Annie Cohen-Solal

Leo Castelli en zijn kunstenaarskring in New York

Vertaald door Peter Diderich en Inge Kok

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Annie Cohen-Solal / © 2010 Engelse vertaling Mark Polizzotti

© 2011 Nederlandse vertaling Peter Diderich en Inge Kok

Oorspronkelijke titel Leo & His Circle

Oorspronkelijke uitgever Alfred A. Knopf

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagillustratie Fred R. Conrad / The New York Times / Hollandse Hoogte

ePub CeevanWee, Amsterdam

e-ISBN 978 90 254 3768 8

NUR 320, 640

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2011 met ISBN 978 90 254 3556 1

www.uitgeverijcontact.nl

Voor de jonge generatie:

August en Prosper Castelli,

Tomás Ilean Laddaga, Cecelia Rose Reitter,

Zoe en Ari Weingarten

en natuurlijk Archie!

+

HET ODÉON CAFÉ, NEW YORK, 1 FEBRUARI 1982, VIERING VAN HET VIJFENTWINTIGJARIG BESTAAN VAN DE CASTELLI GALLERY

STAAND, VAN LINKS NAAR RECHTS: Ellsworth Kelly, Dan Flavin, Joseph Kosuth, Richard Serra, Lawrence Weiner, Nassos Daphnis, Jasper Johns, Claes Oldenburg, Salvatore Scarpitta, Richard Artschwager, Mia Westerlund Roosen, Cletus Johnson, Keith Sonnier. ZITTEND, VAN LINKS NAAR RECHTS: Andy Warhol, Robert Rauschenberg, Leo Castelli, Ed Ruscha, James Rosenquist, Robert Barry. Foto van Hans Hamuth.

+

OP HET STRAND IN TRIËST, 1927

Leo Krausz, TWEEDE VAN LINKS, twintig jaar oud, bespreekt de strips uit de plaatselijke krant, Il Piccolo di Trieste.

Opdracht

‘Jij bent dus de nieuwe. Nou, je zult de stad stormenderhand veroveren met je oranje rok en je lange handschoenen! Waarom kom je morgen om een uur of vijf niet naar de galerie? Dan kun je de tentoonstelling zien, Roy leren kennen.1 Hij heeft een opening en dan blijf je meteen voor het feestje erna!’ Op deze welluidende verleidelijke manier begroette Leo Castelli me op een diner, twee weken nadat ik in New York was aangekomen om mijn taak als cultureel attachee van de Franse ambassade op me te nemen. Die ontmoeting in 1989, onze eerste, zette ogenblikkelijk de ongedwongen toon voor onze verhouding, die duurde tot zijn dood in 1999. Hoewel Castelli tweeëntachtig was en een gehoorapparaat had (een bijzonder onopvallend dingetje, bijna onzichtbaar), was hij nog in hoge mate een flirtende man van de wereld, die moeiteloos op zijn legendarische naam vertrouwde. Die avond vergezelde hij een nieuwe vriendin, Catherine Morrison, een elegante Britse architecte van in de veertig, en hij zat voortdurend met haar te giebelen, als een jonge minnaar.

Die dag ging ik zonder dat ik het wist tot ‘de entourage’ behoren, en dus pendelde ik tijdens mijn eerste jaar in de Verenigde Staten met hem van Minneapolis naar Basel, van Londen naar Houston en van New York naar Washington, voor de opening van Jaspers2 laatste expositie. ‘Ik zal je alles leren wat je van de Amerikaanse kunst moet weten,’ verklaarde hij terwijl hij me boeken leende en me op zondagochtend meenam naar tentoonstellingen. Hij stelde me voor aan de schrijver Calvin Tomkins, aan verzamelaars als de Daytons en Barbara Jakobson, aan de conservatoren Christian Gelhaar en Nan Rosenthal, aan de galeriehouders Ileana en Michael Sonnabend en aan vele anderen. Tien jaar lang werd zijn rol als mijn privéleraar voor Amerikaanse kunst vergemakkelijkt doordat we nog geen straat bij elkaar vandaan woonden. Maar zijn toewijding aan de missie liet zich niet echt bepalen door gemak, zoals duidelijk bleek wanneer hij uitweidde over Clement Greenberg, Alfred Barr, Jackson Pollock, Pierre Matisse, Andy Warhol en Sidney Janis, zonder zich om tijd te bekommeren. Hij was even gedreven wanneer hij me meenam naar kunstveilingen bij Sotheby’s en Christie’s om te kijken hoe zijn kunstenaars werden verkocht voor steeds exorbitantere prijzen, wanneer hij me inwijdde in het werk van Eva Hesse in het Whitney Museum, vertelde over zijn schenking van Bobs Bed aan het MoMA, zich herinnerde dat hij Franks eerste Monochromes had gezien toen de kunstenaar nog maar net was afgestudeerd aan Princeton, of herinneringen ophaalde aan de onvergetelijkste momenten met Jim en met Ellsworth.3 Maar niets evenaarde zijn opgetogen zeggingskracht wanneer hij over Jasper begon te praten of wanneer hij in het gezelschap van Jasper was.

+

NEW YORK, OKTOBER 1990

Met de auteur als cultureel attachee van de Franse ambassade in de Verenigde Staten

+

In feite waren maar weinig mensen werkelijk immuun voor Leo’s charme. Zelfs wanneer hij onverwachts omstreeks middernacht met een groep vrienden een restaurant in stapte, of het nu in New York of Venetië was, dekten de kelners en de ober steevast een tafel voor hem en behandelden ze hem als een filmster. Er werd geroepen ‘Bellini per tutti...’ en de avond kwam op gang! Een paar uur in zijn gezelschap kon een betoverende ervaring zijn. Als hij had besloten dat hij je zou adopteren, zoals mij was overkomen, was de spanwijdte van de vleugels die hij boven je uitspreidde buitengewoon indrukwekkend, naar wat voor geliefde plek hij je ook meenam. Hij was echter niet alleen zo innemend door zijn hoffelijke persoonlijkheid, maar ook door een soort eeuwige jongensachtigheid, zoals toen hij met onmiskenbare trots in perfect Frans ‘Le Corbeau et le Renard’ van La Fontaine voor me opzei. Of tijdens een van onze laatste museumbezoekjes samen, omstreeks kerst 1998, om in het MoMA een Schiele-expositie te bekijken. Op de tentoonstelling was een mooie en onbekende serie erotische aquarellen te zien, en terwijl Leo de gestalten van naakte vrouwen bijna met vrome achting bekeek, stapte hij dichter naar één aquarel toe en zei met een ondeugende glimlach: ‘Questo vorrei prenderlo a casa per guardarmelo bene.’ (‘Deze zou ik graag mee naar huis nemen om eens nader te bekijken.’)

In de loop der jaren heeft Leo me bij stukjes en beetjes over zijn leven verteld. Hij had het erover dat hij op zijn achttiende Edoardo Weiss – een leerling van Freud en de vermaardste psychoanalyticus van Triëst – had geraadpleegd omdat hij het moeilijk had gevonden ‘om meisjes te benaderen’; hij had het erover dat hij zaken had besproken met Mihai Schapira, zijn schoonvader, die hem un bon à rien (een niksnut) had genoemd omdat hij op zijn vijftigste nog altijd van het geld van zijn vrouw leefde. Hij praatte over zijn maîtresses, zijn echtgenotes, zijn kinderen, over Triëst, Wenen, Parijs, Boekarest en New York. Al mijn indrukken ontstonden natuurlijk binnen de context van New York in de jaren negentig, in Leo’s wereld, onder de betovering en choreografie van Leo, de onovertroffen schepper van mythen.

Pas tien jaar later, pas na zijn overlijden, zou ik beginnen aan mijn eigen onderzoek, terwijl ik de paar aanknopingspunten volgde die hij me had gegeven. En het zou nog langer duren voor het me was gelukt een paar van die brokstukken met elkaar te verbinden. Ik reisde per vliegtuig, per boot, per trein en per auto, ging in de loop van vier jaar een stuk of zes keer naar Triëst en ook naar Udine, Venetië, Monte San Savino, Milaan, Wenen, Budapest, Siklós, Boekarest, Parijs, São Paulo, San Francisco en New York; ik diepte archieven op in het Italiaans, Hongaars, Hebreeuws, Duits, Frans en Engels; ik kwam in contact met archivarissen, historici, rabbijnen, medewerkers van synagogen, kerkenraadsleden, burgemeesters, bankiers en mensen die bij verzekeringsbedrijven werkten; ik heb gesprekken gevoerd met neven en nichten, achterneven en -nichten, de kinderen van broers en zusters en ook met hun kinderen, en ik ben eveneens naar alle huizen geweest waarin hij heeft gewoond en heb de graven met voorouders bezocht op joodse begraafplaatsen in Italië en Hongarije. Aan het eind van mijn speurtocht kon ik in de reeks deportaties en omzwervingen die zijn familie heeft moeten doorstaan een veel complexer, veel fascinerender en veel tragischer verhaal over zijn afkomst onderscheiden dan dat van de moeiteloos joviale figuur die hij zelf had gesuggereerd. En daardoor vroeg ik me af: wat wilde Castelli zo vastberaden bereiken door zichzelf op deze manier neer te zetten, door onophoudelijk dezelfde paar oude verhalen op te dissen die, hoe aardig ze ook mochten zijn, uiteindelijk een doodlopende weg waren als je hem wilde begrijpen?

Vervuld van opwinding door het raadsel hield ik vol, alsof ik een strafzaak onderzocht. Tot de allermooiste momenten tijdens mijn reizen behoren de gebeurtenissen in Monte San Savino, bijvoorbeeld toen Renato Giulietti uit een massa enorme perkamentrollen een pagina uit 1787 pakte waarop stond: ‘Nazionne Ebrea, Famiglia Castelli... Castelli, Aarone, 50... Castelli, Anna, 30... Castelli, Giacobbe, Figlio, 9... Letizia, Figlia, 20.... Sabatino, Figlio, 21....’ Het was ook een gedenkwaardige dag toen Mariu Hassid me in Triëst in mijn hotelkamer een grote envelop bezorgde met daarin een wit vel papier waarop in het Italiaans stond: ‘Comunità Ebraica di Trieste, Copia Integrale Dell’Atto Di Nascita... Anno: 1907; Giorno e mese della nascita: 4 settembre; Data Ebraica: 25 Ellul; Nome del neonato: Leo’, waarna een Hebreeuwse vertaling volgde. Of die ochtend in April in Göntér, een bloeiende handelsstad op de grens van Hongarije en Kroatië, met een Turkse moskee op een heuvel boven de stad, toen ik het huis van de familie Krausz vond, midden in een grote wijngaard, die de huidige eigenaar net te paard inspecteerde. Of de ontroerende uren die ik heb doorgebracht met ‘Giorgio’ (Dokter George Crane, Leo’s broer) in zijn verzorgingshuis in San Francisco, of de lunch bij de Yale Club in New York met Robert Reitter, de zoon van Leo’s zuster, die me de documenten gaf over wat er in de oorlog met de familie in Budapest was gebeurd; het ontbijt in het Phillips Hotel met Mariève Rugo, de dochter van Ileana’s zuster, die me een heleboel materiaal gaf over het luxueuze leven dat Leo met zijn eerste vrouw Ileana en haar familie, de Schapira’s, in Boekarest had geleid. En terwijl al die prachtig gekleurde stukjes op hun plaats vielen, bleek ik een verrassend mozaïek voor me te hebben, veel rijker en complexer dan de simpele figuur die naar voren was gekomen uit het handjevol anekdotes dat Leo eindeloos was blijven herhalen.

Ik begon te beseffen dat het verhaal van Leo Castelli’s familie de kunstgeschiedenis heel toepasselijk, heel boeiend op de voet had gevolgd door in de Renaissance te beginnen in Toscane, verder te gaan door het barokke Italië, het expressionistische Wenen, het modernistische Boekarest, het surrealistische Parijs en te belanden op de kust van het abstract expressionistische New York, om ten slotte aan het eind van de twintigste eeuw kunstenaars te zien opkomen die zich bezighielden met het postdadaïsme, popart en minimal art. En het was een verhaal dat alle kenteringen en deportaties bevatte waardoor Europese joden vernieuwing hadden kunnen zaaien in de hele wereld van de moderne kunst. In het erfgoed van generaties geniale handelaars en makelaars uit Monte San Savino en Triëst vond ik een kant en klaar model dat een verklaring vormde voor Castelli’s talenten als uitmuntende netwerker en stuwende kracht. Maar toen ik in het depot van de Universiteit van New York een boek vond met lezingen over handelsagenten in het vroeg-moderne Europa werd me pas duidelijk hoezeer hij beantwoordde aan het ideaal van die ondernemende voorouders, die allemaal ‘bijzonder mobiel en zeer bereisd waren, uit immigrantenfamilies stamden... hun talen spraken en beschikten over een cruciale kennis ten aanzien van plaatselijke handelsgebruiken, netwerken en routes.’4 Ik raakte er stellig van overtuigd dat Castelli’s ongeëvenaarde gave alleen volledig kon worden begrepen binnen de context van deze lange traditie en dat ik zijn verhaal wel móést verankeren in de Renaissance, in Toscane.

+

Jasper Johns, Racing Thoughts, 1983

Proloog: geboren in een kruitvat

Ik ga dood van verveling en van de kou... de barbarij rukt op... De bora waait twee keer per week, de harde wind vijf keer. Ik bestempel iets tot harde wind wanneer je doorlopend je hoed moet vasthouden. Ik bestempel iets tot de bora als je bang bent dat je arm zal knappen.

Stendhal aan madame Ancelot1

+

Co’un colpo de bora

Un sior se scapela

Le côtoie in aria

Ghe va ala putela

+

La va dapertuto,

Ma questa xe bela:

Che ti te la trovi

Perfin in scarsela!

+

Comare, che bora

Comare, che inferno

Che vada in malora

La bora e l’inverno!2

Versje uit Triëst

+

‘Leo Castelli, u wordt wel eens omschreven als de Vollard van de popart: hebt u moeite met deze omschrijving?’

‘Nee, helemaal niet. Integendeel, ik ben er nogal trots op, maar ik geloof dat de vergelijking mank gaat.’

‘Mag ik eerst een alternatief opperen, dat even onvolmaakt is als de eerste omschrijving? Als ik nu eens zou zeggen dat Leo Castelli de Metternich van de kunst is, dat hij altijd vier à vijf zetten verder denkt dan de andere kunsthandelaars, net als bij een schaakwedstrijd, zou dat beter kloppen?’

‘Goed, moet u horen. Aangezien ik moderne geschiedenis heb gestudeerd ben ik aardig bekend met die Metternich – hij was zonder meer een buitengewoon politicus. In deze moeilijke tijden zouden we zo’n bekwame man heel goed kunnen gebruiken! Hoe het ook zij, om plannen te maken, de belangen te behartigen van kunstenaars, van de kunst zelf, tentoonstellingen te organiseren en dergelijke moet je uiteraard een specifieke strategie hebben; zulke dingen kun je niet zomaar improviseren... Dus zou ik zeggen, hoewel de vergelijking volgens mij niet helemaal opgaat, waarom niet?’

‘Heel hartelijk bedankt, meneer Castelli. Ik hoop u spoedig weer in onze uitzending te hebben en u binnenkort misschien persoonlijk te ontmoeten.’

‘Ik kan u zeggen dat het voor mij een waar genoegen was om met mijn geboortestad te kunnen praten, een stad waar ik heel veel van houd en waar ik altijd met enorm veel genegenheid aan terugdenk.’

Met dergelijke clichés eindigde het telefonische interview op 12 februari 1984, een gesprek tussen Nadia Bassanese in de RAI-studio in Triëst en Leo Castelli in zijn appartement in New York. Het zou de volgende dag worden uitgezonden op RAI-Venezia Giulia in een serie over hedendaagse kunst die werd geproduceerd door Bassanese, een kunsthandelaar uit Triëst. Na het formele interview was het telefoongesprek nog een paar minuten doorgegaan; voor hij ophing stelde Castelli een vraag, een onmiskenbaar teken van saamhorigheid tussen twee mensen die uit Triëst kwamen, een bewijs van zijn talent om weer contact te maken nadat hij tweeënvijftig jaar uit zijn geboortestad was weggeweest: ‘C’ē la bora oggi?’3

New York, 12 februari 1984, 9 uur ’s morgens. In zijn appartement aan Fifth Avenue bij Seventy-seventh Street hing Leo Castelli de telefoon op. Hij ging vlug verder met zijn dagelijkse ritueel. Koffie, The New York Times, even bellen met Ileana, zijn eerste vrouw, een discussie met Toiny, zijn huidige vrouw, over hun zoon Jean-Christophe, die inmiddels op Harvard zat. Over een paar minuten zou hij zijn BMW uit de garage halen en naar zijn galerie in SoHo rijden, zoals hij elke dag deed. Zijn agenda was als altijd overvol: lunch met de verzamelaar graaf Panza di Biumo, die in New York was, een interview met een Duitse journalist, terug naar zijn galerie op Greene Street 142, waar van 28 januari tot 25 februari de expositie Jasper Johns: Paintings liep – de eerste solotentoonstelling van de kunstenaar sinds 1976. Daarna moest hij naar een afspraak met Jasper voor diens vertrek naar Sint Maarten en naar een liefdadigheidsdiner voor het New Museum.

