Yvonne Kroonenberg

De familieblues

•••

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

Eerste druk augustus 2011

Tweede druk augustus 2011

Derde druk augustus 2011

Vierde druk september 2011

Vijfde druk september 2011

•••

© 2011 Yvonne Kroonenberg

Auteursfoto Tessa Posthuma de Boer

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie uit het archief van de familie Kroonenberg

Typografie binnenwerk Zeno

Drukker HooibergHaasbeek, Meppel

ISBN 9789025437336

NUR 301

www.uitgeverijcontact.nl

Voor Kees en Lydia

•••

Post familiam omne animal triste est

De familieblues

•••

Tot mijn vijftiende heb ik mijn ouders ‘papa’ en ‘mama’ genoemd. Daarna niet meer. Mijn vader sprak ik aan met ‘meester’. Zo noemde hij zichzelf als hij lesgaf: ‘Meester vindt het welletjes.’

Hij was leraar Engels aan een middelbare school en ik heb zes jaar bij hem in de klas gezeten. Om geen ‘papa’ te hoeven zeggen, zei ik ‘meester’. Thuis ook. Toen ik volwassen was, noemde ik hem ‘Alexander’. Zo heette hij voluit. Zijn familieleden en mijn moeder spraken hem aan met ‘Lex’. Lange tijd was ik de enige die zijn volle naam gebruikte. Hij vond het waarschijnlijk leuk, want aan nieuwe kennissen stelde hij zich ook zo voor: ‘Ik heet Alexander.’

Tegen mijn moeder zei ik ‘moe’. ‘Dag moe!’ riep ik aan de telefoon. ‘Dag kind!’ antwoordde zij. Het was een grapje tussen ons, maar het leek ook een beetje of we in een toneelstuk zaten waarvan we eerst moesten vaststellen hoe de rolverdeling was.

Ik hield wel van haar, maar niet heel veel. We hadden in mijn jeugd maar weinig gemeen. Zij vond de vriendinnen die ik uitkoos niet leuk en de jongens op wie ik verliefd werd ook niet. Onze liefhebberijen verschilden, net als onze kijk op mensen. Pas de laatste jaren lijk ik op haar, vooral uiterlijk. In de lift van het appartementencomplex waar ik woon, hangt een spiegel tegen de achterwand. Als ik binnenstap en mezelf zie, schrik ik soms: daar heb je Chelly. Zo heette ze en zo wilde ze het liefst worden genoemd, ook door haar kleinkinderen. Die mochten beslist geen ‘oma’ zeggen – gadver, néé!

Het was geen poging om jonger te lijken dan ze was. Ze verfde haar haren niet en ze was niet ijdel. Ze had alleen een hekel aan het woord ‘oma’. Haar schoonmoeder liet zich met ‘oma’ aanspreken en mijn moeder haatte die vrouw met passie. Ze was dan ook vastbesloten niemands oma te worden. Wat betreft mijn zussen en mij is dat gelukt. Wij hebben geen kinderen, maar mijn broer heeft zich voortgeplant. Mannen krijgen meer tijd. Hij heeft fantastische kinderen en mijn moeder vond hen ook wel leuk, maar ze heeft me eens toegefluisterd dat ze meer aardigheid in mijn hond had. Terwijl ze die mening uitserveerde, keek ze mij triomfantelijk aan. Ik vond het geen innemend standpunt, maar ik glimlachte. Ik was al blij dat ze iets aan mij lollig vond.

In het algemeen lijk ik op mijn vader, maar van een hechte band tussen ons was aanvankelijk geen sprake. Zolang wij kleine kinderen waren, vermeed hij direct contact zo veel mogelijk. Toen wij tieners waren, discussieerde hij soms met ons. Die gesprekken leken niet erg op een uitwisseling van gedachten. Zodra hij de kans kreeg, nam hij het woord en begon aan een lesuur. Wij zorgden ervoor dat wij nooit een zin op een vraagteken lieten eindigen, want als je dat deed, was je je avond kwijt. Toch hield ik van hem en had ik bewondering voor zijn scherpzinnigheid. Hij is op zijn tweeënzestigste gestorven en ik mis hem al dertig jaar.

