De beste manier om een man te vergeten is een andere man

en meer adviezen aan

Maise Njor van

Fay Weldon

Vertaald door Lammie Post-Oostenbrink

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Maise Njor, Fay Weldon

© 2010 Nederlandse vertaling Lammie Post-Oostenbrink

Oorspronkelijke titel Livet for let øvede

Oorspronkelijke uitgever Lindhart og Ringhof

Omslagontwerp Mariska Cock

ISBN 9789025437237

D/2010/0108/977

NUR 302

•••

www.uitgeverijcontact.nl

Van Fay Weldon verschenen bij Contact:

•••

Rhode Island Blues (2000)

Bulgari connectie (2002)

Auto da Fay (2003)

Niks om aan te trekken (2004)

Gestrikt (2005)

Misschien blijft ze wel (2006)

Wat vrouwen gelukkig maakt (2006)

Leven en liefdes van een duivelin (Pandora, 2006)

Saunageheimen (2008)

Dagboek van een stiefmoeder (2009)

Het huis aan Chalcot Crescent (2010)

11 maart

Onderwerp: Duivelin

•••

Beste Fay Weldon,

•••

Je Deense uitgever heeft mij je e-mailadres gegeven en ik hoop dat je het niet vervelend vindt dat ik contact met je opneem. We zijn vorige maand bij de uitgever aan elkaar voorgesteld, maar ik weet niet zeker of je je me nog kunt herinneren. Ik ben een Deense journaliste die graag een artikel voor mijn tijdschrift wil schrijven over de klassiekers die elke vrouw zou moeten lezen. In dat verband wil ik graag Leven en liefdes van een duivelin noemen – waarom is dat boek zo populair geworden, denk je? Was dat misschien omdat het boek vrouwen liet zien dat ze zich niet hoefden te schamen voor hun minder charmante kanten?

De uitgever stelde toen trouwens voor om samen een boek te schrijven…

•••

Met vriendelijke groet,

Maise Njor

•••

12 maart

Onderwerp: Duivelin

•••

Beste Maise,

Natuurlijk kan ik me onze ontmoeting nog herinneren. Je was zo jong, mooi, begaafd en succesvol, en je hield je zo groot toen je vertelde over de problemen in je liefdesleven. Toen er werd voorgesteld om samen een boek te schrijven, kan ik me herinneren dat ik dacht dat we nog veel van elkaar konden leren. En nu ligt er een brief van jou, dus laten we de correspondentie maar bewaren, dan kunnen we zien waar het toe leidt en of ons gemeenschappelijk vrouw-zijn de grenzen van nationaliteit en leeftijd kan overbruggen. Grenzen die vast zullen bestaan, aangezien jij een Deense bent van 39 en ik een Engelse van 77.

Ja, dat was het thema van Leven en liefdes van een duivelin. ‘Geloofd zij de macht van de haat en alle daarmee verbonden energie,’ roept grote, dikke Ruth, de vrouw met de wrat op haar bovenlip. Daarom is de roman zo populair geworden. Het stond vrouwen toe te haten en zich slecht te gedragen. Maar die grote, dikke Ruth, de vrouw met de wrat op haar bovenlip, veranderde van mening. Ze vluchtte in cosmetische chirurgie en veranderde in het evenbeeld van de gracieuze, slanke minnares van haar man. Het enige wat ze eigenlijk diep vanbinnen wilde, was geen wraak, maar door mannen worden bemind en aanbeden. Het kost eerlijk gezegd net zo veel moeite om vrouwen dit soort romantische voorstellingen uit hun hoofd te praten als mannen uit de fantasie weg te rukken dat zij alles beter weten. Ik stel me zo voor dat het vrouwen in de gelegenheid stelde kwaad te zijn en daarnaar te handelen, in plaats van alleen maar te haten, wat een tamelijk verlammend gevoel is.

•••

Hartelijke groeten,

Fay

•••

12 maart

Onderwerp: Omdat ik het zeg!

•••

Beste Fay,

Hartelijk dank voor je antwoord. Vooral dank voor die zin over mannen die alles beter weten: ik heb zojuist knallende ruzie gehad met mijn twee mannelijke chefs, omdat ik durfde te beweren dat het gevaarlijk was om zo veel nadruk te leggen op bezuinigen dat de kwaliteit van ons tijdschrift in het gedrang komt. Ja, ik weet ook wel dat er toevallig een economische crisis in de wereld is, maar geeft dat mannen het recht om dingen te zeggen als: ‘Omdat ik het zeg’, en ‘Doe eens niet zo hysterisch!’? Ik kreeg zelfs te horen dat ik mijn kop moest houden… Denk je dat de economische crisis het excuus is waar bepaalde mannen op hebben zitten wachten om hun vrouwelijke medewerkers weer terug naar hun plek te kunnen schoppen?

