Max Niematz

ZEVEN DAGEN 

OUD BROOD

Uitgeverij Contact

1

Zo staat deze persoon beschreven: als Jack de Goede, zoon van Johan, drogist. Ik leef alleen, leef met spoken. ‘Het is met spoken niet anders dan met de klanten,’ zei mijn vader altijd, ‘je moet ze tevreden houden.’ Dus praat ik met ze, geef ze aandacht, dag en nacht, zeven dagen per week, tot we er allemaal sterretjes van zien. Jack de Goede? Ben je zo goed dan? Nee, dat niet. Mijn oerpapa wel trouwens. Die was kampioen knuppelzwaaien, want dat was in de tijd dat ze nog in berenvellen rondliepen. Van die goede eigenschap is weinig over, vrees ik. Als ik al over kwaliteiten beschik, dan hooguit deze: dat ikzelf wel de laatste zal zijn die aan de waarheid die ik zeg te spreken, geloof hecht... 

Al dit vermaak zou me bespaard blijven als ik een drukbezet leven had gehad. Dat heb ik niet. Na de dood van mijn vader heb ik het huis en de winkel verkocht. Van de opbrengsten probeer ik rond te komen. Ik heb de tijd aan mezelf, méér wellicht dan gemiddeld gesproken mijn medeaardbewoners hebben. Maar ik zeg er meteen bij: in alle verdere opzichten ben ik waarschijnlijk meer gemiddeld dan zij. Dat maakt de dingen die zijn gebeurd ook zo onbegrijpelijk, het feit dat ze juist mij moesten overkomen, die zo weinig bijzonder, zo saai en doorsnee is. Het is een raadsel, je lost het niet zomaar op. Dat kost tijd. Maar wat ik zeg: de tijd is misschien wel mijn grootste medestander, als het erom draait een verklaring te vinden voor mijn presentie hier, het ‘hoe en waarom’ ervan te doorgronden, uit te zoeken kortom, waar mijn spoken vandaan komen, of liever: hoe ze kwijt te raken. 

Onlangs gaf Hector me een boek van ene Rousseau, ik had al wel van hem gehoord. Bekentenissen. Wat stel ik vast? Dat deze achttiende-eeuwse denker en dromer zijn geboorte bestempelt als ‘de eerste catastrofe’ van de schier oneindige reeks die hem getroffen heeft, aangezien zijn moeke kort na de bevalling stierf. Ik stond paf, want wat wil het geval? Hetzelfde kan van de mijne worden gezegd: ook mijn moeder overleefde het kraambed niet. Ik heb haar nooit gekend, heb zelfs lang niet geweten waaraan ze zo jong gestorven is. Op een zeker moment kreeg ik door dat de datum van mijn geboorte en haar sterfdatum samenvallen en dat gaf te denken. Ik vroeg mijn pa ernaar. Dacht je dat die me hoorde? 

‘Eet! Eet je brood, jongen,’ zei hij. 

Ik liet het zo, ben er nooit meer op teruggekomen. Maar soms kon hij me aan tafel zitten aanstaren, zomaar ineens, met een akelige afwezigheid in zijn blik die ik niet van hem kende. Het was of hij niet mij, maar een ander voor zich had; of hij niet Jack, zijn zoon, over basterdsuiker in de havermoutpap hoorde zeggen hoe lekker dat was, maar haar; of hij plotseling in mijn blanke, nietsvermoedende trekken háár terugzag. Ineens zat ze mee aan tafel en was ze ook niet meer weg te denken. 

Pa was een waarachtig vertolker van zijn naam, hij was ‘goed’, God hebbe zijn ziel. Maar ze deden altijd weer pijn, die periodieke geestelijke absenties van hem. Altijd leek er in zijn bejegening van mij iets van verwijt te liggen. Alsof hij het me kwalijk nam dat ik daar zat, blakend en wel, met die lepel in mijn knuistjes. Ook al wilde hij het niet, hij liet het me toch voelen: Jij... Niet alleen heb je alles te maken met mijn status van weduwnaar, je bent er de veroorzaker van enzovoort, precies zoals vader Rousseau dat deed tegenover die arme Jean-Jacques. Maar stop, hier houdt de vergelijking op. Want pa Rousseau kon zijn zoon smeken: ‘O alsjeblief, geef me haar terug, vul de leemte die ze laat in m’n hart’, terwijl mijn pa er nooit een woord aan vuil maakte, achterlijk bleef doen, fair probeerde te blijven, innerlijk strijd leverde tegen zijn neiging mij schuldig te bevinden aan zijn ongeluk. 

Eerlijk gezegd sta ik maar zelden stil bij de toch tamelijk abstracte materie die haar nagedachtenis voor me is. Ik denk over het algemeen weinig aan vroeger. Maar onderweg hierheen... Ik weet niet wat me bezielde, ik kon het niet laten. Ik weet nog hoe mijn hoofd al in de buurt Brussel versuft raakte; hoe ik zonder het te willen alsmaar terugging naar de blokkendoos en de korte broek, ernstig betwijfelend of die jaren inmiddels voorbij waren. 

Het is uiteindelijk mijn oom geweest, de broer van mijn moeder, die helderheid bracht in haar zaak. Híj heeft me ingelicht over de omstandigheden waaronder ze de geest gaf. Oom Gilbert, die bij de Internationale zat en vrijwel altijd op reis was, maar in die tijd nog vaak bij ons aankwam en die, ja, ‘Gilbert’ heette en van achteren ‘Siebrands’, net als ma, maar die door pa om vooralsnog onopgehelderde redenen ‘Kravatski’ werd genoemd. 