Ik ken mensen die hun ouders tot op hoge leeftijd ‘papa’ en ‘mama’ zijn blijven noemen, ook wanneer ze hen niet direct aanspraken maar het over hen hadden: ‘Papa nam ons op zondag altijd mee naar het museum.’

Ik voel me daar ongemakkelijk bij. Het is net of ze mij tot hun familie rekenen, of ze eigenlijk vinden dat hun papa en mama ook de mijne zijn. Zo spreken ze ook over het huis waar ze zijn opgegroeid. Ze noemen het ‘thuis’. Niet hun eigen woning, maar die van hun ouders heet thuis.

Als ze bij hen op bezoek gaan, gaan ze ‘naar huis’.

Dat heb ik ook nooit willen zeggen. Zodra ik op kamers ging, noemde ik het adres waar ik woonde thuis. Het ouderlijk huis duidde ik aan met ‘Scheveningen’. Daar stond het, op een fraaie oude dijk, die naar de boulevard leidde. Mijn broer woont er nog en ik zeg nog steeds ‘Scheveningen’.

Zolang mijn ouders leefden ging ik geregeld bij hen op bezoek, maar ik wilde niet blijven slapen. Dat deed me te veel aan mijn kindertijd denken. Ik vond het inmiddels leuk om mijn vader te spreken. Hij was lid geworden van een toneelgezelschap en ging twee keer per week zwemmen met een paar vrienden. Ik moedigde hem aan om veel onder de mensen te komen. Hij was altijd wantrouwig geweest jegens collega’s en kennissen, maar sinds hij met vervroegd pensioen was gegaan, was hij opgebloeid en toegankelijker dan ooit tevoren. Als ik hem in die laatste periode van zijn leven met ‘Alexander’ aansprak, was het uit kameraadschap, niet om een rekening te vereffenen.

Vanaf de dag van zijn verscheiden belde ik mijn moeder iedere dag, omdat ik bang was dat ze zou vereenzamen. Uit zichzelf belde ze nooit iemand. Ze had geen vriendinnen, geen contact met buren of kennissen. Haar familie en de vriendinnen uit haar jeugd waren in de oorlog vergast. Van haar hoefde het al sinds 1943 niet meer.

Mijn oudste zus belde ook dagelijks, dus ging de telefoon in Scheveningen in ieder geval twee keer per dag. Mijn tweede zus belde en kwam bij haar langs als ze daar zelf behoefte toe voelde, en dat was best vaak. Zij heeft zich altijd innig met mijn moeder verbonden gevoeld. Ook mijn broer was dol op haar. Na de dood van mijn vader is hij op de bovenste verdieping van het ouderlijk huis komen wonen om met allerlei dingen te kunnen helpen.

Ik ging uit bezorgdheid op bezoek. En steevast vertrok ik na een paar uur met het loodzware besef dat het nooit genoeg kon zijn. Ik kon haar niet opvrolijken, ik kon haar geen leukere dochter bieden dan ik nu eenmaal was. Maar ook al had ik meer van haar gehouden, dan was het bedrukte gevoel niet minder geweest.

Het is de familieblues. Iedereen gaat gebukt onder die stroperige melancholie. Het is het besef dat je onlosmakelijk verbonden bent met je ouders, je broers en zussen, hoe je ook over hen denkt. Vriendschap kun je verbreken, maar je familie wordt niet minder aan je verwant als je niets meer van je laat horen. Je behoort hun toe.

•••

Om aan familieverhalen te komen, had ik op de kanalen van internet die tot mijn beschikking stonden en in kranten en tijdschriften een oproep gezet mij te bellen of te mailen. Ik kreeg onmiddellijk antwoord. De toon van de berichten was soms bitter, boos of bedroefd, dan weer berustend of wat spottend. Andere briefschrijvers voelden zich nauw betrokken bij of hadden veel te danken aan hun familie. Niemand beweerde dat verwantschap niets te betekenen had. Zelfs een man die mij met een onverschillig lachje vertelde dat hij zijn broers en zussen nooit belde en hen zelden zag, had maar een klein duwtje nodig om los te barsten in een gedetailleerde beschrijving van ieder van hen.

