ALS CASABLANCA

Van Christine Otten verschenen eerder:

Blauw metaal

Lente van glas

Engel en andere muziekverhalen

De laatste dichters

In wonderland

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

Christine Otten

Als Casablanca

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

Tweede druk 2011

© 2008, 2011 Christine Otten

Omslagontwerp: Bart van den Tooren

Typografie binnenwerk Stand By, IJsselstein

Foto auteur: Tessa Posthuma de Boer

ISBN 978 90 254 3796 1

NUR 301

www.christineotten.nl

www.uitgeverijcontact.nl

Voor mijn moeder, Theodora Kleintije

Die is saamgestel uit wat dagboeke

en briewe rep: nie alles waar nie –

ek moest baie jok en verkort, maar

so pas dit beter tussen andere tekste

wat self sal praat of verwerp in die web.

(Dit hier is samengesteld uit waar dagboeken

en brieven over reppen: niet alles is waar –

ik moest heel wat liegen en bekorten, maar

zo past het beter tussen andere teksten

die zelf zullen praten of verwerpen in het web.)

Uit: ‘Slot’ van Antjie Krog

Uit de bundel Om te kan asemhaal, 1999

‘Why did you not stay in Russia?’

‘Because my father was a slave and my people died to build this country and I am going to stay here and have a part of it just like you and no fascist mind people will drive me from it. Is that clear?’

Citaat uit het verhoor van zanger, acteur en activist Paul Robeson in het Huis voor Anti-Amerikaanse Activiteiten, Washington, 1956

‘[…] Still, you have to go there – to the edge of te world. There’s something you can’t do unless you get there!

Uit: Kafka on the Shore van Haruki Murakami, 2005

PROLOOG

Daar gaat ze. Een glazen pot met een deksel vol minuscule gaten onder haar arm geklemd. Ze draagt een witte katoenen blouse en een rok die te dik en te stug is voor de tijd van het jaar. De ruwe wol prikt in haar middel. Het is augustus. Het is 1953. Leni Arndt is dertien jaar. Ze versnelt haar pas. Kijkt vluchtig over haar schouder, uit gewoonte, omdat even verderop het dorp ophoudt en de grijze kinderkopjes overgaan in zand en stof. Een laatste blik op de Bahnhofstrasse, hun straat. Alsof de kinderkopjes hitte afgeven. Een dampende witte nevel hangt loom tussen de huizen. Vanaf hier lijkt de nevel ondoordringbaar; het dorp afgesloten.

Het laatste stuk naar de aardappelvelden rent ze. Het fijne zand brandt aan haar blote voeten. Als ze goed luistert kan ze ze al horen, de kevers. Een bijna onhoorbaar zacht en laag zoemen. De kevers komen uit Amerika. Ze zijn door vliegtuigen van de CIA met tonnen tegelijk over hun land uitgestort om de aardappeloogsten op te eten. Leni weet precies waar ze zich schuilhouden. Ze verraden zichzelf, die prachtige geeloranje en zwart gestreepte beestjes met hun zijdeachtige voelsprietjes en hun treurige dikke lijfjes. Vanaf een kilometer afstand ziet ze hoe hun gezoem de honingzoete warme zomerlucht laat trillen. Alsof ze morseseinen afgeven.

Iedere kever levert een cent op. Leni’s doel is genoeg kevers te vangen zodat ze een radio kan kopen. Haar moeder, Olga ArndtKlemm, kippenboerin en vluchtelinge uit het voormalige Oost-Pruisen, nu Polen, in 1945 met vier kleine kinderen en een zieke moeder gestrand in dit onaanzienlijke dorp bij de rivier, Vahldorf, wil dolgraag een radio. Olga houdt van muziek. Ook al past muziek niet bij haar leven en niet bij haar echtgenoot, Ernst Arndt. Samen delen ze te veel werk, te veel geschiedenis, te veel geheimen en stiltes. Maar een paar jaar geleden hoorde Olga uit de radio bij boer Kranz aan de overkant een stem die ze nooit eerder had gehoord maar die klonk als een herinnering. Ze was bezig met de was, buiten, op de binnenplaats achter het huis. Haar knokkels waren roze en rimpelig van het hete water en het wringen en schrobben van de was op het wasbord. Toen de ouverture van strijkers was afgelopen en de zware bariton woorden in het Engels begon te zingen, woorden die Olga niet verstond maar die stuk voor stuk plechtig en gevoelig en warm en verdrietig en mooi klonken, zo’n beetje als vroeger, heel vroeger, maar ook weer niet, meer zoals het leven zich tot nu toe had geopenbaard aan Olga, met alle beproevingen en teleurstellingen die erbij hoorden – toen deze zanger met zijn fluwelen donkere stem die woorden zong, hield Olga Arndt, geboren Klemm, op met wassen. Slap gleed het onderhemd van Ernst uit haar handen, terug het schuimende water in. Haar mond hing een beetje open, maar daar was ze zich niet van bewust. Haar armen hingen doelloos langs haar lichaam. Het was alsof de zanger haar met zijn stem betrapte. De lage tonen trilden in haar maag. Ze zocht krampachtig in haar geheugen waar deze muziek haar aan deed denken, maar ze vond niets, geen enkel beeld of woord, geen kleur of geur. Wat overbleef was dat vage zeurende gevoel dat op gemis leek. Op een of andere manier was het alsof de zanger haar doorzag, zoals ze echt was, diep vanbinnen, waar haar gedachten en gevoelens pruttelden in een donkere modderachtige poel waar tot nu toe niemand, zelfs Olga niet, toegang tot had gehad.

