Harald Merckelbach

De leugenmachine

Over fantasten, patiënten en echte boeven

==

Uitgeverij Contact

© 2011 Harald Merckelbach

Omslagontwerp Herman van Bostelen

==

isbn 978 90 254 3712 1 / nur 320, 770

==

www.uitgeverijcontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Voor papa & Bittie

1
Vreemde zaak

Zomaar een dorp in het zuiden van Brabant. De veertigjarige Jules K. zet zijn oude Volkswagen Passat stil voor een kruising. Hij verleent voorrang aan een fietser die van rechts komt. Nadat de fietser de kruising is overgestoken, trekt K. langzaam op en neemt de bocht naar links. Te ruim. De Passat komt in de rechter goot en rijdt de fietser aan. Die maakt een smak op het trottoir, blijft een paar tellen liggen en staat dan op. Hij heeft een hoofdwond waar het bloed uit gutst. De fietser begint te foeteren: dat het opzet was en dat K. het op hem heeft gemunt. Hij wil K. te lijf gaan. Omstanders bemoeien zich ermee. Even later arriveren politie en ambulance. K. wordt aangehouden en meegenomen naar het politiebureau. De officier van justitie zal hem later poging tot doodslag ten laste leggen. Een belangrijke overweging daarbij is dat de fietser niet zomaar een willekeurige passant was: hij is de ex-buurman van K. en de twee hebben jaren geleden ruzie gehad.

De zaak van K. is opmerkelijk. Waarom? K. zelf zegt dat hij een kortdurende epileptische aanval – in jargon een absence – had toen hij zijn oude buurman aanreed. Nu beweren wel meer verdachten dat ze hun delict begingen in een toestand van verwardheid. En dat ze er daarom helemaal niets aan konden doen. Maar bij K. lag het toch anders. In zijn geval stond vast dat hij regelmatig last had van zijn epilepsie. Hij slikte er medicijnen tegen, maar die hielpen lang niet altijd.1

==

==

Kan geen toeval zijn

==

Bij K. botst de juridische met de psychologische werkelijkheid. Dat maakt zijn zaak interessant. Het kan geen toeval zijn dat K. een oude buurman met wie hij ruzie had aanreed. Dat is het juridische scenario dat de politie en de officier van justitie voor ogen staat. K. en zijn advocaat zien het anders: K. had vlak voor het ongeluk een milde, epileptische aanval en zodoende kon hij zijn gedrag op dat moment niet langer sturen. Achteraf wist hij niet meer wat er was gebeurd, want de aanval veroorzaakte een bewustzijnsafname. Dan doe je dingen – autorijden bijvoorbeeld – op de automatische piloot. En soms gaat dat fout. Doodslag veronderstelt bewuste opzet. Maar die was er hier niet. Dat is het psychologische scenario van K. en zijn advocaat.

Mensen die aan een universiteit werken, besteden een flink deel van hun tijd aan onderzoek en onderwijs. Bij mij is dat niet anders. Samen met mijn collega’s van de afdeling Forensische Psychologie verricht ik wetenschappelijk onderzoek. Dat gaat bijvoorbeeld over wat getuigen zich later nog kunnen herinneren als ze veel alcohol hebben gedronken. Zo’n situatie kun je in een psychologisch laboratorium nabootsen en dat doen mijn collega’s en ik dan ook. Of het gaat over de leugendetector en wanneer het apparaat wel en wanneer het niet werkt. En over hoe je mensen valse herinneringen kunt aanpraten en waaraan je zulke herinneringen kunt herkennen. Ook dat zijn vraagstukken die je kunt bestuderen in het psychologisch laboratorium. Over dat onderzoek schrijven we technische stukken. Ze vormen – samen met al die andere vakartikelen – de grondstof voor wat we onze studenten vertellen als we hen wegwijs proberen te maken in de forensische psychologie.

Dat speelt zich af binnen de veilige muren van het universiteitsgebouw. Maar we treden regelmatig naar buiten. Dat gebeurt zodra een advocaat, officier van justitie of rechtbank ons – als psychologen – vraagt om een oordeel te geven over een zaak. Dat soort zaken gaat altijd over verdachten en getuigen. Als men ons oordeel vraagt, is er iets met hen aan de hand. Soms is een zaak zo leerzaam dat zij het verdient om op papier te worden gezet. K. is daarvan een voorbeeld.

==

==

Klein wereldwonder

==

Een goede gevalsbeschrijving van de zaak van K. zou beide scenario’s onder de loep moeten nemen. Ze zou moeten gaan over toevalligheden en hoe accuraat juristen en politiemensen zijn in het herkennen ervan. De psychologie heeft daar interessante dingen over te zeggen. Het komt erop neer dat mensen, ook juristen en rechercheurs, onderschatten hoe gewoon toeval is. Neem dit experiment: aan proefpersonen wordt de vraag voorgelegd hoe groot zij de kans achten dat in een autobus met 23 passagiers ten minste twee willekeurige mensen op dezelfde dag jarig zijn. De meeste proefpersonen achten die kans uitermate gering. Ze komen met schattingen als: 1 op de 365 oftewel een kans die ver onder de 1% blijft. In werkelijkheid is de kans heel behoorlijk, namelijk 51%. Dat heeft ermee te maken dat in een groep van 23 mensen (23 x 22)/2 = 253 paren kunnen worden gevormd.2

De neiging om toevalligheden te onderschatten, en als ze zich voordoen er een diepere betekenis achter te zoeken, verklaart waarom veel mensen iets zien in astrologie. Astrologen doen veel uitspraken: deze week heeft u een financiële meevaller, een oude vriend gaat u teleurstellen, u krijgt op uw werk eindelijk de complimenten die u verdient enzovoort. Een paar voorspellingen zullen altijd wel voor een aantal mensen uitkomen. Zulke voltreffers maken indruk. Zo veel indruk dat bijvoorbeeld de werknemers van het Nederlandse detacheringsbedrijf VOC Maatwerk verplicht zijn om tijdens de halfjaarlijkse functioneringsgesprekken hun horoscoop te laten trekken. ‘Vaak klopte de horoscoop of maakte hij iets duidelijk,’ zegt de baas van het bedrijf. Het zal best. Maar je kunt hem toch een gebrekkig inzicht verwijten in wat toeval is.3

Stom toeval bestaat. Ferdi E. ontvoerde Gerrit Jan Heijn in 1987, toen de Ahold-topman op weg was naar zijn tandarts. In de zomer van 2009 had Ferdi E. al weer enige tijd zijn straf erop zitten. Hij fietste naar, jawel, de tandarts, maar werd bij het oversteken van een kruising gegrepen door een graafmachine. Ferdi E. overleefde het niet. Is hier meer aan de hand? Allerlei bloggers stelden zich die vraag en beantwoordden hem even zo vaak door buitenissige complottheorieën het world wide web in te slingeren.