Wat betreft het samen schrijven van een boek – de uitgever is uiteraard verrukt over het plan! Denk je eens in dat Fay Weldon een boek wil schrijven speciaal voor de Deense markt – wat een primeur! Dat zou het voor mij persoonlijk ook zijn, want ik ben op een punt in mijn leven aangekomen dat ik wel een paar goede adviezen van iemand kan gebruiken die ouder en wijzer is dan ik en die ik erg bewonder als schrijfster. Ik zit midden in een echtscheiding, hopelijk midden in mijn leven, en ik voel me veertig, vet en versleten, zoals we hier in Denemarken zeggen… Dus om advies te krijgen van iemand die 77 is, sexy en succesvol zou een grote eer en bovendien een groot genoegen zijn…

•••

Vriendelijke groeten,

Maise

•••

13 maart

Onderwerp: Holbewoners

•••

Beste Maise,

Ik heb een afschuwelijk beeld op mijn netvlies. Twee onbeschofte, tirannieke holbewoners die tegen jou praten zoals mannen vijftig jaar geleden tegen vrouwen praatten, vóór vrouwen geld verdienden, controle hadden over hun vruchtbaarheid en hun huwelijk of hun baan de rug toe konden keren als de betrokken mannen zich slecht gedroegen. Wat erger is, je suggereert dat we op weg terug zijn naar die tijd als gevolg van de economische crisis die de wereld heeft getroffen.

Dat geloof ik niet. Ik hoop het bovendien ook niet. Ik denk dat er meer mannen werkloos worden dan vrouwen en dat meer mannen thuis op de kinderen gaan passen – dat iedereen armer wordt, maar meer tijd heeft om te leven en lief te hebben en dat zou misschien helemaal niet zo’n gek idee zijn. Degenen die het minst verdienen, zullen overleven. Degenen die het meest verdienen, zullen het onderspit delven, want dat zijn vaak mensen die weinig uitvoeren en lang lunchen. Geef het vijf jaar. Dan heb je het rijk alleen en dan zul je zelf het dilemma hoge kwaliteit contra hoge verkoopcijfers oplossen. Dat zul je vermoedelijk doen zonder tegen iemand te schreeuwen. In de tussentijd zullen er zich conflicten voordoen.

Maar het is een reëel dilemma. Iedereen levert liever producten aan de hogere inkomensklassen. Het is leuker, het komt intelligenter over, het heeft meer klasse en je bent er trotser op als het lukt, maar de productiekosten zijn heel hoog. Je hebt meer kans om te overleven met de productie van een tijdschrift voor de massamarkt. Wat waren jouw argumenten? Wat waren die van hen?

Het is trouwens niet zeker dat je beter af bent met een vrouwelijke baas. Ze zou het gewoon tactvoller hebben gebracht. In plaats van te zeggen: ‘Omdat ik het zeg’ (schandalig!), zou ze zeggen: ‘Het spijt me, maar op dit punt ligt de uiteindelijke beslissing bij mij.’ In plaats van te zeggen: ‘Doe toch niet zo hysterisch!’ (wat denkt die man wel?), zou ze lichtjes je arm aanraken en zeggen: ‘Laten we het eens rationeel bekijken. Dit is nu eenmaal de realiteit en geen enkele emotie kan daar iets aan veranderen’, en dan doet ze wat ze sowieso zou hebben gedaan en gunt ze je niet eens de voldoening haar te haten, want ze is geen conservatieve man. Het gevaar bestaat dat ze het onthoudt en tegen je gebruikt om je buitenspel te zetten door een paar woorden te laten vallen bij de hoogste bazen, vooral als je jonger en mooier bent dan zij. Vrouwen onthouden dingen goed, mannen schieten uit hun slof en vergeten het weer. ‘Jonger en mooier’ is prima als je voor mannen werkt, maar beslist niet als je voor vrouwen werkt.

Het zou niet zo moeten zijn, maar zo is het nu eenmaal. Gelukkig zijn de meesten van ons meer dan onze sekse. Onze sekse voert ons langs één weg, opvoeding voert ons langs een betere weg. We zijn mensen, goed of slecht, vriendelijk of onbeschoft, meer dan we man of vrouw zijn. Denk je ook niet?

Ooit dacht ik van wel, maar de ervaring heeft mij geleerd dat sekse overheerst. Ik denk nu dat mannen naar de slechte en onbeschofte kant neigen en vrouwen naar de goede en vriendelijke. Maar aangezien ik een vrouw ben én vriendelijk, vergeef ik het de mannen en bedenk ik allerlei excuses voor hen… Vergeef hem, denk ik, als hij briesend, bulderend en grommend door het huis loopt, het is maar een man. Als hij zijn oerwoede richt op levenloze dingen en de computer een dreun verkoopt, zodat die crasht, haal ik een keer rustig adem en zeg kalm: ‘Laat mij maar even, schat. Ik kan je niet uitleggen waarom dat ding zo doet, maar ik kan je laten zien hoe het werkt.’ Hij wordt driftig, ik breng hem tot bedaren. Hij heeft testosteron, ik heb oestrogeen. Hij vindt de computer uit, ik krijg hem aan de praat. Ik geef je nu een vrouwelijke definitie van vriendelijk, onbeschoft, goed, slecht. Een man zal je een andere definitie geven waarbij hij beter uit de verf komt. Typisch. Aan de andere kant willen de meeste vrouwen liever voor een mannelijke baas werken dan voor een vrouwelijke, want een door oestrogeen geleide baas is prestatiegericht en gemeen tegen andere vrouwen: erger nog, de constant glimlachende, vrouwelijke collega steekt je een dolk in de rug. Maar we vergeven het haar ook omdat ze er niets aan kan doen. Echt waar.

