Simon Rozendaal

De winkel van mijn vader

Een koopman op Katendrecht

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

Proloog

Hoeren aan de wieg

Aan mijn wieg stonden hoerenmadammen.

Ik ben geboren in het huis van mijn oma. De Oosterstraat in Schiedam, op 8 september 1951. Halfeen ’s middags, op zaterdag. Geen goed moment voor de vrouw van een groenteboer om te bevallen. Zondag, de enige vrije dag, was optimaal geweest. Woensdagmiddag, als de winkel gesloten was, had gekund. ’s Nachts ook – liever niet, want slaap was schaars tijdens de wederopbouw. Maar alles was beter dan zaterdagmiddag. De vrouw van een groenteboer geeft geen leven als de omzet piekt.

De Oosterstraat was een onooglijk arbeidersstraatje. Mijn ouders woonden in bij de moeder van mijn moeder. Als ik erlangs rijd, kan ik me voorstellen dat er een student woont. Met enige moeite lukt twee ook. Maar oma Annie met haar tweede man, samen met mijn moeder, vader en een mekkerende baby? Toch was het normaal in de tijd van woningnood en geldgebrek. Ik probeer het wel eens uit bij leeftijdgenoten. Niet zelden blijken ze in het huis van hun oma (bijna altijd de moeder van hun moeder) geboren.

Op de zolder van het huisje werd een kamertje getimmerd en daar sliepen mijn ouders met mij, voor tien gulden kost en inwoning per week. Ze hadden toen al een groentewinkel op de Sumatraweg op Katendrecht. Een unieke buurt in een unieke stad.

De winkel van mijn vader

Rotterdam is een van de grootste havens ter wereld. Havensteden hebben iets speciaals. De ontmoeting van land en water, van bedrijvigheid en ontspanning. In een havenstad heb je vreemde kroegen, vreemde vogels. Er komen mannen die weken, maanden, jaren van huis zijn. Ze laten in hun tijdelijke verblijfsoord wat achter. Een vingerhoedje sperma, zichzelf. Daardoor heeft een havenstad kleurrijke mensen. Ik heb niets tegen Winterswijk. Met enige moeite lukt het me zelfs om Doetinchem, Tilburg en Heerlen leuk te vinden, maar iedereen daar lijkt op me. Ze zijn bijna allemaal blond, blank en braaf.

In een havenstad kom je echter voortdurend mensen tegen die er anders uitzien, anders doen en anders zijn. Een andere neus, ander haar, een andere huidskleur, een ander karakter, een andere manier van doen. Je ziet in een havenstad Nederlanders met een Joodse neus, een Antilliaanse kroeskop, met een Chinese ondoorgrondelijkheid, Griekse handelsgeest, Surinaamse hartelijkheid, Turkse ondernemingszin, Marokkaanse charme.

De winkel van mijn ouders heette De Paradijsvogel. Hij is in 1949 overgenomen door mijn vader, die net als ikzelf en mijn opa – ik heb hem nooit gekend, hij is tijdens de oorlog gestorven – Simon Rozendaal heet. Er zijn er meer. In de grote en goed gereformeerde familie waar ik uit voortkom, bestond de gewoonte om kinderen naar ouders en grootouders te vernoemen. Je werd uit elkaar gehouden met de naam van je vader. Ik was ‘Siem van Siem’ – eigenlijk dus ‘Siem van Siem van Siem’, maar dat zei niemand. Er was ook een ‘Siem van Jo’, inmiddels overleden, een ‘Siem van Teun’, geëmigreerd naar Canada en eveneens overleden, een ‘Siem van Pau’, een ‘Siem van Marie’, een ‘Simon van Jan’, en dan heb ik ze om en nabij gehad.

Het huis boven de winkel waar we een halfjaar na mijn geboorte naartoe verhuisden, werd nog bewoond door de vorige eigenaar en dus woonden mijn ouders na hun bruiloft op 24 januari 1951 bij oma in Schiedam. Mijn moeder werkte mee in de winkel. Ze fietste elke dag langs de Maas naar Rotterdam en nam dan het bootje naar Katendrecht. Ze stond achter de toonbank en had een goede band met ‘de meisjes’. Mijn vader: ‘An was een mooie vrouw en had altijd leuke kleding aan. Ze zag er voor die tijd anders uit.’