Op de expositie van Johns hingen ook Racing Thoughts (1983) en Racing Thoughts (1984), werken die geïnspireerd waren door Castelli’s leven. Daarop gaf Johns, Castelli’s ondoorgrondelijkste kunstenaar, met wie hij een zeer nauwe band had, op zijn eigen raadselachtige manier alle puzzelstukjes weer waaruit Castelli’s persoonlijkheid bestond – een gescheurde foto van Leo, de mysterieuze glimlach van de Mona Lisa – en speelde hij met de eend / het konijn uit Wittgensteins Philosophical Investigations. Gezamenlijk vormden ze een totemachtige imitatie van de complexiteit van Castelli’s persoonlijke geschiedenis. De woorden chute de glace, in het Frans en in het Duits, en de titel, Racing Thoughts, zouden kunnen zinspelen op Castelli’s vaardigheid als bergbeklimmer in de Dolomieten, het moeilijkste gebergte van Europa, of zouden een soort metafoor kunnen zijn voor Triëst, een uitermate en onrustbarend veranderlijke stad toen hij er werd geboren. Castelli zou Racing Thoughts (1984) verkopen aan Jane en Bob Meyerhoff voor 850.000 dollar, het grootste bedrag dat de Castelli Gallery ooit voor een schilderij had gekregen! Zodra de cheque arriveerde, stuurde de dolgelukkige galeriehouder er per koerier een fotokopie van naar zijn vrouw in uptown Manhattan.4

‘Ik ben geen kunsthandelaar. Ik ben galeriehouder,’ zei Castelli met nadruk tegen me, maar zelfs als hij liever een minder blits klinkend beroep opeiste, was er toch geen andere kunstverkoper ter wereld die de media zo handig bespeelde. Hij vond het heerlijk om journalisten te ontvangen, hen met anekdotes te bestoken en telkens weer opnieuw zijn persoonlijke mythe te creëren, de mythe van de erudiete Europeaan die moeiteloos alles wat hij aanraakte in goud liet veranderen. En toch is Castelli opgekomen binnen de context van een politieke en historische tragedie: de tragedie van de Europese joden in de nazitijd, want zijn wortels lagen verankerd in een familiegeschiedenis die veel complexer was dan hij ooit heeft toegegeven in zijn oppervlakkige kletspraatjes met de pers. Het verhaal van zijn familie overlapt de geschiedenis van de Europese kunst en voert ons terug naar Toscane ten tijde van de Renaissance, waar zijn voorouders vermoedelijk het pad hebben gekruist van Piero della Francesca en Vasari. Die achtergrond roept de hypothese op dat Castelli’s uitzonderlijke bekwaamheid om te bemiddelen tussen geld en kunst een lang gecultiveerd, bijna genetisch bepaald, talent is dat is gevormd door eeuwen van politieke en sociale vervolging... Maar laten we niet op de zaken vooruitlopen.

Castelli wachtte tot hij vijftig was voor hij aan de slag ging, zijn eerste galerie opende en uiteindelijk de beroemde Leo Castelli werd, die tijdens de laatste veertig jaar van de twintigste eeuw een revolutie heeft ontketend in de status van de Amerikaanse kunstenaar en alle regels van de kunsthandel heeft veranderd. In de eerste helft van zijn leven was hij echter een man met diverse verschillende identiteiten, in verschillende landen en verschillende steden, omringd door veel sterke persoonlijkheden, die zowel invloedrijk als beschermend waren. In Triëst zijn vader, Ernesto Krausz, in Boekarest zijn eerste vrouw Ileana en haar vader, Mihai Schapira, in Parijs zijn eerste partner, René Drouin, en ten slotte in New York de verzamelaar en kunsthandelaar Sidney Janis. ‘Wanneer ik het onbewust over “mijn leven” heb,’ schrijft Stefan Zweig, ‘vraag ik me in weerwil van mezelf wel eens af: wélk leven?’5 Die vraag, die wordt gesteld door een andere culturele kosmopoliet, is een goede samenvatting van de Midden-Europese ervaringen in het begin van de twintigste eeuw.

Castelli had het zelden over zijn geboortestad. ‘Het feit dat ik in Triëst ben geboren en daar de eerste jaren van mijn leven heb gewoond is van enig belang, hoewel dat heel lang geleden was,’6 verklaarde hij abrupt als ernaar werd gevraagd. Hij was er weggegaan toen hij vierentwintig was en toen was Triëst voor hem een ver, slaperig provinciestadje en uiteindelijk, in Leo’s denken, verleden tijd. Maar onderzoek naar Leo’s leven in New York onthult dat het toch geen voltooid verleden tijd was. Door in archieven te duiken, de voornaamste spelers te ondervragen en weer voor rechercheur te spelen, ontdekte ik dat Leo, net als Stefan Zweig, een man met veel levens was, een knooppunt, iemand in wie de verhalen samenkwamen. En toen die werkelijkheid zich openbaarde, werd het raadsel alleen maar groter: wie was Leo Castelli precies? En wie zou dat kunnen weten?

Achter zijn legendarische beminnelijkheid verborg Castelli wel degelijk geheime plekken, in de allereerste plaats Triëst. Hij ging er nooit op in dat hij daar bijna een kwart van zijn leven had doorgebracht onder een andere naam: Leo Krausz. Het was een periode die afwisselend gelukzalig en problematisch was geweest, die doordrongen was van alle politieke omwentelingen uit die tijd. Zijn vader zou de naam ‘Krausz’ veranderen in ‘Krausz-Castelli’ en vervolgens in ‘Castelli’ (de meisjesnaam van zijn vrouw), daartoe gedwongen door de regering-Mussolini, die eiste dat de achternamen werden veritaliaanst. De verandering, die op 3 december 1934 bij koninklijk besluit in Rome officieel verplicht was geworden, is op 9 januari 1935 vastgelegd in het bevolkingsregister van de stad: ‘De familie Krausz heeft het recht de naam “Castelli” aan “Krausz” toe te voegen en de naam “Krausz-Castelli” te gebruiken.’7 Tijdens de eerste decennia van de twintigste eeuw leek Triëst een ‘uitstekend historisch klankbord’ voor de rest van Europa, maar het bleek, met name voor de familie Krausz, een plaats te zijn met ‘een ongewone seismische gevoeligheid’.8 Deportaties, kenteringen en aanpassingen om historische, politieke, geografische, economische en raciale redenen: er zou hun niets bespaard blijven.

Door de overvloed aan literatuur waartoe Triëst heeft geïnspireerd kunnen we het eigenaardige lot volgen van dit voormalige handelscentrum van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie, een natuurlijk slachtoffer door zijn geografische ligging, ten prooi aan de intriges van de Europese politici. We kennen het historische diminuendo: een bloeiende havenstad onder de Habsburgse monarchie, die na de Eerste Wereldoorlog en de annexatie door het koninkrijk Italië begon aan een langdurig verval tot het de slaperige provinciestad was geworden die het nog altijd is, bekend om de bezadigde handel en de levensverzekeringen. Het is een stad met talloze ongerijmdheden: haar locatie, onverwacht gelegen op een smalle kuststrook aan de Adriatische Zee, tussen de bergen en de zee, tussen Oostenrijk en Kroatië, waardoor ze totaal verschillende Oostenrijkse, joodse, Slavische en Griekse gemeenschappen heeft opgenomen; een imposante architectuur, nu bijna te imposant; een cafécultuur die niets opmerkelijks oplevert: het San Marco, het Tommaseo, het Stella Pollare en het I Specchi zijn plaatsen om te schrijven, te praten en vrolijk te zijn, die nu alleen bezadigde charme verschaffen terwijl ze vroeger de verbeelding lieten ontbranden. Triëst was ooit vermaard om de beroemde schrijvers die het voortbracht, voor wie het als onderwerp en als muze fungeerde,9 om zijn betoverende uitwerking op literaire beroemdheden die op doorreis waren10 en uiteraard om de bora, zijn unieke wind, die ontstond in de koude bergen in het noordoosten, waarna hij met een snelheid van bijna honderdvijftig kilometer per uur op de Adriatische Zee af stormde. Op sommige dagen was hij zo sterk dat de plaatselijke bevolking zich moest vastklampen aan de ‘antibora-touwen’,11 die strategisch door de straten waren verspreid om te voorkomen dat de mensen zouden wegwaaien.

De bora, een bron van inspiratie voor talloze spotprenten, foto’s, populaire zegswijzen en wetenschappelijke commentaren, is het gevolg van een geologische onregelmatigheid. Hoewel de Alpen – die richting de Balkan hoger worden en langs de oostkant van de Adriatische Zee lopen – Italië over hun volle lengte beschutten tegen de ijzige winden van Midden-Europa, is er ‘tussen de bergen Nanos en Nevoso een vreemde spleet, een breuk, een gat, als een deur die moeder Natuur heeft vergeten dicht te doen.’ Volgens de meteoroloog Giuseppe Ongaro ‘komt door deze deur... de zware koude lucht die zich in het noordoosten verzamelt en ophoopt, en... daarvandaan wervelt de bora fel over Triëst naar de Adriatische Zee’.12 Hij heet de bora scura als hij vermengd met regen de nietige paraplu uit je hand zwiept, de bora neverina als hij de sneeuw optilt en weer in surrealistische duinformaties neerzet, il borino als hij vriendelijk waait en bora nera als hij kranen, schepen en treinen omblaast met de kracht van een cycloon.13

Hoe kunnen we de verleiding weerstaan om deze twee vormen van kwetsbaarheid met elkaar te vergelijken: de geografische realiteit van een geteisterde stad, verweerd door de elementen, en het politieke Triëst, verscheurd door diplomatieke fiasco’s, de onbetwistbare achilleshiel van Europa? Het eerste aspect lijkt er bijna op aan te dringen domweg een allegorie van het tweede te zijn. Er zijn min of meer willekeurige verklaringen gegeven voor de uitwerking van dit meteorologische verschijnsel op de bewoners van de stad, op de psychologie van de ‘mensen van de bora’.14 Eén theorie is ontwikkeld door Giacomo Debenedetti en wordt vermeld door Umberto Saba: ‘“Jullie, als burgers van Triëst,” zei Debenedetti gisteren tegen me, ‘zijn werkelijk kinderen van de wind. Daarom zijn jullie zo gek op ethiek en excuses, op waar gebeurde en sterke verhalen: omdat jullie zijn geboren in de stad van de bora.”’15 We kunnen de sfeer in Triëst inderdaad niet getrouw weergeven zonder een beroep te doen op de begaafde zonen ervan, hoewel die het niet met elkaar eens zijn. Umberto Saba en Italo Svevo zien het als ‘het epicentrum van spirituele aardbevingen’,16 maar Scipio Slataper begroet het als ‘vreedzaam en tolerant, de stad van si, van ja, van da, [die weer kan veranderen] in een brandpunt van een culturele synthese’,17 terwijl Angelo Ara en Claudio Magris Triëst definiëren op grond van zijn ‘grensidentiteit’18 gedurende zijn hele geschiedenis.

Plaatselijke schrijvers reageren graag met symbolische constructies op het veranderlijke Triëst, terwijl buitenlanders in hun dagboeken melding maken van een zekere ‘malaise’, een soort ongerustheid. ‘Deze stad, die gelijkmatig is gebouwd, ligt onder een nogal mooie lucht, aan de voet van een kale bergketen; er is niet één monument. Het laatste zuchtje wind uit Italië luwt op haar rivieroevers, waar de barbarij begint,’19 merkt Chateaubriand op. ‘Het is niet Italië, het is slechts de antichambre van Italië,’20 schrijft Stendhal, terwijl Gérard de Nerval de stad ‘naargeestig’ vindt21 en het er volgens Rilke ronduit ‘afschuwelijk’ is.22 Dostojevski noemt het ‘een abstracte en bedachte stad’,23 eigenlijk net als Sint Petersburg: ‘Want Triëst is net als Sint Petersburg het product van een verordening van overheidswege en niet vanzelf ontstaan, door een natuurlijk proces.’ Door zijn nihilisme is niets misschien zo veelzeggend als de waarneming van Hermann Bahr, die in zijn reisdagboek schrijft, op de dag waarop Leo Krausz werd geboren: ‘Triëst is geen stad. Je hebt de indruk dat je nergens bent. Voor mijn gevoel zweefde ik in de onwerkelijkheid.’24

In die ‘onwerkelijke’ plaats groeit Leo Krausz dus op, toen net de nationale identiteit, het economische lot, de politieke status en zelfs de taal en de munt van de stad veranderden. Triëst, het brandpunt van enorm politiek, financieel en geostrategisch gekonkel tussen de Donaumonarchie en het koninkrijk Italië. Triëst, de inspiratie voor James Joyce terwijl hij de moderne roman opnieuw bedacht, en voor de anarchistische kreet van Filippo Marinetti: ‘Triëst! Jij bent ons enige echte kruitvat! Al onze hoop is op jou gevestigd!’25 Een stad, een kruitvat, waar in één explosief decennium Ulysses, het futuristisch manifest en Leo Castelli het licht zagen.

Op 4 september 1907 komt Leo Castelli ter wereld, het tweede kind van Ernesto Krausz en Bianca Castelli, geboren uit een huwelijk dat vermoedelijk was geregeld door de plaatselijke rabbijn, tussen een hoge, onlangs gearriveerde functionaris van de Wiener Bankverein en de dochter van een plaatselijke familie uit de middenklasse. In hen kwamen twee gemeenschappen samen, allebei joods, maar verder in alle opzichten anders: de eerste, van de Hongaarse joden, asjkenazisch, progressief en nomadisch, trok naar Triëst in de hoop te profiteren van de financiële dynamiek; de tweede Italiaans, sefardisch, nog altijd getekend door de jaren in het getto, had hier haar toevlucht gezocht voor religieuze vervolgingen.

Triëst was al vanaf de vijftiende eeuw een toevluchtsoord voor veel sefardische joden die waren verdreven uit Spanje, Griekenland, Turkije en diverse Italiaanse provincies, en was een van de weinige steden aan de Middellandse Zee waar joden bepaalde handelsprivileges kregen, die ‘zelfs een christen niet kon verwerven’.26 Daarom was de twintigjarige Giacobbe Castelli, Leo’s betovergrootvader, in 1799 vanuit het Toscaanse Monte San Savino naar Triëst gekomen. Giacobbe was de zoon van Aarone Castelli (die in het register wordt aangeduid als Ebreo of ‘joods’) en zijn vrouw Anna, en de broer van Sabato, Vitale en Sara. De familie was uit haar geboortestad verdreven door de in naam christelijke beweging Viva Maria. Op 3 juni 1803 trouwde Giacobbe Castelli in de synagoge van Triëst met Susanna di David Jacchia. Toen hun eerste zoon werd geboren kreeg hij volgens de joodse traditie de naam van Giacobbes vader, Aarone. Deze tweede Aarone Castelli was de flamboyante overgrootvader van moederszijde van Leo Castelli. In 1867 won hij de jackpot (dertigduizend goudguldens) in de Signoria, de loterij van Triëst: hij kocht een rijtuig en leidde een luxueus leven, met lakeien met witte handschoenen en privéleraren voor zijn kinderen, waardoor hij het gemakkelijk verkregen fortuin er in een paar jaar doorheen joeg.

Hoewel de galeriehouder in New York soms geamuseerd terugdacht aan zijn schilderachtige voorvader, en hoewel hij had gehoord dat zijn voorouders van moederszijde oorspronkelijk uit Monte San Savino in Toscane kwamen, heeft hij nooit naar meer bijzonderheden gezocht. ‘Je moet eens door Monte San Savino dwalen, de stad van mijn voorouders, en op de begraafplaats naar graven met de naam Castelli zoeken...,’ spoorde Leo me op een dag aan, met die typische mengeling van provocatie en luchthartige charme. Maar op zijn eigen omzwervingen zocht hij alleen naar kunst. Als hij me in de zomervakantie in Cortona kwam opzoeken, eerst, in 1991, in het gezelschap van Catherine Morrison, vervolgens, in 1994 en 1995, met Barbara Bertozzi, wilde hij beslist de kerk van Santa Maria del Calcinaio bezoeken, die in 1475 was gebouwd door Francesco di Giorgio Martini (1439–1502), om telkens weer opnieuw de Annunciatie van Fra Angelico te zien (ca. 1445), waarop de woorden van de engel verbazingwekkend genoeg achterstevoren zijn gespeld. Hij genoot ervan om het huis van Pietro Da Cortona (1596–1669) te bezoeken, wilde altijd naar Cittá di Castello om Rosso Fiorentino’s (1495–1540) Kruisafname (1528) te bekijken en wilde natuurlijk weer naar de Chiesa San Francesco in Arezzo om de fresco’s (1452–1459) van Piero della Francesca (1410/20–1492) nog eens te bewonderen.

Maar ondanks deze tochtjes op de grens van Toscane en Umbrië, naar dorpen in de Val di Chiana, vaak maar enkele tientallen kilometers bij elkaar vandaan, allemaal aan wegen die naar Monte San Savino voerden, uitte Leo nooit ook maar het geringste verlangen om een bezoek te brengen aan de stad van zijn voorvaderen, waaruit elk spoor van de joodse gemeenschap was verdwenen, met uitzondering van de antico borgho della sinagoga (de oude wijk van de synagoge), de scharnieren van de poortdeuren, die verankerd waren in de steen waardoor de grens van het getto werd aangegeven, en de vroegere joodse begraafplaats, die nu was overwoekerd door braamstruiken, ‘daarbeneden, aan de rand van de stad, in de buurt van Campaccio, aan de overkant van de beek die we de Ghisio noemen,’ zoals iemand uit de buurt me in de zomer van 1990 de weg heeft gewezen.

