Chris van der Heijden

Een kleine geschiedenis van bijna niets

5000 jaar de mens

==

==

Uitgeverij Contact

© 2011 Chris van der Heijden

Illustratie op blz. 27 © Musée McCord, Montréal

Omslagontwerp Herman van Bostelen

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 254 3733 6 / NUR 320

==

www.uitgeverijcontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Not everything can be about everything.

==

Gertrude Stein tijdens een lezing in Oxford (1925)

Le secret d’ennuyer est celui de tout dire.

==

Voltaire in Sept discours en Vers sur l’homme (1738)

Plus ça change, plus c’est la même chose.

==

Jean-Baptiste Alphonse Karr in Les guêpes (1849)

We shall not cease from exploration

And the end of all our exploring

Will be to arrive where we started

And know the place for the first time

==

T.S. Eliot in Four quartets (1944)

Dat is precies wat ik de hele dag hoor.

==

Miguel, ‘El gitanillo’ (ca. 1990)

l.s.

In de zomer van 1982 reed ik onbedoeld en onbewust de twintigste eeuw uit. Deze daad was het gevolg van toeval – en dat op zijn beurt was weer het resultaat van verwarring. Kort tevoren had ik mijn geliefde en ons kind verlaten. Ik was jong, te snel getrouwd, te vroeg vader geworden en niet in staat deze drie zaken met elkaar te rijmen. Uit de chaos die volgde, probeerde ik te ontsnappen door, wat heet, ‘verliefd te worden op een ander’. Die verliefdheid werkte natuurlijk evenmin en deed me nog verder verdwalen. Als uitweg besloot ik van de nood een deugd te maken en Nederland tijdelijk te verlaten. Dat deed ik met een oude auto, een tent en een tas. Waarheen? Kon me niet schelen, als het maar weg was.

Na weken reizen belandde ik in Zuidwest-Spanje, in de omgeving van Sevilla. Het was er heet – té. Op een van die ondraaglijke dagen zocht ik verkoeling in een voor mij gebruikelijke verblijfplaats, een boekhandel, en kocht een Engels boek van een mij onbekende schrijver (Gerald Brenan) over een mij onbekende streek (de Alpujarras). In dit boek, South from Granada, wordt uitvoerig geschreven over water, koelte en bergen. Het klonk zeer aantrekkelijk. Aantrekkelijk was ook dat het gebied op niet meer dan enkele honderden kilometers afstand lag, aan de andere kant van Andalusië. Het was het begin van een ervaring en een daaraan gekoppelde overtuiging die ik tot op de dag van vandaag onvoldoende in kaart heb gebracht. Dit boekje is een poging.

==

Even voorbij Motril, een stadje aan de doorgaande weg tussen Málaga en Almería, draaide ik het binnenland in. De wereld werd spoedig droog en stil. Een smalle weg, links en rechts kale stukken grond met daartussen kleine wijnvelden, af en toe een schijnbaar verlaten boerderij of ruïne, in de verte bergtoppen. Geen auto te bekennen. Evenmin een mens of dier. Niets dan verlatenheid – en bij mij het daarbij passende gevoel.

Na ruim een uur rijden door die zonovergoten uitgestrektheid reed ik een dorpje binnen. Van een afstand had ik het gedurende minstens tien minuten naderbij zien komen: een verzameling witte huisjes die als bijenkorven aan een helling hingen. Alcútar heette het. De toegang lag te midden van overhangende kastanjebomen in een scherpe bocht en leidde naar een plein waaraan van diezelfde witte huisjes, een kroegje en een kerk. Het middendeel van het plein was tijdelijk volgebouwd met kermisachtige tentjes en kinderattracties. Het was feest. Niet dat daarvan op het onzalig uur van mijn komst, tegen drie uur ’s middags, iets te merken was, maar toch: het was onmiskenbaar feest in Alcútar.

Nadat ik aan het uiteinde van het plein de auto had geparkeerd, liep ik het dorp binnen. Het bestond uit cementen straatjes waaraan opnieuw lange rijen witte huisjes. In het cement waren gaten geslagen zodat je bij regen of sneeuw niet uitglijdt. Overal lagen geiten- of schapenkeutels, stof, vuiligheid, bouwmaterialen, stenen, kapotte spullen. Het was een troosteloos geheel.

De huizen van Alcútar bestonden bijna zonder uitzondering uit twee ingangen: één voor de beesten en één voor de mensen. De ingang voor de beesten stond veelal open en toonde bijna altijd een varken en wat kippen, soms ook konijnen, geiten of schapen. De ingang voor de mensen was gesloten, op z’n minst met een gordijn tegen de vliegen, en was voorzien van een hoge drempel zodat het water bij stortbuien niet naar binnen kon stromen. Overal boven de ingang hing was aan een lijn. Kleurige lappen warm in de wind.

Er was geen mens te zien. Alcútar leek een dodendorp. De kroeg was dicht. De kerk was dicht. De huizen leken onbewoond. Hier en daar hoorde je het geluid van een radio of tv. Het klonk gesmoord. Een paar keer werd ik aangeblaft door een hond die zich loom en verveeld uit zijn slaap hees en plichtmatig deed wat hij geacht werd te doen. Maar sneller dan begonnen hield hij die plicht ook weer voor gezien, zakte opnieuw ineen, sloot de ogen en sliep verder.