Mijn ouders in Schiedam met hun pasgeboren baby

Mijn moeder heeft er haar hele leven afwijkend uitgezien. Meer dan mij lief was. Ze had een rattenkop toen al mijn vriendjes moeders met halflang haar hadden, ze had kortere rokken, gewaagder truitjes en opvallender kleuren, ze hield van mijn muziek. Dat gedurfde voorkomen droeg ook bij aan de goede verstandhouding tussen mijn moeder en de meisjes die haar buik zagen bollen.

Vlak na mijn geboorte stopte er een taxi in de Oosterstraat. Een taxi! De gordijnen werden opzijgeschoven en er werd door spionnetjes gekoekeloerd – de kleine spiegels buiten aan de ramen op de eerste verdieping. Het portier van de taxi ging open en er stapten twee paradijsvogels uit. Zo moet de buurt aangekeken hebben tegen de madammen op kraamvisite. Ze hadden een gebreid vestje voor me meegenomen. Oma wilde dat wassen, ma werd rood. ‘Dat het madammen zijn, betekent nog niet dat ze vies zijn!’

De meisjes van plezier kleurden mijn jeugd. Ik zag hen op straat flaneren, tegen de deurpost leunen, een praatje maken met aspirant-afnemers. Hun mantra prevelen: ‘Ga je mee, schatje?’ Ik weet niet wanneer ik voor het eerst begreep dat daarmee een transactie werd ingeleid, ik weet evenmin hoeveel langer het duurde tot ik doorhad over welke vorm van dienstverlening er werd onderhandeld.

Ik weet wel dat ons gezin een goed bestaan had dankzij de wonderlijke speling van het lot die dicteert dat seksualiteit iets mysterieus maar existentieels is waar vrouwen de sleutel toe bezitten en mannen voor te hoop lopen. Mijn vader had een bijzondere groentewinkel, waar hij smetteloze en dure groenten, fruit en delicatessen kon slijten. Hij verkocht zelfs kaviaar. Het geld rolde. Het was altijd feest op de Kaap. De meisjes keken niet op een dubbeltje meer of minder, noch hun pooiers, noch de kasteleins van de cafés en nachtclubs, noch de gezinnen die achter in hun woningen peeskamertjes hadden getimmerd. Zij allen dobberden mee op de boeggolf van ‘het leven’, zoals de prostitutie werd genoemd.

Zelfs mijn studie is door de meisjes van plezier gefourneerd. Ik was met neef Dick van Ger, die bedrijfsarts is geworden, de eerste binnen het geslacht Rozendaal die naar de universiteit ging. Dat moet voor mijn ouders, die de studie grotendeels bekostigden, een aderlating zijn geweest. Dat weet ik maar al te goed, nu ik zelf een handvol studerende kinderen bijsta. Toch heb ik er nooit iets van gemerkt dat mijn opleiding op het gezinsbudget drukte. We konden ons elk jaar een vakantie naar Koudekerke, op Walcheren, veroorloven en waren in de jaren zestig zelfs zo rijk dat we regelmatig de reis naar verre oorden als Duitsland, Zweden, Italië, Frankrijk en Spanje konden ondernemen.

Dat het vanzelfsprekend was dat ik naar de universiteit kon, zal zijn geweest omdat mijn ouders belang hechtten aan een goede opleiding. Er waren onder mijn voorouders vast en zeker familieleden die de intelligentie en het doorzettingsvermogen hadden om een academische opleiding af te ronden, maar de universiteit was in de kringen waar ik uit voortkom uitgesloten.

Voor mij echter niet, waaraan het feit bijdroeg dat mijn ouders in de gaten kregen dat ik notoir onhandig ben. Het is iets erfelijks. Mijn zus Marianne is onhandig, mijn dochter Marte is het, en bij de roulette die voortplanting heet, kreeg ook ik dat gen in mijn schoentje. Ik kan geen spijker recht in de muur slaan en heb een keer, in volslagen razernij nadat kauwen mijn auto op een duimdikke laag blauwgroene en bikkelharde stront hadden getrakteerd, gepoogd deze te reinigen met behulp van een staalspons.

Ik mocht niet meer in de winkel helpen nadat klanten hadden gemopperd dat ik op een iets te agressieve wijze zei: ‘Anders nog iets?’ Dit was een toverspreuk, die ik meende te hebben afgekeken van mijn ouders. Maar ja, ik zal de kneepjes van het vak niet doorgrond hebben, de essentie van dienstverlening niet begrepen. Deze normale vraag stelde ik op zo’n manier dat de klanten terugdeinsden. ‘Vind je het zo niet genoeg dan?’