Het was die keer in Artis, waar hij en ik heen waren gegaan omdat ze daar sinds kort een Bengaalse tijger rijker waren volgens het Stadsblad. Die tijger moest zeker nog uit de mottenballen worden gehaald, want we hebben hem niet te zien gekregen. Wel veel baby-dieren, want het was volop voorjaar. We stonden bij de struisvogels. Wat hoor ik mijn oom ineens zeggen, op die prettig aanstellerige toon die hem zo eigen was, want hij speelde graag theater... ‘Jouw wieg was ’n sterfbed, Jack. Je bent opgestaan uit ’n dode.’ 

Ik zeg: ‘O ja?’ 

‘Je moeder heeft jou niet overleefd,’ zei hij. ‘Eerst zag ’t er nog redelijk uit, maar ze bleek ’n oude suiker onder de leden te hebben, met als gevolg ’n acute hypergly?kemische zelfvergiftiging in ’t kraambed. De medici hebben gedaan wat ze konden – ik kan ’t weten, want ik was erbij. Haar gezicht was gezwollen, ze wist dat ze ’t niet zou halen. Er is ’n moment van grote noblesse geweest, toen ze zag dat jij tenminste op ’t droge was.’ 

Landschappen doemden op in het raam, als evenzovele herinneringen, steeds nieuwe, in eindeloze vindingrijkheid. Zo vol verwachtingen als ik was vertrokken in Amsterdam Centraal, zo terdege begon ik nu ook de kwalijke bijwerkingen van het reizen te voelen. Reizen kan z’n nut hebben, filosofeerde ik, maar bestaat er iets stomvervelenders? Jazeker: reizen per trein... Grote god, ik had aan de noodrem willen trekken, uit het raam willen springen, maar kwam uit pure vermoeienis alleen maar weer uit bij die vraag: Wie is of was mijn moeder? In elk geval niet die schim, meende ik, die is voortgekomen uit wat oom Gilbert door de jaren heen heeft samengesprokkeld aan anekdotes, noch dat ze veel weg heeft van die bruid met kuise lach aan de arm van een overbekend heerschap – toen nog met hoofdhaar –, op dat dubbelportret van studio Werther dat boven de dressoir hing, die foto die pa niet langer kon verdragen en die ik terugvond in het berghok. 

Ik was vroegrijp genoeg om enig begrip van dit soort zaken te hebben, maar écht begrepen heb ik het nooit. Wie is of was ze? Ik zal het nooit weten. Een gemis? Nee. Een leemte in m’n hart? Evenmin. Meer een soort hoedanigheid van mezelf, denk ik, iets wat ik niet koester noch iets wat mijn leven vergalt, maar wat er wel is, altijd, een schuldig iets wat zwijgt, diep in me. Soms, als het even wat stiller is om me heen, kan dat zwijgen plotseling dichtbij komen, kan het een stem krijgen, zich uitzeggen. ‘Doe wat met je leven, jongen. Vergeet niet, je leeft in mijn plaats...’

Dan stond ik maar weer op, verliet het compartiment, liep de schommelende corridor op en neer, links en rechts steun zoekend aan stangen en beglaasde wanden, alsof ik stomdronken was. Terug op mijn plek verviel ik weer in somber mijmeren, ging op mijn andere bil zitten, herwon mijn scherpte en verloor haar weer. 

In deze toestand tussen slapen en waken heb ik de uren doorgebracht, kilometers makend en terugreizend in de tijd – een toestand niet ongewoon bij hen die zich het hoofd breken over de vraag waar ze in godsnaam aan begonnen zijn. De man in de stofjas kwam me voor de geest, vader Johan, het smalle winkelpand in de Fokke Simonszstraat, waar hij zijn pillen telde en zijn poeders afwoog. Het houten trapje naar de woonkamer, welgeteld vijf treden – duidelijk hoor ik ze kraken, hoor het klossen van pa z’n leren zolen. Dan sta ik in de krappe woonkamer, zie het achterplaatsje, een stukje maar, daar het door verschoten, bruin-saaien gordijnen half aan het oog onttrokken wordt, want altijd zijn die ietsjes toegeschoven, winter en zomer. Nou ja, zo’n verkwikkende aanblik bood het ook niet, dat twintigtal plavuizen daar, dat naar pa z’n kippenhok leidde...

Tot het denderen weer tot me doordrong, van ijzeren wielen over ijzeren staven, en ik rechtop zat, ontnuchterd genoeg om me af te vragen hoe het godsmogelijk was dat er mensen bestonden die helemaal naar Vladiwostok reisden, niet om er een oude vriend te bezoeken, een begrafenis bij te wonen of vanwege de kille schoonheid der toendra’s, nee, puur om het genoegen te smaken van een wekenlang slaapverwekkend schom?melen. En dan was dit nog maar een enkeltje Frankrijk, de Cevennen!

Alles week terug. Naarmate de trein vorderde, ging ík in tegengestelde richting, alsof toekomst en verleden verwisselbare grootheden waren. Dan zag ik de stijlloze dressoir weer voor me, het smyrnakleed, de stoffen tafellamp, zag hem weer zitten in het flauwe schijnsel daarvan, pa De Goede, de bedrijvige, zorgzame man die hij was, vaal en humeurig, een raadselachtige entiteit in al zijn alledaagsheid. Mogelijk dat daar, in die bedompte kamer, in die behagelijkheid-tot-verstikkens-toe, mijn verlangen is ontstaan naar elders, naar gezichten, de gezondheid van anderen, het idee dat de medemens echter, meer levend was dan ik.

