.

Bianca Stigter

Per ongeluk expres

Over kunst

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

© 2011 Bianca Stigter

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

Omslagillustratie Merijn Bolink, Zonder titel (appelsinaasappel), 1996

ISBN 978 90 254 3599 8

e-ISBN 978 90 254 3770 1

D/2011/0108/932

NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl

.

Interieur, zonsopgang

Een paar keer filmt Woody Allen in Sweet and Lowdown (1999) publiek. Soms bestaat het uit één persoon, een meisje dat luistert naar een man die op een hotelkamer alleen voor haar gitaar speelt. Vaker is de locatie een volle nachtclub, ergens in Amerika, ergens in de jaren dertig, waar de mensen niet altijd aandachtig luisteren. Een vrouw heeft zich mooi aangekleed en hoopt dat de mensen naar haar kijken, de bediendes letten op de glazen, de gasten praten. Soms zie je iemand stoppen met praten en gaan luisteren. Slechts één keer is er een concertzaal te zien, waar mensen niets anders mogen doen dan luisteren. De zaal is eigenlijk een schuur in een dorp ergens op de prairie, waar voor de gelegenheid stoelen in zijn gezet. Of is het een kerk? In het houten gebouwtje wordt in ieder geval een talentenjacht gehouden. Iemand speelt op een zingende zaag, een ander maakt vogelgeluiden, een derde zingt een lied. Allen springt heen en weer tussen de performers en het publiek. In de zaal zitten welwillende buren en familie. Dan betreedt Emmet Ray, een van de beste jazzgitaristen ter wereld, het podium. Hij heeft zich voor de talentenjacht ingeschreven als vertegenwoordiger in vogelzaad. Ray begint te spelen en nu neemt Allen vlug de gezichten in close-up van de mensen die we eerder naar de zaag en de vogels hebben zien luisteren. De onverwachte komst van echt talent verwarmt de gezichten. De zon schijnt.

.

Trek in en toen

De behoefte aan kunst is de behoefte aan kitsch

Honger, dorst, en toen. Water, brood, en toen. Wijn, kaas, en toen. Ik wil fictie! Soms kan de behoefte aan fictie net zo nijpend zijn als die aan eten en drinken. Het is geen eerste levensbehoefte, maar het lijkt wel zo. Je gaat niet dood zonder kunst, maar het lijkt wel zo. Geef me in godsnaam een verhaal.

Als de nood hoog is, maakt het niet uit waardoor die gelenigd wordt. Bitter kruid of grande bouffe, paardenjam of Joep Meloen, alles is goed als het maar een verhaal is, als het hier en nu maar even hun bek houden; als daar, toen, straks, de boel even mogen overnemen. Vervoer mij. Pirelli of Picasso, Walasse Ting of Titiaan, armzalige alliteratie of dactylische hexameter; soap of Stendhal, roddel of Shakespeare, vervul mijn behoefte, lenig mijn nood. Niets kwellender dan dat oude Droste-blikje van taal: er zaten veertig rovers om het kampvuur en de roverhoofdman begon te vertellen: er zaten...

Om zo’n kampvuur schijnt het allemaal begonnen te zijn, toen daar niet alleen rovers zaten maar iedereen, helemaal terug in de prehistorie. Daar is de verslaving begonnen, met verhalen en rotstekeningen en beeldjes als de Venus van Willendorf. Kunst was er eerder dan veel andere dingen, voor het wiel, voor de veeteelt, voor het schrift, voor de Hollywood action summer blockbuster coming soon to selected theaters near you.

Aristoteles deed het bestaan van kunst nog af met de dooddoener dat mensen nu eenmaal van nabootsing houden; dankzij Darwin is het misschien mogelijk een antwoord te vinden op de vraag waarom dat zo is. Filosoof Denis Dutton vraagt zich in zijn boek The Art Instinct af of kunst een adaptatie is of een bijproduct van een adaptatie. Met andere woorden: vergrootte kunst de overlevings- en voortplantingskansen in de lang vervlogen tijd van het kampvuur of was het een extraatje dat toevallig ontstond als gevolg van een andere aanpassing? Het kan nog korter door de bocht: is kunst zoiets als een penis of als een clitoris? Of is het toch een pauwenstaart?

De darwinistische mechanismes van natuurlijke selectie en seksuele selectie worden door Dutton allebei gebruikt om het bestaan van kunst te verklaren. Kunst is een heuse adaptatie, die de mens evolutionair voordeel heeft opgeleverd. En kunst is net als de pauwenstaart het resultaat van seksuele selectie, een demonstratie van de fitness van de maker van die kunst. Pauwenstaart én penis en ook nog clitoris, want het vrouwelijke orgasme is volgens Dutton meer dan een bijproduct, misschien omdat hij vindt dat dingen die door natuurlijke selectie tot stand zijn gekomen nobeler zijn dan dingen die zo’n oorsprong ontberen. Alsof ze meer recht hebben om er te zijn. Alsof ze serieuzer genomen moeten worden.

Fijn van Dutton is dat hij een poging doet om door te gaan waar de meeste kunsttheorieën stranden. Kunsttheorie, of die nou darwinistisch is of niet, kan geen verschil maken tussen kunst en kitsch, literatuur en lectuur, slechte en goede kunst, goede kunst en heel goede kunst. Of zoals filosoof Chris Buskes het zegt in zijn onvolprezen boek Evolutionair denken: ‘Een evolutionaire esthetica kan bijvoorbeeld niet verklaren waarom wij Bach meer waarderen dan zijn tijdgenoot Telemann, waarom W.F. Hermans een groter schrijver is dan Ronald Giphart.’

