Daniel Goleman

Emotionele intelligentie

Emoties als sleutel tot succes

Vertaald door Mirjam Westbroek

==

==

Uitgeverij Contact

© 1996, 2000 Daniel Goleman

© 1998, 2000 Nederlandse vertaling Uitgeverij Contact

Oorspronkelijke titels Emotional Intelligence en Working with Emotional Intelligence

Omslagontwerp Rick Vermeulen

==

ISBN 978 90 254 3826 5 / NUR 711

==

www.uitgeverijcontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2000

Voor Tara, bron van emotionele wijsheid

Voorwoord

Ik schreef Emotionele intelligentie in een tijd waarin in de Verenigde Staten het gevoel om zich heen greep dat de samenleving in een ernstige crisis was beland. De misdaadcijfers stegen, evenals het aantal zelfmoorden, drugsverslaafden en andere indicatoren van emotionele malaise – met name onder de Amerikaanse jeugd. Mijn medicijn tegen die maatschappelijke plaag is om meer aandacht te besteden aan de emotionele en sociale vaardigheid van onze kinderen en van onszelf. Mijn boek is een pleidooi om deze kwaliteiten van het menselijk hart te koesteren.

Van mijn vrienden in Nederland hoorde ik dat de Nederlandse maatschappij weinig overeenkomsten vertoont met het beeld van extreme sociale crisis dat we in de Verenigde Staten zien. En toch denk ik dat mijn aanbevelingen ook voor Nederland nuttig zijn. Misschien niet als medicijn, maar dan in elk geval als een preventieve maatregel.

Want van mijn Nederlandse vrienden heb ik ook begrepen dat zij leven te midden van de eerste tekenen van sociale vervreemding en persoonlijke wanhoop die, als ze de vrije teugel krijgen, op een dag zouden kunnen leiden tot ernstiger vormen van maatschappelijk verval.

De sociale trend in Europa neigt in het algemeen naar een steeds grotere autonomie van het individu. De competitiedrang neemt hardere vormen aan, zoals we op de universiteit en op de werkvloer steeds duidelijker merken, en solidariteit verdwijnt. De afzondering groeit, ten koste van sociale integratie. Deze langzame desintegratie van de gemeenschap en de opkomst van de genadeloze manier waarop mensen zichzelf presenteren manifesteren zich in een tijd waarin de economische en sociale druk waaronder we leven juist vraagt om meer samenwerking en zorgzaamheid.

Tegelijk met deze sfeer van beginnende sociale malaise zien we tekenen van een groeiend emotioneel onbehagen, met name bij kinderen. In het algemeen zijn kinderen in Nederland in emotioneel en sociaal opzicht beter af dan in de Verenigde Staten. Ze zijn met name veel minder gewelddadig en agressief. Toch stijgen de cijfers voor een aantal andere problemen, met name boulimie en depressie.

Net als voor de rest van de geïndustrialiseerde wereld geldt voor Nederland dat het aantal depressies al sinds het begin van de eeuw gestaag stijgt. Zo is de kans dat iemand die geboren is in 1944 in de loop van zijn leven met een ernstige depressie te maken krijgt, meer dan drie keer zo groot als voor de generatie van zijn grootouders. Het aantal zelfmoorden in Nederland is in de afgelopen twintig jaar sterk gestegen; zelfmoord is nu de tweede doodsoorzaak voor de leeftijdsgroep van 15 tot 24.

Achter deze verontrustende trends schuilt het feit dat de kindertijd in Nederland net als elders aan het veranderen is. Steeds meer kinderen behoren tot de ‘achterbankgeneratie’ en leiden relatief afgezonderde en eenzame levens omdat hun ouders het gevoel hebben dat het op straat niet veilig genoeg is om met andere kinderen te spelen. Maar de vaardigheden van emotionele intelligentie leren we juist in de omgang met anderen; de speelplaats is een voortreffelijke sociale en emotionele leerschool. Kinderen wie we deze mogelijkheden ontzeggen, zouden wel eens extra hulp nodig kunnen hebben om de basisvaardigheden van het leven onder de knie te krijgen. Dat betekent een extra taak voor de door de hectische realiteit van het moderne leven toch al zwaar belaste ouders.