En nu had ik mijn zin, ik wás elders, zag andere gezichten, van vreemd volk, plattelanders veelal, die een praatje met elkaar aanknoopten om de reisduur te bekorten, mannen met norse, patriarchale trekken die hun beste kostuum droegen, en vrouwen die in manden grabbelden, zoals het vrouwvolk dat doet in een opera. Zelf sprak ik met niemand. Niet dat ik er te verlegen of te eigengereid voor ben, maar ik ken hun patois niet. 

Het deprimeerde me. Op zulke momenten haalde ik die brief maar weer tevoorschijn, dat schrijven van oom Gilbert van enige weken terug: ‘Waarom kom je niet eens langs, hier in Frankrijk? Er valt hier van alles te doen...’ 

Ik had hem in geen jaren gezien, tien jaar of langer – glashelder was me toch het beeld bijgebleven van de krachtige, zij het onmogelijk gebouwde man die hij was, kort van stuk, omvangrijk van middel en breed geschouderd, schouders die altijd in een ietwat geheven stand stonden, een toestand bedoeld wellicht om er bij alle luid verkondigde levensbeschouwingen een restje eeuwig agnosticisme mee uit te drukken. En hij was druk, oom Gilt, niet te stuiten, beweeglijk zowel naar lichaam als geest. En dan dat rare ‘Kravatski’ – waar hij dat vandaan had, ik ben er nooit achter gekomen. Misschien dat hij ‘Gilbert Siebrands’ niet goed in de mond vond liggen of dat het hem te liberaal of te christelijk klonk. Of dat hij zich als geheim agent van de Komintern zo moest laten noemen. Of had hij dat alias verworven met dank aan zijn partijgenoten, vanwege zijn betekenis voor de wereldrevolutie? Pa bleef erbij dat het was omdat oom Gilbert in Europa de enige communist was die een hoed en een stropdas droeg. 

Hoe het ook zij, ik verheugde me erop hem terug te zien, nee heus, ondanks al het ongemak van het reizen. Ik was blij dat ik was vertrokken, gehoor had gegeven aan zijn oproep – na lang aarzelen weliswaar. Want het was niet de eerste keer dat oom met dit idee op de proppen was gekomen. Na pa’s dood had hij me zijn hulp aangeboden, me schriftelijk van advies gediend bij de verkoop van de winkel en andere financiële kwesties alsmede over de vraag welk vak ik zou kiezen, waarbij hij zich tussen neus en lippen verontschuldigde voor het feit dat hij niet op de begrafenis had kunnen zijn. ‘Kom eens langs,’ had hij toen al geschreven. ‘Je kunt hier zwemmen, wandelen, een handje helpen bij de restauratie, enfin, wat je maar wilt. Goede lucht hier, en de wijn is nog beter.’

Gilbert Siebrands, alias Kravatski of gewoon oom Gilt... Hij had het niet van een vreemde, dat socialisme. Zijn moeder, oma Siebrands, was ooit de eerste revolutionair in de familie. Gedreven activiste, lid van wat toen nog de Communistische Partij Holland heette. Tijdens de oorlog zat ze in het verzet en ook in haar naoorlogse geloof aan het arbeidersparadijs bleef ze onwrikbaar. Ze verzette bergen, velen volgden haar na. Als een koorts greep haar geloof om zich heen, zoals zoon Gilbert later zou getuigen, want ook hij werd erdoor aangestoken. Op zijn beurt schijnt hij mijn vader te hebben gerekruteerd. Die bleef echter sceptisch. Hij vond het communisme maar gescherm met woorden, een gewichtige vorm van indiaantje spelen. ‘Indiaantje spelen behoort tot het verleden, Johan,’ zou oom Gilt daarop gezegd hebben. ‘Niet de coyotes maar de kapitalisten zijn nu de vijand.’ Die uitspraak werkte en trok mijn vader over de streep. Ja, het is bijna niet te geloven, ook pa is ooit achter het rode vaandel aan gegaan, maar hij gaf er al vlug de brui aan. Vlak na mijn geboorte hield hij het voor gezien, een begrijpelijke stap, aangezien hij verging van chagrijn om zijn dode vrouw, en met haar niet alleen voor de partij, maar voor zo goed als alles zijn belangstelling had verloren. 

Voor oom was het verlies van zijn zus al even hard. Hij leefde met ons mee, maar vond – en schijnt dat ook met zoveel woorden tegenover pa te hebben uitgedragen – dat het verlies van een dierbare weliswaar een rol mocht spelen, maar nooit doorslaggevend kon zijn als het ging om de zaak van het proletarisch internationalisme. Voor hem stond het feit dat pa afstand nam van die zaak gelijk aan desertie, niet minder dan dat. Pa kon dodelijk kalm blijven, als het moest. ‘’n Loze woordenkraam, dat is wat ’t communisme is,’ zei hij. ‘Ik zal me daar even ter meerdere glorie van Moskou lieden napapegaaien die zelf slachtoffers van indoctrinatie zijn! Volkomen zelfstandig tot die ontdekking komen en er afstand van nemen, Kravatski, getuigt van meer onafhankelijkheidszin dan er nodig is om je voor te doen als held van de revolutie.’