Soms wordt de familieband hechter naarmate mensen ouder worden. Want vrienden kunnen je in de steek laten, familie blijft altijd familie. Maar dat geldt ook als de bloedband giftig is geworden, als er ruzie is en er woorden zijn gesproken die zich niet meer laten uitwissen.

Dat kan gemakkelijk gebeuren. Broers en zussen die jarenlang een zekere afstand tot elkaar hebben gehouden, blij dat hun jeugd voorbij is en ze aan hun eigen leven kunnen beginnen, komen elkaar weer tegen als hun ouders behoeftig worden. Ze moeten samen besluiten nemen en ineens is daar de oude hiërarchie. De oudere broer die, net als vroeger, eigenmachtig beslist zonder te overleggen; de zus die het met een slap excuus laat afweten; de zus die alle taken op zich neemt, om de anderen vervolgens te verwijten dat alles op háár neerkomt.

Het is alsof de verhoudingen uit hun jeugd, als de bewoners van het kasteel van Doornroosje, ontwaken, zich uitrekken en in gang schieten, alsof er niet honderd jaar voorbij zijn gegaan.

•••

Op een feestje vertelde ik aan een vrouw van een jaar of veertig, of iets meer, dat ik familieverhalen zocht. Ik kende haar niet, maar zodra ik het woord ‘familie’ uitsprak leek het of iedere afstand tussen ons wegviel. Ze nam ternauwernood de tijd om adem te halen en vertelde meteen hoe de verhoudingen in het gezin op scherp waren komen te staan toen haar moeder dement werd. De vader was acht jaar eerder doodgegaan, na een kortstondig ziekbed. De ziekte van Alzheimer die hun moeder omklemde, was langzaam ingetreden. Ze heeft nog vrij lang zelfstandig gewoond, terwijl de familie steeds meer toezicht moest houden om te zorgen dat ze geen gevaar voor zichzelf opleverde en niet vervuilde. Ze waren met drie kinderen: een broer die dichtbij woonde, maar het niet zo nodig vond almaar bij zijn moeder langs te gaan, en twee boze zussen, die op tweehonderd kilometer afstand zaten en hem vervloekten, omdat hij hen dwong dat hele eind te reizen.

‘Het komt er uiteindelijk op neer dat ik iedere week van Amsterdam naar Heerlen moet,’ zei de vrouw verontwaardigd, ‘want mijn zus wil niet vaker dan eens in de twee maanden. Zij heeft een moeizame relatie met onze moeder.’

Het leek alsof we niet langer op een feest waren, te midden van de andere genodigden, maar in een eigen wereld, zoals op een zaaltje in een ziekenhuis of in een treincoupé – zo’n plek waar wildvreemden ontboezemingen doen.

Ze vertelde hoe de moeder, in de tijd dat ze nog in de kracht van haar leven was, het liefdesleven van de zus had ondermijnd door af te geven op de vriend met wie zij wilde trouwen. Uiteindelijk was de zus toch getrouwd, en na vier jaar weer gescheiden, want in feite had de moeder gelijk, maar het was een onsympathiek uitgedragen gelijk, waar weerzin uit was voortgekomen. Niet voor niets woonde de zus tweehonderd kilometer verderop.

We stonden tegen een deurpost geleund, met inmiddels lege glazen in onze hand.

‘En wat vind jij van je zus?’ vroeg ik aan de vrouw. Ze schudde met een verdrietig gezicht haar hoofd. ‘Ik was heel goed met haar,’ zei ze. ‘We hadden altijd veel plezier samen. Maar nu is dat weg. Zij heeft onze jeugd heel anders beleefd dan ik en we kunnen het nooit meer uitpraten. Wat zij met mijn moeder heeft meegemaakt is zo anders dan hoe ik haar zag. Er zijn gewoon te veel verschillen. We houden wel van elkaar, denk ik, maar dat is geen warm gevoel.’