Het verhaal van de Castelli’s en de Krauszen moet eerst worden verteld, en het vormt een boek binnen een boek. We pakken de draad op tijdens de Renaissance in Monte San Savino, waar Castelli’s voorouders van moederszijde het Italiaanse stadje nieuw leven inbliezen door voorspoedig handel te drijven. Dan volgen we hen tijdens hun deportatie waardoor ze in Triëst belandden, waar ze nieuwe vrijheden genoten en opnieuw een bloeiende zaak opzetten. Vervolgens ontdekken we de Krauszen, Leo Castelli’s voorouders van vaderskant, die landeigenaars waren binnen de Donaumonarchie en grote achting hadden voor de keizerlijke familie. Ernesto, Leo’s vader, verliet zijn dorp op de grens met Kroatië om te paard naar Triëst te gaan, waar hij al snel een van de belangrijkste bankiers zou worden. Triëst, waar Leo is geboren, lag in Europa op een drempel, lag erbinnen en erbuiten, en als seismograaf van de Oude Wereld bezorgde het hem het gevoel dat alles voortdurend in beweging was, wat zijn geboorterecht was. En het gaf hem nog iets anders. Ondanks de mythen waarin hij zichzelf versluierde, werd Castelli door deze plaats een toonbeeld van moderne joodsheid. ‘Ik heb zijn joodse kant nooit goed begrepen,’ vertelde zijn zoon Jean-Christophe me. ‘Tijdens mijn jeugd in New York ging ik naar bar mitswa’s en etentjes met Pesach, en drie kwart van mijn vrienden was joods. Dan vroeg mijn moeder aan mijn vader: “Waarom vertel je hem niet wat?” Hij heeft nooit echt veel gezegd over zijn verleden. Hij was volkomen bereid antwoord te geven op alle vragen die ik had, soms zelfs zeer uitvoerig! Maar achteraf hadden de anekdotes of herinneringen vaak iets algemeens. Het was moeilijk voor hem om het persóónlijke te voelen, en misschien was zijn joodsheid voor mijn vader een van de persoonlijkste dingen van allemaal en daardoor ook het moeilijkst te bereiken. Hij werkte aan zijn mythe, hij bracht zijn mythe aan de man, en er waren maar weinig mensen die er niet in geloofden.’27

Leo Castelli heeft me nooit het hele verhaal verteld, maar hij heeft me net voldoende aanwijzingen gegeven om aan mijn zoektocht te kunnen beginnen. En daarom beginnen we met wat ik in Monte San Savino heb gevonden over de geschiedenis van de Castelli’s, joden uit Toscane, voorouders van de uitmuntende Amerikaanse kunsthandelaar, de grootste galeriehouder van de tweede helft van de twintigste eeuw: een episch verhaal over omzwervingen en vervolgingen, dat begint tijdens de Renaissance en eindigt met het verbazingwekkende succes in de Nieuwe Wereld aan de vooravond van de eenentwintigste eeuw.

+

EUROPA

Gedwongen verhuizingen van de Krauszen en de Castelli’s om raciale of politieke redenen

DEEL I
Europa: vervolgingen, oorlogen, kenteringen, deportaties

1907–1946

en een voorgeschiedenis

+

Monte San Savino, La Loggia dei Mercanti, gebouwd door Andrea Contucci (ook wel Sansovino genoemd) in het begin van de zestiende eeuw

1. Rond de markthal

Mijn vader had het er nooit over dat hij joods was.1

Jean-Christophe Castelli

+

Ebreus perfidus est, ut cantat Ecclesia est inimicus fidei, et ideo presumitur odium abere Christi fidelibus, ergo abetur pro suspecto.2

Stadsarchief van Monte San Savino

+

Monte San Savino, 1656: ‘Deze mensen lopen over van ideeën, ze zitten barstensvol uitvindingen!’ De enthousiaste afgevaardigde leek gewoon geen woorden te kunnen vinden om de vindingrijkheid van de plaatselijke joodse kooplieden naar behoren te kunnen prijzen. Door gebruik te maken van de geografische ligging van de stad importeerden ze hun goederen uit Marche en de Vaticaanse gewesten, waarbij ze de nieuwsgierige ogen van de douanebeambten in Cortona ontweken, om vervolgens ‘het hele land door te snellen om ze te verkopen, niet alleen in de Valdichiana, maar zelfs nog verder weg, helemaal tot aan de grenzen van de Kerkelijke Staat!’3 Monte San Savino was een klein stadje met ongeveer tweeduizend inwoners dat verscholen lag in de Toscaanse heuvels tussen Siena, Arezzo en Cortona. Sinds 1550 genoot het feodale privileges, verleend door de Medici’s, de heersers over het groothertogdom Toscane, aan een vooraanstaande plaatselijke familie, de Cosci di Monte, als eerbetoon aan een van haar zonen, de latere paus Julius III.4 Dientengevolge was Monte San Savino vrijgesteld van de invoerrechten die werden opgelegd door de Florentijnse gilden, waardoor de stad fungeerde als een vrijhandelszone en een onafhankelijke enclave binnen het groothertogdom Toscane.5 Wat zou er zijn geworden van dit kleine landelijke centrum, dat een kwijnend bestaan leidde met zijn plaatselijke ambachtslieden, zijn paar voorname families en zijn talrijke religieuze orden, als er geen joodse burgers waren geweest die de uitzonderlijke omstandigheden bekwaam benutten door geldschieters te worden en een monopolie te vestigen op handelsartikelen, het enige wat Toscaanse joden in die tijd mochten doen?

Monte San Savino lijkt nu nog te draaien rond zijn markthal, de Loggia dei Mercanti. De hal, sober en grijs, met haar rijzige arcaden, gecanneleerde zuilen en Korinthische kapitelen van pietra serena, ligt stevig ingeklemd tussen twee particuliere huizen in de hoofdstraat, en haar elegante, imponerende aanwezigheid verbaast de bezoeker van het stadscentrum. De Loggia is gebouwd in het begin van de zestiende eeuw en werd honderd jaar later verhuurd aan joodse kooplieden, die er hun kramen opzetten. Pal aan de overkant van de Ruga Maestra staat de luister van het Palazzo di Monte, het meesterwerk van de beroemde renaissancearchitect Sangallo, waarin een plaatselijke jongen is opgegroeid die op een dag paus Julius III zou worden. Tegenwoordig kennen we hem nog door zijn kunstminnende leven als mecenas van Palestrina en Michelangelo, door zijn godsdienstige leven ‘dat ontaardde door lust en uitspattingen, of anders door zijn politieke leven als onverbeterlijke nepotist’ – en door de pauselijke bul van 12 augustus 1553, waarin de vernietiging van alle exemplaren van de Talmoed werd gelast. De markthal kijkt uit op de hoofdstraat van de stad, maar het Palazzo di Monte, dat zich met zijn binnenplaats, hangende tuin en amfitheater naar boven uitstrekt, biedt uitzicht op de heuvels van Siena. De joden van Monte San Savino gedijden in commercieel opzicht, maar werden voortdurend ingeperkt bij het uitoefenen van hun bezigheden, hadden geen toegang tot de pracht van de rijke middeleeuwse cultuur van de stad. De fysieke restricties van de joodse kooplieden in de Loggia staan symbool voor de beperkingen waar Leo Castelli’s voorvaderen mee werden geconfronteerd en getart.

Behalve het Palazzo Pretorio, dat in de dertiende eeuw is gebouwd, illustreren de imposante façades van de andere aristocratische woningen in de stad – het Palazzo della Canceleria, het Palazzo Tavamesi, het Pallazzo Galleti en het Palazzo Filippi – de periodes van de Renaissance. Rondom de markthal, binnen een straal van enkele tientallen meters, lijken de paleizen, kloosters en kerken met namen die klinken als een klok – Chiesa della Pace, Chiesa di Santa Croce, Chiesa di San Antonio, Chiesa di San Giuseppe, Monastero di San Benedetto, Monastero di Santa Chiara, Santa Maria delle Neve, Chiesa di Santa Agata en Chiesa della Fraternita – een soort utopische harmonie te verkondigen die de sociale verschillen wellicht ophief. Op het eerste gezicht ziet Monte San Savino er achter zijn zware middeleeuwse muren uit als een Toscaans ministadje, maar dan als een stadje zonder sociaal onderscheid, waar de leken, de geestelijken en de aristocratie in volmaakte vriendschap naast elkaar zouden kunnen leven. Maar als je nauwkeuriger kijkt, zie je dat Monte San Savino binnen zijn eigenaardige langwerpige vorm in het westen oploopt met paleizen, kerken en kloosters, maar in het noordoosten een smalle straat heeft van nog geen twee meter breed, die verborgen ligt achter het enorme benedictijnerklooster. Vanaf het begin van de achttiende eeuw was deze straat het joodse getto, waarin ongeveer honderd mensen woonden in huizen die zich rond de synagoge hadden gegroepeerd.

De sociale scheidslijnen worden in Monte San Savino, een eivormig doolhof waar smalle straatjes doorheen lopen, het duidelijkst aangegeven door de vier bewerkte poorten die als de streken van een kompas in de grote middeleeuwse muur zijn gezet. De Porta di Sopra, ook wel de Porta Fiorentina genoemd, is versierd met de vijf rode bollen uit het wapenschild van de Medici’s, waardoor het de statigste poort is, en voert naar het noorden, in de richting van de weg naar Arezzo en het verder gelegen Florence; de Porta Romana, of Porta di Sotto, de oudste poort, met het wapenschild van de Orsini’s in zijn arco ribassato, leidt naar het zuiden, naar Rome; de in een spitse toren uitlopende Porta della Pace, of Porta Senese, kijkt naar het westen en komt uit op de weg naar Siena, en ten slotte heb je in het oosten, op een steile heuvel, de Porta San Giovanni, met zijn arco a tutto sesto, die het dichtst bij het joodse getto ligt en die de reiziger via Cortona naar Perugia en Umbrië voert. Daar, binnen die punten, leefden de Castelli’s, Toscaanse joden, tijdens de Renaissance.

Wanneer hebben de Castelli’s zich gevestigd in Monte San Savino? Hoe komt het dat een van hun voorouders, die kennelijk door Isabella de Katholieke uit Spanje was verjaagd, naar de nazione ebrea del Monte, het Hebreeuwse volk van de berg, is gedwaald en zijn toevlucht heeft gezocht in deze prachtige heuvelachtige streek van Zuid-Toscane? Ongetwijfeld heeft een van de eerste Castelli’s pas na de vorming van het getto in Rome in 1555 en in Florence en Siena in 1570 gehoord van dit stadje, dat zijn joodse burgers nog niet onder dwang had opgesloten. Dankzij de Medici’s genoot Monte San Savino een politieke autonomie en ook bepaalde privileges, zoals het recht om schuldenaars asiel te verlenen.6 Doordat het grensde aan de Kerkelijke Staat werd het een ideaal toevluchtsoord voor kleine groepjes rondzwervende joden die op de vlucht waren voor de wreedheid van de Contrareformatie en de vervolgingen door de Kerkelijke Staat en de christelijke bevolking tussen 1555 en 1750. Als ‘grensgemeenschap’, kleiner dan de grote stedelijke centra en minder scherp in de gaten gehouden dan Florence of Siena, was Monte San Savino geruststellender. Toen de getto’s in die steden werden ingesteld, waren er maar acht joodse families in Monte San Savino. Maar in 1620, vlak nadat de vooraanstaande familie Passigli haar bank in de stad was begonnen,7 ontstond er in Monte San Savino een levendige, bonte en zelfs illustere joodse gemeenschap, waarvan de kleine honderd zielen (5 procent van de bevolking), bijna 172 jaar zouden gedijen in de omgeving van de synagoge, school en begraafplaats.

De eerste leden van de familie Castelli arriveerden in Monte San Savino toen Piero della Francesca twintig kilometer verderop in Arezzo werkte aan de fresco’s van de Legende van het H. Kruishout, terwijl in Cortona Francesco di Giorgio Martini de Santa Maria del Calcinaio bouwde en Fra Angelico, die Siena had moeten ontvluchten vanwege de pest, de laatste hand legde aan zijn Annunciatie. Misschien wordt op een dag ontdekt dat de voorouders van Leo Castelli, de gebroeders Castelli, die in de daaropvolgende twee eeuwen een monopolie zouden vestigen op de papierproductie, al papier hadden geleverd aan de kunstenaars uit de streek, zoals Vasari, Perugino, Pontormo of zelfs Andrea del Sarto! In elk geval leidden de Castelli’s, net als de andere bewoners van het getto in Monte San Savino, een hachelijk bestaan, dat onderhevig was aan een ritme van vernederingen en gunsten, overeenkomstig de luimen van de religieuze en wereldlijke autoriteiten.

Het leven van de plaatselijke joden veranderde dramatisch onder Cosimo III, groothertog van Toscane van 1670 tot 1723. Als de meest tirannieke vorst van de Contrareformatie nam hij een reeks hardvochtige en vernederende maatregelen, zoals het decreet van januari 1678: elke burger van het ‘joodse volk’ moest ‘een opvallend symbool in het geel of rood dragen, dat op zijn kleren was genaaid’, zijn ramen dichtmetselen zodat hij ‘niet de spot kan drijven met christelijke processies terwijl hij uit het raam hangt’, en ‘mocht geen edelstenen, nieuwe kleding of stoffen verkopen, maar alleen gebruikte vodden’.8 Cosimo legde ook een strenge scheiding op in de huiselijke sfeer door joden te verbieden ‘een christelijke vroedvrouw of kindermeid in dienst te nemen’. Op 10 augustus 1707 bereikte de onderdrukking door de groothertog haar logische eindpunt toen hij met de Testo del Bando verordonneerde dat er in Monte San Savino een getto moest worden gevormd. Alle christenen die aan het oosteinde van de smalle Borgo Corno woonden, moesten hun huis verlaten en dat verhuren aan joden, die voortaan allemaal werden opgesloten in die wijk; elke overtreding kon worden bestraft met een boete van honderd kronen; de smalle straat heette daarna verder de Borgo della Sinagoga of de Borgo degli Ebrei.9

Maar ook tijdens de repressie gedurende de zeventiende eeuw vonden sommige joden economische kansen en zelfs ruimte voor sociale mobiliteit. De bankiersfamilie Passigli floreerde, werd rijk door in geld te handelen, net als andere Toscaanse joden in de Renaissance. De patriarch, Ferrante Passigli, die oorspronkelijk uit Florence kwam, was een ontwikkeld man die meerdere talen sprak en geïnteresseerd was in kunst.10 Met behulp van zijn werknemers – zijn ministri – ontwikkelde hij een netwerk van klanten in de hele streek, tot wel honderden kilometers bij de stad vandaan. Dankzij zijn talenten kreeg hij een bevoorrechte status van markies Alessandro Orsini: het recht voor hemzelf, zijn gezin en zijn werknemers om zich buiten het getto te begeven en ‘zich vrij te bewegen binnen Monte San Savino zonder het gebruikelijke symbool te dragen’.11 En dus woonde hij in een gerieflijk huis, naast de Porta Fiorentina, bij de toegang tot de stad. Toen paus Innocentius XI het belenen verbood, verloren de Passigli’s hun voorrechten in Monte San Savino, maar ze bleven een voornaam leven leiden. In 1717 was de bruiloft van Samuele Passigli bijvoorbeeld een feest van een week, waarbij christelijke musici speelden.12

De zeventiende eeuw was echter voor de meeste leden van de nazione ebrea del Monte, die in het overbevolkte, van ziekten vergeven getto in huizen met dichtgespijkerde ramen woonden, een zeer ellendige tijd. De gemeenschap, die voornamelijk uit kleine kooplui bestond, kreeg een oligarchische structuur. Bovenaan stonden vier of vijf machtige families, de Usigli’s, de Montebarocci’s, de Passigli’s en de Toaffs, die allemaal door huwelijken met elkaar verbonden waren. De Borghi’s en hun verwanten, de Castelli’s en de Fiorentino’s, waren voortdurend met hen in conflict. Doordat de laatste families nog niet zo lang handel dreven, waren ze kleinhandelaars die hun goederen met korting kochten en met winst verkochten in de omliggende streek. Te zijner tijd lukte het de gebroeders Castelli, die handelend in katoenen en linnen stoffen door het hele land reisden,13 eveneens om met behulp van dertig werknemers14 in de omgeving van Monte San Savino een monopolie te bemachtigen, niet alleen op papier, maar ook op tabak en aquavit. Vanaf 1712 breidden ze hun bereik uit tot en met Montevarchi, Lucignano en Foiano.15 In het begin van de achttiende eeuw, toen enkele anti-joodse wetten van de Contrareformatie werden versoepeld, voegden de Castelli’s zich bij de Borghi’s, de Passigli’s en de Montebarocci’s als de enige joodse families die buiten het getto mochten wonen, ook al gold dat slechts zolang ze hun monopolie behielden.16 In die tijd was Monte San Savino een hartelijk bruisend stadje, met ambachtslieden, een paar aristocratische families, diverse religieuze gemeenschappen (een op de vier inwoners droeg een soutane) en een joodse bevolking die nog altijd uit een stuk of honderd mensen bestond en in het getto woonde, op een gebied van driehonderdvijftig vierkante meter.