Dutton gebruikt als voorbeelden Rachmaninov en diens tijdgenoot Nikolaj Medtner en probeert het verschil wel te verklaren. Volgens Dutton componeerden de twee Russen in dezelfde stijl, maar is Medtner minder goed dan Rachmaninov omdat hij er niet in slaagde een persoonlijke toon te creëren. Dat klinkt jammer genoeg vaag, en dat blijft het ook, al is de algemene conclusie die hij trekt wel interessant: volgens Dutton proberen mensen via kunst in een ander mens binnen te dringen. Kunst = contact, ook al gaat het via fictie.

Volgens mij kan kitsch dat ook, maar dan is het vaak geen ander, maar jezelf die je binnengaat; geliefde kitsch is vaak nostalgie, een sleutel om jezelf te openen: vervoer mij naar mijn jeugd. Het patina van oude televisieseries.

Soms heb ik helemaal geen zin in kunst. Soms denk ik zelfs dat ik helemaal niet van kunst houd. Ik heb een hekel aan poëzie die als zodanig herkenbaar is en het idee om speciaal in een theater of een bioscoop te gaan zitten om daar kunst te ervaren – getverdemme. Dutton schrijft in zijn boek dat kitsch kitsch is omdat die openlijk verklaart mooi, diepzinnig, ontroerend of belangrijk te zijn. Maar als je het zo bekijkt is alle kunst kitsch, want de meeste mensen gaan naar het museum of de opera om schoonheid te zien, ontroerd te worden, et cetera. Dat strookt niet met wat toch een andere noodzaak is om door kunst geraakt te worden; er is verrassing voor nodig. Zonder het onverwachte geen ontroering. Als die ontbreekt is alle kunst kitsch, of het nou Stendhal of Shakespeare is.

Ik hou meer van een schilderij van Monet als ik het niet in een museum maar in een fietsenstalling tegenkom, ook al is het daar een vergeelde reproductie. Soms heb ik zelfs liever echte kitsch, omdat alles dan duidelijk is, een quick fix voor het bevredigen van mijn fictiebehoefte. Een detective, een romannetje, een televisieserie, en mijn trek in ‘en toen’ is gestild. Meer hoeft soms niet. Maar als meer wel moet is zo’n quick fix niet genoeg. En dan is dit kitsch-aspect van alle kunst een hindernis.

Het is met kunst misschien net als met meditatie, als je er je best voor doet, lukt het niet. Verleid worden is bevredigender als het spontaan gebeurt; liever verliefd worden in de disco dan via een datingsite en nog liever bij de bakker of waar ik het niet verzinnen kan. Mijn esthetische ervaringen zijn altijd intenser als ze door toeval zijn ingegeven. Filosoof Immanuel Kant had het in zijn kunsttheorie vaak over belangeloos beschouwen als vereiste voor een esthetische ervaring, maar hoe kan ik belangeloos beschouwen als ik honderd euro heb betaald, een reis heb gemaakt, een mooie jurk heb aangetrokken – allemaal dingen die je wel eens moet doen om van kunst te gaan genieten.

Soms zoek ik de schoonheid daarom maar helemaal buiten de kunst, bij dingen die niet alleen belangeloos beschouwd worden, maar ook belangeloos zijn gemaakt. De maker was niet uit op schoonheid, het is een bijproduct, toevallig gevolg van beslissingen die met heel andere dingen te maken hebben. Rijm is buiten een gedicht veel effectiever.

Een ander voorbeeld van zulk schoon toeval zijn muurankers. Dat zijn ijzeren staven die tot in de twintigste eeuw gebruikt werden om balken aan gevels te verankeren opdat de muren niet uitwijken. Ze verbinden de inwendige houtconstructie van een gebouw met de stenen buitenmuren. Vooral op blinde muren zijn de ankers een genot: ze geven onverwacht ritme aan een vlak, alsof regen opeens muziek maakt. Stoere dingen zijn het, ferme strepen met een soort knoop in het midden, stoere strikken die onbedoeld een gebouw afmaken. Sinds de uitvinding van het gietijzer hebben de ankers wel eens de vorm van rozetten of bladeren. Dan is er niets meer aan, dan is het versiering. Juist het feit dat ze niet gemaakt zijn om naar te kijken, geeft ze vleugels. Stiekem genot. In de Jordaan in Amsterdam worden er soms een paar zichtbaar aan de zijkant van een huis als het belendende pand is afgebroken. Stiekemer genot.

De paradox is waarschijnlijk dat ik die muurankers alleen maar kan waarderen dankzij andere kunst; zonder Malevitsj en Mondriaan geen muurankers, en toen zag ik een foto in The International Herald Tribune van een gat. Dat gat deed mij de adem stokken en toen ik erover las verschrompelden de muurankers tot lucifers. Het druppelvormige gat was deel van een gebouw van de Zwitserse architect Peter Zumthor. Nooit van gehoord. ‘Pritzker Prize Goes to Peter Zumthor’, luidde de kop. Van die prijs wel; de Pritzker Prize is een soort Nobelprijs voor architecten. Volgens het artikel zat het gat in het dak van een kleine kapel die Zumthor in de buurt van Keulen had gebouwd. Het artikel legde ook uit hoe dit minipantheon was gebouwd: Zumthor had een tent van boomstammen op laten richten en om die boomstammen waren lagen beton gegoten. Toen was in de tent een vuur gemaakt dat de boomstammen had verbrand. De afdrukken zijn nog in het beton te zien.

Ik wil erheen. Kan mij het schelen dat het een kapel is. Kan mij het schelen dat het in de buurt van Keulen is, in de buurt van een dorp zo klein dat de taxichauffeur het niet kan vinden; dit gebouw belooft een ervaring die boven die belofte uit kan stijgen.