Hoe meer onderzoek er wordt gedaan naar de verschillen in de verbindingen tussen het mannelijke en vrouwelijke brein, hoe meer het debat over aangeboren/aangeleerd gedrag zich in het voordeel van aangeleerd gedrag ontwikkelt. Ik leefde het eerste deel van mijn leven in een huis met alleen maar vrouwen. Later, met vier zoons, waren mijn medebewoners louter mannen. En ik kan je goed vertellen dat ze anders zijn. De poging van vrouwen om mannen zich te laten aanpassen aan vrouwelijk gedrag is geen verspilde moeite, maar het is wel een zware strijd als je die voorgeprogrammeerde foetus in gedachten houdt. Maar het moderne leven schiet vrouwen te hulp. Er wordt gezegd dat jongensembryo’s die worden blootgesteld aan oestrogeenproducerende ftalaten – een groepje chemisch stoffen dat alom vertegenwoordigd is in het Westen en in het bloed van de meeste mensen voorkomt – hun mannelijke eigenschappen verliezen. Dus we moeten niet vreemd opkijken als onze zoons steeds meer op onze dochters gaan lijken. Zullen we dat betreuren of toejuichen? Ik durf wel te stellen dat dat afhangt van hoe geïnteresseerd we zijn in seks.

•••

Wat betreft: ‘Vind je dat mannen recht hebben om…?’ wil ik het volgende zeggen: in de natuur bestaat geen ‘recht’. Er bestaat alleen: ‘zou het niet fijn zijn, als er gewoon…’, en het recht je baan op te zeggen of je huwelijk te beëindigen om iets anders te vinden. Of een groep kwade vrouwen te verzamelen om hem een standje te geven en te dreigen niet met hem naar bed te gaan tot hij ineengedoken in een hoekje ligt, zijn excuses aanbiedt en zich daarna goed gedraagt. Dat is net zo’n goede definitie van feminisme als alle andere.

De decaan op mijn werk (ik ben hoogleraar Creatief Schrijven op de Brunel-universiteit in Londen) heeft de principes van het feminisme in zijn wezen ingebakken. Het is ondenkbaar dat hij een vrouwelijke medewerker van hysterie zou beschuldigen. Hij zou ogenblikkelijk voor de Emancipatieraad of een andere antidiscriminatiecommissie moeten verschijnen. Als ik een of ander probleem heb, bespreek ik dat met hem, waarbij ik de zaak wat meer benadruk dan anders en hij belooft het goed te maken. Tegen de tijd dat ik zijn kantoor verlaat, zal ik bedaard zijn, nadat ik me heb aangemeld voor een ‘cursus woedebeheersing voor stafmedewerkers’.

•••

Maar is het niet merkwaardig, dat hoe hoger je in een organisatie komt, hoe meer mannen er zijn en hoe minder vrouwen? Hoe zou dat komen denk je?

•••

Fay

•••

17 maart

Onderwerp: Grote mannetjesapen

•••

Beste Fay,

Mijn argument in het gesprek met mijn bazen was dat iedereen in een tijd van economische crisis de behoefte heeft een beetje verwend te worden. Nadat IKEA de wereld had veroverd, zijn we er als consumenten aan gewend geraakt dat het heel gewoon is dat je te veel betaalt voor iets wat de eerste keer dat je erop gaat zitten kapot gaat. Je moet het zelf ook nog in elkaar zetten en er ontbreekt altijd een schroefje...

Je krijgt nooit de kans je als klant speciaal te voelen. Misschien is het in Groot-Brittannië anders, maar als je in Denemarken een winkel binnenloopt en een verkoopster vraagt of ze een jurk ook in maat 38 heeft, antwoordt ze automatisch: ‘Heb je al in de rekken gekeken?’ Dat verwart me altijd een beetje, want ik ga er immers van uit dat dat haar werk is.

Omdat we er al zo lang aan gewend zijn dat we het als van levensbelang achten geld genoeg te hebben om te kunnen kopen wat we in de bladen zien, hebben we ons een slag in de rondte gewerkt om dat geld daadwerkelijk te verdienen. Dan word je op een dag wakker en ontdek je dat al die stress je relatie heeft verwoest, dat je nu zelf aan de slag moet om het weer à la IKEA in elkaar te zetten… En dan blijkt er altijd een schroefje te ontbreken.

Dus mijn argument was dat we misschien nu meer dan ooit de behoefte hebben verwend te worden als we een tijdschrift openslaan, te merken dat degenen die het hebben gemaakt hun uiterste best hebben gedaan ons te vermaken en te informeren. Het argument van mijn hoofdredacteur was dat als we niet als gekken gaan bezuinigen, we over een half jaar helemaal geen werk meer hebben. Hij heeft vast gelijk. Maar ik ben zo’n type dat altijd bloemen koopt, ook als ik er geen geld voor heb. Ik voel me er rijker door.