De andere verklaring was dat mijn ouders kapitaalkrachtig waren. Ze konden mij eerst de hbs en later de universiteit laten volgen. Dat kwam door de meisjes. De nachtvlinders ondersteunden niet alleen mijn loopbaan. Op de toonbank stond een collecteblikje ten behoeve van de Vrije Universiteit van Amsterdam, die niet als andere Nederlandse universiteiten door de overheid, maar bovenal door de gereformeerde burgers van Nederland is gefinancierd. De bootwerkers, de kasteleins, de barjuffrouwen, de ketelbinkies, de zakkendragers, de cargadoors, de parlevinkers en de andere klanten deponeerden daar af en toe een dubbeltje in, maar ik zag de kortgerokte dames er regelmatig een gulden of zelfs rijksdaalder in stoppen.

Dat is iets waar ik nog steeds om kan glimlachen wanneer ik op tv de politici zie die op de VU hebben gezeten. Jawel, de studie van heel wat ex-ministers en politici, van Jan-Peter Balkenende, André Rouvoet en Wouter Bos, is deels door de meisjes van de Kaap bekostigd.

Iets over mijn woordgebruik. Je woont niet in maar óp Katendrecht, niet in maar óp Zuid. Ik heb geen idee waarom het zo is, maar zo is het. Verder was de verleiding groot om zo veel mogelijk beeldende synoniemen te gebruiken voor vrouwen die zich laten betalen voor seks. Er zijn prachtige en krachtige woorden voor. Ik heb ze niet allemaal gebruikt.

Ik ben afnemer noch liefhebber van deze dienstverlening, maar ben in de loop van mijn leven, ook door te grasduinen in de sociobiologie, tot de opvatting gekomen dat meisjes van lichte zeden niet fundamenteel anders zijn dan keurige, getrouwde vrouwen. Daarom zult u in dit boek niet woorden als ‘stoephoer’ en ‘temeier’ tegenkomen, hoe verleidelijk ze ook zijn. Ik geef de voorkeur aan welwillender benamingen als ‘nachtvlinders’, ‘lichtekooien’, ‘publieke vrouwen’ dan wel tout court ‘de meisjes’.

Uit respect voor de meisjes die bij ons in de winkel kwamen.

1

De winkel als navel van de beschaving

Max was de hulpmotor voor de kar waarop mijn grootvader groenten, fruit, paling en eieren uitventte in Rotterdam-West. Opa duwde, Max trok. Mijn vader weet niet meer wat voor ras de hond was (vandaag de dag kun je er gif op innemen dat een ‘Max’ een Duitse herder is), wel dat hij niet van gisteren was. Toen opa hem een keer was kwijtgeraakt in de drukte van de grote stad, nam Max in zijn eentje de trein vanaf het Hofpleinstation, knipoogde naar de conducteur, die hij maar al te goed kende, stapte uit in Rodenrijs en kuierde kwispelend naar de Bonfut in Berkel, waar opa en oma met hun dertien kinderen woonden.

Een hondenkar zou vandaag de dag door dieractivisten besmeurd worden, maar was een eeuw geleden een noodzakelijk en normaal vervoermiddel voor hardwerkende ondernemers. Niet alleen mijn opa liep ermee, Tia Papaisidorou (tante Tia voor mij), die op Katendrecht opgroeide, herinnert zich dat Ben van Klaveren, van wie mijn vader in 1949 de groentewinkel met de naam De Paradijsvogel overnam, voor de oorlog ook een hondenkar had om naar de groothandelsmarkt op het Noordplein te gaan. Zo’n kar had twee wielen en de hond liep er niet voor, maar onder, in een tuigje. Ook toen al luisterde het nauw. De kar moest hoog genoeg zijn, opdat de hond niet bekneld raakte. Regelmatig werd opa door de politie aangehouden om na te meten of de afmetingen klopten.

Soms schoot de hulpmotor tekort. Tussen de groothandelsmarkt op het Noordplein en het Hofplein moest een bruggetje over de Rotte worden genomen. Dat was een tikkeltje te steil voor opa, Max en mijn meeduwende vader. Maar er stonden altijd ‘douwers’, jongens die voor een ‘vierduit’ – tweeëneenhalve cent – de hondenkar over de brug hielpen.

Voor alle duidelijkheid: dit speelt in de jaren dertig. Mijn vader is op 2 mei 1923 in Oud-Beijerland geboren. Toen was mijn grootvader nog een grienduil, oftewel een griendwerker in de Hollandse Biesbosch. Hij woonde op het eiland de Hoekse Waard, ten zuiden van Rotterdam, vertrok op maandag naar het eiland van Dordrecht, vlak naast de Hoekse Waard, en keerde op zaterdag bij zijn gezin terug.