Nog een voorbeeld van moeilijk te begrijpen toeval. Het Belgische Maasdorp Kotem telt maar een paar straten. Toch is het de geboortegrond van twee meervoudige moordenaars: de achtendertigjarige tekenleraar Ronald J., die vier moorden en een aantal verkrachtingen bekende, en de drieënvijftigjarige wapenfreak Jean H., die zijn zoon en een politieman doodschoot. ‘We zoeken en zoeken maar naar verklaringen,’ zei de wethouder van Kotem over zijn beruchte dorpsgenoten.4

De Britse psycholoog Richard Wiseman geeft een voorbeeld van toeval in een heel andere categorie. Het gaat om drie Britten die elkaar tegenkwamen tijdens een treinreis in een uithoek van Peru. Ze stelden zich aan elkaar voor: de ene heette Bingham, de andere Powell en de derde Bingham-Powell.5 Dat passanten die elkaar tegenkomen altijd wel iets gemeenschappelijk hebben, noemt Wiseman het kleine wereldwonder. Op dezelfde dag jarig zijn als een andere buspassagier is zo’n wonder. Van dezelfde soort is het kleine wereldwonder dat zich voordoet als we op een feest aan de praat raken met een onbekende en er dan achter komen dat we een gemeenschappelijke kennis hebben. Wiseman vond dat 70% van de mensen het verschijnsel kent en 20% zegt zelfs dat het hun regelmatig overkomt. Ooit in hetzelfde dorp of in dezelfde straat hebben gewoond, is ook zo’n klein wereldwonder. Een gevalsbeschrijving van K. zou daarom over kansen moeten gaan. Als je in het Brabantse dorp waar je woont per ongeluk iemand aanrijdt, hoe groot is dan de kans dat die persoon je ex-buurman is met wie je ooit ruzie had?

Om je een mening te vormen over het geval K. moet je ook op andere dingen afgaan. Bijvoorbeeld wat getuigen te melden hebben over het ongeval. Zo vertelt een getuige van de aanrijding dit aan de politie:

==

Ik zag dat die Volkswagen Passat kalm links afsloeg en met onverminderde snelheid, hoogstens 30 km/u (meer kan niet, want hij was net opgetrokken uit stilstand), in de richting van de Dorpsstraat reed. Ik zag dat de Passat de bocht veel te ruim nam. Ik zag dat hij rechtstreeks op de fietser af reed. Ik heb de auto niet horen accelereren of tijdens de aanrijding horen remmen. Nadat de fietser tegen de grond was gesmakt, stond hij op. Ik hoorde hem schelden tegen de bestuurder van de auto, die inmiddels naast zijn auto stond. Ik hoorde dat hij onder andere schold: ‘Dat is nu al de tweede keer. Waarom moet je mij hebben?’ Ik hoorde dat de bestuurder van die auto antwoordde: ‘Ik heb een epileptische aanval gehad.’ Ik zag dat de fietser hevig bloedde aan zijn achterhoofd. Ik zag dat de fietser in de richting van de bestuurder wilde lopen. Ik zag dat hij zeer boos was. Ik zag dat de bestuurder heel angstig keek.

==

==

Hoge Raad

==

Blijkbaar maakte K. op anderen niet de indruk van iemand die voldaan vaststelt dat zijn plan aardig is gelukt. De getuigenverklaring doet eerder vermoeden dat de fietser een onbedoeld slachtoffer was, ofschoon hij daar zelf anders over dacht.

Aan de hand van het geval K. kun je illustreren dat slachtoffers, politiemensen en officieren van justitie ertoe neigen om achter toevalligheden diepere motieven te zoeken. Maar wanneer je als wetenschapper zijn zaak als gevalsbeschrijving optekent, kun je deze boodschap enkel overtuigend brengen als je omstandig citeert uit het dossier van K. Je zou stil moeten staan bij K.’s epilepsie, over hoe groot het Brabantse dorp is waar hij woont, over de aard van het ongeval en over de getuigen die het zagen gebeuren. Sommige juristen maken bezwaar tegen zulke details. Een van hen, een raadsheer in de Hoge Raad der Nederlanden en dus niet de minste in zijn vak, zei over de gevalsbeschrijvingen van de rechtspsycholoog Willem Albert Wagenaar en zijn collega’s: ‘Ten slotte heeft het vrijelijk citeren uit dossiers, en soms zelfs uit medische rapporten, bij mij ook vragen opgeroepen omtrent de privacy van betrokkenen. Maar dat zal wel gezeur zijn van een jurist die het groter belang dat de auteurs dienen niet op waarde weet te schatten.’6

Het is waar: Wagenaar en collega’s spreken in hun gevalsbeschrijvingen over allerlei intieme details. Dat doen zij bijvoorbeeld als zij het hebben over de zaak die vanaf 1993 landelijke bekendheid kreeg als de Eper incestaffaire. Daarin beweerde het slachtoffer onder meer dat zij in 1985 door seksueel misbruik zwanger raakte van een tweeling. Die zou tijdens een rituele seance illegaal zijn geaborteerd. Verwijzend naar feiten uit het medische dossier van het slachtoffer laten de auteurs zien dat het verhaal over de zwangerschap kant noch wal raakt. Als de auteurs hun betoog niet met zulke intieme details hadden geschraagd, zou het harde oordeel dat zij over het slachtoffer vellen een ongefundeerde indruk hebben gemaakt.

