het snijvlak van de veelvormige inspanning van de mensen om een narratief bevredigende vorm aan hun bestaan te geven en de existentiële lotgevallen die uit een dergelijk streven voortkomen.

In zijn essay De kunst van de roman citeert Kundera een Jiddisch spreekwoord: ‘De mens denkt, God lacht.’ En zijn commentaar luidt: ‘Op grond van deze zinspreuk stel ik me graag voor hoe François Rabelais op een dag Gods lach heeft gehoord en dat daaruit het idee voor de eerste grote Europese roman ontstaan is. Ik vind het een aantrekkelijke gedachte dat de romankunst ter wereld is gekomen als de echo van Gods lach.’ Dat is de vergissing van Kostka: God spreekt niet, God bezorgt geen post, Hij stuurt geen berichten. Hij besproeit het proza van het bestaan niet met aanmaningen en oproepen – Hij lacht in stilte. En Kundera schrijft De grap in een land dat is overgeleverd aan degenen die hij, na Rabelais en Laurence Sterne, de agelasten noemt. Een agelast is iemand die niet lacht, of preciezer gezegd, iemand die voor geen enkele lach vatbaar is. Niets scheidt hem namelijk van God of diens areligieuze verschijningsvorm, de Geschiedenis. Voor de agelast bestaat er geen scheiding die standhoudt. Hij is vervuld van de waarheid en die waarheid verenigt niet alleen de mensen onderling, ze verenigt in hen lichaam en ziel, intentie en handeling, schijn en wezen, het werkelijke en het rationele. Geen enkele afstand is gepast. Voor geen enkel triviaal, ontijdig, aards of frivool detail is plaats in dat tot een eenheid versmeltende landschap. In het rijk van de agelasten heerst ongedeeldheid; God valt samen met de wereld.