Het was zwaar werk. Griendwerkers maakten van wilgentakken rijsmatten. Deze takkenbossen zijn cruciaal geweest voor de veiligheid en geschiedenis van Nederland. Rijsmatten waren nodig in de strijd tegen de waterwolf. Ze lagen boven de modder en onder de stenen, en vormden aldus een onmisbaar onderdeel van dijken. Vooral de aanleg van de Afsluitdijk aan het begin van de twintigste eeuw vergde heel veel wilgentenen, die op de ‘grienden’ – gecultiveerd moeras – werden afgesneden met rijsmessen.

Mijn opa overnachtte met de andere grienduilen in een hut, soms van steen, vaker van hout. Dat onderkomen stond op een verhoging, omdat de Biesbosch onderhevig is aan eb en vloed. Het is zelfs het grootste zoetwatergetijdengebied van Europa. Bij hoogwater, en zeker bij springtij, was het de vraag of de griendwerkers droge voeten hielden. Voor dit soort situaties waren op de grienden populieren geplant. Deze hoge bomen fungeerden als herkenningstekens, voor het geval dat alles onder water stond. De populieren waren dan een markering tussen de kleine kreken en de hoofdstromen. Ook boden ze de grienduilen de mogelijkheid om in geval van nood in de boom te klimmen.

Tot een eeuw geleden vormden griendwerkers de ruggengraat van arm en hardwerkend Nederland. Vijf dagen en nachten van huis – het was sappelen en bracht maar weinig geld in het laatje. Veel mensen deden het, wat je ook aan achternamen kunt aflezen. Ik heb een John van den Griend als tennisleraar gehad en een van mijn tennismaten heet Ben van Rijswoud. Vermoedelijk werkten hun voorouders in of bij de grienden toen de Nederlanders op last van de Franse bezetter een achternaam moesten kiezen.

Mijn opa kon met het afsnijden van takken zijn grote gezin met dertien kinderen niet onderhouden. Hij kluste wat bij door in Schiedam, Vlaardingen en Rotterdam fruit en paling te verkopen. Langzaam groeide de schnabbel uit tot hoofdverdienste. Opa en oma verhuisden van Oud-Beijerland naar Berkel en Rodenrijs, twee aan elkaar grenzende en later samengevoegde dorpen ten noorden van Rotterdam. Berkel en Rodenrijs is nu een voorstad van Rotterdam, ingeklemd tussen vliegveld Zestienhoven, de hogesnelheidslijn en een reeks snelwegen, maar was toen een gat.

De keuze om van griendwerken naar fruit over te stappen en van Oud-Beijerland naar Berkel en Rodenrijs te verkassen, echode vele generaties na. Sinds die tijd hebben de Rozendalen wat met groenten en fruit. Mijn opa zat erin, en mijn vader, zijn jongere broer Dick had een groentewinkel, eerst samen met mijn vader op Katendrecht en later op de Schieweg in Rotterdam-Noord, oom Ger is een tijdje groenteboer geweest, oom Teun heeft een groentewijk in Berkel gehad, twee andere ooms (oom Adrie en oom Jan van der Kaaden) vervoerden groenten en fruit vanuit Berkel naar Duitsland, oom Karel van der Kaaden was tuinder, oom Jan beheerde de kantine in de groenteveiling van Berkel, en enkele neven van mij hadden kassen waarin ze sla en komkommers verbouwden. Dat laatste was in de goeie ouwe tijd van het Westland. Tegenwoordig worden er in de kassen bloemen geteeld.

De ventwijk van opa bevond zich in Rotterdam-West, rond de kruising van de Nieuwe Binnenweg en de Schie. Het is ook de buurt waar mijn vader tot voor kort verbleef en waar ikzelf woon. Is dat toevallig? Ja en nee. Ja, omdat ik me bij de aankoop van huizen in Rotterdam-West nooit heb laten leiden door de gedachte dat mijn grootvader Simon Rozendaal en mijn vader Simon Rozendaal daar met een hondenkar, getrokken door Max, van deur tot deur zijn gegaan. Ik ging er wonen omdat ik van herenhuizen houd en Rotterdam-West een van de weinige plekken in Nederland is waar dat soort woningen voor mij betaalbaar is. Pas toen ik met mijn vader praatte over vroeger, besefte ik in de voetsporen te treden van de twee Simon Rozendaals vóór mij.