Alles wijst erop dat we kinderen het emotionele ABC moeten leren, de fundamentele vaardigheden van het hart. Net zoals voor scholen in de Verenigde Staten zou het voor Nederlandse scholen van nut kunnen zijn om lessen ‘emotionele ontwikkeling’ in het onderwijs te introduceren, die kinderen naast traditionele vakken, zoals wiskunde en taal, wezenlijke levensvaardigheden bijbrengen.

In deze tijd zijn dit soort vaardigheden zeker zo belangrijk als onze verstandelijke vermogens. We moeten een balans vinden tussen rationaliteit en compassie. Het alternatief is een verarmd intellect, dat niet betrouwbaar genoeg is om in deze tijd van complexe veranderingen als leidraad te fungeren. Hoofd en hart hebben elkaar nodig.

Vandaag de dag is het de neurowetenschap die ervoor pleit om de emoties serieus te nemen. Het wetenschappelijke nieuws is bemoedigend. Als we op een meer systematische manier aandacht besteden aan emotionele intelligentie – het vergroten van het zelfbewustzijn, het effectiever reguleren van onze gevoelens van ontreddering, het vasthouden aan optimisme en doorzettingsvermogen als het tegenzit, het vergroten van het vermogen tot empathie, zorgzaamheid, samenwerking en sociale aansluiting – dan zou de toekomst er wel eens een stuk zonniger uit kunnen zien.

De uitdaging van Aristoteles

Het is makkelijk genoeg om kwaad te worden.

Maar kwaad zijn op de juiste persoon, in de juiste mate, op de juiste tijd, om de juiste reden en op de juiste manier, dat is niet makkelijk.

Aristoteles, Ethica Nicomachea

==

==

Het was een ondraaglijk hete augustusmiddag in New York City, zo’n zweterige dag die je knorrig maakt van onbehagen. Ik was op weg terug naar mijn hotel en toen ik op Madison Avenue op de bus stapte, werd ik opgeschrikt door de chauffeur, een zwarte man van middelbare leeftijd. Hij glimlachte ontwapenend en zei vriendelijk: ‘Hallo, hoe gaat het?’ Zo groette hij iedereen die opstapte terwijl de bus zich door het drukke verkeer van de binnenstad wrong. Alle passagier waren net zo verbaasd als ik en maar weinigen beantwoordden zijn groet, gevangen in de norse stemming van die dag.

Maar terwijl de bus tussen de opstoppingen door naar de bovenstad kroop, vond langzaam een bijna magische transformatie plaats. Speciaal voor ons hield de chauffeur een doorlopende monoloog, een levendig commentaar op de omgeving die aan ons voorbijtrok: er was een geweldige uitverkoop in die winkel daar, een schitterende tentoonstelling in dat museum, hadden we al gehoord over die nieuwe film die net in première was gegaan in die bioscoop op de hoek? Zijn plezier in de rijke mogelijkheden van de stad werkte aanstekelijk. Tegen de tijd dat de mensen uit de bus stapten, hadden ze de knorrige cocon waarmee ze waren opgestapt van zich afgeschud, en steeds als de chauffeur riep: ‘Tot ziens, en nog een fijne dag!’ gaven ze lachend antwoord.

De herinnering aan die ontmoeting is me bijna twintig jaar bijgebleven. Toen ik in die bus over Madison Avenue reed, was ik net gepromoveerd in de psychologie, maar toen werd in dat vak nauwelijks aandacht besteed aan de vraag hoe de hierboven beschreven transformaties precies plaatsvinden. De psychologie wist weinig tot niets van de werking van emoties. En toch, als ik me de golven van aanstekelijk welbevinden voorstelde die de passagiers uit die bus wellicht door de stad verspreidden, begreep ik dat deze buschauffeur een grootstedelijke vredestichter was, een tovenaar die de opgekropte kribbigheid van zijn passagiers kon transformeren en hun hart een beetje kon verzachten en openen.

In schril contrast hiermee een aantal recente nieuwsberichten uit de krant:

==

Op een buurtschool gaat een negenjarige als een dolle tekeer; hij gooit verf over schoolbanken, computers en printers en vernielt een auto op de parkeerplaats. De reden: een aantal klasgenoten noemde hem ‘baby’ en hij wilde indruk op hen maken.