Ze sprak met niemand over haar ervaring met de buitenlandse zanger. Maar vanaf die middag wilde ze een eigen radio. En toen was de burgemeester met het bericht over de vijandige kevers uit Amerika gekomen en dat ze een cent per stuk opleverden. Ze dankte God op haar blote knieën dat Hij haar een dochter als Magdalena had gegeven. Niemand vond zoveel kevers als zij. Niemand had zo’n scherp en zuiver gehoor als zij.

Kijk, daar zit ze, op haar knieën in het zand, tussen de aardappelplanten. De beestjes zitten meestal aan de onderkant van de bladeren verstopt, alsof ze weten dat er op ze gejaagd wordt. Medelijden heeft Leni niet, al gunt ze ze nog wel wat lucht wanneer ze ze in haar glazen pot stopt. Daarom heeft ze gaten in het deksel geprikt.

Wat Leni niet weet maar misschien wel aanvoelt, is dat de kevers haar bondgenoten zijn, zoals haar moeder dat ook is met haar onuitgesproken verboden verlangen. Misschien is ze daarom zo geconcentreerd en fanatiek, alsof het een heilig soort arbeid betreft, deze klopjacht op aardappelkevers. Nog even en er zal een kameraad van de plaatselijke krant komen met een blocnote en pen en een fototoestel. En trots zal Leni voor de foto haar dertigduizendste coloradokever in de lucht houden. Natuurlijk koopt ze de radio, samen met Olga. Op een zaterdagochtend, als de kippen verzorgd zijn en het huis op orde, nemen ze de bus naar Haldesleben. Ze vertellen niemand dat ze een radio gaan kopen, waardoor het uitstapje de allure van een reis krijgt, ook al duurt de busrit maar een halfuur. Olga in haar nette olijfgroene mantelpak dat ze naaide uit de gordijnstof van buurvrouw Marx. Leni met glimmende beige linten in haar vlechten.

Als je goed kijkt zie je ’m staan, op het tafeltje naast het dressoir, in de woonkeuken. Een mooi meubel, met een glanzende vurenhouten kast. Vader heeft er geen woord over gezegd. Het is alsof de radio onzichtbaar wordt zodra hij ernaar kijkt.

Leni trekt zich er niks van aan. Wanneer iedereen weg is, haar zwijgende vader, haar moeder, haar vier rumoerige zusters en haar kleine broertje, draait Leni aan de dikke beige knop en ziet ze hoe de rode naald van de radio de verschillende stations zoekt. Krakerig en krasserig en ver weg klinken ze meestal, levenstekens van wezens van andere planeten. Gauw zet ze ’m zachter, zodat niemand in het dorp hoort wat ze doet. Ze sluit alle ramen. Of ze pakt een deken waaronder ze zich met de radio verstopt. Dat doet ze alleen bij de uitzending van radio Luxemburg, als er muziek op is, nieuwe muziek uit Amerika die niemand in Vahldorf ooit heeft gehoord. Rock ’n roll van Bill Haley, Chuck Berry en Little Richard.

Maar het mooiste vindt ze de ballades van de zwarte zangeressen. Met haar ogen dicht luistert ze naar de stem van Billie Holiday of Ella Fitzgerald. Zo is de zangeres het dichtst bij. De geringste hapering van de stem hoort ze. Het is bijna alsof ze in de muziek is, overal om haar heen is geluid, rode en oranje rafelige flarden die eruitzien als vlammetjes. Het is warm. De lovertjes op de jurk van de zangeres glinsteren als diamanten. Wanneer Leni haar ogen weer opent ziet ze dat de ramen helemaal wit zijn. Alsof er buiten een dichte mist is. Ze trekt de deken strakker om zich heen. Wentelt zich in de belofte van de hese droevige woorden die ze niet verstaat maar wel onthoudt. I…cried for you/ Now it’s your turn to cry over me…

EEN

KIND OF BLUE

Ik was nooit eerder in Detroit geweest. En als ik niet toevallig een paar dagen eerder Charles Perry had ontmoet in het overvolle Cafe One op Columbus Avenue in New York, dan was ik er ook nooit terechtgekomen. Ik wilde weg uit New York, zo snel mogelijk. Maar in die verwarrende eerste dagen na de aanslagen leek het erop dat ik voorlopig vast zou zitten in de stad. Er vertrokken geen vliegtuigen; treinen waren overboekt. Alleen Greyhoundbussen verlieten met enige regelmaat Port Authority op 42nd Street, hartje Manhattan. Maar ik kende, behalve een paar zakelijke contacten die ik telefonisch had gesproken, niemand in de hele Verenigde Staten. Dus toen ik op die dinsdagavond vanaf mijn hotel op 79th Street de hoek omsloeg en Columbus Avenue op liep, op zoek naar een plek om wat te eten, moet ik behoorlijk radeloos zijn geweest. Ik herinner me dat niet precies. Ik weet alleen dat ik honger had en dat de anders zo overvolle straten uitgestorven waren, de wind joeg stukken krant en plastic over het asfalt. Het schemerde. De lucht was lauwwarm en vochtig. Ik hoorde vogels fluiten.