‘De familieblues,’ zei ik, en ze knikte.

Ik hief mijn glas en zei dat ik nog wat ging drinken.

•••

De familieblues. Ik heb lang gezocht naar een woord dat kon vertolken hoe het is om machteloos verbonden te zijn met mensen die weinig met je gemeen hebben of aan wie je juist zou willen laten zien hoeveel je om hen geeft, terwijl je gedrag daar niet op wijst. Zo vaak kom je niet langs.

Mijn broer woont nog steeds in het huis in Scheveningen. De kale achtertuin, waar mijn ouders tegels hadden laten leggen omdat ze geen geduld hadden voor bloemen, heeft hij omgetoverd in een levendige speelplaats, met planten, bomen, een schommel en een glijbaan. Als ik op bezoek kom, word ik verwelkomd met heerlijke koffie, geanimeerde gesprekken en de uitnodiging te blijven logeren, zo lang ik maar wil. Zo wist hij mijn sombere jeugdherinneringen uit; het is weldadig. Zijn kinderen laten tekeningen zien en de spelletjes die ze zoal downloaden; mijn schoonzus zou mijn vriendin zijn als ze niet mijn schoonzus was; mijn broer vertelt zijn beste grappen.

Toch ben ik treurig als ik in mijn auto stap en terugrijd naar Amsterdam. Ik zou vaker naar hen toe willen gaan, meer van hun leven willen meemaken, meer met hen willen delen. Maar dat kan niet. De rivier van het leven stroomt snel en laat geen oponthoud toe. Familieliefde is altijd ontoereikend. En het bloed kruipt, ook al is daar geen enkele reden toe.

•••

Moeders

•••

Moeders doen het nooit goed genoeg. Dat zeggen ze zelf. Terwijl vaders zich in hun carrièrejaren niks van hun gezin aantrekken, voelen moeders zich schuldig, al cijferen ze zichzelf zo hard weg dat er niets van hen overblijft dan wat gespreksstof over de kinderen. Als je vraagt hoe het met ze gaat, antwoorden ze dat hun zoon eindexamen doet en dat hun dochter dit jaar voor het eerst niet meegaat kamperen.

‘En jij?’ dring ik dan aan. ‘Hoe is het met jou?’

Maar dat weten ze niet. Er is geen ‘jou’. Er is alleen ‘mama’. Mam, waar zijn mijn gymschoenen? Mam, waarom is er geen cola, mam, ik kom wat later thuis. Er zijn heel wat kinderen die voor hun vijftigste nooit aan hun moeder hebben gevraagd hoe het met haar gaat. Je vraagt niet aan een boodschappentas of het nog druk was in de supermarkt.

Niet alle moeders zijn onzelfzuchtig.

Ik heb twee mensen gesproken, een man en een vrouw, die allebei een moeder hadden die zowel zwak was als onaardig. En als deze moeders al voor iemand zorgden, dan was het voor zichzelf. Ze werden ook nog allebei drieënnegentig. Dat is een lange weg voor een onplezierige familierelatie.

‘Mijn moeder had niet alleen schaduwkanten,’ zei de man. ‘Ik had ook bewondering voor haar. Ze had alleen huishoudschool gedaan, maar ze had zichzelf ontwikkeld. Ze luisterde naar klassieke muziek, las boeken en ze kon enorm geestig zijn. Haar vriendinnen waren dol op haar, maar ik was geen vriendin, ik was haar zoon. Dat vond ze een zware last. Mijn vader is overleden toen ik nog een baby was. Zij stond er alleen voor, tot ze hertrouwde met een man die mij mishandelde. Daar deed mijn moeder niets tegen. Ze riep wel: “Niet doen!”, maar ze sprong er niet tussen, want ze was bang voor mijn stiefvader. Hij heeft ons een keer het huis uit gegooid nadat hij mij bont en blauw had geslagen. Toch wilde ze geen klacht tegen hem indienen, want ze wilde hem niet kwijt. Na een paar dagen mochten we weer thuiskomen. Ik heb haar wel gevraagd waarom ze bij die rotzak is gebleven. Ze zei dat ze bang was voor de eenzaamheid. Ze is nooit voor mij opgekomen.’