Een groep tieners hangt rond voor een rapclub in Manhattan. Eén stoot per ongeluk een ander aan en er ontstaat een handgemeen, dat pas eindigt als een van de jongens met een .38 kaliber automatisch pistool op de menigte begint te schieten. Acht jongeren raken gewond. Het bericht vermeldt dat dergelijke schietpartijen overal in het land steeds vaker voorkomen. Aanleiding zijn ogenschijnlijk onbelangrijke beledigingen die opgevat worden als teken van gebrek aan respect.

Volgens een rapport zijn ouders en stiefouders schuldig aan 57 procent van de moorden op kinderen onder de twaalf. In bijna de helft van de gevallen zeggen de ouders dat ze ‘het kind alleen maar tot de orde wilden roepen’. Wat hen tot de fatale aframmeling bewoog waren ‘overtredingen’ van het kind, zoals voor de televisie gaan staan, huilen en een luier bevuilen.

Een Duitse jongere staat terecht wegens moord op vijf Turkse vrouwen en meisjes. Hij stichtte brand in hun huis terwijl ze lagen te slapen. Dit lid van een neonazistische groepering vertelt over zijn onvermogen zijn baan te behouden, over zijn drankzucht en over hoe hij buitenlanders de schuld geeft van zijn ongeluk. Nauwelijks hoorbaar smeekt hij: ‘Ik heb vreselijke spijt van wat we gedaan hebben en ik schaam me verschrikkelijk.’

==

Het dagelijkse nieuws staat bol van zulke berichten over de desintegratie van fatsoen en veiligheid, een woekering van kwaadaardige impulsen die niet meer in toom te houden is. Maar op grotere schaal weerspiegelt het nieuws een sluipend gevoel van onbeheerste emoties in ons eigen leven en in het leven van de mensen om ons heen. Niemand onttrekt zich aan het grillige getij van uitbarsting en spijt; op de een of andere manier beïnvloedt dat het leven van iedereen.

De afgelopen tien jaar was er een gestage stroom van zulke berichten, berichten die getuigen van stijgend emotioneel onvermogen, van wanhoop en roekeloosheid in het gezin, de omgeving en de gemeenschap. Deze jaren getuigen van aanzwellende razernij en vertwijfeling in de stille eenzaamheid van kinderen van wie beide ouders werken en die alleen thuis voor de televisie zitten, in het leed van kinderen die verlaten, verwaarloosd of mishandeld zijn, en in de afschuwelijke intimiteit van geweld binnen het huwelijk. We lezen de groeiende emotionele malaise af uit cijfers die wereldwijd een stijging van het aantal depressies aangeven en uit de tekenen van een aanzwellende golf agressie: tieners die op school met vuurwapens rondlopen, verkeersongelukjes die ontaarden in schietpartijen, verongelijkte oud-werknemers die hun voormalige collega’s afslachten. Geestelijke mishandeling, drive-by shootings en posttraumatische stress zijn termen die in de afgelopen tien jaar zijn doorgedrongen tot het dagelijkse taalgebruik. De algemene aanspreekwijze verschoof van het vrolijke ‘Een prettige dag nog’ tot het uitdagende ‘Wat moet je nou?’

Dit boek probeert het zinloze inzichtelijk te maken. Als psycholoog, en de afgelopen tien jaar als journalist voor The New York Times, heb ik de vooruitgang van ons wetenschappelijk inzicht in het domein van het irrationele gevolgd. In die hoedanigheid zijn mij twee tegengestelde tendensen opgevallen: de ene tekent een groeiend onheil in ons gemeenschappelijk gevoelsleven, de andere biedt een aantal veelbelovende remedies.