Bruder Klaus Kapelle

En toen was ik er. De taxi stopt als ik in de verte een betonnen toren zie, aan het eind van een koolzaadveld in de Eifel. Mooi lijkt het niet. Als ik dichterbij kom laat de vorm zich niet meer eenvoudig benoemen. Het is een vijfhoek, maar vertel dat maar eens aan je ogen. Die krijgen geen vat op deze ogenschijnlijke eenvoud.

Binnen is het heel anders dan buiten. Meestal verraadt het uiterlijk van een gebouw iets over het innerlijk, net als bij mensen, maar hier is alles geheim. Het is een kleine ruimte, met de geur en de koelte en de kleuren van een prehistorische grot. Geen rotstekeningen, die zijn hier niet nodig. Niets is hier nodig. De ruimte is zo af dat je er niet eens naar hoeft te kijken: je reist naar Wachendorf om je ogen dicht te doen. En dan gebeurt er nog een soort wonder: met gesloten ogen blijft de kapel zichtbaar, alsof het patroon van de weggebrande boomstammen zich meteen heeft verinnerlijkt.

En toen was ik weer buiten en liep langs het koolzaad hoog op stelen terug naar de taxi. Ik hoorde de tune van de oude televisieserie Het kleine huis op de prairie, ooit een quick fix, nu begeleider van geluk. Ik spreidde mijn armen, zoals de meisjes in de serie dat doen, elke aflevering, aan het begin en aan het eind. Kitsch is kunst.

.

Verjongen door de eeuwen heen

Benjamin Button komt uit een grote familie

Een van de eerste scènes van de Amerikaanse film The Curious Case of Benjamin Button (2008) speelt zich af op het slagveld van de Eerste Wereldoorlog. We zien Amerikaanse soldaten in de loopgraven, ergens in Frankrijk of België, sepia getint vechtend tegen een vijand die al even sepia terugvecht. Alsof het een documentaire is; kleur suggereert tijd. Alsof het echt is. En dan wordt die documentaire teruggedraaid. Kogels vliegen niet in maar uit borsten, mannen vallen niet neer maar veren op, vlieden van dat slagveld terug in boten en treinen tot ze daar weer uitstappen en thuis zijn. Levend. Ongedeerd.

Het is een truc die vaker is toegepast, in literatuur, in film en muziek. If I could turn back time, zong Cher. Een van de meest doorwrochte voorbeelden is de roman De pijl van de tijd (1991) van de Britse schrijver Martin Amis, waarin een arts in Auschwitz geen mensen vermoordt maar levend lijkt te maken. Amis kwam op het idee toen hij een boek las van weer een andere schrijver, Slaughterhouse-Five (1969) van Kurt Vonnegut, waarin de hoofdpersoon naar een achterstevoren afgedraaide oorlogsfilm kijkt over piloten in de Tweede Wereldoorlog. Hij ziet hoe de bommen niet uit een vliegtuig vallen maar erin verdwijnen, hoe ze in Amerika uit elkaar worden gehaald en het materiaal waarvan ze gemaakt zijn diep in de aarde wordt verborgen.

De tijd terugdraaien is vast geen idee dat pas na de uitvinding van de film bedacht is. Maar het is wel een idee dat door die uitvinding geholpen moet zijn. Film maakte het niet alleen voorstelbaar, maar ook zichtbaar; en dat is weer een stapje dichter bij de werkelijkheid, ook al weet iedereen dat je je ogen niet moet geloven. De truc is overigens bijna net zo oud als film zelf. Een van de allereerste films ooit, Démolition d’un mur, uit 1896, werd door de gebroeders Lumière vaak achterstevoren vertoond, zodat de muur uit de titel niet omviel, maar juist in elkaar werd gezet. Het was het allereerste special effect. Magie.

The Curious Case of Benjamin Button bevat een heleboel magie. Sterker nog: de film heeft op zijn geboorte moeten wachten tot de special effects zo goed waren dat je je ogen kon geloven. Een man wordt niet ouder maar jonger en ja, hij blijft dezelfde acteur. De film is gebaseerd op een verhaal dat al in 1921 werd uitgegeven; het werd onder dezelfde titel geschreven door F. Scott Fitzgerald. Als synopsis, treatment of scenario zwierf het al decennia door Hollywood en wekte de belangstelling van verschillende regisseurs, acteurs en scenarioschrijvers; van Spielberg tot Spike Jonze, van Robert Redford tot Johnny Depp, van William Faulkner tot Charlie Kaufman.

Niet een mens, maar een machine maakte het uiteindelijk mogelijk dat The Curious Case een film werd; behalve een camera was er ook een computer voor nodig. De vooruitgang in digitale technieken is belangrijker voor Benjamin Button dan het feit dat hij uiteindelijk door Eric Roth werd geschreven, door David Fincher werd geregisseerd en door Brad Pitt werd gespeeld. Dat hadden ook anderen kunnen zijn. Misschien was de film dan beter geweest; Charlie Kaufman, Spike Jonze en Johnny Depp hadden dan niet dertien Oscarnominaties in de wacht gesleept, maar wel een intelligentere film gemaakt, die niet zo op Forrest Gump had geleken als deze.

Misschien komt er ooit nog eens een remake van, of een andere versie van hetzelfde idee, want net als het andersom vertellen van een verhaal niet aan één maker is gebonden, kan ook het laten verjongen in plaats van verouderen van een mens meerdere auteurs hebben. Succes heeft vele vaders; kunst ook. Scott Fitzgerald zei zelf dat zijn verhaal was geïnspireerd door een opmerking van Mark Twain. In een biografie van Twain uit 1912 staat die opmerking: ‘Denk aan het geweldige idee van jong te worden in plaats van oud. Dat je vooruitkijkt naar achttien worden in plaats van tachtig. Ja, de almachtige heeft zich er slecht van afgemaakt. Ik wou dat hij mijn hulp had ingeroepen.’