In de achttiende eeuw zette de joodse gemeente van Monte San Savino, de zogenaamde kehille, haar eigen democratische bestuur op. Elf verkozen bestuurders, de massari, beheersten het politieke leven van het ‘joodse volk’ en bepaalden de wetten, die werden vastgelegd in het ‘Boek der beraadslagingen van het Hebreeuwse volk van Monte San Savino’.17 Vier massari moesten Hebreeuws geven op de jesjiva, de joodse school in de stad, die zich in de synagoge bevond, een gebouw van drie verdiepingen dat heel veel functies had (Talmoed- en Thoraschool, gebedshuis, gemeenschapsruimte en de woning van de rabbijn). De synagoge bevatte alle voorzieningen die nodig waren om hun godsdienst te kunnen beoefenen: het rituele bad of de mikwe voor bekeringen, de aaron ha kodenha, waar de Thora in werd bewaard, en vaten voor het gezuiverde water. Hier oefende de rabbijn zijn functie uit bij besnijdenissen, bar mitswa’s en huwelijken, verzamelde hij een minjan (het vereiste aantal mensen om te mogen bidden) en zei hij kaddisj voor de doden, die ver weg werden begraven, in het vreselijke Campaccio, een ravijn waar de joden alleen ’s nachts mochten komen en dat ze, om een dode te begraven, zeven keer rondliepen, met de kist op hun hoofd. In Monte San Savino was zelfs een sciochet, zodat er dieren konden worden geslacht volgens de rituele joodse spijswetten.18

Het bestuur ontwikkelde zich echter verder, want door het zware bestaan in het getto ontstonden er onvermijdelijk vormen van commerciële rivaliteit, juridische geschillen, vechtpartijen en woordenwisselingen, die soms in geweld eindigden, vooral tussen de joden die beperkt waren tot het getto en de joden die erbuiten mochten wonen. In december 1698 werden er bijvoorbeeld messen getrokken door de Montebarocci’s en de Usigli’s aan de ene kant en de Borghi’s en de Pelagrilli’s aan de andere, nadat er scheldpartijen hadden plaatsgevonden op de markt en zelfs in de synagoge. ‘Het gebedshuis werd een vechtclub,’ zoals de historicus Toaff schreef, ‘en de tijd voor het gebed was voor iedereen het ideale moment om te klagen over het onrecht dat hem was aangedaan, in werkelijkheid of in zijn verbeelding, door andere leden van de gemeenschap, of zelfs om naar hartelust zijn frustraties te luchten.’19

De zaterdagochtenden in de synagoge waren inderdaad explosief doordat de kleine kooplieden en de grote bankiers, de joden met een geel of rood teken die in huizen zonder ramen woonden en de bevoorrechte joden die deze vernederingen niet hoefden te verduren en vrij konden reizen, naast elkaar aan het bidden waren. Het conflict scheen zich te concentreren op de rituele oproep om uit de Thora te lezen, een eer die tijdens de sabbatdienst werd verleend en waarvoor je iets moest offeren. Soms werd het voorrecht als een ‘geschenk’ door een welvarend lid aangeboden aan een armere familie, zoals op zaterdag 11 juni 1700, toen Gabriello Vitali deze eer kreeg van de Usigli’s. Aangezien er die dag echter geen rabbijn aanwezig was, dachten de Usigli’s dat ze zich als echte despoten konden gedragen door andere gelovigen, die ze hun minderen vonden, te beledigen. Toen dokter Leone Usigli, een pijler van de gemeenschap, Ventura dell Aquila een ‘vuile schoft’ noemde en hem verbood Vitali te helpen bij het lezen van de Thora, vocht Dell Aquila terug: ‘Leone Usigli is een herrieschopper en een wetsovertreder... De Usigli’s zijn oneerlijk, arrogant en grof; ze willen iedereen zonder enige reden de wet voorschrijven. Christenen en joden hebben heel wat op hun hart over hun gedrag, hun arrogantie en hun trots... Ze willen vorsten zijn... Maar Abramo Borghi is voor heel wat minder berecht en zelfs veroordeeld!’ Tijdens het daaropvolgende proces kwam Manuela Montova Dell Aquila te hulp: ‘De Usigli’s zijn hier al heel lang, maar ze willen dat vreemden vreemden blijven!’ Gabriello Vitali steunde zijn weldoener echter: ‘Dokter Leone Usigli wil een superieure indruk maken en ik vind ook dat hij boven ons staat, want hij is hier de voornaamste jood.’20

Die jaren kenmerkten zich ook door talloze wrijvingen met het stadsbestuur. Uiteraard werden er verzoekschriften ingediend om buiten het getto te mogen wonen, maar de overtredingen van de scheidslijn tussen joden en christenen waren nog talrijker. Raffaello di Salomone da Lippiano werd op zijn vijftiende veroordeeld tot twee dagen dwangarbeid en een boete van vijftig lire omdat hij de nacht van 29 november 1654 in de herberg van de stad had doorgebracht met een christelijke prostituee.21 Flaminio Castelli di Vitale kreeg een boete van honderd kronen omdat hij zonder toestemming het getto had verlaten;22 Stella Castelli di Vitale en Gioia Castelli di Angelo kregen een boete van veertig kronen omdat ze met christelijke vrouwen hadden gevochten.23 Er duiken nog meer leden van de familie Castelli op in de stadsarchieven: Emmanuele Castelli werd schuldig bevonden aan het uitdagen van Isaaco Cardosa tot een partijtje hockey, wat als een buitengewoon gevaarlijke sport werd beschouwd,24 en Giuseppe en Vitale Castelli werden schuldig bevonden (al was het zonder boosaardig opzet) aan het feit dat ze bij het spelen van datzelfde spel Caterina, een jonge boerenvrouw, op het hoofd hadden geslagen.25 Ondanks de wetten en straffen bleven niet-joden en joden zich vermengen. En toen ik door de straten van Monte San Savino liep, verbaasde ik me over de vele plaatselijke bewoners die nog altijd joodse verhalen vertelden: ‘We hebben hier allemaal joods bloed,’ vertrouwde een ambtenaar in het stadhuis me enthousiast en hartelijk toe.

In de achttiende eeuw ontdekken we in het gezin van Aarone Castelli, zijn vrouw Anna, en hun kinderen Sabato, Letizia, Sara, Vitale en Giacobbe met zekerheid de traceerbare voorouders van Leo Castelli. Het is bekend dat Aarone Castelli leefde van 1720 tot 1780, dat zijn vrouw Anna is geboren in 1740, en dat van de kinderen die hen hebben overleefd Sabato in 1766 is geboren, Letizia in 1768, Sara in 1770, Vitale in 1772 en Giacobbe in 1777. Het belastingregister geeft ook aan dat Aarone Castelli behoorde tot de middenklasse binnen de joodse gemeenschap. Het is met name dankzij de tegenspoed van Sabato en Giacobbe Castelli, die elk de beste en slechtste omstandigheden voor joden in Monte San Savino hebben meegemaakt, dat we hun verhaal kunnen vertellen.

+

Een belastingrol uit Monte San Savino, 1776, waarop Leo’s voorouders worden opgesomd

+

In 1737, toen de dynastie van de Medici uitstierf, verviel het groothertogdom Toscane aan het huis Habsburg-Lotharingen. Later voerden de Habsburgers Jozef II, de keizer van Oostenrijk, en zijn broer Pietro Leopoldo, de groothertog van Toscane (van 1765 tot 1790), een verlicht modern bestuur in, schaften de doodstraf en martelpraktijken af, stelden de vrijheid van de pers in en beperkten de macht van de katholieke Kerk door religieuze discriminatie te verbieden. Onder dit bewind werd de situatie voor de joden een stuk beter en kregen ze nagenoeg volledige burgerrechten, vooral in Monte San Savino, waar het getto werd afgeschaft. Vanaf 1778 mochten joden openbare functies bekleden en in 1779 werden ze toegelaten tot wetenschappelijke en literaire academies. In diezelfde periode kochten bepaalde leden van de gemeenschap in Monte San Savino een stuk land of een winkel. De best opgeleide mensen (zoals de Passigli’s, de Padovano’s, de Usigli’s en de Fiorentino’s) gingen in de grote nabijgelegen steden wonen, in Arezzo, Cortona en zelfs in Siena; enkelen van hen werden rijk door de handel in stoffen.

Hierdoor begonnen de joden in Monte San Savino onder soortgelijke omstandigheden te leven als de joden in Noord-Italië, dat al lang een stuk vooruitstrevender was. Vanaf 1650 was Livorno een voorbeeldstad voor joden, doordat Ferdinand I het burgerlijk wetboek, de Livornina, had geliberaliseerd. (In zijn verzoekschriften van na 1655 vroeg Rafaello Montebarocci van Monte San Savino toestemming om het huis te kopen waarin hij al tien jaar woonde, ‘in naam van de privileges die de joden in Pisa en Livorno genieten’.)26 Maar aan het eind van de Verlichting lazen de Toscaanse joden in de lokale krant, de Gazzetta universale, over het Oostenrijkse Edict van Verdraagzaamheid dat op 30 oktober 1781 was uitgevaardigd. In een andere krant, de Novelle Letterarie, stond de toespraak van Elia Morpurgo, rabbijn te Gradisca (buiten Triëst), om het keizerlijk decreet te vieren.27 Dat decreet, legde hij uit, was in het voordeel van zowel de joden als de staat doordat de joden werden aangemoedigd zich cultureel te ontwikkelen en in de samenleving te integreren. In de Toscaanse kranten keerden sommige schrijvers zich al tegen demonstraties van religieuze onverdraagzaamheid.28 De besmetting verspreidde zich over heel Europa. In Florence publiceerde Lo spirito dell’Europa, die openlijk Voltaires radicale overpeinzingen steunde, een artikel waarin religieuze verdraagzaamheid werd bezongen, terwijl de Corriere dell’Europa de stad Frankfurt prees om de sfeer van vrijheid en tolerantie die er heerste. De Franse Revolutie van 1789, waardoor de joden in Frankrijk volledig emancipeerden, werd natuurlijk enthousiast gevierd door de hele joodse gemeenschap in Italië.

Tijdens deze welvarende periode was de beroemdste jood van Monte San Savino beslist de schrijver Salomone Fiorentino, die in 1743 is geboren en verwant was aan de Castelli’s. Fiorentino’s vader, Leone, was stoffenkoopman en een van de bestuurders van de gemeenschap; hij kwam tegemoet aan Salomones dorst naar kennis door hem naar de Tolomeischool in Siena te sturen, waar Fiorentino op zijn twaalfde poëzie begon te schrijven. Als volwassene had Salomone Fiorentino de leiding over het stoffenbedrijf in Cortona, maar bleef hij ook zijn literaire belangstelling ontwikkelen, waardoor hij een toegewijde, geëngageerde intellectueel avant la lettre werd. Hij prees de nieuwe politieke hervormingen, vooral het wetboek van strafrecht en het nieuwe burgerlijk wetboek van Leopold II, in sonnetten en elegieën.29 Door zijn vriendschap met francofiele Toscaanse schrijvers, zoals de filosoof en toneelschrijver Vittorio Alfieri en de arts en fabeldichter Lorenzo Pignotti, en soms zelfs met de jakobijnen van de Verlichting, ging Salomone Fiorentino deel uitmaken van de salon van Corilla Olimpica in Florence en werd hij in 1785 gekozen tot lid van de Accademia degli Infecondi in Prato. Maar groothertog Pietro Leopoldo moest zich er wel mee bemoeien voor hij in 1791 werd toegelaten tot de Accademia Fiorentina en vervolgens in 1808 tot de Accademia Italiana di Scienze, Lettere ed Arti van Livorno. We hebben het verhaal onderbroken voor deze carrière van een van de begaafdste zonen van de nazione ebrea del Monte omdat hij symbool staat voor en een perfect voorbeeld is van de reikwijdte van de burgerlijke en politieke vrijheden die de Toscaanse joden kregen dankzij de Verlichting en de nieuwe heersers.30

De jaren van Leopolds bewind gaven weliswaar een voorproefje van de vrijheid en vormden het begin van de emancipatie van de joodse bevolking, maar de lagere geestelijken en de boeren vonden het onaanvaardbaar onrechtvaardig dat negentig procent van de kerken werd gesloten en dat de religieuze orden aan banden werden gelegd. De daaropvolgende onvrede, die door priesters en monniken werd aangewakkerd, kwam tot uiting in anti-Franse gevoelens. In 1796 en 1797, tijdens de Italiaanse campagne van de jonge generaal Bonaparte, sneden fanatieke boeren in Verona bijvoorbeeld de kelen van de Franse soldaten door, een gebeurtenis die bekend is komen te staan als de pâques véronaises. Dit laat duidelijk zien hoe de situatie zich zou ontwikkelen: de joodse bevolking, die werd beschermd door de Oostenrijkers en was vervuld van sterke pro-Franse gevoelens, zou weldra als zondebok fungeren voor de Italiaanse christenen van het platteland en de tol moeten betalen voor de Franse invasie. De familiekroniek van de Castelli’s is verweven met dit web van vooroordelen en geweld; de gebeurtenissen uit deze jaren voorspellen het eind van hun betrekkelijk vredige leven als kooplieden in Monte San Savino.

+

Anti-joods opschrift op de muren in Monte San Savino ten tijde van de Viva Maria

+

Op 16 december 1798 spoorde Salomone Fiorentino, die het gevaar aanvoelde, de leiders van de joodse gemeenschap in Florence aan de groothertog te vragen of hij namens hen wilde ingrijpen: ‘Het edict van de vorst, dat al zijn onderdanen wil laten nadenken over de manier waarop ze zichzelf kunnen beschermen,’ schreef hij, ‘heeft haat opgeroepen in hun hart en het barbaarse idee om ons onschuldige volk als een vijandelijke natie te beschouwen... Een vals gerucht, dat door de hele Valdichiana is verspreid, wil ons op de mouw spelden dat er wapens zijn gevonden in een joods huis in Livorno. Om ons in diskrediet te brengen is er regelrechte laster verspreid door boosaardige boeren die ons, zonder er zelfs maar over na te denken of het waar is of niet, in de steden en op het platteland bedreigen... Daardoor is onze situatie zeer hachelijk.’31 De historicus Carlo Capra wijst erop dat ‘in een agressieve campagne, die was gelanceerd door de Kerk en werd verspreid door de ergste plaatselijke kranten en almanakken en met name door biechtvaders en dorpspastoors, de Fransen werden afgeschilderd als woeste, bloeddorstige beesten, vijanden van het geloof en het gezin. De propaganda heeft vooral veel succes gehad door de verwijzingen naar de Apocalyps.’32 Anti-joodse gevoelens vanuit de godsdienst, die allang speelden in plattelandskerken, werden sterker en hatelijke uitspraken kregen een schijn van gezag door ze in het Latijn te vertalen, zoals ‘Ebreus perfidus est, ut cantat Ecclesia est inimicus fidei, et ideo presumitur odium abere Christi fidelibus, ergo abetur pro suspecto.’ (‘De jood is verraderlijk, en zoals de christelijke Kerk zegt is hij een vijand van het geloof, haat hij de gelovige in Christus, en daarom dient men hem te wantrouwen.’) In de steden waren dergelijke gevoelens minder diep geworteld, maar ze werden desondanks gevoed door de financiële werkelijkheid, een ironie die door de filosoof Carlo Cattaneo wordt samengevat: ‘Onze voorouders hebben de joden ertoe veroordeeld hun brood te verdienen door geld uit te lenen en te smokkelen, en vervolgens vervloeken ze hen omdat het geldschieters en smokkelaars zijn.’33

Door de opmars van Napoleons troepen naar Florence ging de keizer op 27 mei 1799 in ballingschap, waardoor de gewelddadige mensenmassa’s de vrije teugel kregen. Op 12 april gaf het gepeupel in de Toscaanse hoofdstad de joden de schuld van de komst van de Fransen door leuzen op de muren te kalken: ‘Vuile vervloekte joden, jullie hebben de keizerlijke legers verraden en de wapens opgepakt om voor de Fransen te vechten, schande over jullie als jullie de mensen uit Arezzo niet steunen wanneer ze naar Florence komen. We zullen in aantal toenemen om jullie te plunderen, om jullie uit Florence te verdrijven en te verdelgen. Lang leve de keizer! Lang leve de burgers van Arezzo!’34 Op 6 mei, toen de aanhangers van de anti-Franse beweging ‘Viva Maria’ in Arezzo te hoop liepen tegen de joden, begonnen de nieuwe leiders van de stad de Fransen op te sporen, waarbij ongeveer honderd vermeende jakobijnenen werden gearresteerd en een stuk of twaalf joodse burgers werden gevangengezet op verdenking van sympathie voor de vijand: onder hen bevonden zich Giuseppe, Godolia, en Sabatino Castelli, verwanten van de familie, die uiteindelijk met Salomone Modigliani de stad uit werden gegooid omdat ze met de Fransen hadden gecorrespondeerd.35

In de nacht van 12 juni vielen dorpelingen de synagoge in Monte San Savino aan. Een paar dagen later stelden de autoriteiten van de Borgo della Sinagoga een avondklok in. Op 25 juni vaardigde het stadsbestuur een nieuw decreet uit: ‘De vertegenwoordigers van het voorlopig bestuur van Monte San Savino verklaren aan alle leden van het joodse volk die op dit moment in deze regio verblijven, dat ze de stad alleen op eigen risico kunnen verlaten. Tot de orde weer is hersteld moeten ze zich ’s morgens om tien uur en ’s avonds om halftwaalf bij de stadswachten melden; ze moeten teruggaan naar hun huizen en mogen die pas één uur na zonsopgang weer verlaten. Op elke overtreding van deze wet staat gevangenisstraf.’36 Ondertussen namen de gebeurtenissen in Siena een zeer dramatische wending: op 28 juni werd het getto aangevallen, de synagoge geplunderd en dertien joden gelyncht of levend verbrand.