Cafe One puilde uit van de mensen. Ik had er eerder die week al eens geluncht. Het was zo’n typisch Amerikaans grotestadsrestaurant. Schoon, praktisch ingericht en het eten was eenvoudig, goed en betaalbaar. De muren hingen vol met baseballrelikwieen. De eigenaar kwam vast uit Chicago want overal hingen foto’s met afbeeldingen en teksten die verwezen naar die stad. Ik stapte naar binnen en zag meteen dat er geen tafeltje meer vrij was, alleen een hoge kruk aan de bar. Ik had een boek meegenomen, zodat ik niet onhandig voor me uit hoefde te staren wanneer ik op mijn bestelling wachtte. Het was Michael Ondaatjes Coming Through Slaughter, mijn favoriete boek in die tijd. Een fictief portret van de eerste belangrijke jazzmuzikant uit New Orleans, Buddy Bolden, die tijdens een optreden in 1907 zo duivels hard en wild en intens had gespeeld dat hij er gek van was geworden.

Ik wurmde me tussen de smoezende en etende mensen door naar de bar. Het leek alsof iedereen zachter dan normaal praatte. De televisie stond aan zonder geluid. Bijna onafgebroken werden de beelden van de ineenstortende rokende torens herhaald, afgewisseld met commentaren van gezagsdragers en interviews met betrokkenen. Ik bestelde een cheeseburger met patat en een Sprite bij de jongen achter de bar en haalde het boekje uit mijn tas. Ik had nauwelijks nog om me heen gekeken. Ik had al mijn energie nodig gehad om dit restaurant binnen te lopen, alsof het een doodgewone doordeweekse dag was, een plaats te zoeken, een bestelling te doen. Ik sloeg het boek open op een willekeurige pagina en begon te lezen. ‘In the water like soft glass. We slide in slowly leaving our clothes by the larger stone. Heads skimming along the surface.’ De woorden drongen niet echt tot me door, maar het simpelweg zien van de vertrouwde tekst, bladspiegel, letters en witregels, werkten rustgevend.

‘Is het wat?’ De stem kwam van rechts. Ik keek op, recht in het gezicht van een oudere man. Ik realiseerde me dat ik zijn aanwezigheid al wel had geregistreerd; hij was de enige zwarte man in dit drukke etablissement.

Ik sloeg het boek dicht en staarde naar het omslag, een foto van een mooie zwarte jonge vrouw in een dunne zomerjurk. Om haar arm droeg ze een brede opengewerkte zilveren armband. Het portret dateerde uit het begin van de twintigste eeuw. Ik keek weer naar de man.

‘Het is prachtig,’ zei ik.

‘Toerist?’

‘Nah.’

‘Je woont hier.’

‘Ook niet.’

Hij stak zijn hand uit. ‘Charles. Charles Perry.’

‘Dag Charles,’ zei ik en schudde hem de hand. Ik voelde geen aandrang mijn naam te zeggen. Nu pas besefte ik hoe ontzettend moe ik was en hoe zwaar mijn ledematen aanvoelden. Charles Perry was de eerste persoon met wie ik deze dag sprak. Afgezien van die paar korte chaotische telefoontjes aan het einde van de middag, toen telefoonverkeer weer af en toe mogelijk was. Ik had mijn man in Nederland aan de lijn gehad; hem gerustgesteld dat ik mijlen ver van de plek des onheils verbleef, dat ik veilig was. Ik zei dat ik zo snel mogelijk weer zou bellen. Daarna had ik mijn moeder gebeld en niet veel anders gezegd. De telefoontjes hadden niet het troostende effect waarop ik hoopte, eerder het tegenovergestelde. Zodra ik mijn mobiele telefoon dichtklapte, overviel me een groot gevoel van teleurstelling en leegte.

‘Het is wat hè?’ zei ik terwijl ik in de richting van de televisie in de hoek boven de bar knikte.

Hij schudde alleen maar vermoeid zijn hoofd.

‘Woon je hier in de buurt?’ vroeg ik.

‘Ja.’

‘Mooi.’

Nu schoot Charles Perry in de lach. Hij was een jaar of vijftig, schatte ik. Hij keek me afwachtend aan vanonder een donkergroene corduroy pet. Het scherpe licht boven de bar liet de zilverwitte draden in zijn baard glinsteren.

De jongen achter de bar zette de cheeseburger met patat voor me neer. Ik stopte mijn boek in mijn tas, wikkelde mes en vork uit het servet en begon te eten. Charles Perry bestelde nog een bier. Zo zaten we enige tijd zwijgend naast elkaar terwijl ik mijn eten naar binnen schrokte en hij af en toe een slok uit zijn glas nam, nippend, alsof het cognac was en geen bier.

Nu ik eraan terugdenk, komt het me onbetekenend voor, die eerste ontmoeting in Cafe One. Terwijl ik er steeds van overtuigd ben geweest dat alles wat ik sinds die dinsdagavond in september 2001 ondernam en beleefde – van de busreis naar Detroit en mijn besluit daar te blijven tot mijn overhaaste vertrek uit de stad een paar maanden terug en wat er in die tussenliggende verwarrende tijd nog meer gebeurde – allemaal voortkwam uit die toevallige eerste kennismaking met Charles Perry, de belofte die die ontmoeting in zich droeg, de vertrouwdheid en vanzelfsprekendheid ervan.

Nu vraag ik me in alle eerlijkheid af of ik niet al eerder besloten had schoon schip te maken. Of misschien heb ik zoiets helemaal nooit besloten; misschien ben ik veel meer een speelbal van de omstandigheden geweest dan ik zelf wil geloven. Misschien kwam 11 september me gewoon goed uit.