Later zag Fitzgerald dat Twain en hij niet de enigen waren. In de Notebooks van Samuel Butler, ook gepubliceerd in 1912, vond hij hetzelfde idee terug. ‘Ze leven hun leven achterwaarts,’ schreef Butler in een aantekening, ‘beginnend als oude mannen en vrouwen, met weinig meer kennis van het verleden dan wij hebben van de toekomst, en de toekomst voorziend zo helder als wij het verleden zien, eindigend bij het binnengaan van de baarmoeder, alsof ze begraven worden.’

Benjamin Button heeft nu al drie vaders. Ze schreven allemaal na de uitvinding van de film. Butler nog net; hij stierf in 1902. Zou het idee van het achterstevoren leven pas door deze uitvinding mogelijk zijn geworden, of was het er al veel langer, en lijkt het idee alleen cinematografisch? Sommige dingen lijken filmischer dan ze zijn. Douwe Draaisma heeft daar eens een treffend voorbeeld van gegeven: wij zeggen nu bij mensen die sterven dat het leven als een film aan hen voorbij trekt. Maar dat fenomeen is ouder dan de film. Mensen vergeleken het anders; in de negentiende eeuw met een panorama, daarvoor met een reeks schilderijen. En inderdaad, ook het idee van de mens die oud geboren wordt en jong sterft is ouder dan de cinema. Veel ouder. Plato schrijft er al over in zijn Republiek: grijs haar wordt weer zwart; wangen die eerst stekelig zijn worden zacht en glad. De Romeinse schrijver Claudius Aelianus verhaalt van een eiland waar een rivier langs een boom stroomt. Als je de vruchten van die boom eet, sla je aan het verjongen. ‘Hij zal de ouderdom van zich afschudden en terugkeren naar het toppunt van zijn kracht; eerst een jongeman worden, dan een kind, op het laatst een baby, en aldus sterven.’

Het verschijnsel blijkt zelfs een naam te hebben. Onder liefhebbers van sciencefiction en fantasy heet verjongen in plaats van verouderen het ‘Merlijn-syndroom’, vernoemd naar de tovenaar Merlijn, die in ieder geval volgens de Britse schrijver T.H. White andersom leefde.

Wie erop gespitst is, ziet het idee opeens overal verschijnen, zoals je op elke stoep een kinderwagen ziet als je net zwanger bent. Het Merlijn-syndroom is opeens overal, van televisieserie tot poëzie, van strip tot liedje. Het duikt op in Hamlet en in Alice in Wonderland, bij Fritz Leiber en Philip K. Dick; in Star Trek en Mork and Mindy, bij Jan Hanlo en Micha Hamel.

Van plagiaat van Plato kun je al deze auteurs niet beschuldigen. Kennis en Google hebben de vindplaatsen vast nog niet uitgeput; het moet nog veel vaker zijn opgeschreven. Ik herinner me nu opeens een verwijzing naar een Tsjechische komedie uit 1966, waarin een man van de guillotine wordt gered door zijn verhaal achterwaarts te vertellen; het eindigt ermee dat hij als baby terug in zijn moeder wordt gestopt. De titel: Happy End. Het idee lijkt ook zo universeel dat het niet alleen in de westerse cultuur zal voorkomen. Staat het in Duizend-en-één-nacht, in de Mahabharata?

Op de een of andere manier maakt de wetenschap dat zo veel mensen hetzelfde idee hebben gehad en nog steeds hebben, er iets ontroerends van. En dat het toch net zó onder de radar is gebleven dat mensen het gevoel hebben dat ze iets nieuws bedenken, dat ze iets nieuws zeggen als ze het bedenken en uitwerken. Naar eigen zeggen kreeg Sean Andrew Greer een paniekaanval toen hij in 2001 De bekentenissen van Max Tivoli had geschreven en opeens over het verhaal van Scott Fitzgerald hoorde. Deze roman gaat ook over een man die verkeerd om leeft. De Franse striptekenaar Nicolas Vadot schrok zich dood toen hij in de Variety las over Benjamin Button. Hij was net een strip aan het tekenen waarin een man van tachtig elke dag een jaar jonger wordt. Vadot vond de overeenkomsten niet groot genoeg om zijn plan te staken. Wel liet hij op dag 42 van 80 Jours de vrouwelijke hoofdpersoon in een ligstoel het verhaal van Scott Fitzgerald lezen.

Sean Andrew Greer vertelt op zijn website dat Warner Brothers de filmrechten van zijn roman wilden kopen, niet om het te verfilmen, maar om te verhinderen dat een ander dat deed. Hij verkocht ze niet; er is dus nog hoop dat ook Greers versie wordt verfilmd.

En al die uitwerkingen samen geven het gelukzalige gevoel dat je kunt hebben als je in een roman of in een film een gevoel verwoord leest waarvan je tot dan vermoedde dat je de enige was die daar last van had. Maar je bent niet alleen. Zelfs als je geboren wordt met rimpels en aambeien ben je niet alleen. In de verbeelding heb je altijd vrienden.

Greer maakt in hetzelfde artikel nog een verrassende opmerking: hij schrijft dat hij het idee van een man die verjongt eigenlijk een slecht idee vond voor een roman. Kitsch, een gimmick. ‘Ik heb geworsteld met de vraag of ik er wel literatuur van kon maken.’