•••

Kinderen gaan ervan uit dat een moeder weet wat er van haar wordt verwacht. Dat na de geboorte, met de melkproductie, de zorgzaamheid op gang komt. Maar het gaat ook wel eens mis. Ik denk dat de moeder van deze man geen idee had van de moederrol.

Moederliefde moet je leren. Oudste kinderen blinken er vaak in uit. Ze worden zelf met veel aandacht door hun eerste levensjaren geleid. Dat is alvast een voorbeeld. Als er meer kinderen in het gezin worden geboren, zijn zij het grote kind dat alles al een beetje kan. Zij mogen de leiding nemen.

Die positie schijnt bepalend te zijn voor hun levenshouding. Oudste kinderen nemen vanzelfsprekend verantwoordelijkheden op zich, ze kunnen ook bedillerig worden. Ze kunnen geen lol trappen.

Ik las een boek waarin de plaats in het gezin uitvoerig werd besproken voor jongens en meiden, van hun jeugd tot in hun latere huwelijk. Volgens de auteurs zullen echtgenoten die allebei oudste kinderen waren elkaar wel goed begrijpen, maar vaak ruzie krijgen over wie de baas is in huis. Het lijkt mij geen theorie waar je een levensvisie op moet funderen, maar het is een aardige manier om naar mensen te kijken.

Ik ken nogal wat jongste zussen die altijd jongste zus hadden willen blijven, al zijn ze inmiddels volwassen en hebben ze zelf kinderen.

Ze zijn niet noodzakelijk slechte opvoeders – misschien is het zelfs leuk om zo’n dartel moedertje te hebben. Maar als je wilt schuilen, in moeilijke tijden, biedt ze geen beschutting. Een collega van vijfentwintig jaar geleden was zo. Ik vond het vroeger leuk dat ze zo onbekommerd was over het moederschap.

‘Ze worden ook wel volwassen zonder dat ik de hele dag op het nest zit,’ zei ze, en dan gingen we een biertje drinken in het café. Maar ze zat nooit op het nest. Ze kookte alleen als ze er zin in had, en heel veel poetsen deed ze ook niet. Haar twee kinderen hadden de sleutel, zodat ze na school het huis in konden. Haar man was ook niet erg met het huishouden en de kinderen begaan. Die ging na het werk naar de sportschool of kroop achter de computer.

Ik dacht in die tijd dat het de nieuwe cultuur was dat moderne ouders eerder bevriend waren met hun kinderen dan dat ze gezag uitstraalden en hen tot voorbeeld dienden. Misschien was het toen ook mode om niet al te volwassen te zijn.

Achteraf lijkt het mij voor de kinderen nadelig. Vrienden kunnen ze zelf nog wel uitzoeken, ouders niet. Daarvan krijg je er twee, als je geluk hebt. Als die hun functie niet serieus nemen, ben je jarenlang bezig om geestelijk op orde te komen.

•••

Mijn ouders waren twintig toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Mijn moeder was net begonnen als verpleegkundige in het Apeldoornse Bos, een psychiatrische instelling. Ze vond het er heerlijk. Ze hield van het werk en voor het eerst in haar leven was ze vrij, kon ze uit dansen gaan, met jongens flirten en eindeloos met collega’s kwebbelen over belevenissen en dromen. Tot de Duitsers aankondigden dat ze het ziekenhuis zouden ontruimen en de mensen zouden deporteren. Mijn moeders jeugd kwam tot stilstand. Ze moest vluchten en ging terug naar Amsterdam.