==

Waarom nu dit onderzoek

Behalve slecht nieuws zijn er ook goede dingen te melden: sedert halverwege de jaren tachtig is het wetenschappelijk onderzoek naar de emotie in een stroomversnelling gekomen. Het meest dramatisch zijn momentopnamen van de werkende hersenen, mogelijk gemaakt door innovatieve methoden, zoals de nieuwe brain-imaging-technologieën. Voor het eerst in de menselijke geschiedenis hebben die zichtbaar gemaakt wat altijd een groot mysterie was: hoe precies deze ingewikkelde massa cellen te werk gaat als we denken en voelen, fantaseren en dromen. Scherper dan ooit geeft deze stroom neurobiologische gegevens ons inzicht in hoe de gevoelscentra in de hersenen ons tot woede of tranen bewegen en hoe oudere hersendelen, die ons opwekken tot het voeren van oorlog en het bedrijven van de liefde, gestuurd worden, of de uitkomst nu goed of slecht is. Dit ongekende inzicht in de werking van emoties en hun onvolkomenheden richt de aandacht op een aantal nieuwe remedies voor onze collectieve gevoelscrisis.

Ik heb tot de jaren negentig moeten wachten om dit boek te schrijven; pas nu is de wetenschappelijke oogst groot genoeg. Deze inzichten komen vooral daarom zo laat, omdat de plaats van het gevoel in het geestesleven merkwaardig genoeg in het onderzoek altijd veronachtzaamd is. De emoties bleven daardoor een grotendeels onontgonnen gebied van de wetenschappelijke psychologie. Op dat terrein is inmiddels een overdaad aan self-help-boeken verschenen: goedbedoeld advies, in het beste geval gebaseerd op een klinisch oordeel, maar zonder veel of enige wetenschappelijke basis. Nu is de wetenschap eindelijk in staat om met gezag te spreken over de dringende en onthutsende vragen omtrent de meest irrationele kanten van de psyche en om met enige precisie het menselijk hart in kaart te brengen.

Deze analyse gaat in tegen hen die er een eng begrip van intelligentie op na houden en van mening zijn dat het IQ een genetisch gegeven is, een aanleg die niet veranderd kan worden door levenservaring en grotendeels bepalend is voor ons levenslot. Die redenatie gaat voorbij aan de interessantere vraag: ‘Wat kunnen we veranderen om onze kinderen te helpen een beter leven op te bouwen?’ Welke factoren spelen bijvoorbeeld een rol wanneer mensen met een hoog IQ mislukken en degenen met een gemiddeld IQ het opmerkelijk goed doen? Ik zou zeggen dat het verschil vaak ligt in de vaardigheden die we hier emotionele intelligentie noemen. Hieronder vallen zelfbeheersing, geestdrift en doorzettingsvermogen, en het vermogen om jezelf te motiveren. En zoals we zullen zien, kunnen we kinderen deze vaardigheden bijbrengen. Daarmee geven we hun een betere kans om gebruik te maken van de intellectuele mogelijkheden die de genetische loterij hun heeft toegewezen.

Achter deze mogelijkheid doemt een dringende morele verplichting op. In deze tijd lijkt de structuur van onze maatschappij met steeds grotere snelheid uiteen te vallen en vreten egoïsme, geweld en geestelijke armoede het goede van onze gemeenschap aan. Het argument dat het belang van emotionele intelligentie ondersteunt, put zijn kracht uit de schakel tussen gevoel, karakter en morele instincten. Het wordt steeds duidelijker dat ethische grondhoudingen in het leven voortkomen uit onderliggende emotionele vermogens. Zo is de impuls het medium van emotie; de oorsprong van elke impuls is een gevoel dat op punt staat uit te barsten en zichzelf in daden uit te drukken. Wie ten prooi valt aan impulsen (wie geen zelfbeheersing heeft) lijdt aan een morele tekortkoming: het vermogen om impulsen te beheersen vormt de basis van wil en karakter. Evenzeer is altruïsme geworteld in empathie, het vermogen om emoties in anderen te duiden; waar geen gevoel bestaat voor de noden of wanhoop van anderen, is geen warmte. En als er twee morele houdingen zijn waar deze tijd behoefte aan heeft, dan zijn het vooral zelfbeheersing en compassie.