Van links naar rechts: mijn zus Marianne, mijn moeder, mijn zus Joke en mijn vader voor de winkel, begin jaren zestig

Ook mijn vader is toen hij rond 1980 met mijn moeder van Katendrecht vertrok, een paar jaar nadat hij de winkel had verkocht, niet in Rotterdam-West gaan wonen omdat hij zich nog goed kon heugen hoe hij daar zelf rondliep, met Max en zijn vader. Pa en ma konden een leuk huis huren vlak bij de Schie, aan de Beukelsweg.

Maar misschien was het toch ook weer niet helemaal een speling van het lot. Mijn vader en ik voelen ons allebei thuis in een gemengde wijk. Een volkswijk waar alles door elkaar woont: zowel arbeiders als kunstenaars, corpsballen als junks, advocaten als ambtenaren, zowel bejaarden achter een rollator als huppelende kinderen, blank, zwart, geel, Kaapverdiaans, Chinees, Turks, Marokkaans – roept u maar. Zo’n buurt waar niet iedereen er hetzelfde uitziet, waar mensen meer zijn en minder doen alsof en waar er naast de dictatuur van de supermarkt ruimte is voor winkeltjes die een vader, moeder en kinderen achter de toonbank hebben.

Bij sommige klanten kwam mijn grootvader al dertig jaar aan huis. Dat begon toen hij nog in Oud-Beijerland woonde. Dan ging hij met de pont naar Vlaardingen en arriveerde op de kade die door Geert Mak is beschreven in De eeuw van mijn vader. Daar dronk opa een bakje koffie, alvorens op pad te gaan. De eerste paar jaar ventte hij in Vlaardingen en Schiedam, maar daarna verkaste hij naar Rotterdam-West, tegen Schiedam aan.

Later, toen opa met zijn enorme gezin was verhuisd naar Berkel, nam hij samen met Max wat later bekend is geworden als het Zoetermeertreintje. Dan stapten opa en Max in het stationnetje van Rodenrijs op en verlieten het boemeltje op het Hofplein – kopstation, eindpunt en bruisend centrum – waar toen, voor het bombardement, het mondaine Café Loos was gevestigd.

Opa en Max wandelden vervolgens naar het Noordplein. Daar was tot aan de jaren tachtig van de twintigste eeuw dé markt van Rotterdam: eerst vanaf een uur of vier ’s ochtends de groothandel en daarna de gewone markt. Het was het kloppend hart van de wijk het Oude Noorden, het Rotterdams equivalent van de Parijse Hallen. Toen de markt naar de industriële buitenwijk Spaanse Polder verhuisde, was dat een gevoelige klap voor het Oude Noorden. De buurt heeft nooit meer de gezelligheid van vroeger teruggekregen – dit in tegenstelling tot Parijs, waar Les Halles ook na de verhuizing van de groothandelsmarkt naar Rungis nog bruist.

Bij Treffers in de Kievitstraat, tegen het Noordplein aan, huurde opa zijn hondenkar, die hij vol laadde met het fruit dat hij kocht. Als mijn vader, die als klein gozertje regelmatig mee mocht, daarover vertelt, glanzen zijn ogen en klinken er nostalgische namen van verdwenen rassen: Schone van Boskoop, Doyenne de Comice, zoete Armgards.

Ergens in de jaren dertig kreeg opa last van zijn prostaat. Hij lag tijdelijk in het Eudokia-ziekenhuis in Rotterdam-Noord, niet ver van het Noordplein. Ger en Teun, twee oudere broers, namen de ventwijk over. Oom Ger was een tijdje groenteboer geweest in de Oranjeboomstraat, in de wijk Feijenoord, en oom Teun was timmermansknecht bij kistenfabriek Hordijk in Berkel en Rodenrijs. Ook de broers Pau en Adrie sprongen wel eens bij.

Opa Rozendaal had vaste klanten. Geen arbeiders, maar de gegoede burgerij. Ook op de chique Mathenesserlaan, waar ik een aantal jaren de trotse eigenaar was van een herenhuis met elf kamers en drie toiletten. Sommige mensen gaven soep, zo herinnert mijn vader, en dan kreeg Max een bot of soepvlees. Veel bewoners waren al iets ouder. Die hingen uit het raam en lieten een mandje zakken, waar opa het gewenste fruit in-deed. Of er liep een stalen draad langs de trapleuning die het mandje geleidde. Waren er jongeren in huis, dan kwamen die naar beneden. Opa ging nooit naar boven; hij bewaakte zijn volgeladen kar. Wel moest mijn vader soms naar boven om de bestelling af te leveren, zoals ik dertig jaar later boodschappen voor hém rondbracht.