Wat betreft je vraag hoe het kan dat er in de top van een organisatie bijna geen vrouwen werken het volgende: ik was ooit redacteur bij een tijdschrift. Ik haatte het. Nee, ik vond het zakelijke deel geweldig, maar ik had enorm veel moeite met het leren begrijpen van de ongeschreven regels die in die mannenwereld gelden. Dus ik klungelde maar wat aan en heb de mannelijke collega’s waarschijnlijk iets te vaak geïrriteerd. Maar wat moet je dán doen, als je aan het begin de spelregels niet te horen krijgt? Het ging uiteindelijk zo ver dat als de chef-redacteur economie de vergadering had genotuleerd, ik achteraf kon zien dat hij mijn opmerkingen had weggelaten! Tijdens een belangrijke vergadering heb ik dit gesprek eens opgevangen:

•••

Man 1: ‘Ik heb onlangs de nieuwe Porsche Cayenne gekocht…’

Man 2: ‘O ja? Ik heb die van mij net verkocht – ik vond dat hij te langzaam optrok.’

•••

Pas nadat er was uitgevochten wie de grootste baviaan in de groep was, kon de vergadering beginnen... En niemand wilde iets horen over mijn nieuwe fiets! Ik denk dat veel vrouwen het onderweg naar de top opgeven, omdat de weg ernaartoe te zwaar is. Maar wat mij echt irriteert, is als mannen die eigenlijk nog zo jong zijn dat ze beter zouden moeten weten, zich op dezelfde manier gedragen als die oude, conservatieve bazen… Natuurlijk heb je gelijk, we zijn meer dan onze sekse, maar het probleem met de mannen van onze generatie is volgens mij dat ze het gevoel hebben dat ze hun vaders niet als rolmodel kunnen gebruiken, dus klampen ze zich aan iets vast wat doet denken aan het cliché van een echte man. Onlangs vertelde iemand mij dat ongeveer zestig procent van de Deense jongemannen James Bond als het perfecte voorbeeld ziet… Hoeveel vrouwen zouden er denk je zijn die een gezin willen stichten met een halvegare in een smoking die met een pistool in zijn hand over de daken rent?! Aan de andere kant willen we ook niet van die halfzachte mannen – het is trouwens de grote vraag wat vrouwen eigenlijk willen. Weten we het zelf wel?! Ik weet het niet zeker, maar ik zit midden in een scheiding en gebruik mijn meeste hersencellen om erachter te komen wat ik wil hebben als ik níét kan krijgen wat ik het liefste wil – namelijk mijn man en gezin, zoals vroeger.

Veel stellen van mijn generatie hebben moeite met het vinden van een balans tussen de seksen, nu vrouwen zo onafhankelijk zijn en mannen moeite hebben te wennen aan het idee om te trouwen met iemand die meer verdient dan zij. Kan een vrouw wel succesvoller zijn dan haar echtgenoot? Hier heb ik het dus over succesvol in de ogen van anderen, wat ik overigens niet zo belangrijk vind, maar mannen geloof ik wel. Moet je dan een leven leiden waarbij je je eigen ambities intoomt om mannen maar niet weg te jagen? We willen immers alles – een mooie carrière, lieve, gelukkige kinderen en een leuke echtgenoot, maar soms heb ik het gevoel dat het ene been het andere tackelt. Dus wat moet ik doen? Soms denk ik dat het leven er anders had uitgezien als we drie zoons hadden gehad in plaats van drie dochters, want dan was mijn echtgenoot thuis ‘de deskundige’ geweest. Er zijn weleens momenten geweest waarop ik me buitengesloten voelde, waardoor ik denk dat hij dat soms thuis ook gevoeld moet hebben, met vier van die vrouwen die overal een mening over hebben. Nu hebben we ieder onze eigen woning, de meisjes pendelen heen en weer, om de week zit ik alleen in mijn appartement en dan word ik bang voor de toekomst. Wat moet je doen zonder het gezin waarvan je houdt? Hoe ga je verder en hoe houd je een heldere blik, zodat je niet de verkeerde beslissingen neemt? Wat moet ik doen?

•••

Hartelijke groeten,

•••

Maise

•••

19 maart

Onderwerp: Bavianen op kantoor

•••

Beste Maise,

Na het lezen van je laatste brief en jouw persoonlijke ontboezemingen, verbaast het me dat we het over zo veel zaken eens zijn. Onze levens zijn zo ontzettend verschillend. Ik ben al bijna zeventien jaar gelukkig getrouwd, ik vermoed dat ik het wel volhoud (ik ben bijna tachtig, mijn man is zestig) en ik heb vier zoons.