Mijn vader was de tweede zoon van de directeur van het Nederlands Israëlitisch Ziekenhuis in Amsterdam. Toen mijn moeder daar een baan vond, ontmoetten mijn ouders elkaar. Ik denk dat de romance frivool was bedoeld en niet met de gedachte aan een huwelijk. Maar ze doken samen onder en toen de oorlog voorbij was, zijn ze toch getrouwd. Op het oog waren ze brave mensen. Ze hielden zich aan de wet en ze hebben vier kinderen grootgebracht. Maar in hun gevoelsleven zijn ze hun leven lang adolescent gebleven. Ze hadden plezier in hun eigen tegendraadse meningen en het kon ze niks schelen als ze anderen daarmee bezeerden. Die waren gesetteld en zij lekker niet, of zo min mogelijk.

Ik herken volwassenen die kind zijn gebleven onmiddellijk.

De kinderen van mijn collega zijn inmiddels in de twintig en zijzelf is gescheiden. De zoon heeft een vriendinnetje en doet niet veel anders dan blowen en naar muziek luisteren. ‘Als mijn vader en moeder mij niet groot willen brengen, blijf ik een baby,’ lijkt hij uit te dragen.

De dochter studeert in Amsterdam. Daar heeft ze alles voor zichzelf moeten organiseren. Ze woont op een akelige flat met twee meisjes die geen vriendinnen van haar zijn en ook niet van elkaar. Ze zijn huisgenoten omdat de huur zo hoog is en vrijwel niemand daar wilde wonen. Zij krijgt alleen de kinderbijslag van haar moeder, want die heeft het sinds de scheiding moeilijk met haar financiën. Zoek maar een baantje, heeft ze tegen haar dochter gezegd, maar die kan geen vaste baan nemen, want ze moet ook stage lopen voor haar studie.

Ik ben bij haar thuis geweest op haar verjaardag. Er hing één vreugdeloze slinger, die ze zelf had opgehangen. Haar moeder was al eerder langsgekomen, maar moest nog wat anders doen in de stad.

Het kan misschien geen kwaad dat een kind leert om voor zichzelf te zorgen, maar ik vond het zielig.

•••

Ik ken twintigjarigen die een heel ander leven leiden: mijn beste vriendin heeft maandenlang lopen verven, behangen, poetsen en schuren toen haar dochter een woning had gevonden. Er had een floddergezin in gehuisd, dus was er veel werk. Een nichtje van mij, dat enig kind is, heeft na haar eindexamen reizen mogen maken. Voor haar thuiskomst hadden haar ouders een woning voor haar gekocht. Daar hadden ze voor gespaard.

Dat nichtje is trouwens een aardig meisje, en dat verbaast me eigenlijk. Ze had ook kunnen uitgroeien tot een verwende prinses.

Prinsessen kunnen enig kind zijn, het enige meisje te midden van broers of uit een gezin met uitsluitend prinsessen komen. Ze hebben een goed leven. Ze worden geadoreerd, eerst door hun vader en later door hun geliefde of echtgenoot. Van hun kinderen willen ze ook graag liefde en bewondering, en die krijgen ze. Maar de andere taken die het moederschap meebrengt, vinden ze niet leuk. Baby’s zien er schattig uit, maar ze kwijlen en bevuilen hun luiers; kleuters jengelen en tieners zijn mooier dan hun moeder. Ik vergeet nooit hoe de moeder van mijn vriendinnetje, toen wij een jaar of dertien waren, over haar eigen welgevormde heupen streek terwijl ze haar dochter waarschuwde voor chocola: ‘Daar krijg je puistjes van, schat!’ De schat kreeg inderdaad puistjes en het duurde lang voor ze mooi opdroogde. Haar moeder heeft haar hele leven met haar geconcurreerd. Ze leende de kleren van haar dochter toen die op haar zeventiende dezelfde maat kreeg en hing ze na gebruik ongewassen terug in de kast.

‘Ze droeg altijd een heel sterk parfum,’ heeft de dochter mij later eens verteld. ‘Al mijn kleren roken naar haar.’