Maar dan nog: heeft de jurist van de Hoge Raad niet een punt als hij zegt dat privacy-overwegingen prevaleren boven argumentatieve slagkracht? En dat daarom de gevalsbeschrijving van Wagenaar en collega’s ‘niet door de beugel kan’? Nou nee. De opmerkingen van deze rechtsgeleerde getuigen eerder van kortzichtigheid dan van – zoals hij zelf vermoedt – zeurderigheid. K. kan opnieuw als illustratie dienen. Toen het tot een rechtszaak tegen hem kwam, waren de zittingen van de rechtbank openbaar. Het hele dorp, maar ook de verzamelde pers, nam kennis van de getuigenverklaringen, van K.’s medische voorgeschiedenis, van de moeizame relatie met zijn vriendin en van allerlei andere details. Deze openbaarheid dient een doel: ze moet duidelijk maken dat rechtspraak er is ten dienste van de samenleving. In een interview bracht oud-minister van Justitie Frits Korthals Altes dit principe ooit treffend onder woorden: ‘Dus het recht moet niet alleen ten uitvoer worden gelegd, dat moet ook zichtbaar gebeuren. Anders wordt het rechtsgevoel niet bevredigd.’7 Als zulke openbaarheid aan het publiek toekomt, waarom zou je haar dan ontzeggen aan Wagenaar en collega’s die iets belangrijks te melden hebben over een bepaald type probleem dat zich kan voordoen in de rechtszaal? Of aan de auteur die een gevalsbeschrijving van K. op papier wil zetten?

==

==

Hierna

==

Op verzoek van de rechtbank boog ik me samen met mijn collega’s over de zaak van K. We namen allerlei tests bij hem af. Daaruit bleek dat K. niet de neiging had om zijn epilepsie aan te dikken of om het als excuus voor wangedrag te gebruiken. Wat zou K. ervan vinden als wij een geanonimiseerd verslag over zijn epilepsie zouden schrijven voor een vaktijdschrift? Dat vroegen we aan K. en wij legden hem omstandig uit dat het belangrijk is om het samengaan van ongevallen en epilepsie goed te documenteren. Want als er eenmaal meerdere van zulke gevallen in de literatuur zijn te vinden, kunnen daaruit lessen worden getrokken. Zou K. zijn toestemming daarvoor geven? K. weigerde. Hij stak een lang verhaal af over ambtenaren die met moderne apparatuur zijn gangen konden nagaan. Ze zouden vast ook wel de gevalsbeschrijving kunnen opsporen. Dan zouden ze die tegen hem gaan gebruiken en hem voorgoed opsluiten.

Wat zou een toestemming van K. waard zijn geweest? Zou hij het hebben begrepen toen de politie hem op zijn zwijgrecht wees? Of toen de rechter hem tijdens de rechtszitting maande om oplettend te zijn? Ook allemaal vragen voor een gevalsbeschrijving.

De hoofdstukken die volgen gaan over patiënten zoals K., maar ook over gezonde verdachten die doen alsof ze een soort K. zijn. En psychologische experts die over beide categorieën moeten oordelen. Het zijn bijna altijd gevallen die zich ophouden in het grensvlak tussen de psychologie en het recht. Sommige ontlenen we aan de vakliteratuur, maar de meeste zijn gebaseerd op de eigen ervaring en waarneming als getuige-deskundige. De hoofdstukken gaan over verdachten die – net als K. – ziek en verward zijn, maar door de politie als zware jongens worden behandeld. Zulke verdachten worden geacht heel wel in staat te zijn om verslag te doen van hun handel en wandel. Hoe anders ligt dat voor gezonde verdachten die doen alsof ze patiënt zijn. Het justitiële apparaat maakt er een gewoonte van om zulke simulanten nu juist heel serieus te nemen als ze zeggen dat ze lijden aan allerlei rococo-aandoeningen. De gevalsbeschrijvingen in dit boek illustreren die merkwaardige paradox. Ze gaan ook over mensen met te veel fantasie en hoe moeilijk het is om hun verzinsels te ontmaskeren. Dat heeft te maken met onze neiging om voorrang te geven aan de intuïtie die zegt dat je mensen met een goed verhaal kunt vertrouwen, zeker als hun verhaal ook nog eens zielig is.

De gevalsbeschrijvingen in dit boek lenen zich om kleinere kwesties aan de orde te stellen: hoe goed zijn dokters en politiemensen in het ontmaskeren van simulanten? Kunnen leugenaars gaan geloven in hun eigen verzinsels en waarom geeft iemand met een hersenbeschadiging antwoord op vragen die hij niet snapt? Het zijn vragen die in filosofisch opzicht misschien armoedig zijn, maar dat maakt ze niet minder interessant. Om Ludwig Wittgenstein te parafraseren: je kunt een heel psychologieboek schrijven dat alleen maar gaat over merkwaardige gevallen zoals dat van K.

Wie zich buigt over vreemde gevallen met juridische uitlopers, komt ook in de verleiding om Grote Vragen op te werpen: zijn zieke mensen verantwoordelijk voor hun daden? Zijn psychopaten toerekeningsvatbaar? Hebben mensen een vrije wil? Dat soort kwesties. Veel neurowetenschappers beweren dat ze een sluitend antwoord op deze vragen hebben. Volgens hen hebben mensen – of ze nu ziek in het hoofd zijn of niet – geen bewuste controle over hun gedrag. We geloven weliswaar dat we eerst plannen maken en dan, via onze hersenen, daaraan uitvoering geven. Maar het is andersom, zeggen de neurowetenschappers: eerst zet ons brein als een blinde machine gedrag in gang en dan verzinnen we daar achteraf allerlei verhalen bij. Wat ons gebrek aan wilsvrijheid betreft, doen we niet onder voor patiënten die tijdens een epileptische aanval een ongeluk veroorzaken. Er bestaat simpelweg geen vrije wil. Deze opvatting is schatplichtig aan L’Homme Machine van de verlichtingsfilosoof Julien de La Mettrie (1709-1751). De La Mettrie en zijn moderne aanhangers zouden het moeilijk hebben met menig geval dat hierna wordt beschreven. Want wat laten simulanten en beroepsleugenaars zien? Dat is toch dat ze de machinerie vaak zo goed kunnen bespelen, dat ze als zieke verdachte of meelijkwekkend slachtoffer de rechtszaal verlaten.

2
Vloek van de psychodynamiek

De wereldliteratuur wordt bevolkt door epileptische patiënten die vreselijke dingen doen. Shakespeare beschrijft hoe Othello zijn vrouw Desdemona vermoordt. Othello denkt dat zijn vrouw vreemdgaat en hij is daarover woedend. Toch is het verhaal over deze moord ingewikkelder. ‘And yet I fear you; for you’re fatal then. When your eyes roll so’, zegt Desdemona. Othello doodt haar terwijl hij in een epileptische schemertoestand verkeert.1

Nog ingewikkelder is het verhaal van de epilepticus Smerdyakov – de stinker – in Dostojevski’s De gebroeders Karamazov. Hij doodt zijn vader en gebruikt zijn aandoening als alibi. In de nacht van de moord had hij een aanval gekregen en was daarna in een diepe slaap gevallen. Hij kon daarom niet de dader zijn. Iemand anders – zijn halfbroer Dimitri – moest het hebben gedaan. Dat is wat Smerdyakov aan anderen vertelt.