Jij bent half zo jong als ik, je ligt in scheiding, je hebt het moeilijk en je hebt drie dochters. Geen wonder dat je de aard en het gedrag van mannen zo afkraakt. Ik ben veel inschikkelijker tegenover hen dan jij. Het klopt dat ik me in het verleden heb beklaagd over mannen, over ze heb gejammerd, op ze heb afgegeven, ze heb vervloekt en bijna ben gestorven aan onbeantwoorde liefde. Maar naarmate de jaren verstreken, begon ik in te zien dat mijn verwachtingen te hoog gespannen waren en vooral dat ik me vaak onredelijk heb gedragen. Bovendien kom ik uit een goed feministisch nest en sinds mijn twintigste ben ik kostwinner in ons gezin – afgezien van twee vreselijk vernederende jaren, toen ik door een man werd onderhouden – en weet ik dat als je niet langer verwacht dat een man jou en je kinderen moet onderhouden, je een grote bron van irritatie en frustratie vermijdt. (Het is natuurlijk oneerlijk – maar zoals ik altijd zeg: de wereld steekt nu eenmaal oneerlijk in elkaar. Vaders zijn natuurlijk ook voor meer te gebruiken dan alleen geld in het laatje brengen.)

We hebben ons schrijverschap gemeen en zijn allebei ontzettend geïnteresseerd in de veranderende relatie tussen mannen en vrouwen, vrouwen en kinderen, vrouwen en de samenleving. Naarmate onze briefwisseling vordert, zullen we misschien ieder een beetje van mening veranderen over hoe de zaken eruitzien en hoe ze eruit zouden moeten zien.

•••

Het spijt me het te moeten zeggen, maar wat betreft die ruzie op kantoor geloof ik eigenlijk dat ik het met je baas eens ben. Voor zover ik uit je verhaal kan opmaken, zie je de ernst van de situatie niet in. Hij moet het tijdschrift draaiende houden, dat is zijn prioriteit. Zoals de zaken er nu voorstaan, moet hij noodgedwongen de ambities naar beneden bijstellen om te kunnen overleven. Er zijn meer mensen van hem afhankelijk dan alleen jij. Hij komt wel weer bovendrijven als hij dat kan en begint dan weer stroomopwaarts te zwemmen, hopelijk wat beter gemanierd. Hij heeft immers een verkoelende duik in het koude water van de nieuwe, geëmancipeerde wereld kunnen nemen. Maar tot die tijd – tja, ik werk momenteel voor een krant en heb een halvering van mijn gebruikelijke honorarium geaccepteerd, omdat ik weet dat veel van mijn collega’s zijn ontslagen. Een collega op de universiteit vertelde me dat hij naar een afscheidsfeest van een recensent ging, die ontslagen is omdat alle recensies vanaf nu op de redactie moeten worden geschreven. Het zou me niets verbazen als een sportverslaggever die hoofdzakelijk Andy McNab leest mijn volgende boek gaat recenseren. De tijd van luchthartigheid ligt achter ons.

Je hebt gelijk als je zegt dat vrouwen in crisistijden luxe willen. De verkoop van lippenstift stijgt tijdens een recessie, omdat vrouwen graag verwend worden en weten hoe belangrijk een positieve kijk op de wereld is. Ik weet hoe belangrijk het is jezelf op te fleuren. Jij houdt van bloemen – vandaag heb ik twee zijden kussenovertrekken gekocht, omdat ze zo belachelijk kitscherig waren, terwijl ik ze niet nodig heb. Aan de andere kant kocht ik ze maar voor de helft van de prijs, doordat het zo slecht gaat met die winkel. Lippenstiften en kussenovertrekken kun je bovendien kopen met het geld dat anders toch maar onder in je handtas blijft liggen.

Maar het werkt niet op die manier als het gaat om duurdere luxeartikelen, grote aankopen. De dagen van geld lenen voor luxeartikelen zijn voorbij. Dure directieauto’s die je aan de straatstenen niet kwijtraakt, staan in havens op een eigenaar te wachten. Luxe handtassen van 4000 pond blijven in de rekken van de beste designboetiekjes staan (namaakversies van die tassen koop je voor 15 pond in een gewone winkelstraat).

Ik vermoed dat jij en jouw collega’s (ik ga ervan uit dat het een lifestyle magazine is) over de betere luxeartikelen in het leven schrijven en dat jouw baas wil dat je een lovend artikel schrijft over plastic messen en vorken in plaats van over stilettohakken. En jij antwoordt: ‘Wat saai!’ Er moet toch een compromis mogelijk zijn? Misschien accepteert hij een artikel met de titel ‘Zo maak je zelf kaviaar’? Wees inventief, gooi het op een akkoordje, behoud je lezers en je baan – want zoals ze in Schotland zeggen: ‘Beter te hard geblazen dan de mond gebrand.’

•••

Bavianen op het werk?