==

Onze tocht

In dit boek dien ik als gids op een tocht door de wetenschappelijke inzichten in de emoties; het doel van de reis is om meer begrip te kweken voor een aantal van de meest onthutsende momenten in ons eigen leven en in de wereld om ons heen. Het doel van de reis is ook om te leren begrijpen wat het betekent om intelligentie en emotie te integreren – en hoe dat moet gebeuren. Dit begrijpen zelf kan tot op zekere hoogte al een bijdrage leveren, want het brengen van kennis binnen het domein van het gevoel heeft een effect dat enigszins vergelijkbaar is met de invloed van een waarnemer op het quantumniveau in de natuurkunde: deze verandert wat wordt waargenomen.

Onze tocht begint in deel 1 met nieuwe ontdekkingen over de emotionele architectuur van de hersenen, die een verklaring bieden voor die zo verbijsterende momenten in ons leven waarop gevoelens het verstand volledig overspoelen. Het begrijpen van de wisselwerking tussen de hersenstructuren die onze ogenblikken van razernij en angst en van passie en vreugde beheersen, maakt veel duidelijk over hoe we de emotionele gewoonten aanleren die onze beste bedoelingen kunnen ondermijnen, en wat we kunnen doen om onze meer destructieve of ontluisterende emotionele impulsen te onderdrukken. Bovenal suggereren de neurologische gegevens een opening tot het vormgeven aan de emotionele gewoonten van onze kinderen.

Deel 2 van dit boek laat zien hoe de neurologische gesteldheid zich in de alledaagse levenshouding manifesteert, ofwel wat de aard van emotionele intelligentie is: bijvoorbeeld het vermogen om gevoelsimpulsen te beteugelen, de diepste gevoelens van anderen te duiden, soepel om te gaan met relaties, of, in de woorden van Aristoteles, de zeldzame vaardigheid om ‘kwaad te zijn op de juiste persoon, in de juiste mate, op de juiste tijd, om de juiste reden en op de juiste manier.’ (Lezers die niet geïnteresseerd zijn in de neurologische details van deel 1, kunnen direct van start gaan met deel 2.)

Dit ruimere model van wat het betekent ‘intelligent’ te zijn, plaatst de emoties in het centrum van de vaardigheid tot leven. Deel 3 onderzoekt een aantal van de belangrijkste gevolgen van deze vaardigheid: hoe deze vermogens onze meest gekoesterde relaties in stand kunnen houden of hoe een gebrek eraan ze kan aantasten; hoe de krachten van de markt, die ons arbeidsleven opnieuw vormgeven, een ongekend hoge premie zetten op emotionele intelligentie voor succes op het werk; en hoe giftige emoties onze fysieke gezondheid evenzeer bedreigen als kettingroken, terwijl een emotioneel evenwicht onze gezondheid en ons welzijn kan helpen beschermen.

Onze genetische erfenis schenkt ons een reeks emotionele vertrekpunten die ons temperament bepalen. Maar de hersencircuits die daarbij betrokken zijn, zijn bijzonder kneedbaar; temperament is geen noodlot. Zoals deel 4 laat zien, vormen de emotionele lessen die we als kind thuis en op school leren onze emotionele circuits en maken ze ons bedreven (of onbeholpen) in de grondbeginselen van emotionele intelligentie. Dit betekent dat kindertijd en adolescentie kritische perioden zijn voor de opbouw van de emotionele gewoonten die ons leven zullen beheersen.

Deel 5 verkent de gevaren die hen wachten die, op weg naar volwassenheid, er niet in slagen het domein van de emoties te leren beheersen – hoe tekorten aan emotionele intelligentie het risico op zaken als depressies, een leven vol geweld, eetstoornissen en drugsmisbruik vergroten. En het laat zien hoe experimentele scholen kinderen emotionele en sociale vaardigheden bijbrengen die ze nodig hebben om op het juiste spoor te blijven.

Misschien wel het meest verontrustende gegeven in dit boek is afkomstig uit een omvangrijk onderzoek onder ouders en leerkrachten. Het laat zien dat er wereldwijd een tendens bestaat die aangeeft dat de kinderen van de huidige generatie emotioneel meer problemen kennen dan die van de voorafgaande: ze zijn eenzamer, gedeprimeerder, bozer en onhandelbaarder, nerveuzer en meer geneigd zich zorgen te maken, impulsiever en agressiever.