Ik snapte maar weinig van die conversaties, als ik er al bij aanwezig was. Het meeste ervan ben ik pas later aan de weet gekomen, maar wel uit de eerste hand, bij monde van oom Gilt zelf. Altijd als die toch voor beraad in Amsterdam moest zijn, wipte hij bij ons aan, en altijd was het dan feest. ‘Zo, kereltje, wel wel, daar ben je! Kijk ’ns wat ik voor je heb.’

‘Jippie, ’n zwaard?’ 

‘’n Sabel ja, laat ’m maar rinkelen, Jack...’

Zo ruimdenkend was oom wel dat hij familiebanden liet prevaleren boven politieke meningsverschillen. Zijn besognes mochten wereldomspannend zijn en zijn bedenkingen tegen pa veelomvattend, hij hield de band met zijn zwager in ere en bleef dat doen, en van mij mocht hij. Opgegroeid in een somberheid waarvan ikzelf nauwelijks besef had, kwamen zijn bezoeken me voor als de heuglijkste momenten van mijn leven. Maar was het wel familietrouw wat hem terugvoerde naar de Fokke Simonszstraat? Was het geen heimwee, jeugdsentiment? Was ook hij wellicht op bezoek bij zijn jongensjaren, precies zoals ik dat was, toen, in gedachten in die boemeltrein op weg hierheen? Oom Gilbert was immers geboren en getogen aan de Amstel. Net als pa had hij er geknikkerd, rond de totempaal gedanst en er communistje gespeeld. 

Oom Gilt is me echt dierbaar geworden op die keer, ’s winters bij de Magere Brug, toen er ijs op de Amstel lag. Ik vergeet niet gauw hoe jaloers ik was op andere kinderen dat zij wel iemand hadden om hun sleetje te trekken en hoe ik me maar in m’n eentje moest zien te vermaken, want pa stond krenten te wegen en ook mevrouw Turkstra, die drie keer per week bijsprong in het huishouden, had wel wat anders te doen. Wie zie ik daar aankomen? Oom Gilt! Ik rende naar hem toe. 

‘Ja,’ zei hij, ‘ik dacht, ik moest maar ’ns naar Amsterdam, want Jack heeft ’n trekpaard nodig.’ 

Helemaal hém. Het nam me voor hem in – niet eens zozeer de belevenis van het sleeën alswel het feit dat hij de moeite had genomen me te gaan zoeken in de menigte, en dat we, toen hij moe werd van het slepen, aan de kant zaten ‘als de clochards onder de Seinebruggen’ en hij me vertelde hoe hoog de Eiffeltoren was, uitlegde wat ‘christendom’ betekende en dat het opium voor het volk was; en hoe je contact maakte met anderen en waaraan je kon zien of het ging vriezen of dooien. Al wat ma me zou hebben verteld ter verhelping van het bange in mijn karakter, dat ik van pa heb, heeft oom Gilt me bijgebracht, onder andere zoals hij het noemde: ‘een onbevangen en attente blik op het wereldgebeuren’. Híj heeft het heilig vuur in me ontstoken en overal heb ik dat sindsdien met me meegedragen, ook al zag ik hem soms jaren niet; ook al was er van dat vuur vaak niet meer dan een waakvlammetje over.

Een enkele keer bleef hij eten. Ik zie het levensgroot voor me, die avond dat we aan de soep zaten met z’n drieën. Hoe oom omstandig als altijd zijn bezoek aan Wenen uit de doeken deed, een van die reizen die hij in dienst van de partij ondernam. Wenen, die wonderlijke trait-d’union tussen Oost en West, die semi-enclave tussen de Sovjetstaten waar je het Süd-Bahnhof maar hoefde binnen te gaan of je struikelde over de vluchtelingen uit het Oostblok. Ik hoor nog hoe pa hem midden in een zin onderbrak en over z’n kippen begon; dat hij er die ochtend eentje te weinig had geteld en was gaan zoeken en haar had aangetroffen achter het hok, ‘zo dood als een pierworm’. En dat hij haar begraven had, maar het later toch eigenlijk weer jammer vond en het lijkje opgroef, want je kon er altijd nog soep van trekken. 

Oom legde zijn lepel neer. ‘Dóóie kip?!’ 

‘Ik trek m’n soep altijd van dooie kip,’ zei pa. ‘Jij niet?’

Oom grinnikte, hij schaterde. En toen hij daarmee klaar was... Ik zal toen zo’n jaar of acht zijn geweest, maar ik zie hem nog zijn oog betten met zijn zakdoek, hoor hem nog zeggen, woordelijk, met die piepstem van hem: ‘Ja, Jack, híj is gelukkig, die kan bogen op ’n zonnige jeugd! Daar strijden wij voor, dat is onze kracht. Al wat ’n mens nodig heeft: zonnige jongensjaren. Daaraan zal hij zich warmen, hoezeer ook beproefd in zijn latere leven...’ En het mag raar klinken, maar ik heb het sindsdien altijd voor heel wel mogelijk gehouden dat precies hij, oom Gilbert, me die paar broodnodige zonnige jongensjaren bezorgd heeft. 