Sigmund Freud roemde De gebroeders Karamazov als de beste roman ooit en doorzag, dacht hij, wat de epilepsie van Smerdyakov zei over Dostojevski. Dostojevski zelf leed ook aan epilepsie. Maar was het wel echte epilepsie? vroeg Freud zich af. Of was het een neurose die zich vermomt als epilepsie? De figuur van Smerdyakov liet zien dat Dostojevski heel goed snapte wat een gefingeerde aanval was. Epileptici, aldus Freud, hebben een gedegenereerd brein, maar Dostojevski is een genie. Daarom moet diens epilepsie wel van het geveinsde type zijn, het type dat neurotische mensen gebruiken als excuus om zich te onttrekken aan allerlei verplichtingen. In de vele vakartikelen die volgden over Dostojevski en zijn epilepsie zou dat een nog vaak terugkerend thema worden: epilepsie als excuus.2

De Britse neuroloog Sallie Baxendale analyseerde 62 speelfilms die tussen 1929 en 2003 in première gingen en waarin epileptici voorkomen. Wie haar verslag leest, komt tot de conclusie dat er sinds de dagen van Dostojevski en Freud weinig is veranderd in hoe epilepsie wordt geportretteerd. In Hollywood gaan epilepsie en geweld vaak samen. Dat kan – nog steeds in Hollywood – twee vormen aannemen: ofwel de epileptische patiënt verliest tijdens een aanval zijn controle en wordt agressief, zoals bij Othello het geval was. Of de crimineel veinst zo’n aanval bij wijze van alibi of excuus, zoals Smerdyakov deed. De Hollywoodversie van epilepsie – patiënten of simulanten, het maakt niet uit, ze zijn gewelddadig – zal een stempel drukken op hoe het publiek de aandoening ziet.3

==

==

Statistieken

==

Hollywood-stereotypen sijpelen door naar de rechtszaal en vanaf daar wordt het riskant. Omdat dan het risico bestaat dat verdachten ermee aan de haal gaan en een aandoening etaleren die ze niet hebben. Dat toneelspel kan op politiemensen en juristen een authentieke indruk maken, juist omdat het appelleert aan wat in Hollywoodfilms valt te zien. En het andere risico bestaat ook: de epileptische verdachte krijgt een geweldspotentieel toegedicht dat hij simpelweg niet heeft. Daarom zijn wetenschappers belangrijk. Zij kunnen politiemensen en juristen informeren over wat wel en wat niet plausibel is in het geval dat de verdachte bijvoorbeeld epilepsie heeft. Hier ligt ook de waarde van gevalsbeschrijvingen. Neem K., de verdachte die in het vorige hoofdstuk ter sprake kwam. K. werd uiteindelijk vrijgesproken door de rechtbank. De rechters lieten zich overtuigen door de rapporten van mijn collega’s en mij: de aanrijding was niet een poging tot doodslag op de oude buurman, maar het onfortuinlijke neveneffect van een epileptische aanval. De actieradius van zo’n rechterlijke uitspraak blijft echter beperkt tot een kleine kring van juristen en deskundigen. Een dik jaar later deed zich in een ander deel van Nederland het akelige geval voor van een taxichauffeur die met haar voertuig dwars over een rotonde reed. Daarbij vielen doden. De chauffeur werd grove roekeloosheid verweten. Maar ze leed ook aan epilepsie. Maakte dat haar minder verantwoordelijk voor het drama? De rechtbank boog zich over dit geval, maar ook journalisten en krantenlezers hield het bezig. Het waren wel andere juristen, journalisten en krantenlezers dan in het geval van K. Hun oordeelsvorming had daarom kunnen profiteren van een goede uiteenzetting over het geval K.

Een goede gevalsbeschrijving over K. zou de Hollywood-stereotypen afzetten tegen harde statistieken. Dat soort statistieken bestaat en laat zien dat de samenhang tussen epilepsie en crimineel gedrag triviaal is. Zo werd in Brits onderzoek gekeken naar alle strafrechtelijke oordelen tussen 1975 en 2001 in Engeland en Wales. Het gaat dan om een dikke 50 000 zaken per jaar. Hoe vaak kwamen rechters tot de conclusie dat verdachten het delict weliswaar hadden begaan, maar er niet voor gestraft konden worden omdat ze te ziek in hun hoofd waren? Dat is wat de onderzoekers turfden. Er bleken over de gehele periode van 25 jaar 179 van dat soort gevallen te zijn. Vervolgens keken de onderzoekers hoe vaak het daarbij om epilepsie ging: in 14 van de 179 gevallen – zeg 7% – waren de rechters tot hun oordeel gekomen omdat de verdachte mogelijk een epileptische aanval had gehad ten tijde van het delict.4

Geweld tijdens een epileptische aanval is een zeldzaamheid. Is K. daarom een soort Smerdyakov, die zijn epilepsie misbruikt als excuus voor wangedrag? Zoals gezegd vonden wij daar in ons onderzoek van K. geen enkele aanwijzing voor. Het zou in een gevalsbeschrijving aan de orde moeten komen. En dan is er die andere, misschien nog wel belangrijkere vervolgvraag: slachtoffer en politie namen voetstoots aan dat de aanrijding een daad van agressie was. Maar kan het ook een ‘gewoon’ verkeersongeval zijn? Het is één ding om te zeggen dat K. tijdens een aanval agressief werd en toen zijn ex-buurman aanreed. Het is iets heel anders – en waarschijnlijker – om ervan uit te gaan dat K. tijdens een aanval de macht over het stuur verloor en per toeval zijn ex-buurman aanreed. Dat automobilisten tijdens het rijden een epileptische aanval krijgen is – opnieuw – een zeldzaamheid. Maar het bestaat wél en komt vaker voor dan de epileptische aanval die uitmondt in een agressief delict. Eén op de 10 000 ongevallen heeft zo’n soort achtergrond en meestal gaat het dan niet om frontale botsingen, maar om bochten die te ruim worden genomen en voertuigen die in de berm belanden.5