Inmiddels hoeft het idee geen literatuur meer te worden, of film. Het internet gaat aan de kunst voorbij. Ongepolijst. Deze banale verwoording van het idee vond ik anoniem op een weblog: ‘Het leven.... andersom. Zou nog niet zo slecht zijn! Ik bedoel, Ok, het leven is hard, het kost je je leven en wat krijg je ervoor terug? Je gaat dood. Daarom denk ik dat het leven eigenlijk andersom zou moeten zijn, ongeveer zo..... Eerst ga je dood, dan heb je dat alvast achter de rug. Dan breng je een aantal jaren door in het bejaardentehuis. Een beetje bingoën en kaarten. Je gaat steeds beter zien, horen, en krijgt zo langzamerhand een beetje haar. Zelfs je echtgeno(o)t(e) gaat er weer een beetje fatsoenlijk uitzien, wat weer gevolgen heeft m.b.t. andere (seksuele) gevoelens waarvan je niet wist dat ze er waren. Er wordt goed voor je gezorgd tot je er op je 65e uit wordt gegooid omdat je te jong bent. Vervolgens krijg je van je baas een gouden horloge, en begin je met werken. Je doet rustig aan met veel vrije dagen en naarmate je langer werkt, word je alleen maar minder gestresst. Je seksuele gevoelens spelen nog meer op nu omdat het lichaam van je levenspartner goddelijke vormen begint aan te nemen. Na een jaartje of 40 te hebben gewerkt ben je jong genoeg om een beetje de beest uit te gaan hangen. Aan school hoef je nog niet te denken. Je gaat elk weekend feesten, probeert alcohol en drugs uit, want over 25 jaar is het toch allemaal afgelopen. Je neemt lekkere vakanties naar Spanje en gaat iedere winter (apres)skiën, want je hebt 40 jaar een goede baan gehad en dus geld zat! Nu ben je klaar om je studententijd in te gaan, je gaat je verder bekendmaken met de alcoholische drankjes en xtc-tjes. Leren en huiswerk maken? Joh, da’s niet nodig, je hoeft toch niet meer te gaan werken. Op je 12e ga je naar de basisschool. Je hebt geen enkele verantwoordelijkheid en je kunt zo veel spelen als je wilt. Dan word je baby, je wordt aan de lopende band geknuffeld en vertroeteld en ten slotte kruip je lekker in een jonge vrouw, je brengt je laatste 9 maanden zwevend door. En het mooiste komt nog: je eindigt als een spetterend orgasme!’

In het gedicht ‘Wij komen ter wereld’ van Jan Hanlo uit 1946 is het thema van het achterwaarts leven het mooist verwoord.

Wij komen ter wereld

Wij komen ter wereld, met rouw, uit de graven;

met rouw, die gepast is, omdat wij nog dood zijn.

Ons lichaam ontstond uit de grond en uit planten,

om eens te bereiken een veilige haven.

Een veilige haven: de schoot ener moeder,

waar ’t woelig verleden, geleidlijk en langzaam,

eindlijk tot rust komt; ik dwaal in mijn vader.

In scheidende stromen voltrekt zich het leven.

Maar keren wij terug tot de plechtige rouwstoet:

De lijkwagen voert, met spannende riemen,

de paarden, rustig, tot vlak voor het sterfhuis.

De vrienden verspreiden zich, achterwaarts lopend.

Het sterfhuis? neen – laat het lééfhuis zijn naam zijn,

want, zij het met smarten, de dode ontwaakt hier,

geneest van zijn kwalen en vindt er zijn krachten,

aanvaardt er in ernst en in wijsheid de toekomst.

De daaglijkse taken, zij eisen hun deel op:

het breken van bruggen, het slopen der steden,

het maken van levende dieren, van vruchten,

en ’t werk van penselen en blankmakend schrijfstift.

Verkwíkkend is veelal de arbeid, en sterkend.

Tóch nuttig, zoals het opvullen van mijnen:

het plaatsen van kolen en stinkende olie

waar ze behoren, diep in de aarde.

Maar ’t édelste streven maakt moe en maakt hongrig.

En wat zou er edeler zijn dan het scheppen

van schone gewassen, uit vormloze stoffen,

van runderen, reeën en kleurige hoenders,

van vogels en honderden soorten van vissen,

en honderden soorten van planten en wezens,

die dan op hún beurt de natuur weer verrijken:

de stamloze wortels en stompen van halmen.

Gezeten aan tafel, met helder wit linnen,

baart onze mond, met stijgend genoegen,

vruchten, radijzen, volmaakt reeds van vormen;

maar soms moet het koelende vuur nog van dienst zijn.

De helende kogel, gezocht door geweren,

het trekkende mes, dat wel nimmer gefaald heeft,

verbindt lijf en leven; geen wetenschap is er

die ooit dit geheim een verklaring kon bieden.

Zo vullen de jaren zich met veel voortreflijks,

– en ook met veel lelijks, ik laat dit nu rusten.

Gaandeweg worden wij steeds meer harmonisch,

wanneer wij bereiken de tijd die men jeugd noemt.

De tijd van de jeugd, de tijd van de schoonheid.

Heldere stemmen, die openlijk roepen.

Blauwe ogen, of donkere ogen.

De tijd van de jeugd, wie zal haar beschrijven.

Voor ’t leren vergéten, zorgen de scholen.

Zij brengen de blanke, rustige, plaatsen

in onze gedachten, zij leren ons lachen,

en eenzame spelen, eenvoudig bedreven.

Wij worden steeds kleiner,

wij varen henen.

Achter ons blijft een verlaten vlakte.

Jan Hanlo, Verzamelde gedichten. Amsterdam,

Uitgeverij G.A. van Oorschot, 2006

.

Plastic uit Pasadena

Plastic was ooit planten. Wat zou het kostelijk zijn als je dat nog kon zien. Dat je bijvoorbeeld kon zien dat dit plastic is uit de Noordzee, en dat uit Texas. Lauraziatisch of Gondwanees of nog anders prehistorisch plastic. Plastic uit varens of juist uit vetplanten; minuscule fossielen zie je er nog in zitten. Dat het beste plastic uit Pasadena kwam en het sterkste plastic Schots plastic is. Barnsteen uit Kaliningrad, plastic uit Dundee. In andere plaatsen zouden ze dan weer goed zijn in het bewerken van plastic. Kant uit Brussel, aardewerk uit Delft, plastic zakjes uit Den Helder, zo doorzichtig als kant nooit is, als porselein niet kan zijn.