Mijn vader vond het heerlijk om met zijn vader op stap te gaan. ‘Heel anders dan Berkel en Rodenrijs. Ik was een boerenjongen en liep waarschijnlijk nog op klompen – dat weet ik niet precies meer – maar ik keek mijn ogen uit in de grote stad.’ Hij zat nog op de lagere school, maar ging liever met opa mee. Op zaterdag kon dat sowieso, maar ook soms doordeweeks, als de nieren van opa werden gespoeld in het Eudokia-ziekenhuis.

Voor de boerenjongen was alles in de grote stad bijzonder, maar het Noordplein was het absolute hoogtepunt. Soms was hij geschokt. ‘De kooplieden zeiden ‘Siem’ tegen vader. Hoe hadden ze het lef?’ Vaak kocht mijn opa fruit in met twee andere kooplieden, Leen Groen en Mees Bruigom, om beter te kunnen afdingen bij de handelaren. ‘Die drie konden geweldig zuigen.’ Mijn vader genoot van het onderhandelen. Soms rommelde opa in de peren en legde een paar minder goede bovenop om een lagere prijs te kunnen bedingen. ‘Een spel. Je wist nooit wie er zou winnen. Schitterend.’

Ik weet wat hij bedoelt. Toen ik een jaar of zeven, acht was, werd ik wel eens om halfvier wakker gemaakt op mijn zolderkamertje. Dan wreef ik de slaap uit mijn ogen, haalde een washandje over mijn konen en mocht mee naar het Noordplein. Het was nog donker, de markt ging om vier uur open en alle kramen waren verlicht.

Onderhandelingen tussen kopers en verkopers, jovialiteit met dubbele bodem, bluffen, verhitte koppen. Hun adem tekende wolkjes in de koude ochtendlucht. De groenteboeren in grijze en blauwe stofjassen die elkaar allemaal kenden en de maat namen waren net jonge honden die elkaar kwispelend en door de poten buigend begroetten.

Soms deden de jonge honden een wedstrijdje: wie de meeste lege kersenmanden op de schouders kon nemen. Mijn vader, die aan de kleine kant was voor een Rozendaal maar destijds een indrukwekkende borstkas en dito bovenarmen bezat, won vaak. ‘Toen ik jong was, kon ik makkelijk twee volle kisten aardappelen op mijn schouder dragen.’

Na afloop van zijn ronde ging pa koffiedrinken in een van de vele cafés die toen het Noordplein omringden. Daar zat dan ook oom Dick, de jongste broer en voormalig compagnon van mijn vader, en de broers Soerland, die een winkel op de Maashaven hadden, waar we op zondag wel met het hele gezin op visite gingen. Al die grote kerels ontpopten zich als baldadige kwajongens. De grootste lol was om van enige afstand suikerklontjes in elkaars koffie te mikken. Was het raak, dan spatte de hete koffie in het gezicht van degene die net wilde nippen en rolde het gilde der groenteboeren op de grond van het lachen. Een jaar of dertig later zou ik na afloop van mijn zaterdagse tennismiddag mijn maten hoorndol maken door het trucje te herhalen, met suikerklontjes in een glas bier.

Na het Noordplein kwam dat andere hoogtepunt: de terugreis. Soms mocht ik in korte broek achter op de halfopen vrachtwagen staan, te midden van hoog opgestapelde kisten groenten en fruit, waar ik me aan vast kon houden. Het was zes uur, de hemel roze, de vogels floten, de stad was op een eenzame fietser na verlaten en de wind waaide door mijn haar terwijl pa via de Maasbruggen terugreed naar de Kaap.

Voor alle soorten fruit had opa zijn vaste adressen. Als ze ergens vijftig bakjes druiven uit het Westland (buitenlandse druiven bestonden nog niet, althans niet in Nederland, althans niet op het Noordplein) hadden gekocht, bracht een knecht die op een steekkar naar pakhuis Treffers in de Kievitstraat. Na afloop van zijn inkoopronde laadde opa daar al zijn bestellingen op de hondenkar.