De Engelse onderzoekers keken ook naar de kenmerken van epilepsiepatiënten die terechtkomen in het juridische circuit. Het is een duidelijk herkenbare groep. Ze hebben in de regel een laag IQ. Ze hebben niet alleen last van epilepsie, maar vaak ook van wanen. Ze hebben meestal op jongere leeftijd een hersenbeschadiging opgelopen. Ze vergeten nogal eens hun medicijnen te nemen en ze drinken vaak te veel alcohol. K. past, zo zou een gevalsbeschrijving uitleggen, perfect in dit plaatje. K. onderging een intelligentietest en daaruit bleek dat hij een IQ had van rond de 70. Hij was dus zwakbegaafd. Vijftien jaar eerder was K. – o ironie – als voetganger aangereden door een auto. Hieraan had hij een schedelbasisfractuur en een verbrijzeld rechter onderbeen overgehouden. Een jaar na het ongeval kreeg K. last van epileptische aanvallen. De aanvallen waren zo hevig dat hij in een gespecialiseerd ziekenhuis moest worden opgenomen. Daar bekeken de dokters of de aanvallen met medicijnen waren te onderdrukken. K. verliet de instelling met medicijnen, maar die konden lang niet altijd voorkomen dat er toch aanvallen optraden. Wat daarbij ook een rol speelde, was dat K. soms vergat zijn medicijnen in te nemen. Dat gebeurde vooral als hij het druk had. Druk had K. het ook op de dag dat hij zijn oude buurman aanreed. K. was op dat moment bezig met een verhuizing. Het was een hectische dag en het is heel wel mogelijk dat hij zijn medicijnen vergat, zegt zijn toenmalige vriendin.

Nadat K. eenmaal last had gekregen van epileptische aanvallen, waren er andere symptomen gekomen. Bij tijd en wijle hoorde hij stemmen die er niet waren. Of dan dacht hij zeker te weten dat de buren iets in hun schild voerden. Dat was trouwens waarom K. ooit ruzie kreeg met de fietser die hij aanreed. Hij had zijn ex-buurman ervan beschuldigd een brief uit zijn huis te hebben gestolen. Het speelde zich allemaal alweer jaren geleden af. Hoe dan ook, vanwege zijn stemmen en zijn paranoia was K. zo’n vijf keer opgenomen in een psychiatrische inrichting. De zesde opname had een andere achtergrond: inmiddels dronk K. zo stevig dat hij aan de alcohol verslaafd was geraakt. De laatste opname was dan ook om te ontnuchteren. Sindsdien dronk K. alleen nog maar incidenteel. Dat is wat hij zelf beweerde.

==

==

Naar de tuchtrechter

==

Een goede gevalsbeschrijving van K. zou over al deze facetten moeten gaan. Maar sommige dokters zijn er faliekant tegen als zulke beschrijvingen worden gepubliceerd. Want lezers zouden K. en zijn ex-buurman kunnen herkennen, zeker als de gevalsbeschrijving ook uitweidt over het dorp waar verdachte en slachtoffer wonen. Deze dokters achten het in strijd met de beroepsregels. Die dicteren immers dat artsen en psychologen een geheimhoudingsplicht hebben. De geheimhouding geldt voor alle persoonlijke informatie over patiënten. Als een arts of psycholoog deze informatie publiceert in de vorm van een gevalsbeschrijving, en de patiënt waarover het gaat is op enigerlei wijze herkenbaar, overtreedt de hulpverlener daarmee een belangrijke regel. Dan kan – en moet misschien ook wel – deze arts of psycholoog voor de tuchtrechter worden gesleept. De huisethicus van het gezaghebbende Nederlands Instituut van Psychologen zegt het zo: ‘ik vind dat de privacy niet mag wijken, ook niet die van dode mensen.’6

Het standpunt van deze ethicus oogt – zoals altijd het geval is bij dit specialisme – reuze sympathiek. Je kunt bovendien allerlei casuïstiek verzinnen waarin de redelijkheid ervan op glansrijke wijze schittert. Jansen consulteert bijvoorbeeld zijn huisarts vanwege aambeien. Het zou niet goed zijn als hij een paar weken later in het Geneeskundig Tijdschrift een artikel over zichzelf kan lezen. Voilà.

Stel dat het om een ander probleem gaat. Neem de nu zevenenveertigjarige Jansen, die jaren geleden een ernstig auto-ongeluk meemaakte. Daarbij liep hij nogal wat gezichtsverwondingen op en raakte zijn rechter oog zo beschadigd dat het chirurgisch moest worden verwijderd. Een ander gevolg was dat hij na het ongeluk helemaal niets meer kon ruiken. Het eten smaakte voortaan flauw, hij kon geen benzine meer ruiken, en de sensatie van een bloemengeur had hij niet langer. Het verlies van reukzin na een ernstig ongeval is niet ongewoon. Het overkomt zo’n 30% van de slachtoffers die een hersenbeschadiging oplopen door een ongeval. In sommige gevallen komt de reukzin binnen een paar maanden terug. In andere gevallen is de reukzin definitief verloren gegaan. Jansen behoort – zeggen zijn dokters – tragisch genoeg tot de tweede categorie.

Maar dan gebeurt er iets opmerkelijks: tijdens een zomerse dag, negen jaar na het ongeval, is Jansen buiten aan het wandelen. Plotseling ruikt hij de geur van vers gemaaid gras. Jansen kan het niet geloven en meldt zich bij een gespecialiseerde arts. Die geeft Jansen een uitgebreide reuktest en dan blijkt inderdaad dat de patiënt weer kan ruiken. De arts besluit er een artikel over te schrijven. Schendt hij daarmee de vertrouwelijkheid? In zekere zin wel: met zijn glazen oog en defecte reukzin is Jansen – zelfs als je hem aanduidt als de zevenenveertigjarige J. – makkelijk herkenbaar. Althans voor buren, familieleden, en vage kennissen van J. die er een voyeuristisch genoegen in scheppen om zich vergaand te verdiepen in de medische vakliteratuur. En toch: een gevalsbeschrijving is hier dringend gewenst. Zij kan een onjuiste opvatting onder vakgenoten corrigeren. Het is de opvatting dat herstel van de reukzin na een hersentrauma zich binnen een paar maanden moet aandienen of anders is dit zintuig definitief verloren. Op deze wijze worden patiënten die het betreft ook voorgelicht. Het geval van Jansen laat zien dat deze vuistregel uitzonderingen kent.7 Als de arts daarover een artikel schrijft, doet hij dat niet in de eerste plaats als hulpverlener, maar als wetenschapper. Hij beoogt met zijn gevalsbeschrijving een bijdrage te leveren aan de groei van kennis. Daarom heeft de tuchtrechter daar niets over te zeggen. Wetenschap moet kunnen gedijen zonder dat tuchtrechters, juristen in de Hoge Raad of beroepsethici barrières gaan opwerpen.