Wat ik me in ieder geval heel duidelijk herinner is dat ik die ochtend mijn hotel uit liep nadat ik op de televisie in mijn kamer gezien had hoe de eerste toren rokend en dampend in elkaar stortte. De straten stroomden vol met mensen die huilden en die, net als ik, in paniek waren en compleet ontredderd. Op dat moment, in een fractie van een seconde, gebeurde er iets vreemds met me, iets wat ik nooit eerder had beleefd of gevoeld. Alsof ik op een onzichtbare knop diep binnen in me drukte, een overlevingsknop. Ik moest me redden, sterk zijn. Ik kon op niets en niemand terugvallen. Het was bijna alsof met de vernietiging van het World Trade Center, mijn verleden in één klap ook was uitgewist en ik transformeerde tot een nieuwe, bijna fictionele versie van mezelf. Op dat cruciale ogenblik was ik even iemand zonder geschiedenis, zonder familie. Iemand die zichzelf opnieuw kon bedenken.

Die dinsdagavond wisselden Charles en ik alleen wat beleefdheden uit. Hij vertelde dat hij twaalf jaar manager was geweest in het beroemde Apollo Theater op 125th Street in Harlem. Sinds een paar maanden probeerde hij een eigen boekingskantoor voor jazz- en studiomuzikanten op te zetten. ‘Maar deze dag gaat me geld kosten, geloof me. En niet alleen geld.’

Ik knikte, alsof ik precies begreep wat hij bedoelde. Ik had nog steeds niet gezegd hoe ik heette.

Ik vertelde hem dat ik journalist was maar niet wat ik in New York deed. Hij krabbelde zijn adres en telefoonnummer op een servet en schoof dat mijn kant op. ‘Als je hulp nodig hebt…’ zei hij terwijl hij van de barkruk gleed. ‘Het is niet goed om helemaal alleen te zijn nu. Als ik er niet ben is mijn vrouw wel thuis. Je kunt ook met haar praten.’

Ik mompelde dankjewel en propte het servet in mijn tas. Daarna rekende ik af en ging terug naar het hotel.

Het Hayden Hall Hotel op W 79th Street was toentertijd nog tamelijk vervallen en armoedig. Op de onderste twee verdiepingen woonden mensen met z’n drieën of vieren op kamertjes van twaalf vierkante meter. Voornamelijk jonge ambitieuze Israëliërs die op zoek waren naar werk en een toekomst in New York. Ik ontmoette ze alleen maar in het voorbijgaan op de trap of in de kleine lobby. Mijn kamer was op de vierde etage, waar de toeristen verbleven. Mijn raam keek uit op een grijze stenen binnenplaats en wat ramen van woningen met hun ingang op Columbus Avenue. Afgezien van het monotone grijze zoemen van de airconditioning en af en toe een schril hoog janken van een ambulance of een politieauto in de verte was het er doodstil.

Ik ging op bed liggen. Hoewel de ventilator aan het plafond de hele dag onafgebroken had gedraaid, was de lucht in de kamer heet en klam. Een kleverig web dat me de adem benam. Ik wurmde me uit mijn spijkerbroek en bleef een poosje stil liggen, starend naar de verlichte ramen aan de overkant. Een vrouw met halflang blond haar rookte een sigaret voor het open raam. Traag blies ze rook in wolkjes uit en keek hoe de doorzichtige witte slierten oplosten in het donker. Af en toe keek ze over haar schouder alsof ze verwachtte dat er iemand achter haar de keuken binnen zou lopen. Ik volgde haar lome bewegingen, gedachteloos. Zo moet ik in slaap zijn gevallen. Om een uur of vier in de ochtend schrok ik wakker van geroezemoes van stemmen op de gang. Een deur viel in het slot en ik hoorde dof gestommel in de kamer naast me. Ik kroop onder de dunne katoenen deken en viel opnieuw in slaap.

De volgende dag belde ik Charles Perry vanuit een telefoonbox op Lexington Avenue. Het was vroeg in de middag.

‘Kunnen we elkaar ontmoeten?’ zei ik zodra ik zijn stem aan de andere kant van de lijn herkende.

‘Wie is dit?’

‘Laura,’ zei ik.

‘Welke Laura?’

‘De journalist. Uit Holland. Gisteren…’

‘Waar ben je?’

‘Op Lexington.’

‘Waar op Lexington?’

‘Dat weet ik niet.’

Ik denk dat hij de paniek in mijn stem hoorde. ‘Weet je wat je doet? Neem een taxi en laat je naar Lenox brengen. Hoor je me? Lenox Avenue. Daar zit Sylvia’s Restaurant. Ik weet zeker dat Sylvia open is. Ik weet het huisnummer niet maar Sylvia’s Restaurant moet voldoende zijn. Iedereen kent het. Daar wacht je op me. Lukt dat?’

‘Jawel.’

‘Okay.’

Toen hing hij op.

Ik deed wat hij me had opgedragen, blij dat er iemand was die zich om me bekommerde. Tot dat moment had ik nauwelijks ergens last van gehad. De doffe leegheid die er gistermiddag over me was gekomen, zorgde ervoor dat ik tamelijk onverschillig was tegenover mijn omgeving en mezelf. Ik wilde gewoon beginnen met het onderzoek waarvoor ik een paar dagen eerder naar New York was gekomen. Wat moest ik anders? Ik was niet het soort journalist dat verslag deed van rampen.