+

De grafsteen van Leo Castelli’s voorvader Yechiel Castelli op de begraafplaats van Monte San Savino

+

Op 18 juli 1799 kondigde het stadsbestuur van Monte San Savino de volgende wet af, die een week later van kracht zou worden: ‘We stellen alle joden in deze regio ervan in kennis dat ze, ongeacht hun sociale status, verantwoordelijk zijn voor hun eigen leven en tot de terugkeer van onze vorst de grootste voorzorgsmaatregelen dienen te treffen.’37 Op dat moment verkeerde de familie Castelli in ongekende nood. De hele volgende week verlieten de joden de stad in kleine groepjes. Op 31 juli huurde de laatste groep die er nog was vier rijtuigen en twee wagens. Vitale Castelli had officieel de leiding over de hele operatie, maar Vitale di Leone Finzi betaalde het bedrag van tweeënzestig lire aan de wacht van Arezzo om het gezelschap onder leiding van Castelli te begeleiden.38 Anna Castelli en haar kinderen vluchtten naar Florence, waar ze zouden blijven. Een paar maanden later dienden de mensen die waren verdreven en onteigend een petitie in met een verzoek om schadeloosstelling,39 maar dat werd afgewezen door het stadsbestuur, waarbij ‘het gevaar van nieuwe onlusten in de regio’ als excuus werd aangevoerd. Een soortgelijke poging, een petitie die voor de groep was opgesteld door Salomone Fiorentino en was ondertekend door, onder andere, Sabato di Aarone Castelli, leverde in 1805 hetzelfde resultaat op.

De jonge Giacobbe Castelli, die in de twintig was toen ze vluchtten, zou vier jaar later weer opduiken in Triëst, een van die legendarische noordelijke steden, zoals Livorno of Pisa, waar de joodse gemeenschap al lang goedgunstig werd behandeld. Op 3 juni 1803 trouwde Giacobbe in de synagoge in Triëst met Susanna di David Jacchia. Als eerbetoon aan zijn geboortestad en alles wat hij had meegemaakt noemde hij zijn eerstgeboren zoon naar zijn vader, Aarone, die was overleden toen Giacobbe nog klein was, net zoals hij zijn eerste dochter, die in 1811 werd geboren, naar zijn moeder zou noemen, Anna. Deze Aarone Castelli, die in 1808 in Triëst werd geboren, is de overgrootvader van Leo Castelli.

In juli 1799 lieten de joden van Monte San Savino een goed leven achter zich dat enkele eeuwen had geduurd – en grotendeels in een goede verstandhouding met de andere inwoners van de stad was verlopen – evenals hun herinneringen, hun synagoge en hun begraafplaats. Ze zouden nooit meer terugkomen. Op 30 januari 2005, de Holocaust Herdenkingsdag, gaf de burgemeester van Monte San Savino, Silvano Materazzi, opdracht de joodse begraafplaats schoon te maken en de bramen weg te halen, en hij nodigde de rabbijn van Florence uit om er kaddisj te zeggen en de plek zo weer symbolisch te wijden. In het eerste graf dat werd blootgelegd, een grote, indrukwekkende steen, waren prachtige Hebreeuwse letters gebeiteld. Er stond: Al zaken ha nehbad Yechiel Castelli che niftar il 28 giugno anno 5555: ‘Ter nagedachtenis aan de bejaarde, alom gerespecteerde Yechiel [Vitale] Castelli, die is overleden op 28 juni 5555, volgens de joodse kalender.’40

2. Bij de San Carlopier

Wij, Maria Theresia... wensen de joodse gemeenschap in Triëst in het algemeen en de joodse kooplieden van de beurs in het bijzonder een plechtig bewijs te schenken van onze soevereine goedkeuring, teneinde meer gezinnen en individuen aan te trekken die de stad en de staat waardig zullen worden door nieuwe handelsondernemingen te vestigen en zich in te zetten voor het gerenommeerde bedrijf van de import en export.1

Maria Theresia van Oostenrijk, het privilege uit 1771

+

September 1799. San Donà di Piave, Santo Stino di Livenza, Portogruaro, Latisana, San Giorgio di Nogaro, Gradisca di’Isonzo... een eindeloze reis die Giacobbe Castelli van Florence via Friuli naar Triëst voert. Zal hij ooit de legendarische stad bereiken, moet hij zich hebben afgevraagd, die onder de joden op het schiereiland wijd en zijd vermaard is als een soort koopmansparadijs? Dan, na Monfalcone en de laatste bocht in de weg, is daar ineens de verblindende glinstering van de Adriatische Zee, de baai vol zeilen en schepen, en hoger op de heuvel de stad Triëst. De reiziger, die gewend was aan de doolhofachtige straatjes van zijn dorp en de cipressen op de Toscaanse heuvels, tuimelt de volgende dagen een andere wereld binnen. Vanaf de pier ontdekt hij een bruisende havenstad, kleurrijk en chaotisch: goederen die op de ruggen van mannen worden geladen en gelost, kleine balen, kisten, kruiken en allerlei soorten manden, ‘flessen wijn uit Dalmatië, tonnen zout uit Slovenië, balen Egyptische katoen, zakken koffie uit Java, indigo uit Senegal, exotisch eikenhout uit de Levant, zeldzaam hout uit Brazilië en steenkool uit Engeland, kortom, schatten vanuit de hele wereld’.2

+

Het Canal Grande in Triëst

+

Vol verbazing bekijkt hij deze bonte wereldstad: ‘een krioelende mengeling van mensen en volken, allemaal heel verschillend... Italianen die in de stad zijn geboren, Slaven die uit het binnenland stammen, Duitsers, joden, Grieken, Levantijnen, Turken met een rode fez op hun hoofd’.3 Hij raakt geweldig onder de indruk van het Canal Grande: de bevalligheid van de grote zeilschepen waarvan de masten meters boven de omringende huizen uitsteken, de pakhuizen waar de schepen voedsel lossen, het geroezemoes van rondzwermende ploegen jonge matrozen die haastig in de masten klauteren om de zeilen te laten vallen of die, op bevel van de kapiteins van de grotere schepen, naar het land roeien. Het is een ontmoeting met een stad die ‘overal... een uniek eigen aroma verspreidt, alsof het domweg een gigantisch pakhuis vol specerijen en medicinale kruiden is’.4 Ten slotte kijkt hij vol verwondering naar de ongelooflijke pracht van de neoclassicistische paleizen en de enorme pleinen die zo uit de toon vallen naast de Adriatische Zee, terwijl hij hun namen langzaam in zich opneemt: Tergesteo, San Giusto, Piazza Grande, Borsa di Commercio, Molo San Carlo.

Toen Giacobbe Castelli besloot zijn geluk in Triëst te gaan beproeven, kan hij zich nauwelijks hebben gerealiseerd dat de familie Castelli door haar commerciële activiteiten ‘de stad en de staat waardig’ zou worden, overeenkomstig de wens van keizerin Maria Theresia. En afgezien van één opvallende onderbreking, toen Italië een fascistisch bewind had, zou de naam Castelli zes generaties lang verbonden blijven met de stad Triëst, waar tot op de dag van vandaag nakomelingen van de familie wonen. De stad waarin Giacobbe Castelli in 1799 arriveerde was dus in alle opzichten gevormd door de nadrukkelijke wens die de keizerin van Oostenrijk bijna dertig jaar eerder had geuit. Om de internationale handel te bevorderen had Maria Theresia in Triëst het institutionele kader opgezet waardoor in de vrijhaven een ‘klasse multireligieuze, multi-etnische en kosmopolitische kooplieden kon ontstaan.’5 Dit nieuwe kader gaf de joodse kooplieden een bevoorrechte positie om profijt te hebben van hun financiële ervaring en scherpzinnige advies. ‘De joden zijn vervolgd door nagenoeg alle landen, hebben omgezworven tussen de Oude en de Nieuwe Wereld, zijn verstrooid en hebben zich weer gevestigd en hebben door de handel grote rijkdom verworven, die ze met zich mee namen, waar ze ook naar toe gingen... Doordat de joden zijn verstrooid en ze zich vervolgens overal ter wereld hebben gevestigd, heeft bijna niemand zoveel ervaring met de internationale handel als zij,’ schreef Giuseppe Pasquale Ricci, de handelsadviseur van Triëst, in 1761 aan het hof in Wenen, nadat hij het ‘erbarmelijke niveau en gebrek aan ervaring van de plaatselijke handelaars’ had bekritiseerd.6

Daarop had Maria Theresia in de loop van enkele jaren en zonder op geld te kijken in de baai van de Adriatische Zee een haven, een kanaal en een pier laten aanleggen, vervolgens fabrieken, werkplaatsen, pakhuizen, ziekenhuizen en een handelsbeurs laten bouwen en de stad ook voorzien van diverse pleinen en openbare gebouwen.7 Bovendien had ze de joodse gemeenschap religieuze, juridische en economische rechten toegekend waardoor joden onroerend goed mochten bezitten, veilig konden leven en vrij konden handelen, zonder invoerrechten te hoeven betalen.8 Het wekt dan ook geen verbazing dat veel joden hun trouw aan de Oostenrijkse monarchie niet onder stoelen of banken staken. ‘Het is ongekend hoeveel geluk ze haar onderdanen verschaft,’ legde Elia Morpurgo uit, die zijde produceerde en aan het hoofd stond van de gemeenschap in Gorizia, een voorstad van Triëst. ‘Open havens, kortere, verbeterde routes die goed toegankelijk zijn, een veilige en gerespecteerde zeehandel, vermindering van doorvoerrechten, meer fabrieken die nog beschermd worden ook,’ vervolgde hij, ‘kortom, een bloeiende handel met voordelen voor haar onderdanen, winst voor de schatkist en de bewondering van haar hele volk.’9 Morpurgo bracht een dronk uit: ‘Gezegend zij onze vorstin, niemand is zo goed en rechtvaardig, zo tolerant en wijs.’10 Toen Giacobbe Castelli in 1799 arriveerde moet hij zich wel hebben verbaasd over de gedrevenheid van de joodse gemeenschap, die er trots op was een van de meest bevoorrechte gemeenschappen van heel Europa te zijn.

Op 3 juni 1803 begon Giacobbe Castelli erbij te horen door in de oude synagoge van het getto, aan de Via delle Beccherie, in de buurt van de scuola ebraica, te trouwen met Susanna di David Jacchia. Met haar familie sprak hij ‘een vreemde taal die bestond uit flemende plaatselijke woorden vermengd met Hebreeuwse termen, onbegrijpelijk voor wie niet was ingewijd.’ Vanaf dat moment zou hij behoren tot de kooplieden die ‘fel vechten om hun klanten... net zo’n hartstochtelijke strijd om het bestaan voeren als we zien en bewonderen bij insecten in het gras van een weiland of het zand bij de zee’.11 Maar hoewel de poorten van het getto in 1785 waren verwijderd, voelde de gemeenschap, ook al was ze vrij, er nog weinig voor om uit haar isolement te komen, om haar identiteit te verliezen, en daarom bleef ze zichzelf opsluiten, nu uit eigen vrije wil, in de straten van de arme wijk, de Riborgo. Een opeenvolging van instabiele politieke regimes bevestigde de wijsheid van deze voorzichtigheid, en toen Napoleons troepen Triëst in 1805 en 1806 vier maanden bezetten, beleefde Giacobbe een oude maar daardoor niet minder angstaanjagende nachtmerrie: de kans dat de bevolking van Triëst haar woede op de joden zou luchten, zoals in Monte San Savino was gebeurd. Op 12 mei 1808 werd zijn eerste zoon, Aarone (Leo Castelli’s overgrootvader) geboren in een Oostenrijks Triëst, drie jaar later, in 1811, werd zijn dochter Anna geboren onder Frans bestuur, terwijl in 1815 en 1823 Bella en Vittoria, de twee jongsten, ter wereld kwamen in een stad die weer onder de Oostenrijks-Hongaarse monarchie viel, wat nog enkele decennia zo zou blijven. Dergelijke wisselvalligheden ten aanzien van de nationale identiteit zullen de familie Castelli blijven tekenen tot aan haar beroemdste zoon, Leo.

Ondanks de afschaffing van de vrijhaven nam het Franse bestuur talloze maatregelen die gunstig waren voor de joodse belangen, alsof het de Oostenrijkers wilde overtreffen in hun pogingen deze kiezers voor zich te winnen. Toen Aaron Vivante bijvoorbeeld in het tijdelijke stadsbestuur werd gekozen, kon hij wel eens de eerst jood zijn die in het stadhuis van Triëst doordrong. Bovendien verleende een uitspraak van de algemene raad voor de rechtspraak op 27 november 1810 voor het eerst aan de ‘joden van Gorice... en de joden uit andere Illyrische provincies... net als aan die in Frankrijk en Italië, godsdienstvrijheid en volledige wettelijke bescherming.’12 Een paar maanden later ging de raad nog verder en schafte alle persoonlijke en bijzondere heffingen af die de Oostenrijks-Hongaarse monarchie nog altijd van de joden inde ‘als teken van verdraagzaamheid en protectie’.13 De gekozen bestuurders van Triëst waren een afspiegeling van de hele kosmopolitische samenstelling van de stad en telden al vlug ‘twaalf katholieken, drie joden, drie Grieks orthodoxen, één Illyrische Griek en één calvinist in hun gelederen’. Maar ondanks Graziadio Minerbi, Filippo Hierschl en Filippo Kohen, allemaal zakenlieden die in het stadsbestuur zaten, ondanks de gelijkheid voor de wet bleven de joden verdeeld in hun gevoelens ten opzichte van de Franse autoriteiten. Bepaalde kooplieden, zoals de vrijmetselaars, waren vurige voorstanders van Franse en zelfs van jakobijnse ideeën, terwijl andere, uit vrees de privileges te verliezen die loyaal waren verleend door de Habsburgers of omdat ze de sluiting van de vrijhaven afkeurden, veel terughoudender waren.

Deze machtswisseling leidde ongetwijfeld tot uiteenlopende reacties en tegenstrijdige gevoelens, en Giacobbe Castelli, die een trauma had overgehouden aan de gebeurtenissen in Monte San Savino, was geen uitzondering. Daarom bleven de joden binnen de grenzen van het getto, een verschijnsel dat de dichter Umberto Saba als volgt heeft beschreven: ‘Joden die in de vrije stad zijn geboren of daarheen zijn geëmigreerd... die na [1810] dezelfde status hadden als de andere burgers, die geen zoutbelasting hoefden te betalen en evenmin op een bijzonder vernederende manier werden behandeld, hadden nog niet allemaal geleerd hoe ze hun aangeboren wantrouwen moesten overwinnen of hoe ze hun dagelijks leven moesten leiden met de gevreesde (en daarom verfoeide) goj... Deze afkeer... die hun was ingeprent door hun eeuwenlange ervaring met vervolgingen en getto’s, weerhield bepaalde, zeer bemiddelde families er zelfs van in nieuwe huizen in nieuwe straten te gaan wonen, maar verbande hen naar het deel van de stad waar hun voorouders hun handel hadden gedreven en waar zij dat nog steeds deden, terwijl ze kracht putten uit hun schilderachtige sloppenwijk... Ze bleven in hun zeer geliefde joodse wijk wonen, die in hun ogen alleen van hen was en vol herinneringen zat.’14

In oktober 1813, toen Oostenrijk weer triomfantelijk de macht overnam, haalde de joodse gemeenschap opnieuw de banden aan met haar oude begunstiger, de Donaumonarchie, en was ze eindelijk zo ver om met minder schroom in sociaal opzicht in dat land te integreren. Een bijzonder document, dat in juli 1845 door de leiders van de gemeenschap naar de plaatselijke overheid is gestuurd, vat de overgang als volgt samen: ‘Al heel lang,’ schrijven ze,

+

hebben de Israëlieten de nijverheid bevorderd, landbouwproducten verkocht en nieuwe producten vervaardigd die nuttig waren voor de handel, en dat allemaal... niet uit eigenbelang maar in het belang van de staat of de provincie; ze wensen daar deel van uit te maken, maar niet zoals de Israëlieten uit het verleden, die werden beperkt tot de banksector en vreemden waren in de samenleving waardoor ze op een afstand werden gehouden. Ze wensen als Israëlieten openlijk en eerlijk betrokken te zijn bij de landbouw en de nijverheid, als Israëlieten die andere mannen respecteren als broeders, als zonen van hetzelfde vaderland, als onderdanen van dezelfde vorst, als Israëlieten die weliswaar vasthouden aan hun eigen godsdienst, maar zich verplicht voelen volledig te integreren in de samenleving en te werken voor het algemeen welzijn, als Israëlieten die zich ontwikkelen door onderwijs en een besef van burgerplicht.15

+

Terugdenkend aan die welvarende jaren schrijft Umberto Saba: ‘de tijd waarin de gemeenschap dagelijks in aantal toenam door nieuwe joden die werden aangetrokken door de groeiende welvaart ten gevolge van de handel, waardoor de kleine oude vissersstad voor hun ogen veranderde in een grote bruisende onderneming. En velen die uit de naburige Levant kwamen en in de San Carlohaven van boord gingen met een rode fez op hun hoofd en een haveloos jasje aan hun lijf, zonder enige wereldse bezittingen, behalve misschien een introductiebrief voor de rabbijn of een oudere filantroop, werden na een paar jaar, soms al na enkele maanden, teruggezien in een vlot wandelkostuum met hoge hoed bij religieuze ceremonieën in de drie synagogen, de Italiaanse, de Duitse en de Spaanse, waarvan er twee te bereiken waren voor de joden in het getto en de derde er niet ver vandaan aan de Via del Monte lag.’16