==

==

Weinig aanzien

==

De geneeskunde en de psychologie van rond de vorige eeuwwisseling staan bol van de gevalsbeschrijving. We hebben er veel aan te danken. Als we tegenwoordig praten over het syndroom van Korsakov of de ziekte van Parkinson, verwijzen we naar aandoeningen die voor het eerst werden getypeerd aan de hand van gevalsbeschrijvingen. In zijn Ontregelde geesten schetst de Groningse hoogleraar Douwe Draaisma hoe Korsakov, Parkinson en andere naamgevers hun aandoeningen ontdekten.8 Over de Engelse arts Parkinson schrijft Draaisma dat hij een oudere man op een vreemde manier over straat zag lopen. Parkinson herkent het prototype van het later naar hem genoemde syndroom. Hij voert de observatie als een ultrakorte gevalsbeschrijving op in zijn ‘Essay on the Shaking Palsy’. Schrijven deed Parkinson niet alleen over zijn syndroom, maar ook over jicht, het tot leven wekken van schijndoden en een reeks van andere onderwerpen. Het zal goeddeels ’s avonds en ’s nachts zijn gebeurd, want overdag hield Parkinson praktijk in de dichtst bevolkte wijk van London.

De naamgevers die in Draaisma’s boek de revue passeren hebben een paar dingen met elkaar gemeen. Om te beginnen zagen de meesten grote aantallen patiënten. Draaisma vertelt bijvoorbeeld hoe Korsakovs spreekkamer tot tegen middernacht uitpuilde met patiënten die hem wensten te spreken. Die aantallen zullen hem en de andere naamgevers in staat hebben gesteld om bijzondere ziektebeelden tegen te komen en er regelmatigheden in te ontdekken. Wat ons bij het tweede punt brengt: Draaisma’s mannen hadden een scherp oog voor details. Het zal geen toeval zijn dat het vaak begenadigde tekenaars waren. Neem Clérambault, de man die zijn naam gaf aan het syndroom waarbij patiënten de ziekelijke overtuiging koesteren dat een belangrijk iemand verliefd op hen is. Voor Clérambault was het scherp kunnen zien van details zo belangrijk dat hij een einde aan zijn leven maakte toen zijn gezichtsvermogen vanwege toenemende staar achteruitging. Een derde punt is dat de Grote Naamgevers de sterke behoefte voelden om van de opmerkelijke patiënten die ze zagen, gevalsbeschrijvingen te maken. Draaisma legt uit dat hun voorliefde voor casuïstiek gepaard ging met een grote mate van betrokkenheid bij de patiënten die het aanging.

==

==

Bent u dokter?

==

Een hoofdstuk in Freuds Studien über Hysterie (1895) gaat over Katharina.9 Het begint ongeveer zo: om bij te komen van zijn drukke praktijk in Wenen houdt de jonge Freud vakantie in de bergen. Hij wil zijn neurotische patiënten even helemaal vergeten. Tijdens het wandelen besluit hij een maaltijd te nuttigen in een herberg. De herberg ligt op tamelijk grote hoogte. Omdat hij zo opgaat in de panoramische vergezichten, dringt het eerst niet tot hem door, maar dan hoort hij het duidelijk: ‘Bent u dokter?’ vraagt de serveerster, Katharina, aan hem. Vervolgens vertelt ze hoe ze gebukt gaat onder angstaanvallen en braakneigingen.

Al heel snel – en tot niet geringe verbazing van Katharina zelf – weet Freud de symptomen te herleiden tot haar oom, die Katharina ooit onzedelijk betastte toen zij nog heel klein was. Het geval interesseert hem omdat – zo schrijft Freud – hij zich al tijden lang had afgevraagd of neurotische symptomen ook boven de 2000 meter gedijen. Ja dus.

Het is vanwege dit type verhaal dat gevalsbeschrijvingen tegenwoordig een marginaal bestaan leiden in de serieuze psychologie. Er valt makkelijk in te zien waarom Freud en zijn leerlingen de gevalsbeschrijving een slechte reputatie hebben bezorgd: hun verhalen vertellen te weinig. Geeft de oom toe dat hij Katharina heeft betast? En stel dat het zo is, betekent het dan dat deze ervaring de oorzaak is van Katharina’s symptomen? Hoeveel meisjes zijn er die ooit door hun oom werden betast, maar die nooit last kregen van neurotische symptomen? Waren het wel neurotische symptomen? Of was Katharina zwanger? Freudianen gaan nooit in op zulke voor de hand liggende vragen.

Des te meer aandacht besteden Freudianen aan wat met een gewichtig woord psychodynamiek heet. Psychodynamiek gaat over de onzichtbare microkosmos van verdringing, impulsen, oedipale complexen en symbolische verschuivingen. En vooral over hoe dat allemaal in gang wordt gezet door overbezorgde moeders, zwijgende vaders en geile ooms. Freud volgde deze koers ook in zijn essay over Dostojevski. De schrijver, aldus Freud, had zo’n zwijgende vader en haatte hem. Vlak na de dood van de vader sloeg de haat om in schuldgevoelens. Dostojevski was bovendien bang voor zijn latente homoseksualiteit. Om al deze misère onder controle te houden kreeg Dostojevski pseudo-epileptische aanvallen. Maar hoe zeker is het dan dat Dostojevski’s vader een koude en gesloten man was? En dat de schrijver pas na zijn dood last kreeg van aanvallen? Freud zegt er niets over. Het interesseert hem geen zier. Om Karel van het Reve te parafraseren: het is onverschilligheid voor feiten gepaard aan overmatige belangstelling voor psychodynamiek die het handelsmerk vormen van de freudiaanse gevalsbeschrijving.10