Dus had ik die ochtend de eerste de beste metro richting Harlem genomen, omdat daar het Schomburg Center for Research in Black Culture was waar ik informatie zou kunnen vinden over Paul Robeson, de eerste zwarte Amerikaanse operazanger en filmster die wereldwijd faam had verworven in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw. Maar toen ik uitstapte op Lexington realiseerde ik me dat ik het adres van het Schomburg in het hotel had laten liggen en dat het instituut waarschijnlijk toch gesloten was vanwege de ramp. Dat was het moment waarop ik besloot Charles Perry te bellen.

Ik zag geen taxi’s. Ik begon te lopen. Ik kon altijd iemand vragen waar Sylvia’s was. Het was een prachtige dag. De lucht was paarsblauw. Hier en daar waren straatverkopers bezig hun waar uit te stallen. Muziekcassettes, wierook, flesjes met geurolie, boeken, affiches van Che, Malcolm X, Martin Luther King. Hoewel het verkeer allang weer op gang was, hoorde ik nauwelijks lawaai. Alsof de vochtige hitte alle geluiden absorbeerde. Ik passeerde een braakliggend stuk land. Het lag tussen twee huizenblokken in. Het gras was geel en minstens een meter hoog en middenin lag een oude boot op z’n kant. Aan de rand zaten twee oude mannen op klapstoeltjes met elkaar te smoezen. Ze keken niet op of om toen ik voorbijliep. Ik dacht aan de beelden van de dvd over Paul Robeson die ik thuis zo vaak had bekeken. De zwart-witte straten van Harlem in de jaren twintig. De horden kinderen die elkaar uitgelaten en lachend verdrongen voor de camera. De paardentrams. De grijze torens op de achtergrond. De drommen mensen die als kleine pionnen hoekig en snel over de straten bewogen. De mannen met hoge hoeden; de vrouwen in lange elegante rokken. De opwinding en het optimisme die van de drukke beelden afspatten. En het witte licht, hetzelfde mooie witte licht dat nu van het asfalt opsteeg, waardoor alles er mistig en vaag uitzag, alsof het niet echt was, alsof ik me bevond in een werkelijkheid die me niet toebehoorde.

Er kwam een taxi aanrijden en ik stak mijn hand op. De auto stopte en ik zei dat ik naar Sylvia’s Restaurant op Lenox wilde. De man, een Pakistaan of Indiër, draaide zich een kwartslag om en wees naar de overkant van de straat. ‘Lopen,’ zei hij. ‘Je kunt lopen.’

Hij stond voor de ingang van het restaurant.

‘Waar bleef je in godsnaam?’

‘Er waren geen taxi’s.’

‘Honger?’

‘Ja.’

Hij hield de deur voor me open. Een lange slanke jongen van een jaar of twintig wees ons een tafel achterin.

‘Zo,’ zei hij toen we zaten. ‘Laura.’ Ik hoorde ironie in zijn stem.

Ik knikte.

‘En verder?’

‘Wat?’

‘Achternaam.’

‘Achenbach,’ zei ik.

‘Duits?’

‘Nederlands, dat heb ik toch verteld?’

‘Rustig maar… Je bent nu veilig. Wat wil je eten?’

‘Wat hebben ze hier?’

‘Laat mij maar. Hou je van vis?’

Het was een uur of drie toen we het restaurant verlieten. Onder het eten hadden we over van alles en nog wat gepraat. Zijn werk. New York. De buurt. Zijn twee kinderen die allebei in Washington DC studeerden. Ik vertelde hem over het onderzoek dat ik van plan was te gaan doen en hoe ik op het idee gekomen was. De 78-toerenplaat van Paul Robeson die ik per ongeluk tussen de verhuisspullen van mijn moeder gevonden had, een jaar eerder. Mijn verbazing over die vondst omdat mijn moeder nooit iets bewaarde, zelfs geen familiefoto’s. De plaat was van haar ouders geweest, mijn grootouders, die ik nauwelijks had gekend.

Zo was het begonnen, vertelde ik Charles. Mijn fascinatie voor de zwarte zanger en acteur die ook burgerrechtenactivist was en optrad voor stakende mijnwerkers in Wales en in de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog en daarvoor gestraft werd door gouverneur McCarthy, die hem zijn paspoort had afgenomen en ervoor gezorgd had dat hij niet meer aan het werk kwam. Misschien kon ik een lang verhaal of een boek over Robeson schrijven?

‘Maar wat heb je toe te voegen? Er is al zoveel over hem geschreven,’ zei hij.

‘Niet in mijn land.’

‘Misschien zijn ze daar helemaal niet in iemand als Robeson geïnteresseerd.’

‘Kan me niet schelen,’ zei ik stoer.

‘Waarom schrijf je niet over een onderwerp dat minder ver van je af staat?’

‘Robeson staat niet ver van me af.’

‘Hij is zwart.’

‘En?’

Charles lachte en schudde zijn hoofd. ‘Je hebt je onschuld nog niet verloren, zie ik.’

‘Wat bedoel je daarmee?’

‘Niets, kom op, we gaan een eindje wandelen.’

Geen seconde twijfelde ik of ik met hem mee zou gaan. Hij wilde me zijn nieuwe kantoor downtown laten zien.