Vanaf het Noordplein liepen opa, mijn vader en Max eerst weer terug naar het Hofplein via het bruggetje over de Rotte, waar ze hulp kregen van de ‘douwers’. Vervolgens gingen ze linksaf via de Coolsingel tot het Eendrachtsplein, waarna ze rechtsaf de Nieuwe Binnenweg insloegen. Die avenue, die zichzelf tegenwoordig afficheert als de langste winkelstraat van Nederland, volgden ze een paar kilometer tot aan Rotterdam-West, waar de klanten zaten.

Opa, mijn vader en Max namen de allereerste trein vanuit Rodenrijs, opdat ze vroeg hun inkopen konden doen. Tegen de tijd dat ze konden gaan verkopen, was het negen uur en hadden ze er al een halve dag op zitten. ‘Halverwege de Nieuwe Binnenweg nam vader altijd een kop koffie, voor hij bij zijn eerste klant aanbelde.’

Soms had opa paling in de aanbieding. Die kreeg hij van zijn zwager, Koen Visser. Mijn oma van vaderskant heette Gijsje Visser. Volgens mijn vader is de ex-schaatskampioen en tv-commentator Ria Visser in de verte familie. Het zou kunnen want ze is net als mijn vader in Oud-Beijerland geboren en ze heeft een gezicht zoals dat je ook in de familie Rozendaal veel ziet. Koen Visser had sinds 1892 een palingrokerij in OudBeijerland, die later uitgroeide tot een onderneming in conserven en specerijen (met als merken onder meer Suzi Wan en Koen Visser) en is tegenwoordig een middelgroot levensmiddelenbedrijf, gevestigd in Oud-Beijerland en Amsterdam, nog steeds onder leiding van een Koen Visser.

De paling verstuurde oom Koen met het pontje dat van Oud-Beijerland naar de Maaskade in Rotterdam voer. De Hoekse Waard was toen nog een echt eiland, zonder bruggen, tunnels en autowegen, met het bijbehorende isolement. De enige manier om in Rotterdam te komen was de veerpont, die twee keer per dag vertrok. Op de Maaskade, de huidige Boompjes, haalde opa de paling van oom Koen op. Dat was altijd op donderdag, want vrijdag was visdag voor de katholieke klanten.

Volgens mijn vader had zijn vader een uitzonderlijk goed geheugen. Hij maakte nooit notities, maar ging na het avondmaal met een krant in zijn vaste stoel zitten en schreef dan in de kantlijn van christelijk dagblad De Rotterdammer, later opgegaan in Trouw, al zijn verkopen uit het hoofd op en berekende zijn verdiensten. Stemde dat hem tevreden, dan legde hij enkele palingen opzij voor de zondagse maaltijd. Dan kreeg het grote gezin aal met boterjus en aardappelen, een ware feestmaaltijd.

Het was met dertien kinderen geen vetpot, maar toch heerste er in de herinnering van mijn vader geen armoe. ‘Natuurlijk, ik had een stuk in mijn broek en droeg de kleding af die mijn oudere broers hadden gedragen maar vader verdiende niet slecht.’ Af en toe kregen de oudere broers nieuwe kleren die opa in de stad kocht, bij de Joodse handelaren op de Hoogstraat, in het hart van Rotterdam. ‘Dat was altijd afdingen. Dan liep vader weg en werd soms vier keer teruggeroepen voor de deal werd gesloten.’ Opa zelf stond afdingen overigens nooit toe in zijn ventwijk. ‘Hij had vaste prijzen.’

Mijn grootvader verkocht soms ook haring. Dan ging hij naar de visafslag in Delfshaven, de voormalige haven van Delft, gelegen tussen Rotterdam en Schiedam en tegenwoordig een wijk in Rotterdam-West. Daar kocht hij haring, dertig in een kistje, en verkocht die in Berkel. ‘In Rotterdam had venten geen zin. Daar liep iedereen met bokking.’

Ook eieren verkocht hij. Die kocht opa eens in de week – zestig tot honderd – in de paardenstal naast Café Vermeulen in Berkel, waar ze werden afgemijnd door de kastelein. Mijn vader mocht soms mee. ‘Met mijn grote broers. Iedereen aan de pils en jenever. De grotemensenwereld.’ Daar ook werd mijn vader voor het eerst besodemieterd, toen hij in zijn eentje eieren moest kopen omdat opa ziek was. Mijn vader kwam met veel te kleine henneneieren thuis. Gelukkig was opa niet boos, weet mijn vader nog, die een grote bewondering voor zijn vader heeft en mede om die reden zijn zoon naar hem vernoemde, waardoor ik officieel stamhouder ben, wat niets voorstelt maar waar ik graag mijn neven mee mag jennen.