==

==

Oorzaak en gevolg

==

Veel Amerikaanse psychologen beschouwen de hoogleraar Paul Meehl (1920-2003) als de meest toonaangevende geleerde in hun vak. Dat zal zeker met zijn veelzijdigheid te maken hebben. Meehl was bedreven in kansberekeningen, hij ontwikkelde tests, maar theoretiseerde ook over de genetische basis van schizofrenie. Hij was bovendien psychotherapeut en had – half en half om te provoceren – op zijn universiteitskamer een sofa staan. In een hoofdstuk getiteld ‘Waarom ik niet naar patiëntenbesprekingen ga’ geeft Meehl een vernietigende analyse van de freudiaanse psychodynamiek.11 Zijn betoog komt hierop neer. Een patiënt heeft een afwijking. Daarom heet hij patiënt. Hij heeft bijvoorbeeld epilepsie zoals K. en zoals Dostojevski. Of hij heeft zijn reukzin verloren zoals Jansen. Of hij leeft in de waan dat prinses Máxima verliefd op hem is, zoals patiënten met de ziekte van Clérambault. Of zij heeft last van angstaanvallen en braakneigingen zoals Katharina. Bij al deze patiënten zal er wel sprake zijn van een of andere eigenaardigheid in hun psychodynamiek. De een zal misschien een intense band met zijn moeder hebben gehad, de volgende zal jaloers zijn geweest op zijn tweelingzus, en weer een ander kreeg te maken met een zwijgende vader, perverse oom of zelfs beiden. Freudianen voeren zulke psychodynamiek op als oorzaak voor de problemen van de patiënt. Dat is – zo betoogt Meehl – nogal onnozel, omdat ook veel gezonde mensen een gecompliceerde verhouding hebben met hun moeder, zus, vader, broer of oom. Daarom: gevalsbeschrijvingen waarin een zware wissel wordt getrokken op psychodynamiek suggereren oorzaak-gevolgverbanden die nooit zijn waar te maken. Dat inzicht heeft ertoe geleid dat serieuze psychologen en psychiaters zulke gevalsbeschrijvingen niet langer in hun vaktijdschriften dulden.12

Waar ze wél opduiken is in de rechtszaal. In ons land komt het honderden keren per jaar voor dat een officier van justitie of een rechter wil weten of de verdachte een mentale afwijking heeft. Zo’n vraag speelt bijna altijd als het om een ernstig delict gaat. Of bij curieuze ongevallen zoals dat van K. Een psychiater of psycholoog krijgt dan de opdracht om zich over de zaak van de verdachte te buigen en er een pro justitia-rapport over te schrijven. Dat moet de juristen informeren over of de verdachte een patiënt is en hoe gevaarlijk hem dat maakt. Een dikke 200 keer per jaar is de zaak zo vreemd of complex, dat de verdachte langere tijd ter observatie wordt opgenomen in het Pieter Baan Centrum.

Pro justitia-rapporten zijn lijvige documenten, vooral als ze in het Pieter Baan Centrum zijn vervaardigd. Een rapport van 50 pagina’s of meer is geen uitzondering. Je kunt ze lezen als gevalsbeschrijvingen, maar dan wel ongepubliceerde gevalsbeschrijvingen die nooit aan het wetenschappelijk forum ter toetsing zijn voorgelegd. Meestal staan ze in de traditie van Freud. Dat zie je aan wat er bijna nooit in voorkomt en wat er bijna altijd in voorkomt. Wat zelden voorkomt is dat de rapporteur zijn gevalsbeschrijving plaatst tegen de achtergrond van statistieken en wetenschappelijke inzichten. Verwijzingen naar wetenschappelijke literatuur zoekt men tevergeefs in pro justitia-rapporten. Wat er veel in voorkomt zijn bespiegelingen over psychodynamiek en dat geldt andermaal bij uitstek voor de rapporten van het Pieter Baan Centrum. Waarom dat zo is, ligt voor de hand: terwijl Freud maar een halfuurtje had om met Katharina te praten en haar te observeren, hebben de experts van het Pieter Baan Centrum daarvoor weken de tijd. Zou dat niet moeten leiden tot kwalitatief betere beschouwingen over de psychodynamiek van de verdachte? Een belangrijke reden om vooral niet in die richting te denken werd door Paul Meehl steeds weer benadrukt. Als je maar lang genoeg naar iemand kijkt en met hem maar lang genoeg praat, kun je altijd wel dingen zien en horen die een afwijkende psychodynamiek suggereren. Zelfs als je gesprekspartner een monument van evenwichtigheid is. Onderzoek geeft Meehl gelijk: psychiaters en psychologen hebben de bijkans onbedwingbare neiging om ook betrekkelijk normaal gedrag vreemd te vinden.

Die vertekening in hun oordelen wordt wel overpathologiseren genoemd en ze krijgt meer kans om zich te manifesteren naarmate psychiaters en psychologen langer kunnen praten, vaker kunnen kijken en meer kunnen testen. Een fraaie demonstratie hiervan was in 2008 te zien in de BBC-documentaire How Mad Are You? In het programma voerden tien vrijwilligers een reeks van taken uit. Vijf van hen waren psychiatrische patiënt. De andere vijf waren in mentaal opzicht gezond, althans niet ongezonder dan andere mensen uit de doorsneebevolking. Ze moesten dieren verzorgen, elkaar op de foto zetten, een computerspel doen, een toespraak houden en zo meer. Hun prestaties werden beoordeeld door een psychiater, een psycholoog en een psychiatrisch verpleegkundige. De deskundigen mochten de kandidaten ook kort interviewen. Want hun opgave was dit: bepalen wie van de kandidaten een psychiatrische diagnose had en wie gezond was. De deskundigen zadelden twee van de vijf gezonde kandidaten op met een psychiatrische stoornis. ‘Dit was een lesje in nederigheid,’ zei een van de deskundigen en zo was het ook.13

==

==

Gevaarlijke paddenstoelen

==

In het voorjaar van 2007 kwam een zeventienjarige Franse scholiere op tragische wijze om het leven toen ze met haar schoolklas Amsterdam bezocht. Ze had eerst paddo’s gebruikt en sprong vervolgens van een brug af. Je zou wensen dat beleidsambtenaren een goede gevalsbeschrijving van dit tragisch incident hadden gemaakt om daarmee politici te informeren. Want voor menig lid van de Tweede Kamer bewees de chronologie van het geval dat paddo’s uitermate gevaarlijk zijn. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vond dat ook en vaardigde een paddoverbod uit. De gevalsbeschrijving had over deze post hoc, ergo propter hoc (na dit, daarom vanwege dit) redering moeten gaan. Het is waar, de scholiere had eerst paddo’s gegeten en daarna sprong ze van de brug. Maar het is ook waar dat bijna alle seriemoordenaars als kind melk hebben gedronken. Is melk daarom gevaarlijk?14 De gevalsbeschrijving had kunnen stilstaan bij wat we niet weten van de scholiere: onbekend is bijvoorbeeld hoeveel paddo’s ze had gegeten en wat de toxische waardes in haar bloed waren. De gevalsbeschrijving had kunnen ingaan op wat we wel weten: dat haar ouders gingen scheiden en dat ze daarover ontdaan was.