Waarschijnlijk had mijn meegaandheid te maken met de ramp, waaraan ik eerlijk gezegd nauwelijks dacht. Ik herinner me vooral de lichtheid die er over me kwam naarmate ik langer in het gezelschap van Charles Perry verkeerde. Het was alsof onze gesprekken een heel ander doel dienden dan elkaar te leren kennen. Op een of andere manier waren de woorden en zinnen een afleidingsmanoeuvre, althans voor mij, alsof ze me uitstel gaven van iets, ruimte, zoals je in een trein kan zitten van de ene naar de andere bestemming, de reistijd is extra tijd waarin je je volledig vrij waant, of onkwetsbaar. Ik kende Charles Perry pas een paar uur maar zijn aanwezigheid voelde vertrouwder en persoonlijker en intenser dan de aanwezigheid van wie dan ook.

We slenterden Lenox Avenue af. De zon brandde op mijn gezicht en ik moest mijn ogen dichtknijpen tegen het helle licht. In de verte hingen zwarte rookpluimen boven het eiland. Daardoorheen kleurde de lucht oranje en lila. Bij 110th Street namen we de bus. We spraken niet. De bus was afgeladen. Als een slang kronkelde hij zich door de overvolle straten van Manhattan. Op Times Square persten nog meer mensen zich naar binnen. Ik rook een verschaalde mengeling van zweet en stof en oud vet. Een paar kinderen aten stukjes kip uit een papieren zak van Kentucky Fried Chicken. Een oudere dame in een veel te dikke jas knikte me bemoedigend toe. ‘Gaat het wel?’ vroeg ze.

‘Ja hoor.’

Charles tikte me op mijn arm. ‘Ze wil alleen maar aardig doen. Ze ziet dat je niet van hier bent,’ fluisterde hij.

Op 34th Street stapten we uit en wurmden ons door de mensenmassa die zich traag en als één man over het trottoir voortbewoog. Tegen een winkelpui stonden een paar mensen Bob Dylanliedjes te zingen. Op de grond lagen bloemen en brandende waxinelichtjes en foto’s van vermisten.

‘Zijn we er bijna?’ vroeg ik.

‘Om de hoek.’

Zijn kantoor was een wit geschilderde kamer van hooguit vijftien vierkante meter. De keuken leek een omgebouwde kast, zo klein was-ie. Het enige raam keek uit op een blinde grijze muur. Een grote tafel was ingericht als bureau, met twee computers, een telefoon en een faxapparaat. Op de grond bij het raam stonden een laag bed en een leunstoel. Daarnaast een stereo-installatie en stapels cd’s.

‘Ken je dit?’

Charles Perry schoof een cd in het apparaat en wachtte. ‘Luister. De piano.’

De hoge tonen klonken als waterdruppels. Het was alsof de pianist bij iedere noot twijfelde of hij verder zou spelen. Zijn losse aarzelende spel gaf de klanken iets vluchtigs, alsof ze net zo goed niet gehoord konden worden.

‘Let op,’ zei Charles.

Daar was de zware slepende bariton van Robeson. Oh rock me Julie/ rock me/ o hohohohoho/ rock me slow and easy/ o hohohohoho/ oh rock me like a baby. Alsof hij de woorden in één lange geduldige adem zong. Er volgden nog een paar dunne pianotonen en toen was het weg. Een lauwe windvlaag die het witte katoenen gordijn heel even deed opbollen.

‘Alleen Otis kon dit ook. Die diepte geven aan bijna niks. Dat aanraken. Oh rock me. Op een heel andere manier dan Robeson natuurlijk, maar je begrijpt wel wat ik bedoel. Wat voor vrouw is je moeder?’

‘Mijn moeder?’

‘Ja.’

‘De plaat was van haar ouders. Ik weet niet of zij naar Robeson luisterde.’

Charles lachte. In het helle licht van het peertje aan het plafond zag hij er vermoeid uit. Voor het eerst zag ik de vouwen in zijn huid door zijn baard heen schemeren. Zijn ogen stonden dof. Hij ging in de leunstoel zitten en begon een sigaret te rollen.

‘Wie is dat?’ vroeg ik, wijzend naar een donkere foto op zijn bureau waarin ik met moeite de contouren van een gezicht herkende.

‘’Trane. Coltrane, de saxofonist.’

‘Rare foto. Je ziet bijna niks.’

‘Dat is niet waar. Kijk ’s beter. Ik denk dat de fotograaf probeerde de muziek vast te leggen, niet de muzikant. Onbegonnen werk natuurlijk, maar dit is wel de echte ’Trane voor mij. Onbereikbaar in zekere zin. Als je hem en Miles samen hoort spelen weet je meteen wie de echte god is. Ik bedoel maar, dat gemak waarmee ’Trane de partij overneemt, bij hem hoor je zijn adem in iedere toon, je voelt het, zijn warmte, pijn, alles. Miles moet jaloers op ’Trane zijn geweest, dat kan niet anders. Als je heel goed luistert hoor je het ook wel; die spanning, competitie, en tegelijkertijd is hun muziek een zwanenzang. Het is verdomme zo persoonlijk. Mijn dochter heeft die foto voor me gekocht.’

‘Hoe heet ze?’

‘Nikki.’

Ik keek uit het raam. Hoog boven de flats aan de overkant zag ik een smalle streep paarsroze gekleurde lucht. Ik had geen idee hoe laat het was. Charles had pizza en bier laten komen. Ik lag op de grond, met mijn hoofd leunde ik op het eenpersoonsmatras. Het bier en de wierook die Charles had aangestoken om de stank van afval en rook van buiten te verdrijven, had me loom en dizzy gemaakt. Charles wreef in zijn ogen. ‘Je weet dat Robesons vader een slaaf was? Het is ongelooflijk…’ Hij maakte zijn zin niet af. ‘Wat denk je eigenlijk te vinden?’ Het klonk bijna als een verwijt.