Nee, nee, nee, geen grote bavianen, eerder gorilla’s. Er moet inderdaad veel op de borst worden getrommeld voor een groep mannen tot rust kan komen. De pikorde moet zijn vastgesteld voor er met het werk begonnen kan worden. Dat kan inderdaad heel confronterend direct zijn en het gaat feitelijk over Porsches – die van mij is sneller dan die van jou, groter dan die van jou. Vrouwen zouden zich schamen over zoveel openhartigheid. Maar doen vrouwen niet hetzelfde? Ze doen het alleen subtieler. Ze gaan op dieet om te bewijzen dat ze sexyer zijn dan hun zuster. Op kantoor houden ze de hoogte van elkaars hakken in de gaten en de lengte van elkaars rok, proberen ze te beoordelen hoe goed ze in de markt liggen vergeleken met anderen en hoe gevaarlijk ze zijn, voor ze zich op hun werk storten. We zijn leden van een soort die gedrag imiteert, geprogrammeerd door de evolutie om ons op bepaalde manieren te gedragen waar geen van beide seksen trots op kan zijn.

Het werk is nu niet direct een natuurlijke omgeving, maar we vallen allemaal toch constant terug op ons oergedrag. Dan denken we dat we weer in het oerwoud zijn of over de open vlaktes zwerven. De hoogte van het testosterongehalte verschilt van man tot man, hetzelfde geldt voor het oestrogeengehalte bij vrouwen. De man die zich het irritantst gedraagt, is vaak het succesvolst en het meest gorilla-achtig op kantoor. Het meisje met het laagste oestrogeengehalte klimt het snelst op de carrièreladder.

Maar je hebt gelijk, onderzoek laat zien dat de man die hoogstwaarschijnlijk door een moederlijke vrouw als permanente partner wordt gekozen – die vrouw met het hoogste oestrogeengehalte in het bloed – er vriendelijk uitziet en een handje helpt met de kinderen. De hoogste baas op kantoor is misschien de leider van de mannen, maar met de onderbevelhebber kun je beter een gezin stichten en de kans dat hij bij zijn vrouw en kinderen blijft, is relatief groot. Dus heb een beetje medelijden met dat alfamannetje dat het moet doen met een bloedmooie zakkenvulster die wil scheiden zodra zijn inkomen daalt.

Hoe jonger we zijn, hoe meer we op onze oerinstincten vertrouwen en hoe groter de kans is dat we ‘verliefd worden’ – de belangrijkste strategie van Moeder Natuur voor onze voortplanting. Hoe ouder we zijn, hoe meer gezond verstand we ontwikkelen en hoe kleiner de kans is om aan de krankzinnige, maar dwingende macht van echte liefde ten onder te gaan. Klopt dat ook voor jouw generatie?

Op mijn eenenzestigste werd ik verliefd op de man met wie ik nu getrouwd ben, dus ik kan niet echt ontkennen dat er uitzonderingen bestaan. Dat heeft niets met voortplanting te maken, want daar was ik te oud voor. Misschien stond Moeder Natuur ons voor een keer pure vreugde toe, want ik had vier zoons en een stiefdochter en hij had drie zoons, in totaal een gezin met acht kinderen dus.

Mijn nieuwe echtgenoot was zich tenminste bewust van mijn status in de wereld voordat we een relatie begonnen, dat ik – zoals je het zo uitstekend formuleerde – ‘succesvol was in de ogen van anderen’, dat mijn naam in de krant stond en dat ik meer verdiende dan hij. Dat was absoluut niet het geval met mijn eerste echtgenoot. In het begin was hij getrouwd met een klein popje dat naar hem en zijn superieure gedrag opkeek en door hem werd geleid en toen aan al die afhankelijkheid een einde kwam, ging hij ervandoor om een ander te vinden die hopeloos en hulpeloos was. Het kostte hem wel dertig jaar en drie kinderen om daar te komen – een periode waarin ik veel tijd kwijt was met pagina’s uit kranten scheuren en de stekker uit het stopcontact van de televisie trekken, zodat de publiciteit hem niet zou bereiken. Toen de vrienden van het jazzbandje hem Mr. Weldon gingen noemen (hij speelde trompet), kon hij er niet meer tegen. Hij ging ervandoor met de vrouw van een van de andere bandleden. Ik bleef maar huilen, scheurde een tijdlang bij wijze van spreken mijn kleren aan stukken en vermande me toen. Ik heb het gevoel dat jouw situatie grotendeels hetzelfde is als die van mij destijds – het machtsevenwicht in een huwelijk is te veel verschoven. (Dat kan ook gebeuren als je gewone, dikke echtgenoot plotseling in een slanke Adonis verandert: het gaat niet alleen om de vrouwelijke sekse.) Ik kan alleen maar zeggen dat het goed is dat de breuk nu ontstaat. Je bent nog zo jong. Hoe langer het duurt, hoe erger het wordt als er een einde aan komt. Er is nog tijd genoeg om vrienden te worden, wat zal gebeuren, ook al geloof je me nu niet.

•••

Kun je getrouwd zijn en toch je ambities waarmaken? Ik geloof dat het antwoord ‘soms, maar niet vaak’ is. Het komt weer door dat Darwingedoe. Mannen zijn geëvolueerd om zwangere vrouwen en jonge kinderen te beschermen en te verzorgen – als je een man deze zorgfunctie ontneemt wordt hij depressief, rusteloos en wanhopig. (Jonge vrouwen zijn tegenwoordig zo zelfstandig dat ze mannen de stuipen op het lijf jagen.) Als een vrouw zichzelf kan redden, is hij bereid haar haar gang te laten gaan. Het is onrechtvaardig, maar zo is het nou eenmaal.