En later die avond – of was dat een andere keer? De tijden zijn moeilijk te ontwarren. Ik zat in het souterrain De rode ridder te lezen in plaats van mijn huiswerk te doen. Ineens, boven mijn hoofd... Hilariteit. Ik hoorde oom lachen, hoorde pa monkelen. Waar ze het over hadden, werd niet duidelijk, maar de een plaatste opmerkingen die het huis op zijn grondvesten deden schudden, en de ander verdroeg ze, met een scheve glimlach ongetwijfeld. Juist wilde ik zien wat er gaande was; daar staat oom zijn jas aan te trekken in de winkel. Pa liet hem niet uit, zoals anders. Hadden ze mot gehad? Pas toen oom weg was, liet pa z’n neus weer zien en nam hij zijn stelling achter de kassa weer in. Oom reisde af naar Brussel, Zürich, Rome. Met frissere moed hervatte hij de strijd tegen het imperialisme, terwijl pa zich dieper begroef in zijn sponzen en zuigtabletten. Ja, zo ongeveer was het in die tijd: hier de man in de stofjas, daar de man van de wereld. Was er een vreemder duo denkbaar? Groen als ik was, vond ik het toen toch al opmerkelijk dat de vriendschap zo lang standhield. 

Maar waar praat ik over? Afgezien van die middag op de Amstel en dat bezoek aan Artis heb ik eigenlijk nauwelijks iets gedenkwaardigs beleefd met oom. Zijn bezoeken en het zachte botsen met pa vond ik al gedenkwaardig genoeg. En die keer niet te vergeten dat hij vrienden meebracht, partijgenoten, niet twee, nee, meteen maar een stuk of tien. De kamer veranderde in een samenzweerdershol waar het blauw zag van de tabakswalm en waar veel werd gekankerd, door iedereen en allemaal door elkaar, voornamelijk op de huidige regering; dat die van geen kanten deugde – het was tevens het enige punt waarover de kameraden het met elkaar eens waren. 

Pa zei geen woord, maar hij was er. De gasten waren uiterst voorkomend jegens hem en behandelden hem als het zoveelste slachtoffer van het systeem. Het is de vraag of pa allemaal hoorde wat ze te bekonkelefoezen hadden, maar hij was er, volop, als een schoolmeester tijdens het speelkwartiertje, klaar om in te grijpen, waar nodig. Die dodelijke kalmte van hem, dat indrukwekkende zwijgen, het verleende hem in mijn ogen ineens een formidabel gezag dat ik nooit achter hem had gezocht. 

 Het moet rond die tijd zijn geweest dat ik hem begon te verdenken van malafide praktijken. Plotseling meende ik stellig te weten dat zijn grauwheid maar schijn was, een maskerade; dat pa De Goede in heel duistere zaakjes verwikkeld was, dat hij met heel zijn sloffige voorkomen aan het hoofd stond van een hier confererend misdaadsyndicaat, ja de spin in het web was als het ware; kortom dat er achter dat lage, bebrilde voorhoofd een meesterbrein schuilging. Algauw ben ik er toch achter gekomen dat dit een enigszins overtrokken voorstelling van zaken moest zijn; dat pa met zijn bedroevend gebrek aan verbeelding onmogelijk iets anders kon schijnen te zijn dan wat hij was...

Waar verveling niet goed voor is! Barstende koppijn kreeg ik ervan. Ik prees me gelukkig met de stemmen om me heen, wat niet kon verhinderen dat ik even hard weer wegzakte. 

In een poging de rondedans der herinneringen te doorbreken lukte het me ten slotte ook zelf een praatje aan te knopen met een van mijn buren, een oude vrouw met een kind op schoot dat, als het minder jengelde, prachtige ogen zou hebben gehad. De vrouw keek me aan, een oude Cevennoise. Ik had al een hele tijd naar haar zitten kijken, vanwege het intrigerende samenspel van lijnen en rimpels in heel haar gezicht, een fijnmazig levenswerk, een labyrint dat, oud als het was, een Mona Lisa-achtige glimlach leek te verbergen. Ineens vroeg ze: ‘Vanwaar bent u?’ en: ‘Waarheen gaat u?’ en ik vroeg haar hetzelfde. Dat is mijn geluk geweest, want op de plaats van bestemming aangekomen was ik juist weer met pa en oom Gilbert in debat en was zij zo vriendelijk me aan te porren. 

2

Het stationsplein lag er verlaten bij. Bitse wind bikkerde over de keien, wispelturige vlagen die naar alle kanten stof en plastic zakken deden opwervelen. Geen bus te zien, en geen idee hoe laat er een naar Grivy-sur-Ourcq zou gaan. Alleen het dominerende idee: goed om weer met beide benen op de grond te staan. 

Verderop zag ik het luik van een groen geschilderde keet neergeklapt worden, iemand die er een pak kranten op smeet. ‘De bus naar Grivy? Juist weg,’ kreeg ik te horen. En de volgende? ‘Over drie uur op z’n best...’ Was dat pech hebben! ‘Je kunt beter de benenwagen nemen,’ zei de man. ‘De bus neemt de route national, de dorpen langs. Is meer dan twintig kilometer om.’

Gaan lopen... Hoe zou dat moeten? Ik had geen kaart of proviand bij me. Het leek me veiliger te wachten, al moest het even duren. Ik zocht de beschutting van het glazen bushokje, voelde me goed daar, vond het onverwachts flink van mezelf dat ik er zo makkelijk in berustte mijn tijd hier te staan verbeuzelen. 

Geleidelijk moeten de gronden tot dit dappere besluit me toch weer minder solide zijn voorgekomen, want ik raadpleegde oom Gilberts brief nog eens, de summiere routebeschrijving die hij had bijgesloten, ‘voor het geval je in je De Goedese eigenzinnigheid besluit de laatste etappe te voet af te leggen’. 