.

Tijd en toeval

De spanning tussen musea en geschiedenis

Een van de grootste schatten van het British Museum in Londen zijn de Elgin Marbles. Deze marmeren beelden werden niet gemaakt in het land dat het museum zijn naam geeft, maar duizenden kilometers verderop en duizenden jaren geleden. Ze werden begin negentiende eeuw door Lord Elgin, Brits gezant bij het Ottomaanse Rijk, geroofd van de Atheense Akropolis en voor een klein bedrag verkocht aan de Britse overheid. Nog steeds behoren de beelden tot de pronkstukken van het British Museum, net als de Steen van Rosetta uit Egypte en de bronzen koningskoppen uit Benin. Brits kun je al deze schatten niet noemen; het enige Britse eraan is dat het een tijd misschien als Brits gezien zou kunnen worden om kunst uit andere landen te roven. Nu heeft het museum zichzelf een ondertitel gegeven. Het noemt zich ‘Museum of the World for the World’.

Het British Museum is zelf geschiedenis geworden; het gebouw en de collectie gaan niet alleen over geschiedenis, ze zijn het ook. Wie naar de Elgin Marbles gaat kijken, ziet niet alleen Griekse sculptuur uit de vijfde eeuw voor Christus, maar ook de geschiedenis van Griekenland en Engeland en Turkije in de vijfentwintighonderd jaar die sindsdien zijn verstreken. In het nieuwe Akropolis Museum in Athene, dat in juni opengaat, is ruimte voor de Elgin Marbles gereserveerd, maar die zalen blijven waarschijnlijk leeg.

Ook Nederland heeft musea met geschiedenis, zoals het Rijksmuseum in Amsterdam. Dit museum bezit geen antiquiteiten – die zijn ondergebracht in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden. Maar de grote collectie Aziatische kunst in het Amsterdamse Rijksmuseum kun je wel zien als getuige van het rijke koloniale verleden van Nederland. De collectie van het Rijksmuseum is net als die van het British Museum of de eveneens Britse National Gallery, waar meer schilderijen van buitenlanders dan van Britten hangen, gegroeid uit allerlei vorstelijke en particuliere verzamelingen en bezit daardoor naast historie ook een zekere willekeur in de samenstelling.

Geschiedenis en musea staan altijd op gespannen voet met elkaar. Het verleden is nooit zo in beelden te vatten als latere generaties misschien zouden willen. Er is geen correlatie tussen gebeurtenissen en dingen; het aanzien van een gebeurtenis is niet in aantallen schilderijen en objecten weer te geven. Schoonheid wint het vaak van historisch belang. Tussen verleden en heden staat niet alleen de tijd maar ook het toeval; wat is vergaan, vernietigd, verdwenen, wat is bovengedreven, opgediept, altijd blijven bestaan? Al die stillevens uit de zeventiende eeuw met citroenen en vissen en stukken brood; wie zou ze willen ruilen voor een beeldverslag van de eerste vergadering van de VOC of een foto van de ondertekening van het Plakkaat van Verlatinghe?

Ontroerend vind ik een aanwinst van het Rijksmuseum uit 2007, De beeldenstorm van Dirk van Delen. Volgens het museum is dit het enige schilderij waarop deze belangrijke episode uit het Nederlandse verleden is afgebeeld. Maar het is een schilderij uit 1630, en de Beeldenstorm voltrok zich in 1566...

Het Rijksmuseum noemt zichzelf ‘nationaal museum voor kunst en geschiedenis’. Die geschiedenis krijgt een steeds prominentere rol in het gebouw. Nog een Nationaal Historisch Museum lijkt daarom niet nodig. Over dat museum, waarvoor de eerste plannen uit 2006 dateren, is veel gesteggeld. Wel of niet gebaseerd op de canon, wel of niet in Arnhem, wel of niet naast het Openluchtmuseum, wel of niet samen met het Huis der Democratie, wel of niet chronologisch, toch liever in Amsterdam, Den Haag of Paleis Soestdijk. De naam is zo normerend als de naam ‘rijksmuseum’ in de negentiende eeuw geweest moet zijn, maar daar is de norm nu wel afgesleten. De verheerlijking van het Koninkrijk der Nederlanden is daar iets van het verleden; ‘een weldadige invloed op het vaderlands gevoel’, zoals De Gids bij de opening in 1885 schreef, hoeft het niet meer te hebben. Het Rijksmuseum betekent nu vooral het gebouw in Amsterdam en alles wat daar te zien is of in depot verblijft. Een Nationaal Historisch Museum is expres, terwijl het Rijksmuseum dat in zekere zin per ongeluk is geworden.

Een van de argumenten voor een Nationaal Historisch Museum, is dat elementen uit de Nederlandse geschiedenis te zien zijn in tal van musea, maar het complete verhaal nergens wordt verteld. Voor mij is dat juist een van de argumenten die tegen zo’n museum pleiten. Het complete verhaal kan niet verteld worden – het bestaat niet.

Een ander argument is dat het slecht gesteld is met het historisch besef van de Nederlanders – en laten we hopen dat de term ‘Nederlanders’ een soort steno is voor de mensen die wonen op het stuk land dat nu door België, Duitsland en Luxemburg wordt begrensd (die grenzen hebben ook anders gelopen). Initiatieven om historisch besef te doen toenemen zijn vast toe te juichen, maar waarom moet dat in een nationaal kader? Opdat we weten waarvoor we juichen als het Nederlands elftal wint? Ik zou liever ook kunnen juichen als Rusland of Marokko beter speelt. Het zou goed zijn als een museum het belang van begrippen als ‘volk’ en ‘natie’ deed af- in plaats van toenemen.