‘Wat bedoel je?’

‘Je onderzoek.’

‘Ik ben nog niet eens begonnen.’

‘Dat is niet waar. Je bent hier. Het is al begonnen. Het begon al voordat je op reis ging, of niet soms?’

Ik knikte alleen maar. Ik had moeite mijn aandacht bij het gesprek te houden. Alsof er een donker waas over mijn gedachten lag en ik ieder moment in slaap kon vallen. Voor het eerst sinds mijn aankomst in New York was ik helemaal ontspannen.

‘Ik ben moe,’ zei ik.

‘Wil je dat ik je naar het hotel breng?’

‘Nee.’

‘Wat dan?’

‘Kunnen we niet gewoon nog even hier blijven?’

‘Okay.’ Hij strekte zijn benen, stak de sigaret op en inhaleerde diep. ‘Je wilt niet praten?’ Bij ieder woord spuugde hij een wolkje rook uit.

‘Hmm.’ Ik kon mijn ogen nauwelijks openhouden. Charles zette een andere cd op. Een jazzy pianostuk dat ik niet kende. Langzaam rookte hij zijn sigaret op. Ik bedacht dat ik Charles Perry een of andere verklaring schuldig was, alleen kon ik niet bedenken welke. De muziek vulde de witte ruimte. Ik draaide me op mijn zij en duwde mijn hoofd in het katoenen dekbed. De geur van schoon gewassen lakens en muskus. Het geronk van straaljagers die laag boven de gebouwen vlogen. De muziek. De doorschijnende ronde tonen. Het helle licht dat ze liet glinsteren als kristallen.

‘Wil je slapen?’ zei Charles.

‘Nog niet. Jij?’

‘Nee.’

Weer drong het dreunende geronk van de straaljagers de kamer binnen.

‘Ze vliegen iedere vijftien minuten,’ zei Charles.

‘Ik was het bijna vergeten.’

‘Wat ga je doen?’

‘Wanneer?’

‘Straks. Morgen. Overmorgen. Je moet erover denken.’

‘Dat kan ik niet.’

‘Ga naar Detroit.’

‘Detroit?’

‘Ik heb er familie wonen. Ze kunnen op je letten. Ben je tenminste weg uit New York.’

‘Ik zou morgen naar het Schomberg kunnen gaan, gewoon beginnen.’

‘Bullshit. Denk je dat hier iemand is die nu over Paul Robeson wil praten? In Detroit kun je misschien wel meer doen. Daar is het grootste museum voor Afrikaans-Amerikaanse geschiedenis. Die foto van ’Trane komt er trouwens vandaan. Nikki heeft hem er gekocht toen ze bij d’r tante logeerde. In Detroit kun je dingen kopen die je hier van je levensdagen niet zult vinden. Het is een vreemde stad, Laura, daar is het echte Amerika.’

‘Ik weet het niet.’

‘En trouwens, misschien ga je wel iets heel anders doen als je in het Midwesten bent.’

‘Zoals?’

‘Gebruik je verbeelding. Robeson wacht wel. Hij is al zo lang dood. Je zou een poosje bij mijn neef en zijn vrouw kunnen blijven. Khalid en Tania. Ze zijn van jouw leeftijd. Tania heeft een dochtertje, Monique. Khalid is een goede jongen. Mijn zuster, zijn moeder, kan het nog altijd niet verkroppen dat hij moslim is geworden, maar ik begrijp hem wel. Hij is onderwijzer, een idealist. Je zult wel zien.’

‘Misschien.’

We zwegen. De muziek was afgelopen. De lage fluisterende klank van Charles’ stem echode na in mijn hoofd. Ik wist dat ik precies zou doen wat hij voorstelde. Alsof ik geen keus had. Alsof de uitweg die hij me bood de enige optie was die ik had. Hoe meer namen van familieleden hij noemde, hoe vanzelfsprekender het werd dat ik ze ooit zou ontmoeten. Alsof mijn lot besloten lag in het timbre van zijn woorden, niet in de betekenis ervan maar in het simpele feit dat hij ze uitsprak voor mij, ritmisch zangerig traag, ieder woord zijn eigen kleur groen en blauw, precies zoals de muziek waarover hij praatte. De verhalen die verborgen lagen achter die doordeweekse vanzelfsprekende zinnen. Ga naar Detroit. Maar ik wilde het moment waarop ik zei ‘ja okay ik ga naar Detroit’ nog even uitstellen. Er kon nog van alles gebeuren. Iedere seconde dat ik langer in deze witte kale kamer bleef was meegenomen, belangrijk. Ik rook de branderige geur van plastic en roet die door de kieren in het raam naar binnen sijpelde. Proefde de zoete smaak van muskus en wierook en kokos op mijn lippen. Ik had me nooit zo gevoeld, zo compleet los van alles, alsof de ik die ik tot dan toe had aangezien voor de kern van mijn wezen, steeds verder oploste in het niets, lucht, het deed bijna zeer, het schrijnde, mijn lichaam was te klein voor zoveel vrijheid.

‘Vertel me over je dochter,’ zei ik.

‘Misschien beter van niet.’

‘Waarom?’

‘Ze heeft zolang niet tegen me gepraat. Nu gaat het beter maar er blijft altijd iets tussen ons in hangen.’