Wel of niet, het blijft lastig. Ik wilde al een muntje opgooien, maar zag ervan af, bijtijds beseffend dat er zaken bestaan die te gewichtig zijn om ze van zoiets aftands als ‘het lot’ te laten afhangen. Kostbaar erfgoed, het lot, maar het heeft niet altijd het beste met je voor. Dat heeft de geschiedenis wel bewezen en daarvóór zal het wel niet veel beter zijn geweest. Ik stak het muntje terug, keek om me heen, wierp mijn plunjezak over de schouder. Je bent reddeloos of niet, dacht ik, en plantte toen, bijna bezwerend, mijn voet in de richting van het pad dat even voorbij een stenen boogbrug de heuvels in voerde. 

Lang bleef dat pad stijgen, steeds lichtjes en schijnbaar zonder eind. Maar wat een verademing! Op paden als deze besef je pas  goed wat een verfrissende bezigheid lopen eigenlijk is. Tot ik een plateau bereikte, open genoeg om zicht te bieden op hogere, naaktere heuvels. Zon en wind hadden hier vrij spel. Uit het lage kreupelgewas verrees hier en daar nog de donkere kolos van een den, zich gepijnigd aftekenend tegen de grijze, laaghangende hemel, een monument in deze uitgestrektheid. 

Op grote afstanden van elkaar doken links en rechts uit verzakkingen in het land wat losliggende hoeven op, een enkel ingeslapen gehucht van drie, vier bang samenhurkende woningen, de onderste verdieping half weggedrukt in de voet van de helling; huizen zwart van het vocht, met erven eromheen waar het naar mest en oude appels rook, erven die nauw en, als er een stroompje overheen liep, modderig en vrijwel onbegaanbaar waren. Eenmaal kwam een bouvierachtig dier me besnuffelen, begon na zich een oordeel over mij te hebben gevormd uitzinnig te blaffen en aan zijn ketting te rukken, maar er kwam niemand op af – niemand dus ook die me de weg kon vertellen. Vreemd, zo vaak zouden de mensen in dunbevolkte streken als deze toch geen bezoek krijgen, en nu kwam er eens iemand en waren ze zelf in geen velden of wegen te bekennen. 

Ver voorbij deze nederzettingen volgde ik enkel nog sporen van dieren. Ik liet me er niet door ontmoedigen; al met al kon ik tevreden zijn dat ik hier was, eindelijk. Ik had lang geaarzeld, bijna twee jaar, en nu was het zover. Na het behalen van mijn schooldiploma had ik wat vakantiebaantjes gehad. Uiteindelijk wilde ik een vak leren, maar ik had nog niet besloten welk. De omstandigheden waren gunstig om de zieke lucht van de stad een tijdje te verruilen voor de geneugten van een geregeld bestaan in de natuur. Het was nu of nooit. Ik kon er in elk geval mijn Frans wat bijspijkeren. Maar het voornaamste was: ik zou oom Gilt terugzien. Het gaf me vleugels, het was of hij me nu al recht in het gezicht keek, met die kinderlijk open blik van hem, die altijd tegelijk ook iets spottends had – of ik nu zijn stem al hoorde, die me was bijgebleven als vast, met een licht vibrato in de hoge tonen, bijna vrouwelijk, wanneer hij pa destijds college zat te geven, over Lenin, de nieuwe tijd, zijn banden met Moskou. 

Heer Kravatski... Hoe zou hij het maken? Hij en zijn vrouw schenen in dat landhuis daarginds een zekere staatsie te voeren, op hun bescheiden manier, als je mevrouw Turkstra mocht geloven. Het zou er een komen en gaan zijn van invloedrijke personen uit politiek en cultuur. Interessant. Over de vraag of ik ze niet gauw de keel uit zou hangen, als ze me dagen achtereen over de vloer zouden hebben, maakte ik me al helemaal geen zorgen. Ik kon altijd weer vertrekken, als het tegenzat. 

Nee, welbeschouwd hadden pa en oom Gilbert elkaar nog maar weinig te vertellen gehad op het eind. Pa begon de visites maar ‘drukte om niks’ te vinden. Ik vroeg me af waarom oom toch bleef komen. Alleen maar om pa op de kast te jagen? Of uit heimwee naar de jongensjaren? Of was het om mij? Om mij te zien, mij te bevoogden, mij te tonen wat er te koop was in de wereld, naast flessen drop en een kippenhok. Misschien benijdde hij pa om zijn zoon, hij die zelf vrijgezel en kinderloos was. Of misschien had hij het mijn moeder beloofd. Ik durfde het niet te geloven, maar speelde met de gedachte dat ma hem in haar stervensuur had laten beloven zich voortaan over me te ontfermen. 

‘Zo, Jack, wat doen we? Naar ’t Vondelpark of naar de maan?’ – want er was toen juist een expositie over ruimtevaart. Pa herinnerde me aan mijn huiswerk en wist daarmee beide opties te torpederen. Door het plafond heen hoorde ik oom Gilt praten. Ik verstond er geen woord van. Het enige waar ik op af kon gaan, was de gestage cadans, het wisselen van intonaties. De tijd van niksen werd daarmee een trage rivier van woorden en ooms stem een bootje dat vrolijk over de golven wipte, me veilig langs rotsen en klippen bracht, en pa zei niets, hetgeen betekende: ergernis. Maar toen na ooms vertrek de rust weergekeerd was... Ik hoor pa nog tekeergaan: ‘Kravatski met z’n rode praatjes!’ Alleen doelde hij met dat ‘rood’ dit keer kennelijk niet op Le?nin maar op amoureuze politiek, want: ‘Gemiddeld drie en een kwart per jaar,’ foeterde pa, ‘maar zich verloven, nee, dat doet heer Kravatski niet!’ 