Mijn ervaringen hebben me geleerd dat mannen moeite hebben met het zorgen voor hun ex-vrouwen en kinderen, doordat ze niet voor hun neus staan – de vrouw in bed en de kinderen vlakbij zodat hij hun de les kan lezen. Voor een man is een ex precies dat – ex. Er moet een rechter van de Hoge Raad met officiële papieren aan te pas komen om hem van het tegendeel te overtuigen en dan nog stribbelt hij tegen. Waarom moet hij voor iets betalen wat in het verleden is gebeurd en waarvoor hij nu niet wordt beloond? De vrouw is ondertussen nog lang nadat het is afgelopen met hart en ziel getrouwd – terwijl ze piekert over wat er verkeerd is gegaan, met haar zelfvertrouwen aan diggelen (totdat de volgende man in zicht komt, en dat zál gebeuren) en met haar gevoel voor eigenwaarde tot het nulpunt gedaald. Moeder Natuur is niet geïnteresseerd in het geluk van een vrouw, alleen in haar vruchtbaarheid. Moeder Natuur steunt de man van ganser harte als hij het er flierefluitend flink van neemt, zodat hij het zelfzuchtige gen kan verspreiden. Dat is het plan van Moeder Natuur voor het perfectioneren van het menselijk ras. De man is tamelijk slecht, maar Moeder Natuur, niet de man, is de gemeenste schurk van het stuk.

•••

Ik moet wel zo denken, want ik heb alleen maar zoons. Maar jij denkt er vast anders over, met alleen maar dochters.

•••

Fay

•••

20 maart

Onderwerp: Rumble in the jungle

•••

Beste Fay,

Zoals mijn psycholoog vandaag zei (ik had die zin nooit willen opschrijven – het klinkt zo zielig om anderen te betalen om naar je te luisteren!): ‘Heb je er weleens over nagedacht waarom je de behoefte hebt om te schrijven?’ Er was al een uur voorbijgegaan (en 800 kroon!) waarin ik had verteld over mijn jeugd, hoe ik me niet kon herinneren dat mijn ouders ooit tegen elkaar hadden geschreeuwd. Het meest bizarre wat er kon gebeuren, was dat mijn moeder snauwde en mijn vader nerveus om haar heen danste als Muhammad Ali om George Foreman tijdens de beroemde ‘Rumble in the Jungle’-bokswedstrijd in Zaïre. Maar er werd nooit geschreeuwd en daardoor schrok ik altijd hevig als iemand tegen mij schreeuwde, want dat was ik thuis niet gewend. Dan trok ik me terug achter mijn bureau en dat doe ik als volwassene nog steeds. Mijn bureau is de plek waar ik de wereld onder controle heb en waar ik kan blijven schrijven tot ik alles uit mijn leven gebannen heb. Mijn psycholoog (een vrouw van in de zeventig – ik heb heel bewust gekozen voor de oudste in het boek, zodat ik wist dat ik niet alleen advies kreeg van iemand die haar Freud en Jung kende, maar ook van iemand met levenservaring) denkt dat iemand behoefte kan hebben om te schrijven als je bang bent voor harde confrontaties met anderen. Ik geloof dat ze gelijk heeft. Ik kan best op mensen mopperen die anderen slecht behandelen, maar als ze mij niet goed behandelen of mijn grenzen overschrijden, dan vertrouw ik op de oestertechniek: dichtklappen en stil blijven liggen… Totdat ik thuis aan mijn bureau zit en alles heb opgeschreven wat ik EIGENLIJK had willen zeggen, als ik het had gedurfd. Mijn bureau is mijn rijk; ik ben de koningin die over alles beslist, die weet in welke laatjes de balpennen, de gummetjes, de haarlokken van mijn dochters liggen en al die voor anderen onbelangrijke troep, maar het zijn mijn schatten. Ik ben de koningin die heerst over twee vierkante meter! Als de wereld me te veel wordt, ga ik naar huis om erover te schrijven! Dat is toch wel ziekelijk… Ik wil graag van je weten of je dit herkent en dan wil ik je het volgende vragen: het lijkt of je stukken van je eigen leven in je boeken gebruikt – worden mensen nooit boos op je? Heb je weleens iemand gekwetst, doordat je hem op een onflatteuze manier hebt beschreven? Had je het dan maar niet moeten opschrijven, omdat je het belangrijk vindt om niemand te kwetsen? Wat is de oplossing voor dit dilemma?

Ik denk dat het naarmate je ouder wordt steeds moeilijk wordt om erachter te komen wat goed is en wat verkeerd. Toen ik twintig was, was ik heel zelfverzekerd en had ik het idee dat ik wist hoe de wereld in elkaar stak. Maar nu ik bijna een keer zo oud ben, weet ik… niet zo veel meer. Ik ben veel liever in het gezelschap van mensen die twijfelen en nadenken, omdat ze van mening durven veranderen, dan in dat van mensen die alles denken te weten – maar het was wel verdomd prettig om overal zo zeker van te zijn! Ik hoop natuurlijk dat je me zult vertellen dat dit gevoel weer terugkomt; dat als je eenenveertig wordt alles op zijn plaats valt en dat je dan op een zen-achtige manier in het nu staat en heel zeker weet wie je bent! Maar ik heb het gevoel dat je dat niet zult doen, dus tot die tijd blijf ik wel 800 kroon per uur betalen om erachter te komen wie ik ben!