Voor mijn vader was opa een held en een rolmodel. Mijn vader was de één na jongste in een gezin van dertien kinderen en heeft nooit de ouders van zijn ouders gekend. Het was de tijd dat mensen vroeg doodgingen. Terwijl mijn kinderen drie van hun vier grootouders hebben gekend, heb ik maar bij twee van de mijne op schoot gezeten (mijn twee opa’s zijn ruim voor mijn geboorte gestorven) en heeft mijn vader zelfs helemaal nooit een grootouder meegemaakt. Dus waren zijn ouders, oudere broers en zussen extra belangrijk. ‘Ik bewonderde vader enorm en wilde graag in zijn voetsporen treden.’ Mijn vader is nog steeds vol ontzag over wat opa met de gekneusde eieren deed. ‘Hij maakte er een gaatje in en zoog ze leeg.’

Tegenwoordig ben ik trots op mijn vader, trots op mijn volkse komaf, trots op Katendrecht, trots op de cafés, trots op de hoeren en trots op de Chinezen, maar ik moet bekennen dat ik me als puber en adolescent vaak heb geschaamd. Mijn voetbalvriendje Wim Keller had een directeur van een keukenfabriek als vader, de vader van mijn studievriend Ad Vos was zuivelhoogleraar in Wageningen. En ik? Mijn vader was groenteboer in de hoerenbuurt.

Die schaamte is langzaam verdampt. Mijn ouders hebben weinig opleiding genoten (hoewel de mulo van mijn moeder in de jaren veertig al heel wat was), nooit een vooraanstaande positie bekleed en waren niet bepaald vermogend. Mijn vader: ‘We hebben een goed leven gehad. Jullie hebben er goed van gegeten en we zijn elk jaar mooi op vakantie geweest, maar we waren niet rijk.’

Zijn collega Koos Blom, die ook een groentewinkel had op Katendrecht, in de Atjehstraat, wel. ‘Ik ben nooit een groot zakenman geweest. Koos Blom zei af en toe dat ik mijn olijven veel te laag prijsde en moest proberen elke maand duizend gulden over te houden. Dat kon ik niet over mijn hart verkrijgen. Ik was al blij als ik elke maand honderd gulden winst had. Er kwamen arme Turken uit Den Haag en Amsterdam naar de winkel. Die kon ik niet afleggen.’

Mijn ouders waren intelligent, lazen veel en hadden een goed ontwikkelde antenne voor goed en kwaad. Mijn vader had een keer van een collega vierduizend gulden in een envelop geleend, zonder het na te tellen. Thuis bleek er vijfduizend gulden in te zitten. Hij twijfelde eventjes. ‘Bellen jij’, zei mijn moeder. Dat deed hij, en hield er een vriend voor het leven aan over.

Ik heb een keer, op weg vanuit school naar huis, van een stellage bij de winkel van Soerland op de Maashaven een appel gepikt. Thuis waren er appels te over, maar het zal me wel om de adrenalinekick zijn gegaan. Een van de broers Soerland zag het, en tegen de tijd dat ik thuis was, stond mijn vader al voor de winkel op me te wachten. Ik moest terug naar de Maashaven, een halfuur lopen – om met tranen in mijn ogen excuus aan te bieden. Het was mijn gang naar Canossa. Zo ongeveer moet keizer Hendrik de Vierde zich hebben gevoeld toen hij boete moest doen bij de paus.

Mijn ouders hielden van hun kinderen en hebben hun best gedaan om hen alle drie vooruit te stuwen. Ze waren fatsoenlijke mensen, mijn vader is in de Tweede Wereldoorlog boven zichzelf uitgestegen en schurkte tegen het heldendom aan, maar hij is en blijft een volks iemand.

Hij is iets te lichamelijk naar mijn smaak en flirt nog steeds ongegeneerd met alle vrouwen. Als hij eet, slaagt hij er nog steeds niet in om het voedsel volledig in zijn mond te deponeren. Vaak staat zijn gulp open en vroeger liet hij altijd de deur open als hij op de wc zat. Sinds mijn moeder dood is en hij alleen aankopen moet doen, geeft hij kitscherige cadeautjes en zegt dan: ‘Mooi hè, jongen?’ Hij spreekt geen woord Engels, Frans of Duits, heeft geen idee wat internet is en weet niet wie Elias Canetti, Paul Auster en T.C. Boyle zijn.