‘Ze was boos?’

‘Ze had het recht boos te zijn.’

‘Waarom?’

‘Ik sloeg Aaron. Ze betrapte ons. Het was niet de eerste keer.’

‘Wie is Aaron?’

‘Mijn zoon; haar halfbroer. Ik heb drie kinderen. Shit. Waarom vertel ik dit?’

‘Je kent me niet.’

‘Nee?’ Hij keek me serieus en aarzelend aan. Er zat iets smekends in zijn blik. ‘Ik begon juist te denken van wel. Mijn vrouw heeft gezorgd dat Aaron bij ons kwam wonen. Zij is grootmoedig, onzelfzuchtig. Ze zegt dat ze me vergeven heeft. Ik kan niet tegen haar op. Vijf jaar geleden spoorde Aarons maatschappelijk werker me op. Kun je het je voorstellen? Een geest uit de fles. Dat joch was net een wild dier. Zijn darmen verdroegen geen normaal voedsel. Hij was gewend te bedelen. Hij had zijn moeder dingen zien doen in ruil voor crack… Hij wist meer van seks dan jij en ik bij elkaar. Dertien was hij. Mijn god.’

‘En zijn moeder?’

‘Peaches? Wooh. Peaches. Peaches zong. Achtergrondkoortjes, studiowerk. Ze was… Ze is mijn geheim.’

‘Omdat je een verhouding met ’r had? Maar dat weet iedereen nu toch?’

‘Niet wat het voor mij betekende. Ik zou me moeten schamen.’

‘Maar dat doe je niet.’

‘Nee.’

‘En Aaron?’

‘Hij is mijn schaduw. Hij is er altijd; iedere minuut van de dag. Nu. Het is anders dan met de andere twee. Begrijp je? Soms heb ik mezelf niet in de hand.’

Hij stond op. Drukte zijn handen in zijn dijen, alsof hij ze droog wilde wrijven. ‘Wat nu?’

‘Niets. Is dat goed?’

‘Natuurlijk.’

[…]

‘En jij, heb jij iemand thuis?’

Ik knikte. ‘Geen kinderen.’

‘Een man?’

‘Ja.’

‘Liefde?’

Ik lachte. ‘Liefde,’ zei ik hem na.

You hear the lambs a-cryin’

hear the lambs a-cryin’

hear the lambs a- cryin’

Donderdagnacht. De bus van 23.45 uur van Port Authority, New York naar Detroit, Michigan.

Alle plaatsen zijn bezet. Naast me zit een gedrongen blonde vrouw van een jaar of twintig. Ze komt uit Roemenië. Ze is onderweg naar Seattle, waar ze au pair zal zijn voor drie kinderen in een advocatengezin. Onafgebroken houdt ze een groot wit kussen tegen haar buik geklemd. Ze rommelt af en toe in een plastic tas die tussen haar voeten staat. Voor drie dagen heeft ze levensmiddelen ingeslagen, vertelt ze. Broodjes, fruit, chocolade, drinken, worst. Zo hoeft ze geen geld uit te geven in restaurants. In haperend Engels ratelt ze aan één stuk door over van alles en nog wat. Ik luister half. Af en toe dringt een flard van een zin mijn bewustzijn binnen… slapen op het busstation… zo bang… angst… in mijn dorp… vrouwen… als ze vijfentwintig zijn zien ze eruit als veertig… vijftig… afgeleefd… kinderen… ken je Seattle… ik ook niet ik ken niks hier alles is nieuw en groot en vreemd en denk je dat ik goed aan zal komen… denk je dat ik goed aan zal komen… overstappen in Cleveland… Cleveland… Cleveland…

De geur van brandend staal en rook en stof die via de airconditioning de bus binnendringt. In het aardedonker doen de ontelbare lichtjes van de fabrieken aan een kermis denken.

Toledo.

Lake Erie. De plotselinge weidsheid van het landschap, het eindeloze grijze water dat er koud uitziet, in de vroege ochtend slaat de damp ervan af. Mist boven het water.

Ik herinner me een barre tocht door het stadspark op nieuwjaarsdag, heel lang geleden. Mijn broer en ik droegen lange jagersjassen en als in een optocht sjokten we achter onze ouders aan. Mij kon die jas niks schelen, maar mijn broer had van tevoren stevig ruzie gemaakt omdat hij die lelijke groene prikjas haatte. Het schemerde in het park en er lag een dik pak sneeuw. De sneeuw knarste onder onze voeten. Het was het enige geluid dat je hoorde. Niemand zei wat. De sfeer was bedrukt. De sneeuw smoorde alle stadsgeluiden. Alsof we op watten liepen. Ik weet dat we op weg waren naar de ouders van mijn moeder; onze andere grootouders hadden we daarvoor al gelukkig nieuwjaar gewenst. Maar ik weet niet of we er ooit zijn aangekomen. Mijn broer liep demonstratief achteraan, de slee achter zich aan trekkend. Op een gegeven moment hoorden we een gil. Toen we ons omdraaiden, lag mijn broer in de sneeuw te janken en te kreunen met zijn handen voor zijn ogen. ‘Ik zie niks meer,’ brulde hij. ‘Ik zie niks meer.’ In het schemerdonker was hij met zijn rechteroog tegen een tak aangelopen. Op zijn wang kringelde een dun stroompje bloed. Nog altijd heeft hij een litteken bij zijn wenkbrauw.

OCHTEND