Kan ik dan niet gewoon met mijn vrienden over mijn onzekerheid praten? Natuurlijk kan dat wel, maar de meesten zijn journalist en je weet hoe die zijn: ze zitten als je praat gewoon te wachten tot je adem moet halen zodat zij het gesprek over kunnen nemen! Bovendien hebben ze hun eigen leven en hun eigen problemen. Een van de merkwaardigste dingen die je leert als je in de put zit, bijvoorbeeld door een echtscheiding, is dat je enorm veel moet vergeven. Je moet je vrienden bijvoorbeeld vergeven dat ze geen tijd of energie hebben om jouw problemen aan te horen. Nog niet zo lang geleden gedroeg ik me ook zo. Ik had het te druk om me voor anderen te interesseren. Nu heb ik om de week ongelooflijk veel tijd, doordat mijn kinderen dan niet bij me zijn – dan bestijg ik mijn troon achter mijn bureau en heers ik tijdens het schrijven over mijn kleine koninkrijkje, omdat ik hoop uiteindelijk tot in het diepst van mijn ziel te begrijpen dat mijn oude leven voorbij is en dat een nieuw leven op het punt staat te beginnen. Laat ik jou de vraag van mijn psycholoog voorleggen: heb je er ooit over nagedacht waarom je de behoefte hebt om te schrijven?

•••

Hartelijke groeten,

Maise

•••

21 maart

Onderwerp: geboren om te schrijven

•••

Beste Maise,

‘Heb je nagedacht waarom je de behoefte hebt om te schrijven?’ vraag je – dezelfde vraag stelde jouw psycholoog je. Net als jij vind ik die vraag een beetje verontrustend. Er wordt gesuggereerd dat er iets mis is dat rechtgetrokken moet worden, anders gezegd, dat schrijven een uitvlucht is, een symptoom van neurotisch gedrag, een aanwijzing dat er iets is scheefgelopen. Maar zo is het niet, Maise. Je vindt schrijven leuk. Je bent geboren om te schrijven. De mensen om je heen waarderen wat je schrijft, ze vinden het prettig om het te lezen en laten dat blijken door je ervoor te betalen. Wij schrijvers hebben gewoon geluk – wij zijn niet ongelukkig. We kunnen ongelukkig zijn en tegelijkertijd geboren zijn om te schrijven. Misschien zijn we wat gevoeliger dan niet-schrijvers, wat voor iemand persoonlijk lastig is, maar daar worden we waarschijnlijk wel betere schrijvers van. We schrijven echter niet omdat we ongelukkig zijn. Ik ben ervan overtuigd dat veel therapeuten zelf gemankeerde schrijvers zijn en dat ze met dat mankement hebben leren leven door te concluderen dat schrijven eerder een neurotische behoefte is dan een aangeboren talent. Het komt waarschijnlijk doordat je in therapie bent dat je het gevoel hebt dat je niet weet wie je bent en waar je voor staat. Dat weet natuurlijk niemand, maar mensen in therapie maken zich daar zorgen over terwijl mensen die niet in therapie zijn dat niet doen. We worden elke ochtend als een ander mens wakker en waarom zou dat niet mogen? We zijn een heleboel vrouwen in één lichaam (waarom zouden we anders iedere ochtend andere kleren aantrekken, als het niet was om te laten zien als wie we wakker zijn geworden? Hou op met piekeren; geniet ervan!). Ik heb ooit eens een boek geschreven, Uit elkaar heette het, over een vrouw met een persoonlijkheidsstoornis. Ik kwam tot de conclusie dat al haar verschillende ikken – er was ook één man bij – perfect functioneerden. Ze hoefde niet te genezen, want ze was niet ziek.

•••

Je hebt op dit moment een gebroken hart. Ik herken hoe het voelt, als ik mijn aandacht naar binnen richt. Daar schuren allemaal scherpe, kapotte scherven tegen elkaar aan die lichtflitsen uitzenden, alsof stukken van je ziel zich als een netvlies hebben losgescheurd en je blind kunt worden als je er niet naar laat kijken. Het kan een echt gevecht worden om te overleven. Maar het hart heelt zichzelf, dat verzeker ik je, als je maar genoeg huilt en lacht, al zullen er wel een paar littekens zichtbaar blijven; daar moet je gewoon niet aan peuteren – laat ze met rust. De therapeuten die je aanraden geen nieuwe relatie te beginnen voor je hebt geleerd alleen te leven, zijn knettergek. Het beste medicijn tegen een man ís een andere man. (Hoe kun je eigenlijk met alleen drie dochters verder leven? Waarom zou je dat doen?)