Aan alle kanten was het dorp omringd door velden en tuintjes. Na enige omzwervingen volgde ik een pad naar buiten. Er stond nog een huis, honderd meter verderop nog een, het was vervallen, daarna begon een uitbundige wirwar aan struiken, bomen, velden en paadjes. Links een weids uitzicht, rechts een ravijn met in de diepte een riviertje. Na enige tijd beving me een gevoel dat me nooit eerder zo sterk bevangen had: van buiten de wereld zijn, op een plek die was als altijd. Het was fascinerend en eng tegelijk. Het was toen dat ik voor het eerst dacht wat ik sindsdien vaak gedacht heb: dat het hier en nu niet meer is dan een zoveelste letter in het ‘Boek van altijd’. Op hetzelfde moment bedacht ik dat ik onder die (ik vind nog altijd mooie) titel ooit iets wilde schrijven.

Na ruim een uur keerde ik terug naar het dorp. Het was ontwaakt. Door de straatjes liepen her en der mensen. Een herder trok met zijn kudde richting velden. Een vrouw zat op de stoep en schilde aardappels. Op de plek waar ik mijn auto had geparkeerd, bleek een winkeltje gevestigd. Het was een uitdragerij. Overal hingen, stonden, lagen spullen. Een zeis stond naast een zak meel, een worst hing boven een zaag, je kon er schoenen kopen en suiker, kippen en plakband. Ik kocht een ijsje en liep daarmee het centrale plein op waar kleine groepjes mannen slaperig bijeen stonden. De feesttentjes werden opgeruimd. Bij één ervan bestelde ik een biertje en raakte, voor zover mijn Spaans dat toeliet, in gesprek.

Mijn gesprekspartner, een jonge man van mijn leeftijd, vertelde dat hij in Alcútar geboren was. Dat zijn vader halverwege de jaren zestig naar Duitsland was vertrokken om het brood te verdienen, ziek was geworden, teruggekeerd, gestorven. Daarop was hij met zijn moeder en jongere zusje naar een naburig, groter dorp verhuisd. Daar ook had hij zijn school afgemaakt. Vervolgens was hij in Madrid theologie gaan studeren. Het werd geen succes. Hij was teruggegaan en sindsdien van het ene baantje in het andere gerold. In de zomer ging hij met bier en andere dranken de dorpsfeesten af, in de winter kluste hij. Het was een armoedig, saai bestaan maar hij kon ervan rondkomen. Ook vertelde de jongen dat zij nog altijd het ouderlijk huis bezaten en er graag van af wilden. Hij had het weliswaar in geen tien jaar meer gezien maar het moest er nog staan.

En inderdaad, zo constateerde ik een uurtje later, de muren en het grootste deel van het dak stonden nog. Het had een mooie ‘zitkamer’, met leisteen op de vloer en balken van kastanjehout, een prachtige broodoven, maar vooral een uitzicht zo verbluffend dat het onmogelijk was niet ter plekke verliefd te worden. Bergen, bergen, groen – met heel in de verte zee en, althans dat vertelde de jongen, op heldere dagen een glimp van Afrika. Het huis was niets waard, 100 000 peseta’s, destijds 1200 gulden ofwel 500 euro.

Ik kocht het, natuurlijk, en belandde vanaf dat moment in een wereld die ik alleen uit boekjes kende – ik had kort tevoren een geschiedenisstudie afgerond. ‘Middeleeuws’ ben ik gemakshalve geneigd te zeggen. Want de mensen in de Alpujarras leefden een jaar of dertig geleden nog min of meer zoals ze ‘altijd’ geleefd hadden. Er waren een paar auto’s in het dorp, beter gezegd: aan de rand van het dorp, want de straatjes waren zo nauw dat ze alleen toegankelijk waren voor voetgangers, ezels en geiten. Er was televisie of eigenlijk een scherm dat samen met een antennespriet veel sneeuw en een beetje beeld produceerde. Er reed een, wat men noemde, dupe door het dorp, een minuscuul soort bulldozer die als gemotoriseerd lastdier dienstdeed, vuilnis ophaalde, bouwmaterialen bezorgde en puinruimde. Enkele huizen hadden telefoon, de meeste een poging tot douche – in enkele gevallen niet meer dan een emmer met gaten. Hiermee zijn de belangrijkste nieuwigheden van ‘mijn’ dorp wel vermeld. Geld bezat men weinig. Iedereen had een eigen moestuin. Overal was natuur. Boven je hoofd schitterde de hemel, overdag van de zon en ’s nachts van de sterren. Vooral die nachtelijke schittering was zo ongelooflijk dat je er sprakeloos van werd. Alles was zo oer, simpel en vreemd dat ik veronderstelde hier nooit te kunnen aarden. Niets was minder waar. Ik voelde me heerlijk in de Alpujarras – de vliegen waren de enige ergernis – en heb me vaak voorgenomen voorgoed daarheen te verhuizen. Ik heb het niet gedaan, niet gedurfd en zou het vermoedelijk ook niet gekund hebben. Daarvoor ben ik te sterk met handen en voeten aan mijn omgeving gebonden, aan een leventje van het laatste nieuws, cultuur, boeken, maatschappelijke debatten en duizend-en-een moderne zaken meer.

Bovendien: had ik het mijn kinderen aan kunnen doen zo ver van de ‘beschaafde wereld’ op te groeien, had mijn (nieuwe) geliefde het gewild? Hoe dan ook, de gedachte aan de streek heeft me sindsdien zelden verlaten, jarenlang hingen foto’s ervan boven mijn bureau. In het bijzonder moet ik vaak denken aan de hoogvlakte vol fruitbomen, waterstroompjes en moestuinen boven het buurdorp Berchules met aan de ene kant de toppen van de Sierra Nevada en aan de andere kant een onafzienbare ruimte die langzaam richting kust daalt en op heldere dagen inderdaad uitzicht geeft op Afrika. Destijds liep ik er vaak, tegenwoordig dwaal ik er vooral in gedachte.