Toen de dochter na vijftien huwelijksjaren met een bemiddelde zakenman van haar echtgenoot scheidde, om zich in de armen van een muzikant te storten, bleef haar moeder de schoonzoon trouw, omdat die een beter uitzicht bood op een verzorgde oude dag.

Een prinses kan niet zonder lakei. Dat is meestal haar man.

Ik kwam vroeger vaak bij onze achterburen. De moeder van het gezin kwam uit Frankrijk. Ze sprak met een charmant accent en zag er altijd verzorgd uit. Haar man aanbad haar, maar haar twee kinderen, met wie ik min of meer bevriend was, waren altijd chagrijnig.

‘Jullie hebben zulke lieve ouders!’ riep ik verwijtend, want ik vond ze gastvrij en geestig. Ik mocht altijd mee als ze een uitstapje gingen maken. Als ik ’s ochtends langskwam om samen met de buurkinderen naar school te fietsen, kreeg ik ook een gebakken ei.

‘Wiel jij ook een oeuf?’ vroeg de moeder dan en stuurde pa naar de keuken.

‘Ze houden zoveel van elkaar dat er voor ons geen liefde overblijft,’ legde mijn buurmeisje uit, ‘mijn broer en ik zijn altijd alleen.’

‘Maar jullie ontbijten samen!’ weerlegde ik.

‘Ja,’ zei de buurjongen, ‘dat is het dan voor de rest van de dag. En als mijn moeder Frankrijk mist, gaan ze een week naar Parijs.’

‘Ook als wij proefwerkweek hebben,’ vulde het buurmeisje aan.

Dit gesprek vond vijfenveertig jaar geleden plaats, maar ik ben het nooit vergeten, omdat ik het telkens, in steeds iets andere vorm, opnieuw heb gehoord.

Een vrouw van een jaar of vijftig vertelde over haar familie. Ze komt uit een slagersgezin; haar vader was slager, haar grootvader ook. Toen haar ouders pas getrouwd waren, woonden ze bij zijn vader en moeder in, achter de slagerij. Toen het financieel beter ging, verhuisden ze naar een eigen woning en toen ze werkelijk wat geld gingen verdienen en de drie dochters in hun tienerjaren kwamen, maakten ze reisjes, niet met de meiden, maar met z’n tweeën.

Ze hadden nergens meer tijd voor, alleen nog voor elkaar en hun reisplakboeken. ‘De ongetrouwde zus van mijn vader moest naar het ziekenhuis. Ze vroeg of hij haar wilde brengen. Maar hij weigerde: het komt niet uit, zei hij, want we hebben een reisje geboekt en we moeten nog pakken.’

De moeder van deze vrouw komt uit een gezin met alleen broers. Ze is een onvervalste prinses. Toen de dochter een jaar of achttien was, kreeg ze verkering met een jongen die ziek werd, non-hodgkin, een vorm van kanker die niet te behandelen is. De dochter had veel verdriet, maar ondervond geen troost van haar ouders.

‘Wat ben je toch een zuurpruim!’ verweet haar moeder haar. ‘Je zit altijd maar te janken.’

Toen de jongen was overleden, waren haar ouders uitgenodigd voor de uitvaart. Ze mochten meerijden in een van de volgauto’s, maar ze konden die auto’s zo gauw niet vinden. Toen waren ze maar weer naar huis gegaan.

Ik vroeg aan de vrouw of haar ouders nog leefden. Ze schudde haar hoofd. Ze waren kort na elkaar overleden, en hun nalatenschap bestond voornamelijk uit pijnlijke herinneringen, die de dochters niet met elkaar deelden, want in het gezin werd nu eenmaal niet gesproken, in ieder geval niet over andere zaken dan het weer en de files op de wegen.

•••

Een prinsessenmoeder is afhankelijk van volwassen bediendes die haar bewonderen; een babymoeder maakt het niet uit wie haar vertroetelt. Haar kinderen, haar vrienden en vriendinnen, familieleden en zelfs collega’s – iedereen mag helpen het haar naar de zin te maken. Ze wekt ook meer vertedering dan een prinses.