Het NHM lijkt geen plek waar je een historische sensatie à la Huizinga kunt ervaren. Die komt tot stand door contact met een ‘echt’ stuk verleden. Daarvan is in Nederland veel, en soms sta je op een plek – het Muiderslot, een akker waarin je een pijpenkop kunt vinden, een hunebed – waar je opeens ziet en weet en voelt dat het hier ooit anders is geweest; dat deze plek er al was toen Nederland nog niet bestond en er waarschijnlijk, hopelijk, nog zal zijn als Nederland niet meer bestaat, als de Elgin Marbles in het Akropolis Museum verkruimeld zijn.

.

Honderd dingen, honderdduizend dingen

Een geschiedenis van de wereld vertellen aan de hand van honderd objecten, dat kan, als die objecten afkomstig zijn uit het British Museum, het museum in Londen dat dankzij het koloniale verleden van het Verenigd Koninkrijk niet alleen schatten uit dit West-Europese eiland bezit, maar ook uit bijna de hele rest van de wereld.

Het hoeft geen betoog dat een groot deel van de objecten kunstwerken zijn. Die worden nu eenmaal vaak goed bewaard, en als ze hun leven niet als kunstwerken begonnen zijn, dan kunnen ze het na verloop van tijd worden. Ook van een prehistorische vuistbijl kun je de schoonheid bewonderen. British Museum-directeur Neil McGregor wordt er volkomen lyrisch van in een radioprogramma dat elke keer in een minuut of tien een voorwerp en zijn geschiedenis behandelt. Het radioprogramma werd uitgezonden in 2010 maar is nog steeds te downloaden als podcast, en is op die manier misschien vaker gehoord dan op Radio Four – het gesproken woord is dankzij de nieuwe media het schrift weer voorbij.

Balinese vlieger

Radio of andere audio is niet het meest voor de hand liggende medium voor een programma over objecten. Maar het werkt wel: de beschrijvingen maken zo nieuwsgierig dat ik me moet bedwingen niet al tijdens het luisteren naar de website af te reizen, waar de objecten op te zien zijn. Het spannendste van de website is dat elke bezoeker daar zijn eigen object naar kan uploaden. Bij de prehistorie gaat het dan om meer van hetzelfde. Nog een vuistbijl, nog een paleolithische kraal. Spannend wordt het als de inzender toegeeft dat hij eigenlijk niet weet of zijn object wel prehistorisch is. Is het gewoon een steen of een stenen werktuig?

Maar de ‘individuals’ dragen ook schitterende onbekende dingen aan. Kijk bijvoorbeeld naar de prachtige vlieger uit Bali die Malcolm Goodman uploadde. Het is een groot, bruin geworden blad, dat nu niet naar de aarde hoeft te dwarrelen maar nog dichter naar de zon kan reiken. Of naar twee bowlingballen, die ‘offpat’ vond bij het spitten in de tuin van haar huis waar gedurende drie eeuwen een pub in gevestigd was. Of naar een kom die zo glimt dat hij van goud lijkt, maar die van hout is en als enige begeleidende tekst heeft: ‘Mijn overgrootmoeder maakte boter in deze kom met melk die ze kreeg van haar koe.’ Over die kom zou ik ook een aflevering van een kwartier willen horen.

Dat kan niet, en de website heeft dan ook precies het tegenovergestelde effect van het radioprogramma. Daarin wordt de wereld teruggebracht tot honderd objecten, absurd overzichtelijk, maar op de site dijt de wereld uit tot een niet te bevatten hoeveelheid dingen, veel meer dan tienduizend. Even absurd en net zo aanlokkelijk.

.

Rode oker

De bloederige oorsprong van kunst

De ondergang van het magisch denken is een proces dat nog steeds gaande is; waarschijnlijk zal zulk denken nooit helemaal verdwijnen. Het is soms ook zo mooi; poëzie zou niet zonder kunnen. Gelijkenissen lijken zo vaak verklaringen. In de prehistorie, maar ook in de antropologie. Begrijpelijk is bijvoorbeeld het idee dat de besnijdenis van mannen, die in veel culturen plaatsvindt op dezelfde leeftijd als meisjes voor het eerst ongesteld worden, zijn oorsprong vindt in die menarche. Vrouwen bloeden als ze volwassen worden, dus moeten mannen dat ook doen. Het is een aardig gevonden theorie, de besnijdenis als imitatiemenstruatie. Weer eens wat anders dan penisnijd. Op Nieuw-Guinea zijn zelfs stammen gevonden die de penis elke maand laten bloeden. Die bloedende penis wordt in hun taal ‘vagina’ genoemd.

Maar deze symmetrische theorie roept meteen vragen op. Bijvoorbeeld: als besnijdenis een imitatie van de menstruatie is, waarom moeten vrouwen dan nog besneden worden? Zij bloeden toch vanzelf? En waarom worden joodse jongetjes dan al vlak na hun geboorte besneden en islamitische jongetjes als ze acht jaar zijn?

Net zo verleidelijk is het verband tussen menstruatie en de maan. In feministische lectuur van de zweverige soort wordt steevast veel werk gemaakt van het feit dat menstruatie maandstonde betekent, dat de vrouw hetzelfde ritme volgt als de maan. Hetzelfde gebeurt in misogyne lectuur. Daar is het verband een bewijs voor het feit dat de vrouw dichter bij de natuur en dus bij de dieren staat. De zwevers menen juist dat de vrouw een soort goddelijke oermoeder is, die in harmonie leeft met de planeten en de sterren en de rest van het universum. Maar hoe vallen deze ideeën te rijmen met het feit dat de meeste dieren helemaal niet menstrueren of een paar keer per jaar, of met het gegeven dat de meeste menstruatiecycli het met de maand niet zo nauw nemen? Sommige duren 21 dagen; andere 35. De maan doet er altijd 29 dagen, 12 uren, 44 minuten en 2,8 seconden over. Zo precies zijn vrouwen niet.