Hoewel Giacobbe volgens één nakomeling zijn leven lang ‘een arme sloeber [is gebleven] die in het getto woonde’,17 liet zijn zoon Aarone ‘zich gelden’ in de haven en werd rijk. De familietraditie, die de vorderingen op de sociale ladder als een sprookje weergeeft, houdt vol dat Aarones zoon, de kleine Carlo, die voor Pesach thuiskwam, onverwacht een menigte rond zijn huis aantrof; toen hij dichterbij kwam, tilde de rabbijn hem triomfantelijk op: zijn vader had de Italiaanse loterij gewonnen, de Signoria! Van de ene op de andere dag begon Aarone Castelli trots alle pracht en praal van de nouveaux riches te vertonen: een rijtuig met het keizerlijke wapen, huispersoneel met witte handschoenen en voor zijn kinderen privéonderwijzers die allemaal eerder in dienst waren geweest van keizer Maximiliaan. Op de foto die Piero Kern, een van zijn achterkleinzonen en een neef van Leo, heeft bewaard, is hij te zien als een personage van Balzac, in een zwarte ochtendjas en met een gesteven kraag, een indrukwekkende verschijning. Hoewel hij er opvallend waardig uitziet, kijkt de legendarische voorouder van de Castelli’s opgewekt: grote amandelvormige ogen, een hoog voorhoofd, borstelige wenkbrauwen, een brede platte neus, volle sensuele lippen, een dikke witte snor die over de onderlip hangt, een grote onderkin en, afgezien van de kale plek, een warrige bos wit haar tot in zijn nek. Zijn ontspannen, joviale uiterlijk getuigt van de indolente aard van een ware Levantijn: nu al een echte Triestino. De Castelli’s en de stad Triëst begonnen aan een verregaande symbiose, en in die krioelende open samenleving leek de sfeer op zich al bevorderlijk voor het uitdenken van nieuwe handelsplannen. De schrijver Warsberg zegt het als volgt: ‘Sinds ik deze lucht inadem, die ruikt naar de zee, de schepen en de bergen handelswaar, voel ik me weer energiek en alert... En wie is nooit een specerijenwinkel binnengegaan waar hij zich, denkend aan Duizend-en-één-nacht, in Babylon waande?’18

Hoewel zijn vader bijna veertig jaar tevoren nog was getrouwd in de oude synagoge in het getto, trouwde Aarone Castelli op 12 oktober 1845 met Rosa Cittanuova in een nieuw, neoclassicistisch gebouw, dat na een brand op de plek van de vorige synagoge was opgetrokken. Eerst moesten ze zich houden aan een oude wet van de monarchie die eiste dat ze officieel toestemming moesten krijgen om te trouwen. Ondanks herhaalde verzoekschriften werd deze wet pas afgeschaft in december 1867, en tegen de tijd dat de vier kinderen van Aarone en Rosa Castelli – Emilia (geboren in 1847), Giacobbe (in 1849), Alberto (in 1852) en Carlo (in 1854) – eraan toe waren om te trouwen, hadden ze daarvoor alleen maar de toestemming van hun familie nodig. Gedurende de hele negentiende eeuw en tot op de dag van vandaag hebben de Castelli’s hun familiegeschiedenis gekoppeld aan belangrijke corresponderende data in het leven van de keizerlijke familie. In welk jaar won Aarone de jackpot? ‘In het jaar waarin keizer Maximiliaan van Mexico is vermoord,’ meldt Piero Kern. In welk jaar werd Aarones oudste zoon, Giacomo, geboren? ‘Een jaar na de kroning van keizer Frans-Jozef,’ volgens George Crane, Leo’s broer. Maar zelfs onder de Donaumonarchie beschouwden de Castelli’s zichzelf, net als de meeste joden in Triëst, als Italianen: nadat Aarone Castelli zijn oudste zoon de naam Rafael Giacobbe had gegeven (hij zou Giacomo worden genoemd) ter ere van zijn vader, koos hij ervoor de volgende twee Alberto en Carlo te noemen, naar de ‘goede koning Carlo Alberto’19 van Italië, een verlichte, ontwikkelde vorst die door de Statuto Albertino van 1848 de absolute monarchie afschafte.

+

Aarone Castelli, Leo’s overgrootvader van moederszijde, een kleurrijke figuur die in 1867 de loterij van Triëst won

+

Aarone Castelli, die kleurrijke voorvader, ontvlucht als eerste de vloek van het getto, wist de droevige herinneringen aan Monte San Savino uit en vestigt zich in de samenleving van Triëst door op allerlei manieren zijn eigen geluk te scheppen, net als een personage in een van Saba’s korte verhalen, dat vraagt: ‘Waarom speel je nooit mee in de loterij? Je riskeert slechts heel weinig, maar dat weinige, en ik spreek uit ervaring, wordt altijd teruggewonnen – dat hoop je in elk geval... Waarom zouden we geen geluk hebben, op zijn minst in de loterij? ... Het zou geen kwaad kunnen om zonder veel moeite een paar lire te winnen.’20 Aarone heeft inderdaad, zoals we hebben gezien, heel veel aan de loterij gehad! Gesteund door een bijzonder gunstig economisch klimaat en nog meer door puur geluk maakte de familie Castelli in één generatie – misschien zelfs in één dag – een enorme sociale sprong voorwaarts: vanuit het getto in een armoedig deel van de stad naar de villa van graaf Giacomo de Prandi in een dure wijk. Op de plaats van een privékapel uit de veertiende eeuw voor de kapiteins van de stad (de vertegenwoordigers van de keizer) was in een chique wijk, niet ver bij de anglicaanse kerk vandaan, door een aristocratische Italiaanse familie dit indrukwekkende gebouw neergezet dat bekendstond als Villa, giardino e campagna Prandi. En op deze nogal ongebruikelijke manier verwierf de familie Castelli haar onverwachte, semi-adellijke sociale aanzien in Triëst.

‘Mijn vader had goede ideeën over onze scholing,’ schreef de auteur Italo Svevo. ‘Hij zei altijd tegen ons: “Jullie moeten braaf je best doen op school en goed opgeleide jongemannen worden, zodat jullie me later in de zaak kunnen helpen. Iedereen zal jullie complimenten maken en ik zal heel trots op jullie zijn. Een goede zakenman moet minstens vier vreemde talen redelijk beheersen. In Triëst moet je er minstens twee vloeiend spreken.’21 Aarone Castelli dacht er net zo over (en deze opvattingen over het onderwijs zouden ook bepalend zijn voor de vorming van zijn achterkleinzoon Leo), want zodra hij rijk was geworden, investeerde hij in onderwijs voor zijn kinderen: Emilia, Giacomo en Alberto kregen privéles in muziek, Engels en Frans, en na 1863, toen joden naar openbare scholen mochten, ging de jonge Carlo Castelli naar het kort daarvoor opgerichte Ginnasio Communale Italiano, waar hij een handelsdiploma haalde.

Hoewel het de Castelli’s voor de wind ging en ze een nieuw leven vol schilderachtig comfort leidden, genoten ze absoluut niet hetzelfde aanzien als de joodse Triëstse families die hun rijkdom al enkele decennia lang hadden zien toenemen: de verzekeraars, industriëlen en bankiers, zoals de Usigli’s, de Stocks, de Danino’s, de Brunners en de Morpurgo’s. En ze waren ook uitgesloten van de verbintenissen tussen joodse bankiersfamilies – zoals de Luzzatto’s, de Parientes, de Morpurgo’s en de Almanzi’s – die in de eerste helft van de eeuw herhaaldelijk onderling trouwden om het familievermogen bij elkaar te houden, een traditie die familismo werd genoemd en die ook de verbinding tussen een joodse achtergrond en een financiële machtspositie in stand moest houden.22 Desondanks begint de familie, zowel voor de Castelli’s als voor deze clans, de rol van de gemeenschap en het getto over te nemen als basis voor de sociale structuur, die het leven van elk individu bepaalt; volgens de historica Anna Millo vormt de familie ‘de oorspronkelijke innerlijke samenhang van het gemeenschapsleven. Ze stabiliseert de rechten en verantwoordelijkheden van de leden, zorgt dat de wetten worden nageleefd en het recht wordt gehandhaafd, en ze krijgt opnieuw de functie om bezit door te geven. Haar morele code bestaat uit eenheid, harmonie en solidariteit tussen de familieleden. Naarmate een familie trouwer is aan die waarden, heeft ze een grotere reputatie in de zakenwereld. Kansen en rijkdommen vertienvoudigen wanneer door middel van huwelijken een netwerk van relaties met andere families wordt opgezet.’23

In deze ‘eenheid, harmonie en solidariteit’ leefden en werkten de Castelli’s met elkaar in de Villa Prandi, terwijl ze tijdens het laatste kwart van de negentiende eeuw hun familiebedrijf verstandig verder uitbouwden en hun dochters voordelig uithuwelijkten. Toen Aarone Castelli in 1874 overleed, onderging heel Europa een gedaanteverwisseling ten gevolge van de Industriële Revolutie. De haven van Triëst beleefde gouden tijden in het laatste decennium van de negentiende eeuw en de Castelli’s wisten precies hoe ze die kans moesten benutten om hun sociale positie, die nog altijd niet veel voorstelde, te veranderen en binnen één generatie de gerespecteerde kooplieden te worden ‘wier wijsheid en eerlijkheid alom werden bewonderd in Triëst en spreekwoordelijk werden in de wereld van de groothandel’.24

In 1869 stond Triëst, de enige haven in de Middellandse Zee die een spoorwegverbinding had met zowel Ljubljana als Wenen, aan de vooravond van een gigantische commerciële bloei dankzij de opening van het Suez-Kanaal aan het eind van dat jaar.25 Bij de openingsceremonie vertegenwoordigden Giuseppe en Elio Morpurgo, twee energieke broers en zakenlieden, de stad namens de Kamer van Koophandel van Triëst en Lloyd Austriaco (de eerste scheepvaartmaatschappij van de monarchie). Als vaste gasten in de salon van baron Pasquale Revoltella hadden ze kennisgemaakt met Ferdinand de Lesseps en aartshertog Ferdinand Maximiliaan, de broer van de keizer en onderkoning van Lombardije en Venetië. Carlo Marco Morpurgo was in Wenen geridderd uit erkenning voor de wonderbaarlijke technologische innovaties die hij in de haven had doorgevoerd. Toen Salomone de Parente in 1872 tot voorzitter van de Kamer van Koophandel werd gekozen, werd het joodse netwerk in Triëst nog sterker.26 Het zou nog enkele jaren duren voor de Castelli’s in die netwerken zouden doordringen; dat gebeurde ten slotte door het huwelijk van Giacomo’s dochter Bianca met Ernesto Krausz, aan wie ze drie kinderen schonk, onder andere Leo. In 1882 werd de Triple Alliantie ondertekend, waardoor er een eind kwam aan de hoop dat Triëst met Italië zou worden verenigd en de belangstelling van Weense financiële instellingen weer toenam, met als gevolg dat Ernesto Krausz weldra in de havenstad zou verschijnen. Maar laten we niet op de zaken vooruitlopen.

Voorlopig regeerde Rosa Castelli, omringd door haar drie zonen, Giacomo van vijfentwintig, Alberto van tweeëntwintig en Carlo van twintig, energiek en met vaste hand over de clan in de Villa Prandi, gelegen in de heuvels boven de stad, waar vanuit de stad vol bewondering naar werd gekeken. ‘Vrouwen die boodschappen doen, bedrijvig ronddraven in een bonte trui, met een mand vol eten aan de arm, kruidenierszaken die ruiken naar specerijen, een man die een tabakswinkel binnengaat. En dan, stilte... Wat was het er ’s zomers koel! En wat was het heerlijk om al dat groen te zien achter de ringmuren! Daar had je een vijgenboom en een kersenboom die weldra vrucht zouden dragen, en misschien binnenkort een amandelboom... Een stukje hoger was het indrukwekkende huis van de Prandi’s te zien, met zijn hek, zijn smeedijzeren balkon en de halve zuilen die de voorgevel sierden en op vaste afstanden in harmonieuze stukken verdeelden. Je kunt niet zeggen waardoor het komt, maar de elegante architectuur verleent het een zekere schoonheid en vreugde. Hiermee vergeleken lijken alle andere huizen in de buurt... nogal sjofel.’27

Het landgoed van de graven Prandi bleef voor alle burgers van Triëst het ‘toppunt van aristocratie, dat alle kenmerken vertoonde van de vroegere samenleving’, volgens Vito Levi. ‘De in marmer uitgebeitelde wapens, een enorme toegangshal, een voorname salon die naar diverse andere kamers leidt, een uitgestrekt, glooiend park vol bomen die honderden jaren oud zijn. De aristocratische familie was er niet meer – was ze uitgestorven of gewoon ergens anders naar toe gegaan? – en de drie broers die het nu bewoonden hadden beslist geen familiewapen: slechts twee van hen hadden een vrouw en kinderen; de derde was kunstenaar en een verstokte vrijgezel, die geen hoofd had voor zaken, waardoor hij niet eens zijn eigen belangen kon behartigen.’28 Die derde zoon was Alberto (1852–1912), il maestro Castelli, de tweede violist van het Heller Kwartet, die vioolles gaf aan kinderen uit de stad. Deze grote bonenstaak met zijn bruine ragebol, die pijnlijk verlegen, gul, vergeetachtig en dromerig was, leefde voor de klassieke muziek en organiseerde jarenlang elke zondagochtend lessen in a-prima-vistaspel voor zijn leerlingen of koos de begaafdste uit om mee te spelen in zijn Quartetto Triestino.

‘Hij had een carrière als solist van formaat kunnen hebben,’ vervolgt Levi, ‘als hij geen last had gehad van vreselijke paniekaanvallen. Hoe vaak had een leerling de meester niet aangetroffen terwijl hij buitengewoon virtuoos de melodie van een bladzij met Bach of Corelli of Tartini versierde, maar er hoefde slechts één mens binnen te komen, al was het maar een leerling, om zijn talent te doven en het zelfvertrouwen van zijn technische uitvoering te vernietigen. Kamermuziek was echter een heel ander verhaal; dan werd de verantwoordelijkheid gedeeld en voelde Castelli zich beschermd door de rust en uitmuntendheid van Julius Heller.’29 Met het Hellerkwartet was Alberto Castelli regelmatig te gast in de salon van de jonge signora Fanny Brunner, de dochter van een familie uit de hogere middenklasse in Manchester, allemaal even ontwikkeld en muzikaal, die was getrouwd met haar neef, Philip Brunner, een typische verbintenis van de hogere joodse bourgeoisie uit Triëst, en die elk jaar met haar kinderen naar de grote synagoge ging om de verjaardag van keizer Frans-Jozef te vieren.30 Hij hoorde praten over de salon van Clementina Hierschel de Minerbi, die in 1850 in haar Palazzo sul Corso een feest had gegeven voor Giuseppe Verdi en zijn librettist Francesco Piave. Dankzij de klassieke muziek kwam Alberto, die zich het best kon aanpassen van de hele clan, dus hogerop. De muzikaliteit van het kwartet was zelfs zo indrukwekkend dat de recensent van de Neue Freie Presse na een concert in Wenen jubelde: ‘So spielt man Beethoven!’31

Naast Alberto waren de twee grote persoonlijkheden van de familie Giacomo en Carlo, importeurs van koffie en rijst, die de bijnaam I due Tiracchi hadden, omdat ze even onafscheidelijk waren als bretels, en die ook wel bekendstonden als ‘de man die huilt (Giacomo) en de man die lacht (Carlo)’. Nadat ze in allerlei goederen hadden gehandeld, begonnen ze een geslaagde importfirma in koffie, Castelli e Castelli, met een kantoor op de ‘Molo San Carlo, Punto Franco’. Het verhaal van de koffie volgt zijn eigen fascinerende reis: het is in de vijftiende eeuw begonnen in Jemen, Ethiopië, Syrië en Turkije, waarna het drinken ervan zich in de zeventiende eeuw door heel Europa verspreidde. Koffie was een van de exotische mythen die de grote ontdekkingsreizigers fascineerden. Door koffie te drinken ging je anders tegen de wereld aankijken; het betekende dat je een product kon krijgen uit een van de verst verwijderde landen op aarde en dat je je dat kon toe-eigenen. Dientengevolge handelden de gebroeders Castelli voortaan met Brazilië, Venezuela, Colombia, Java, Sumatra, Ceylon, Santo Domingo, Cuba en Puerto Rico; ze kregen hun vaste plaats in een productieketen die bestond uit het planten, plukken, pellen, sorteren en verpakken van de donkere bonen, waarna ze later werden gebrand en gemalen. Hun bedrijf werd al snel de op twee na grootste importeur van koffie in de stad Triëst.