Een gevalsbeschrijving over de dood van de Franse scholiere had zeker moeten graven in de statistieken. Hoe gevaarlijk zijn paddo’s eigenlijk als je hun risico afzet tegen andere dingen, bijvoorbeeld paardrijden? De Britse farmacoloog David Nutt rekende ooit voor dat paardrijden gevaarlijker is dan ecstasy. Bij paardrijden lopen ruiters 1 per 350 keer dat ze opzadelen een letsel op. Bij ecstasy is het risico kleiner: 1 per 10 000 keer dat gebruikers het nemen, gaat het mis. Dat deze statistieken ons lang niet altijd helder voor de geest staan, houdt verband met hoe de media erover berichten: bijna elke fatale overdosis van ecstasy of paddo’s komt in de krant. Dat ligt anders voor bijvoorbeeld de categorie van fataal paracetamol gebruik: daar haalt slecht 1 op de 250 doden de krant. Er zijn, zo schrijft Nutt, ‘veel risicovolle activiteiten zoals base jumping, klimmen, bungee jumping, hang-gliding, motorrijden en de ermee samenhangende letsels en risico’s zijn gelijk aan of ernstiger dan die van veel illegale drugs.’15

==

==

The wise doctor knows the exceptions

==

Anders dan in de psychologie is de gevalsbeschrijving in de hedendaagse neurologie nog steeds prominent aanwezig. Neurologie gaat voor een belangrijk deel over hersenbeschadigingen en daarom ook over opvallende aandoeningen en vreemde uitzonderingen. Bij het in kaart brengen van zulke curiosa komen gevalsbeschrijvingen van pas. Ze dienen op de eerste plaats een educatief doel, want ze kunnen debutanten in het vak gevoelig maken voor onverwachte complicaties. Het is zoals de negentiende-eeuwse dokter Oliver Wendall Holmes schreef: ‘The young doctor knows the rules, but the wise doctor knows the exceptions.’16 Daarnaast dragen neurologische gevalsbeschrijvingen bij aan de accumulatie van kennis. Dat doen ze door het existentiebewijs voor een aandoening of uitzondering te leveren.

Alexander Luria (1902-1977) en Oliver Sacks (1933) gelden als de moderne kampioenen van de neurologische gevalsbeschrijving. Hun werk wordt wel aangeduid met de term romantische neurologie. En inderdaad, wie pakweg Luria’s boekje over geheugenwonder Sjerasjevsky ter hand neemt, heeft in eerste instantie de indruk dat het een Russische novelle is. We lezen over het beroep van Sjerasjevsky, over zijn vrouw en over zijn zoon. En over schijnbaar kleine voorvallen zoals die keer dat Sjerasjevsky een ijscoman vraagt of hij fruitijs verkoopt en dan een antwoord krijgt dat hem doet afzien van het ijs. Het voorval moet illustreren hoe het excellente geheugen van Sherashevsky stoelt op zijn diep gewortelde neiging om spraak aan andere sensaties, zoals geuren en beelden, te koppelen. In het jargon van psychologen heet dit fenomeen synesthesie. Het is de synesthesie die hem ertoe brengt om het antwoord van de ijscoman lelijk te vinden: het antwoord rook niet lekker en de beelden erbij waren evenmin leuk. De synesthesie maakt het aan de andere kant mogelijk dat Sjerasjevsky alles, hoe triviaal ook, onthoudt. Hij verzuipt in de rijkdom van zijn herinneringen en is daarom niet te benijden, schrijft Luria.17 Dat Luria zo uitvoerig in zijn beschrijvingen is, heeft een functie. De lezer moet kunnen begrijpen hoe de aandoening van de hoofdpersoon zijn alledaagse leven ontregelt. Ondertussen heeft de romantische neurologie van Luria weinig van doen met psychodynamiek. Het is de soepele beschrijving van biografische feiten en voorvallen die zijn boeken en die van Oliver Sacks een romaneske flair geeft. Maar als je even doorbladert, zie je de verwijzingen naar vakliteratuur al snel opduiken.

Goede gevalsbeschrijvingen zijn informatief. Vanwege hun ‘er-was-eens-een’-karakter illustreren ze een uitzonderlijk fenomeen. Als er eenmaal meerdere gevalsbeschrijvingen van zo’n fenomeen zijn verschenen, kan de wetenschap een begin maken met een taxonomie. Zo weten we inmiddels dat het verschijnsel van de valse bekentenis bestaat: sommige mensen bekennen een misdaad die ze nooit hebben begaan. Maar vanwege de gedetailleerde casuïstiek die we erop na kunnen slaan, weten we nu ook dat het verschijnsel verschillende varianten kent. Je hebt onschuldige verdachten die alleen maar bekennen omdat ze dolgraag beroemd willen worden. Maar je hebt ook onschuldige verdachten die echt gaan geloven dat ze een delict hebben gepleegd. Die tweede categorie bestaat voor een belangrijk deel uit verdachten die een blackout hadden en door de politie werden bijgepraat over wat er zou kunnen zijn gebeurd. Valse bekentenissen in de tweede categorie wijzen dus niet op een labiele verdachte, maar op een politieverhoorder die zijn boekje te buiten ging. De kwestie komt verderop nog uitvoerig ter sprake.

Waar het nu om gaat is dat een taxonomie helpt bij het interpreteren van nieuwe gevallen. De mate waarin zij daarbij helpt, hangt wel af van hoe rijk en omvangrijk de casuïstiek is waarop de taxonomie berust. Om maar weer terug te keren naar K.: een beschrijving van zijn geval, maar ook dat van de epileptische taxichauffeur en al die andere, bijna terloopse ongevallen waarin de aandoening een beslissende rol speelde, is handig. Want wie de details van deze zaken kent, raakt ervan doordrongen hoe nietszeggend het beroep op epilepsie in allerlei andere zaken is.