Vreemd, want tóén oom zich dan eindelijk verloofd had, zonder veel ophef in het huwelijk was getreden en ons daarvan in kennis stelde, kon dat bij pa nog minder genade vinden, aangezien de vrouw in kwestie twintig jaar jonger was dan oom zelf. 

Pa was geschokt, en niet alleen vanwege dat leeftijdsverschil. Zelf had hij niet de moed gehad te hertrouwen na de dood van ma. Nu had híj iets waarom hij oom Gilbert kon benijden. 

Agatha heette ze. Knap, volgens oom, een sterk karakter, ondernemend, intelligent, proper en wat al niet. Alles van die informatiedag kwam me weer voor de geest, terwijl ik daar met mijn plunje liep te sjouwen, in de wind van die verlaten hoogvlakte ergens in Frankrijk: hoe we daar hadden gezeten in de huiskamer, pa, oom Gilbert en ik, de gordijnen dicht alsof er weer iemand overleden was. Mevrouw Turkstra zag de bui al hangen toen ze de thee binnenbracht, ze maakte zich ijlings uit de voeten; ook zij moet de ontzetting op pa’s gezicht gelezen hebben. Als de beste vrienden zaten hij en oom daar te keuvelen – voor het laatst, al besefte geen van ons drieën dat op het moment. Ik weet nog hoe oom, die toch bekendstond om zijn onverschrokkenheid, het thema ‘Agatha’ maar liever liet varen en over de Sovjetsatellieten begon, over Praag, waar hij onlangs een congres had bijgewoond. Je had pa’s gezicht moeten zien! Hij zei al nooit veel, maar nu klapte hij dicht. Pa was geen prater en als hij al wat zei, dan deed hij dat zachtjes, en met zijn klanten was het al niet anders. Maar zo stil en looiig dat zelfs oom Gilt er de zenuwen van kreeg, had ik hem nooit gezien. Pa was tevreden met zijn klanten en er was nooit reden geweest om oom Gilbert te benijden, maar nu deed hij dat. Alsof hier sprake was van een oude rivaliteit; alsof hier een grens was overschreven, de grens van het dragelijke. 

Oom Gilbert praatte en voedde de nijd. Oom kon veel hebben, maar zou wel de laatste zijn om zich door ijzig zwijgen aan banden te laten leggen. ‘Wat op ’t hart, Johan?’ vroeg hij op de man af. Het klonk vrolijk, nee, wreed klonk het. 

Aangezien er geen antwoord kwam, ging hij voort de verworvenheden van ’17 te prijzen. Ja, de revolutie was prioriteit, was punt Een op de agenda, wat? de nieuwe orde was aanstaande, op de momenten dat oom Gilt het niet over Agatha mocht hebben van pa. Ik luisterde geboeid, had meer willen horen over wat liefde op gang kon brengen aan politieke woelingen. Het mocht niet zo zijn, pa stuurde me de kamer uit, als waren Lenins successen minne praatjes en niet voor kinderoren bestemd. 

Ik zat beneden. Zoals ik zei, ik heb pa nooit zijn stem horen verheffen, maar toen? Ik hoorde de deur slaan, hoorde hem roepen: ‘Genoeg, Kravatski, ’t is gebeurd! Je hangt me de keel uit met je eeuwige tsaar en je Sofja Petrovskaja!’

Het was stil, even maar, en ik zie hoe mevrouw Turkstra oom Gilbert in zijn jas hielp; hoe hij zich omdraaide bij de deur en begeleid door het klingelen van de winkelbel nog riep: ‘Tot in de pruimentijd, Johan, en leve de revolutie!’ 

En later, toen de kust veilig was en pa tevoorschijn kwam, al wat bedaard... ‘God, wat ’n warhoofd!’ kankerde hij. ‘Je oom wordt malende, jongen! Ik wil die zwerver niet meer zien.’ 

Pa De Goede... Ik weet niet of hij het besefte, maar hij heeft me de treurigste dag van mijn leven bezorgd. Ik nam het hem buitengewoon kwalijk dat hij oom Gilt bij de vuilnisbak had gezet, want ja, zo mag je het wel noemen. En het ergste was: uiteindelijk had hij er zichzelf het meest mee. Oom maakte het niet uit immers. Die trok de deur achter zich dicht en ging met Agatha een nieuw en veelbelovend leven tegemoet en híj bleef achter met zijn jeukpoeders en middeltjes tegen haaruitval. Ik had met hem te doen, meer misschien nog dan dat ik kwaad op hem was. 

Ik bleef gehecht aan mijn ouwe, ondanks alles. Ik dacht: hij zal ook wel gelijk hebben, ergens. Want ja, als je het goed bekeek, oom Gilberts liefdesbetuigingen aan het lot van de mensheid konden inderdaad een oneigenlijke, ietwat onfatsoenlijke bijklank hebben. Alsof hij in die mensheid toch op de eerste plaats de man liefhad die de positie van diezelfde mensheid wenste te verbeteren, de stem, gebaren van die man, dat drukdoen van hem dat onbedoeld bijna komisch aandeed en maar weinig voorstelde. Er bleef een vraag: als het zo weinig voorstelde, waarom had pa hem dan het huis uit gezet? Vanwaar zo driest, zo drastisch? Zag hij in ooms handel en wandel een bedreiging voor me? Was hij bang dat ook ik met rode ideeën besmet zou raken? Of was het toch weer die nijd, die zwakheid van hem, dat besef van inferioriteit? Heeft hij me die middag tot bondgenoot willen maken tegenover oom Gilbert? Erg moeilijk kan dat niet zijn geweest, gezien mijn afhankelijke positie ten opzichte van hem, materieel en emotioneel. Hoe het ook zij, de breuk was er en bleef er en het heeft pa al met al geen goedgedaan. Hoe aandoenlijk hij ook kon zijn in zijn stofjas en hoezeer zijn dood me ook heeft aangegrepen, dát beeld blijft me bij; zo zie ik pa De Goede die altijd mijn vader zal zijn: als iemand die ook altijd iets kleinzieligs en teerhartigs blijft houden.