In 1878 en 1879 kwam er bij de familie Castelli op tafel een bord bij toen Giacomo trouwde met Antonietta d’Italia en Carlo vervolgens met Eugenia Gentili. Binnen vijftien jaar zouden er veertien mensen aan tafel zitten door de geboorte van de eerste acht neven en nichten (Rosa, Arturo, Guido, Ortensia, Bianca, Laura, Lea en Marcella), wat soms tot tegendraadse maar vrolijke wanorde leidde. Uiteraard ontstonden er spanningen tussen de twee schoondochters, Eugenia, die beter was opgeleid, en Antonietta, die nogal bedeesd was, terwijl de twee elkaar probeerden te overtreffen door middel van hun kookkunst: Antonietta, klein, rond en vriendelijk, blonk uit in kippengalantine, il dindio, terwijl Eugenia erg goed was met kweeperen. Op de eerste verdieping woonden Rosa, Alberto en Giacomo’s gezin; op de tweede verdieping Carlo’s gezin. De twee broers hadden ook elk hun eigen voorkeuren: Carlo, die dol was op de opera, bleef naar de synagoge gaan en vasten met Jom Kipoer, terwijl Giacomo, die minder energiek was, zich liever ontspande in de tuin. Maar er zijn nog veel liefdevolle, kleurrijke en ontroerende familieverhalen over uit die tijd. (Ze hebben veel weg van de verhalen over de Solals, die prachtig zijn vastgelegd in de romans van Albert Cohen, mijn oudoom).32

+

TRIËST, ROND 1900

Maestro Alberto Castelli, Leo’s oudoom, LINKS STAAND, met het Hellerkwartet

+

Door hun sociale en financiële succes raakten de Castelli’s minder betrokken bij de joodse gemeenschap. ‘De banden verslapten toen ze konden gaan deelnemen aan sociale en culturele activiteiten die vroeger voor hen verboden waren, wat symbool staat voor de breuk met het verleden en het begin van een nieuw leven,’33 schrijft de historica Tullia Catalan. De Castelli’s gingen op dezelfde manier met het judaïsme om als hun geloofsgenoten in Livorno, ten zuiden van Genua, de progressiefste gemeenschap uit die tijd. ‘Mijn moeder... geloofde stellig in God, maar hechtte tegelijkertijd weinig belang aan het naleven van religieuze geboden. We gingen met Pesach, Jom Kipoer en Rosj Hasjana naar de synagoge, maar nooit op zaterdag, en we aten opgewekt varkensvlees terwijl we ons wel – hoe zal ik het zeggen – aan een ethische code bleven houden: de tien geboden.’34 Je moet het wel opvatten als een grote stap in het assimilatieproces, dat Leo Castelli op een dag zo ver zou doorvoeren dat hij zijn joodse wortels helemaal zou afsnijden. Hoewel Carlo als enige van de drie zonen de religieuze traditie in ere hield door op feestdagen naar de synagoge te gaan, werd elk huwelijk in de familie wel in de synagoge gesloten. De Castelli’s zouden ‘als joden uit de middenklasse van Triëst, die geassimileerd waren en zich niet bekommerden om de traditie, Italiaanser [zijn] dan de Italianen en zich meer gedragen als geboren Triësters dan de mensen die daar echt geboren en getogen waren, terwijl ze ondanks alles volstrekt door en door joods bleven, waarbij ze zo ver gingen dat ze het dialect van Triëst veranderden in een taal die zij alleen konden begrijpen.’35

‘Come te sta?’ ‘Va ben!’ ‘Andremo a magnar!’ ‘Le babe xe tute mate!’ ‘El mato no capissi gnente!’ ‘Giulio, xe un negron!’: Giacomo en Carlo Castelli, Il due Tiracchi, werkten hard op de San Carlopier, maar waren vrolijk en opgewekt. Wanneer ze elkaar in het betoverende licht van de namiddag voor de eenvoudige pakhuizen troffen, hadden ze het gevoel dat de stad van hen was. Wanneer ze op de simpele kade stonden, met de uitgestrekte zee achter zich, bewonderden ze de schitterende architectuur van de stad, waarvan het licht in het water werd weerspiegeld en opvlamde en fonkelde met keizerlijke pracht. Ze werden zelfs in 1934 in het fascistische overzicht van de koffiequota nog omschreven als ‘buitengewone internationale kooplieden’, omdat ze het op drie na grootste importbedrijf van Italië hadden!36 Net zoals de gebroeders Castelli van Monte San Savino met hun monopolies op papier, tabak en aquavit de regio van de Val di Chiana hadden doorkruist terwijl ze het gebrek aan invoerrechten en de strategische positie van hun grensstad benutten, zo gebruikten een eeuw later de zonen van Aarone, hun nakomelingen, de nieuwe gebroeders Castelli, het zakentalent van hun voorouders voor koffie van over de hele wereld, die ze door heel Europa distribueerden – een bedrevenheid die op een dag door hun nakomeling Leo zou worden toegepast op de handel in kunst en die in die context even onmiskenbaar zou zijn.

3. De entree van Ernesto Krausz

Mijn vader, die Ernesto Krausz heette, is geboren in Hongarije in een familie die zich daar in de negentiende eeuw of misschien nog wel eerder heeft gevestigd... Ze waren ook landeigenaars, wat niet veel voorkwam.1

Leo Castelli

+

Triëst, september 1900. In een grijs pak en een wit overhemd, met een witte pochet en een das met een scherp geometrisch patroon, zag Ernesto Krausz er onberispelijk uit toen hij het hoofdkantoor van de Credit-Anstalt binnenging. Een paar jaar later, na zijn huwelijk met Bianca Castelli, was hij de vader van drie kinderen, van wie Leo Castelli de tweede was. Maar voor Ernesto Krausz, amper vijfentwintig en net overgeplaatst vanuit het filiaal in Fiume, was dit slechts het begin van een ongewone bankcarrière, die de daaropvolgende dertig jaar niet te stuiten zou zijn. Drie maanden na zijn aankomst werd hij opgemerkt door de directeur en werd hij diens assistent; vijftien jaar later werd hij benoemd tot directeur van de Banca Commerciale Triestina, de grootste bank in de stad, een hele sprong voor een autodidact. Volgens iedereen gedroeg Ernesto Krausz zich in zijn sociale leven steevast als de perfect geassimileerde bankier, maar in de beslotenheid van zijn eigen huis bewaarde hij trouw het bewijs waaruit bleek hoe snel zijn familie vanuit de sjtetl was opgeklommen naar wereldlijk aanzien, hoewel hij dat bewaarde als een familiegeheim, bijna als een taboe. ‘In de eetkamer in Triëst had onze vader naast elkaar twee enorme foto’s van één bij twee meter hangen,’ herinnert dr. George Crane (Leo Castelli’s jongere broer) zich nog. ‘Op de eerste stonden Jacob en Esther Weisz, zijn overgrootouders van moederszijde, joden uit de sjtetl, in traditionele religieuze joodse kleding: een lange jurk en een bedekt hoofd voor haar; baard, pijpenkrullen en keppeltje voor hem. Op de tweede stonden zijn grootouders, David en Rachel Weisz, die na het verlenen van de privileges van 1848 land hadden mogen kopen en de moderne wereld hadden kunnen binnenstappen: David Weisz had niets op zijn hoofd en droeg een donker pak, terwijl zijn vrouw Rachel een lichte jurk aan had, die haar grote schoonheid en zelfs haar sensualiteit onthulde. David Weisz was een machtig man, die de economie van Siklós werkelijk domineerde en keizer Frans-Jozef aanbad, omdat hij dankzij hem landeigenaar had kunnen worden.’2

+

Ernesto Krausz, Leo’s vader, vijfentwintig jaar oud, toen hij in Triëst arriveerde

+

Het familiegeheim van Leo Castelli, dat in het begin van mijn onderzoek door zijn broer werd onthuld, de stelselmatige versluiering van het verleden door hun vader in het dagelijks leven – een bepaald deel van de familiegeschiedenis was thuis weliswaar te zien, maar werd in het openbaar verborgen gehouden –, leek wel op de ietwat ontwijkende manier waarop Leo Castelli de vragen van zijn zoon naar hun joodse identiteit had beantwoord. Na verloop van tijd zou ik er steeds meer van overtuigd raken dat er bij het zoeken naar informatie over Leo veel meer te vinden was in dat afgelegen gebied waar zijn vader was geboren, op de grens van Hongarije, Kroatië, Slovenië en Servië. Ik nam contact op met dr. Laszlo Karzai, de toonaangevende expert op het gebied van de jongste Hongaarse geschiedenis. Met een collega zocht hij naar de geschiedenis van Leo Castelli’s voorouders van vaderszijde, waarbij hij archieven doorspitte, gegevens documenteerde en verwijzingen ernaar verzamelde. Ik ontving een dik pak papier, ongeveer honderd bladzijden, met een begeleidend schrijven.

+

Szeged, 22 januari 2007, Beste Annie, Dit is een rapport over onze vorderingen (die van dr. Judith Molnar en mij) tijdens de week van 15-19 januari 2007, toen we in Pécs, in de provincie Baranya, hebben gewerkt. In de eerste plaats een paar woorden over de geschiedenis van de joden in Siklós. Volgens de officiële volkstelling, I. A zsido népesség szama települesenként (1840–1941). [sic] Központi Statisztikai Hivatal, Budapest, 1993, was de joodse gemeenschap klein maar heel oud... De oorspronkelijke documenten zijn nauwelijks te lezen... Dat is alles, beste Annie. Het spijt me, maar het is buitengewoon moeilijk om sporen van een bepaalde persoon of familie te vinden wanneer het grootste deel van de documenten ontbreekt... De joden uit Siklós zijn als een van de eersten gedeporteerd, d.w.z. dat ze tot de joden behoorden die al in april 1943 van de zuidelijke grens zijn ‘verwijderd’. Vanuit Siklós zijn ze overgebracht naar een interneringskamp in Barcs... Als je soms nog vragen of suggesties hebt, aarzel dan niet om contact met me op te nemen! Met vriendelijke groeten, Laszlo Karzai.3

+

Op aandrang van Francesco Montenero, een journalist uit Triëst die me heeft geholpen de interviews met Leo’s familie op te nemen, begon ik in april 2007 aan de lange autorit naar Göntér, naar het landgoed van de familie Krausz in de buurt van Siklós, om werkelijk inzicht te krijgen in de geografische, culturele en sociale omstandigheden die verband hielden met de geboorte en de jeugd van Leo Castelli’s vader. Na mijn bezoekjes aan de majestueuze villa’s in Triëst, het elegante gele Weense herenhuis en het klassieke huis in Budapest waarin Ernesto Krausz als volwassene had gewoond, was ik heel nieuwsgierig naar zijn geboortehuis, dat volgens mijn intuïtie een soort sleutel zou kunnen zijn om in elk geval zijn eigen verhaal te begrijpen. De moeite werd beloond. Siklós is een schilderachtige, kosmopolitische en levendige marktplaats, die wordt beschermd door een hoog oprijzende Romeinse vesting en de moskee van Bey Malkoch; vreselijk fel gekleurde huizen – geel, groen, roze, wit en rood – aan weerszijden van de hoofdstraat geven het gevoel dat de Middellandse Zee niet ver is. Op die mooie lenteochtend zag Siklós er onder een donkerblauwe hemel bijzonder uitnodigend uit en het viel me op dat veel ooievaars een nest aan het bouwen waren op de daken van het stadje. De weg van Villány naar Siklós, die tussen de wijngaarden door loopt, heeft voor een bedrijvige toeristische handel gezorgd en iedereen wilde je er graag aan herinneren dat de wijnbouw in de streek als eerste was beoefend door de Romeinen en later ook door de Turken, die in de zestiende en zeventiende eeuw het zuiden van Hongarije hebben bezet. Ik vroeg een plaatselijke wijnhandelaar naar Göntér. ‘Daarginds, in de richting van Kroatië,’ zei hij, wijzend naar het uitgestrekte laagland.

Robert Reitter, de zoon van Leo’s zuster, had me foto’s gegeven waarop hij als jongetje van zes voor het huis in Göntér staat: op veel ervan balanceert hij op een witte houten balustrade met een zeer specifieke vorm, alsof hij op een paard zit. Nadat we van Ujpetre tot Harkány tussen lange, volstrekt gelijke rijen wijnstokken door hadden gereden, duurde het niet lang voor we het geboortehuis van Leo Castelli’s vader vonden. We troffen niet iets indrukwekkends aan, maar ontdekten op een vredig plekje een rustiek wit huis dat uitkeek over de immense wijngaard, met een laag bruin puntdak, groene luiken, witte pilaren en een houten balustrade, precies zoals op de foto’s stond. Er heerste bedrijvigheid op het land op die stralende dag, die toevallig de ochtend was van de eerste seideravond. De wijnstokken hadden zich net weer in het groen getooid, er verschenen nieuwe blaadjes aan de bomen en er zongen allerlei vogels terwijl iemand te paard het land inspecteerde: alles ging kennelijk zijn gangetje. Maar het huis was afgesloten, maakte een onbewoonde en zelfs verlaten indruk en we hoorden dat het land sinds 1943, de dag waarop Miklos Freund, de laatste eigenaar van de familie en een volle neef van Leo, was gedeporteerd naar Auschwitz-Birkenau, eerst aan de staat was vervallen en toen collectieve landbouwgrond was geworden. Er was echter iets wat me trof toen ik me voor het huis zat te verbazen over de regelmatige lijnen van de wijngaard en de strenge eenvoud van de hele omgeving. Het was de herinnering van dr. Crane: ‘In Göntér had mijn oma een stel dienstmeiden die haar hielpen haar huis koosjer te houden’4, en ook Leo’s neutrale beschrijving: ‘Het was een plek waar ik veel van hield, het huis op het land werd omringd door velden en bossen, de vrijheid!’5 Ik stelde me voor hoe Ernesto als kind tijdens de zomervakantie in de korenvelden had gespeeld: van plattelander naar stadse heer, van landeigenaar naar bankier, van Göntér naar Triëst en vervolgens naar Wenen en Budapest, door de weg die Ernesto Krausz had afgelegd, had hij het werkelijk heel ver gebracht!

+

SIKLÓS, HONGARIJE

Het huis van de familie Krausz, het eigendom van Leo’s grootouders van vaderszijde, in de wijngaard in Göntér

+

Het laatste ontbrekende puzzelstukje kwam van Robert Reitter, die me de foto’s gaf van Ernesto Krausz (zijn opa) en enkele herinneringen meestuurde die hij op schrift had gesteld. Reitter had het leed van een joods bestaan aan den lijve ondervonden: hij was katholiek opgevoed, maar had tijdens de belegering van Budapest desondanks de gele ster moeten dragen, waarna hij later in zijn leven had besloten zich weer te bekeren tot het judaïsme, een ervaring waar hij prachtig over vertelt. Zijn zoon, Paul Reitter, een briljante academicus in Duitse studies, analyseert de joodse schaamte in het naoorlogse Wenen, wijdt zijn leven aan het ontraadselen van de redenen voor het ‘familiegeheim’ van Ernesto Krausz. Leo Castelli mocht zich dan met het grootste gemak in de hogere kringen van New York bewegen, iemand lijken die volkomen thuis was in de salon, maar het was nu duidelijk dat alle leden van zijn familie de littekens droegen van het verhaal dat hij altijd verkoos weg te moffelen.

+

Antonia Krausz, geboren Weisz, Leo’s oma van vaderszijde, een sterke weduwe die vier kinderen heeft opgevoed terwijl ze vaardig haar landbouwbedrijf leidde

+

Het bevolkingsregister van Siklós bevat verrassende documenten: nauwelijks te lezen, maar desondanks leggen de broze en onbeholpen maar nette handschriften alle mijlpalen vast in de levens van de families Krausz en Weisz – een spiraal van huwelijk, geboorte, dood, huwelijk, geboorte, dood – in het Hongaars, het Duits en soms in het Hebreeuws, aangezien de joden zelfs in deze kleine Duitssprekende enclave in het zuiden van Hongarije traditioneel een tweede Hebreeuwse naam toevoegden aan hun Duitse voornaam. Hier vind je het leven van Antonia Weisz en Leopold Krausz, de ouders van Ernesto, allebei kinderen van machtige landeigenaars in Siklós. Dankzij de hervormingen van 1848 waren een zekere David Weisz en Samuel Krausz erin geslaagd al voor hun dertigste als landeigenaar het moderne leven binnen te stappen en zo te ontsnappen aan de sjtetl waartoe hun respectieve ouders beperkt waren geweest. Toen Leopold Krausz met Antonia Weisz trouwde was hij drieëntwintig, zij negentien; gedurende de eerste vier jaar van hun huwelijk werkten ze in de wijngaard van Antonia’s vader, op de grote vruchtbare vlakte in Baranya, een paar kilometer buiten Siklós. En vervolgens kregen ze in zes jaar achter elkaar vijf kinderen: Ernö Ernesto Efraïm (1877), Irma Myriam (1878), Sigismund Ishaie Shmuel (1879), Josefina Yael (1880) en Ilona Hadas (1882). Het jongste meisje verloren we al weer snel uit het oog, waarschijnlijk omdat ze jong is overleden. Toen, tien jaar nadat hij getrouwd was, overleed Leopold op zijn drieëndertigste, waardoor Antonia als weduwe van negenentwintig achterbleef met de verantwoording voor zowel de leiding over het bedrijf als de opvoeding van hun vier kinderen van zes, vijf, vier, en twee! In dit Hongaarse register staat ook de geboorte vermeld, in Triëst op 4 september 1907, van de oudste zoon van Ernesto Krausz: ‘Leo ben Israel’.6

+

Antonia Krausz, geboren Weisz, Leo’s oma van vaderszijde, een sterke weduwe die vier kinderen heeft opgevoed terwijl ze vaardig haar landbouwbedrijf leidde

+

In 1848 werden de leden van de familie Krausz Hongaarse staatsburgers en landeigenaars met volle burgerrechten, en in hun verleden zijn, in tegenstelling tot bij de Castelli’s, geen bewijzen te vinden van uitsluiting, uitzetting of ballingschap. Ironisch genoeg zouden deze gelukkige omstandigheden uiteindelijk in hun nadeel zijn. Want ze vestigden zich in dit veelbelovende land, doorliepen hun snelle sociale assimilatie met zo’n vitaal optimisme dat ze bezweken voor de verleiding van het opportunisme en het zelfvertrouwen. Door hun voortvarende integratie in het wereldlijke leven werden ze helaas blind voor de duistere politieke ontwikkelingen in de twintigste eeuw, waardoor uiteindelijk diverse generaties Europese joden in één klap zouden worden weggemaaid. Miklos Freund (een neef van Leo Castelli), die in 1943 de leiding had over het familiebezit in Göntér, werd in de zomer van dat jaar met zijn zwangere vrouw Leni weggevoerd naar Auschwitz-Birkenau. Ernesto Krausz zou ontsnappen aan de kampen waarin veel van zijn familieleden zijn omgekomen, maar dat wil niet zeggen dat hij ongeschonden door die tijd heen is gekomen.