Aan menstruatiemagie is zowel in positieve als in negatieve zin geen gebrek. De positieve zijn soms nog uitzinniger dan de negatieve. Uitzinnig is het idee van de Amerikaanse schrijfster Judy Grahn, die haar boek Blood, Bread & Roses de ondertitel How Menstruation Created the World meegaf. ‘Menstruele logica is het narratieve plot die de menselijke geest zich deed uitstrekken naar een net van allerlei soorten cycli, een proces dat nog steeds gaande is; wetenschappers vinden patronen in bioritmen, geologie, economische cycli en radiogolven van verre melkwegstelsels’, schrijft Grahn, die tempels vergelijkt met menstruatiehutten, steden met tempels enzovoort en zo verder, totdat als vanzelf de hele maatschappij uit het vloeien van menstruatiebloed tevoorschijn weet te komen.

Ook de Britse antropoloog Chris Knight kent menstruatie een belangrijke plaats toe in het ontstaan van cultuur. Volgens Knight is het ontstaan van kunst terug te voeren naar menstruatiebloed. De in de prehistorie meest gebruikte kleurstof was rode oker, duidelijk een vervanging van menstruatiebloed. Vrouwen smeerden zich ermee in als ze geen of te weinig bloed hadden, mannen bij gebrek aan beter.

.

Vijftigwoordentaal

Vijftig woorden hebben de Eskimo’s voor sneeuw; het is een bewering waarvan nu waarschijnlijk nog vaker gezegd wordt dat-ie niet waar is dan dat-ie wel waar is. De Inuit hebben helemaal geen vijftig woorden voor sneeuw. Er is – helaas, misschien, want het is wel zo overzichtelijk en wel zo romantisch – geen verband tussen het belang van iets in een bepaalde cultuur en hoeveel woorden er voor dat iets zijn. Bakkers hebben niet meer woorden voor brood; ze zeggen gewoon vaker ‘brood’.

Vijftig woorden voor sneeuw is extravagant als je bedenkt dat vijftig woorden überhaupt genoeg zijn om je te kunnen uitdrukken. Vijftig woorden schijnt ongeveer het aantal te zijn dat een kind moet kennen om als iemand die kan praten te gelden. Met vijftig woorden schijn je je in een pidgin ook aardig te kunnen redden. Een pidgin is een taal die voor de gebruikers niet de moedertaal is. De meeste pidgins bestaan uit een bekende taal als Engels, Frans of Spaans met elementen uit een kleinere taal maar er is in de zeventiende eeuw ook een Baskisch-IJslandse pidgin geweest.

In zijn boek Adam’s Tongue ziet de linguïst Derek Bickerton een parallel tussen het ontstaan van taal en het ontstaan van een pidgintaal. Hij citeert een man op Hawaï, die in een daar nog net niet uitgestorven pidgin zegt: ‘Some time good road get, some time all same bend get, angle get, no? Any kind same, all same human life, all same, all same – good road get, angle get, mountain get, no? All, any kind, storm get, nice day get – all same, anybody me all same, small time.’

Dat zijn maar tweeëntwintig verschillende woorden. Zou zo de eerste taal geklonken hebben, vraagt Bickerton zich af. Op zijn website zijn nog meer voorbeelden te zien van wat je kunt doen met weinig woorden. ’t Lijkt wel poëzie. Ook dieren kunnen die maken: een gorilla die in een Amerikaans laboratorium gebarentaal werd geleerd, vroeg voor zijn verjaardag een huisdier. Koko kreeg een poesje. Ze noemde het All Ball. Apen zijn betere dichters dan schilders.

Is er meer mogelijk dan poëzie met zo’n klein vocabulaire? De linguïst Jill Bowie doet experimenten met weinig woorden aan de universiteit van Reading. Ze geeft mensen vijftig woorden en een soort scenario en dan moeten ze met die vijftig woorden aan anderen uitleggen wat er gebeurd is. Hoe zeg je de simpele zin ‘In het bos werd Fred gebeten door een gigantische slang?’ ‘Bos’ werd in de vijftigwoordentaal ‘veel veel bomen’, ‘gigantische slang’ ‘GROTE slang’ en ‘gebeten’ werd een gebaar. Je kunt in ieder geval met minder gesproken woorden toe als ook het volume waarmee je iets zegt betekenis mag hebben en als ook gebaren een soort woorden zijn.

Het zou leuk zijn als het experiment van Bowie op andere gebeurtenissen dan een slangenbeet werd toegepast. Welke woorden zouden onmisbaar zijn in een gesprek over kunst?

.

Een spiegelei lezen

Kan een kaart toeval zijn? Op het internet is dat vaak zo. Talloos zijn de contouren van de Verenigde Staten die gevonden worden op allerlei dingen, van pannenkoeken tot planeten. Het is hetzelfde instinct dat in een warmtefoto van een maan van de planeet Saturnus een afbeelding van Pacman zag. Op het blog ‘strange maps’ vinden we onder meer een weiland in de vorm van Nebraska in Nebraska, een stuk pompoen dat door een eekhoorn in de vorm van Zuid-Amerika geknabbeld was en Mosstralia.

‘Accidental geography’ wordt dit verschijnsel genoemd. Het lijkt me een variant op ‘accidental antropomorphy’, de neiging om in alles, van stopcontacten tot planeten, menselijke gezichten te ontwaren. Ook daar zijn websites over. Soms wordt er zelfs iets op eBay geveild, zoals een aantal jaren geleden een afbeelding van het gezicht van Maria op een stuk geroosterd brood.