Er bewoog wat in de lage begroeiing, ik schrok ervan. Maar het was niets, loos alarm, een hagedis misschien of ander klein gedierte. Uren waren verstreken intussen. 

Waar was ik? Geen idee. De omgeving hier kwam me nog uitgestorvener voor dan langs het deel van de route dat ik al achter me had. Het enige wat nog aan menselijk streven herinnerde, was een bouwvallige schaapskooi en verder weg een stuk heiningmuur, eeuwen geleden uit losse keien opgetrokken maar gehavend nu en over tientallen meters ingestort. Zover ik kijken kon, onderscheidde ik enkel nog zurige grond, pokdalig van kornoelje en ranonkel en vol barsten, een landschap in eeuwige rouw, waar ver weg wat kalkwitte heuvels oplichtten in de zon. Grafheuvels leken het, eilanden van gelukzaligheid. Ze deden me aan die onbekende denken die me het licht deed zien.

Ineens voelde ik me moe. Het vooruitzicht oom Gilbert in de armen te sluiten had me een middag lang licht als een veertje voortgedragen. Ongemerkt waren mijn krachten afgenomen. Ik keek op mijn horloge – al drie uur – en versnelde mijn pas. Meer instinctief dan op goed-verstandelijke gronden ging ik voort mijn weg te zoeken in deze schrale, verwilderde natuur met haar flora die, als je het mij vraagt, tamelijk onvriendelijk en verbazingwekkend weinig gevarieerd was – soorten die door geiten, schapen en laaiende zomers vroegtijdig zouden zijn weggemaaid als ze zich niet geweerd hadden met stekels of gedrongenheid, of door in een zo vroeg mogelijk stadium te verhouten. 

Lopen is gezond, maar je gaat ervan malen op den duur. Wie is of was ze? maalde ik. Ik zou op haar lijken, volgens oom Gilbert. ‘Als twee druppels water,’ had hij gezegd, toen bij de struisvogels, ‘zowel qua aard als van gezicht.’ Kon zijn, ik werd er niet wijzer van. Wie ze was of was geweest – ik wist het niet. Ik zou het pas weten als ze me vergaf dat ik hier rondjes liep te draaien in Frankrijk. Ik zou haar meenemen naar Frankrijk, bij haar te rade gaan als ik even niet wist welke kant het op moest. Ik hoorde het haar al zeggen: ‘Links, rechts of terug, om ’t even, jongen, zolang je maar de juiste weg gaat en geen gekke dingen doet.’

En kijk, meteen stuit ik weer op iets van een pad. Dit hield ik aan – meer een hobbelig spoor eigenlijk, gevormd door afdrukken van paardenhoeven in beide richtingen. De hoop leefde op. Als het even kon, wilde ik die avond nog bij oom Gilt zijn. 

Afdrukken in lemige grond waren het, van stappen Joost mag weten hoe lang geleden al gezet, maar in wind en zon gebakken als aardewerk. Ik weet nog dat ik overmoedig, ja bijna vrolijk werd van deze vondst en bij mezelf dacht: Paarden? Zijn er dan levende wezens op de wereld? Het liefst was ik gestopt, het begon al te schemeren en ik was de uitputting nabij. Toch zette ik door, in de hoop nog een hoeve te vinden waar ik om koffie en brood zou vragen, inlichtingen kon inwinnen over waar ik was, zodat ik me met een geruster hart op één oor kon leggen.

Stoppen of doorgaan, het leek er nog weinig toe te doen. Alsof het niet langer míjn keuze was en een ander daarover allang had beslist. Alsof ik die ander toen al toebehoorde. 

Op een open plek tussen de struiken wierp ik mijn plunje af en ging liggen, stopte me zo goed en kwaad als het ging toe met mijn jekker en sliep – onvast. Steeds werd ik wakker van de ongelijke grond. Dan schoot oom Gilt me te binnen. Zelfs het vooruitzicht hém terug te zien kon me niet langer opbeuren. 

Eén keer schrok ik op, meende iets te horen vlakbij, maar het bleef stil. Vanaf dat moment lag ik enkel nog op mijn rug, de ogen open, te luisteren naar wroetende zwijnen, hongerige wolven, naar de oerossen en diplodocussen uit de schoolboekjes – geluiden waarvan ik de bron tot monsterlijke proporties uitvergrootte, ongeveer zoals een mens zijn daden altijd weer met redenen omkleedt, hoe weinig gefundeerd die soms ook zijn. 

Dan begon ik, uit verweer tegen deze onterende gedachte, de film van de dag weer af te draaien, van al wat ik gezien en gedacht had, een storm aan indrukken waarbij vergeleken de nacht stil en schoongeveegd leek; een leeg bewustzijn waar enkel wat sterren waren gebleven, die in de donkere totaliteit onwaarschijnlijk groot en koud leken en hard als karbonkels. Het kwam me in mijn vertroebelde toestand tamelijk onzinnig voor. 

3