Wie had zich zo’n einde kunnen voorstellen in het licht van het goede gesternte waaronder Ernesto Krausz was geboren? Ernesto Krausz, die ter wereld kwam op 4 maart 1877, was de oudste zoon en de trots van de familie. Nadat hij op zijn zesde zijn vader had verloren, heeft hij zijn moeder plichtsgetrouw geholpen in de wijngaard. Enige tijd later probeerde hij aan de kost te komen als rondtrekkende koopman in wijn en bier, waarvoor hij op en neer reisde tussen Hongarije en Kroatië, tot hij een betrekking kreeg bij een bank in Fiume. Op een van de foto’s die Reitter me heeft gegeven, is hij te zien als jonge man: een hoog voorhoofd door vroegtijdige kaalheid, heldere charmante ogen en een dunne snor die zijn volle lippen discreet een zekere mannelijkheid verleent. Het beeld stemt overeen met het karakter van een ambitieuze jonge bankier met goede manieren en een innemende hartelijke aard. Op een ander kiekje zien we hem bij een sociale gelegenheid, een buitengewoon elegant lid van de hoge bourgeoisie, dat zo te zien door iedereen om hem heen op handen wordt gedragen. Het zou een tikje lastig blijven om een balans te vinden tussen de kringen van de Oostenrijks-Hongaarse bankwereld waarin hij verkeerde en het leven op het familiebedrijf. Robert Reitter schrijft over dat probleem: ‘De vader van mijn moeder (Ernesto Krausz) associeer ik in gedachten sterk met Göntér. Daar is hij opgegroeid en daar kende men hem. Ik heb eens een verhaal gehoord over een keer dat hij er op bezoek was vanuit Triëst, waar hij het grootste deel van zijn carrière heeft gewoond, in een periode waarin het niet zo goed ging met zijn werk. Hij moet met een betrokken gezicht op een hek hebben gezeten, want een van de boeren zou hem hebben aangesproken: “Waarom kijkt u zo treurig, oom? U bent nog altijd rijk, dit is nog steeds van u.” Opa zou hebben geantwoord: “Tegenwoordig niet meer zo rijk, de zaken gaan niet goed.” En volgens het verhaal antwoordde de boer: “Maar u bent toch zeker joods, oom, waarom zou u dan niet rijk zijn?” Als kind besefte ik al dat we alleen deden of het land van ons was. Het zou pas echt van jou zijn als je geloofde dat je bezit nooit zou worden aangevochten, en ik zag in dat wij onze rol aarzelend, provisorisch speelden.’7 De status als landeigenaar zou hem inderdaad niet beschermen tegen de politieke en raciale beproevingen van de jaren dertig en veertig.

Onder keizer Jozef II was er voor het eerst verandering gekomen in het leven van de joden in de sjtetls: tijdens de laatste decennia van de achttiende eeuw kwam de keizer op grond van waarnemingen tijdens zijn reizen door andere landen tot de conclusie dat het joodse probleem niet draaide om de godsdienst, maar om de sociaaleconomische omstandigheden van een volk. In zijn Edict van Verdraagzaamheid van 1781 sprak hij dan ook zijn ambitie uit om ‘de joden te bevrijden van beperkingen waardoor ze slechts woekeraars en oplichters kunnen zijn om rond te komen.’8 In zijn Keizerlijk Besluit van 1783 ging hij nog verder op de weg van de ‘beschaving’: ‘Het zou nuttig zijn om hen te betrekken bij de landbouw, door hun toe te staan pachtboeren te worden onder voorwaarde dat ze het land zelf bewerken... het is noodzakelijk een eind te maken aan alle vormen van discriminatie ten aanzien van de manier waarop ze zich kleden.’ Hij vroeg de joden ook om niet langer Jiddisch te spreken, Hebreeuws alleen voor religieuze doeleinden te gebruiken en de geschiedenis en aardrijkskunde van Hongarije te bestuderen.9 Dankzij al deze maatregelen en de wet van januari 1791, De Judaeis geheten, konden de families Weisz en Krausz hun nakomeling Ernesto Efraïm Krausz uiteindelijk de middelen bieden om schitterend carrière te maken bij de Wiener Bankverein.

Siklós lag aan de voet van een middeleeuwse vesting die in de dertiende eeuw was gebouwd op de berg Villány, bij de grens met Kroatië, in de provincie Baranya, een van de kleine enclaves in Hongarije waar Duits werd gesproken. Zodra de families Krausz en Weisz zich elk in hun nieuwe huis hadden geïnstalleerd, waren ze er ongetwijfeld opgetogen over om het Jiddisch te verruilen voor het Hongaars, de synagoge voor de volksvertegenwoordiging en de rabbijn voor het parlementslid. We weten dat ze heel blij waren met de onverwacht verworven burgerrechten, het gevolg van wetten die honderden kilometers verderop in Budapest of Wenen, in Hongarije of Oostenrijk-Hongarije waren vastgesteld, en dat ze zich vanaf dat moment graag als burgers van de Donaumonarchie beschouwden. Tegelijkertijd bleven ze echter naast de dominante cultuur van het keizerrijk staan. Zou de onverwachte en totale emancipatie die de filosoof Wilhelm von Humboldt heeft bepleit, de integratie van de joden in de Donaumonarchie niet meer hebben bevorderd dan de geleidelijke assimilatie die heeft plaatsgevonden? ‘Geleidelijke assimilatie,’ schreef Von Humboldt, ‘leidt tot een rechtvaardiging van de discriminatie die ze juist beweert te onderdrukken op elk terrein waarop de scheiding blijft voortbestaan. Door de net verleende vrijheden wordt juist sterker de aandacht gevestigd op de beperkingen die nog bestaan, en daardoor werkt de afschaffing van dergelijke beperkingen contraproductief.’ Hij merkte ook op dat de geleidelijke emancipatie ‘de “euthanasie” van de religieuze identiteit vereist en het offer van hun [joodse] identiteit verlangt om te worden aanvaard binnen de Duitse cultuur.’10

In 1790 zetten de joodse vertegenwoordigers van vierenvijftig provincies hun eisen uiteen in een memorandum aan de landdag, terwijl ze ondertussen hartstochtelijk hun vaderlandsliefde betuigden: ‘We hebben nergens ter wereld een ander vaderland dan Hongarije. Geen andere beschermers dan de officiële autoriteiten en de adel van wie het land is.’11 In 1847 beleed rabbijn Emmanuel Loew, in een verklaring die werd ingediend met de goedkeuring van al zijn collega’s, op dezelfde manier met veel plichtplegingen:

+

Wij, de Hongaarse rabbijnen, verklaren in overeenstemming met onze heilige godsdienst plechtig dat we bereid zijn al onze verplichtingen na te komen ten aanzien van onze buren, zoals wordt voorgeschreven door de Bijbel... want we beschouwen alle mensen als onze buren, ongeacht hun godsdienst, net zoals we Hongarije als ons enige echte vaderland beschouwen... We verklaren dat alles wat in onze theologische teksten strijdig is met onze bovenstaande toezeggingen, achterhaald en niet meer geldig is... De regering kan er dan ook op vertrouwen dat ze er met ons intelligente en ontwikkelde burgers bij zal krijgen, een volk van enthousiaste, harde werkers, zolang we in gemoedsrust kunnen leven, gezegend worden door onze God en deze joodse kwestie wordt opgelost en niet langer lijkt op het mythologische kleed van Penelope, dat overdag werd geweven maar ’s nachts weer werd uitgehaald.12

+

In 1848, toen er een nieuwe wet van kracht werd die de Hongaarse joden toestond land te bezitten, verlieten David Weisz en Samuel Krausz, de opa’s van Ernesto Krausz, destijds in de dertig, prompt het getto en stapten een nieuw leven binnen.

In 1867, toen Leopold Krausz – Ernesto’s vader – zeventien was, werd een veelomvattende wet aangenomen die de Hongaarse joden emancipeerde: hij werd unaniem goedgekeurd door allebei de kamers van het parlement. In de nieuwe wet stond: ‘1. Hierbij wordt verklaard dat joodse ingezetenen van het land alle burgerlijke en politieke rechten genieten als gelijken van onze christelijke burgers. 2. Alle bestaande verordeningen, wetten of gebruiken die strijdig zijn met dit principe worden hierbij afgeschaft.’13 Leopold was nog steeds zeventien toen de Ausgleich werd ondertekend, de grondwettelijke overeenkomst tussen Hongarije en Oostenrijk waardoor een nieuwe politieke indeling ontstond: de Oostenrijks-Hongaarse ‘dubbelmonarchie’. En zo verwierf Leopold Krausz in een tijdsbestek van twaalf maanden, alsof hij op de moderne tijd af stoof, de status van een volwaardige Hongaarse burger en zag hij hoe zijn land alle sporen van feodaliteit van zich afwierp om een constitutionele monarchie te worden, een democratisch land. Vanaf dat moment hadden Oostenrijk en Hongarije, hoewel het afzonderlijke koninkrijken waren, een gemeenschappelijke markt, een gemeenschappelijk diplomatiek en fiscaal beleid, hetzelfde leger en dezelfde munt. Doordat de grenzen en invoerrechten tussen de twee landen waren afgeschaft, kregen de Hongaarse landeigenaars toegang tot de Europese markt en haar grote winsten.

Keizer Frans-Jozef, die door rabbijn Armin Kecskeméti werd begroet als ‘onze visionaire vorst’14 maar door anderen als de ‘Kayser Juden’, en wiens verjaardag tot op de dag van vandaag door heel wat joodse families wordt gevierd, heeft gezorgd voor werkelijke joodse deelname aan het culturele, politieke en economische leven in het keizerrijk, wat uniek was in Europa. Er is aangevoerd dat de emancipatie bepaald niet voortkwam uit een progressieve tijdgeest, maar ‘het gevolg [was] van een noodzakelijke modernisatie in sociaal en economisch opzicht van de Europese samenlevingen in plaats van een politiek plan dat was ingegeven door de filosofen van de Verlichting.’15 En bepaalde, diep ingesleten vooroordelen leidden ertoe dat er in elk geval een impliciet onderscheid ontstond tussen ‘rijke, nuttige joden’ en ‘arme joden uit Galicië’ naast andere vormen van ambivalentie. ‘Joden zijn intelligenter en werken harder dan Hongaren, hun emancipatie kan beslist bevorderlijk zijn voor onze economie, maar zal schadelijk zijn voor onze nationale identiteit, de uniekheid van het Hongaarse volk,’ verklaarde graaf Széchenyi, in reactie op baron Eötvös.16 Afgevaardigde Nagybathy, een vrijmetselaar, bracht minder schoorvoetend te berde dat ‘de joden het land niet onaanzienlijke winsten opleveren, vooral de aristocraten, bij wie ze in dienst zijn als rentmeester en wier wijn, graan en andere producten ze verhandelen.’17 Graaf Aurel Dessewffy prees echter de talrijke joden in de landelijke gebieden die ‘al vloeiend Hongaars spreken en die, wat de taal betreft, echte Hongaren zijn geworden’, hoewel hij ervoor pleitte de immigratie van de ‘arme joden’ uit Galicië aan banden te leggen, en er werd in de Eerste Kamer een voorstel aangenomen om alleen de immigratie toe te staan van ‘rijke joden, die het land door hun ijver en kennis van nut konden zijn’.18 De familie Krausz behoorde tot de zeldzame groep joden die landbouwgrond bezaten en viel niet echt binnen een van beide categorieën.

De opsomming van titels tijdens zijn kroning tot keizer in 1848 duidde al op het wespennest van nationaliteiten dat in 1914 zou exploderen. ‘Wij, Frans-Jozef, bij de gratie Gods keizer van Oostenrijk, koning van Hongarije en Bohemen, koning van Lombardije en Venetië, Dalmatië, Kroatië, Slovenië, Galicië, Lodmerië en Illyrië, koning van Jeruzalem, & aartshertog van Oostenrijk, groothertog van Toscane, hertog van Lotharingen, Salzburg, Stiermarken, Karinthië en Krain, groothertog van Transsylvanië, markgraaf van Moravië, hertog van Opper- en Neder-Silezië, Modena, Parma, Piacenza en Guastella, Auschwitz en Zator, Teschen, Friuli, Dubrovnik en Zadar, graaf met de rang van prins van Habsburg, Tirol, Kyburg, Görz en Gradisca, prins van Trente en Bressanone, markgraaf van Opper- en Neder-Lausitz en Istrië, graaf van Hohenembs, Feldkirch en Bregenz Sonnenberg & heer van Triëst, Kotor en Windische Mark...’19 Als de omvang van zijn rijk wordt verkondigd, wordt daarmee de explosieve verscheidenheid van de bevolkingsgroepen erkend: de keizer heerste over een gebied van 669.185 vierkante kilometer, na Rusland het grootste land in Europa, met meer dan zevenendertig miljoen mensen, maar in tegenstelling tot de andere landen, bestond zijn rijk niet uit één enkele overheersende nationale groep, maar omvatte het Duitsers, Hongaren, Zuid-Slaven (Serven, Kroaten en Slovenen), Noord-Slaven (Tsjechen, Slowaken, Polen en Oekraïners) en Italianen.

Het mag dan lijken of Ernesto Krausz even vanzelfsprekend naar Triëst toe werd getrokken als Giacobbe Castelli een eeuw daarvoor, maar dat gebeurde wel onder totaal andere omstandigheden. De Castelli’s waren verdreven tijdens de vroege Toscaanse pogroms en werden aangetrokken door het toevluchtsoord dat Triëst aan joodse kooplieden bood, maar Ernesto Krausz kwam volledig uit vrije wil, werd alleen aangetrokken door een doortastende en enorme economische dynamiek en vestigde zich in de stad tijdens de roemrijke jaren van de regering-Körber, die de liberalisering van de Donaumonarchie tot stand bracht. Triëst, de ‘toegang tot de Adriatische Zee’, trok in die tijd alle ondernemers uit de regio aan, joden zowel als niet-joden.

Op 22 februari 1900 sprak de Oostenrijkse premier Ernst von Körber in Wenen de Nationalrat toe: ‘Geachte leden! Vandaag de dag bonzen materiële en culturele kwesties luid op de deur van het keizerrijk... Daarom doe ik een dringend beroep op u terstond een oplossing te vinden voor de geschillen tussen onze volken... en ik vraag u na te denken over de vrije weg die voor ons is overgebleven en te stemmen voor de volledige macht van de staat, die in dienst staat van de cultuur en de economie... Hoewel de industrialisatie overal ter wereld wordt gekenmerkt door een extra krachtsinspanning en toenemende samenwerking, hebben wij een achterstand opgelopen en zijn we zelfs verlamd door de verschillen tussen onze volken. Het plan om ze allemaal samen te voegen in dienst van de door de Voorzienigheid ingestelde staat en de sociale vooruitgang van het land als geheel moet het hart van elke patriot sneller laten kloppen... Hiertoe moeten we de haven van Triëst, de belangrijkste verbinding met zee van Oostenrijk, dat zo moeilijk te bereiken is, moderniseren en uitbreiden... Twee spoorlijnen zullen tegelijkertijd het economische potentieel van de stad vergroten en de aanspraken van de monarchie op de haven rechtvaardigen. De industrie zal de doorslaggevende factor van ons plan van aanpak zijn... Het is onze taak een tijdperk van vrede voor het land te bewerkstelligen.’20

Ernst von Körber overrompelde de volksvertegenwoordigers met zijn radicale visie, want hij riep hen op het keizerrijk wakker te schudden. Terwijl hij de achterhaalde conflicten die de politiek de voorgaande drie jaar hadden verlamd, terzijde schoof, stuurde hij zijn land behendig de twintigste eeuw in met een bijzonder ambitieuze wet die een grote economische groei moest financieren en was begroot op een half miljard kronen. Een van Von Körbers openbare investeringen met een hoge prioriteit, ‘die niet langer kunnen wachten’, was de aanleg van een tweede spoorlijn tussen Wenen en Triëst met een tunnel van ruim acht kilometer, die op een hoogte van twaalfhonderd meter moest worden uitgegraven in een stuk graniet van de Alpen, de Tauerntunnel. Verder wilde hij een kortere spoorlijn aanleggen om Praag met Triëst te verbinden, waardoor een handelsverbinding met Bohemen ontstond, en hij wilde ook zorgen voor werkelijk bevaarbare routes op alle rivieren, evenals een enorm netwerk van kanalen. Het was een groots visioen dat een gigantisch budget vereiste en een vastberaden modern standpunt.