Als er een oplossing is, dan ligt die volgens mij in de manier waarop we onze jongeren op het leven voorbereiden. Op dit moment laten we de emotionele opvoeding van onze kinderen over aan het toeval, met een steeds rampzaliger resultaat. Eén oplossing behelst een nieuwe visie op wat scholen kunnen doen in een zeer veelzijdige opvoeding van de leerling, waarbij ze verstand en hart in het klaslokaal samenbrengen. Onze tocht eindigt met bezoeken aan vernieuwende lesprogramma’s die tot doel hebben kinderen te trainen in de grondbeginselen van emotionele intelligentie. Ik kan me voorstellen dat er een dag komt waarop het een vast onderdeel van het onderwijsprogramma zal zijn om kinderen wezenlijke menselijke vaardigheden bij te brengen, zoals zelfbewustzijn, zelfbeheersing, empathie en de kunst om te luisteren, problemen op te lossen en samen te werken.

In de Ethica Nicomachea, Aristoteles’ filosofische onderzoek naar deugd, karakter en een goed leven, daagt de schrijver ons uit om op een intelligente manier met ons gevoelsleven om te gaan. In onze passies schuilt wijsheid, mits we ze goed gebruiken; ze sturen ons denken, onze waarden, ons overleven. Maar ze kunnen gemakkelijk uit de hand lopen en dat doen ze veel te vaak. Zoals Aristoteles begreep, ligt het probleem niet in emotionaliteit, maar in de gepastheid van emotie en de expressie daarvan. De vraag is hoe we intelligentie in onze emoties kunnen brengen – en fatsoen in onze straten en zorgzaamheid in ons gemeenschapsleven.

Deel 1
Het emotionele brein

1
Waartoe dienen emoties?

Alleen met het hart zien we goed;

het wezenlijke is onzichtbaar voor het oog.

Antoine de Saint-Exupéry, De kleine prins

==

==

Gary en Mary Jane Chauncey hadden zich volledig gewijd aan hun elfjarige dochter Andrea, die door spastische verlamming aan een rolstoel was gekluisterd. De trein waarin de familie zat, stortte in het moerasgebied van Loui-siana in een rivier; de spoorbrug was verzwakt doordat er een boot tegenaan was gevaren. Hun eerste gedachte gold hun dochter en terwijl het water de zinkende trein in stroomde, deden ze hun uiterste best haar te redden; op de een of andere manier slaagden ze erin Andrea door een raam te duwen in handen van een reddingsploeg. Vervolgens zonk de wagon en kwamen ze om.1

Andrea’s verhaal, waarin ouders als laatste heroïsche daad het overleven van hun kind veilig stellen, geeft een moment weer van bijna mythische moed. Ongetwijfeld hebben zulke incidenten, waarbij ouders zich opofferen voor hun nageslacht, ontelbare malen plaatsgehad in de geschiedenis van de mens, en nog eens ontelbare malen meer in het grotere geheel van de evolutie van onze soort.2 Voor evolutiebiologen staat zo’n ouderlijke zelfopoffering in dienst van ‘reproductief succes’ bij het doorgeven van de eigen genen aan toekomstige generaties. Maar een ouder die in een moment van crisis een wanhopige beslissing neemt, voelt alleen liefde.

Om het doel en de kracht van emoties te begrijpen, getuigt deze voorbeeldige daad van ouderlijke heldhaftigheid van de rol die altruïstische liefde speelt in het menselijk leven – net als elke andere emotie die we voelen.3 Deze daad suggereert dat onze diepste gevoelens, onze passies en verlangens, onze belangrijkste gidsen zijn en dat onze soort een groot deel van zijn bestaan dankt aan hun macht over menselijke aangelegenheden. Die macht is buitengewoon: alleen sterke liefde (de noodzaak om een bemind kind te redden) kan een ouder ertoe brengen de impuls tot eigen overleven te overwinnen. Vanuit verstandelijk oogpunt was hun zelfopoffering aantoonbaar irrationeel; gezien vanuit het hart was het de enige mogelijke keuze.

Wanneer sociobiologen speculeren over de vraag waarom de evolutie emotie zo’n centrale rol in de menselijke psyche heeft toegekend, wijzen ze op de voorrang van het hart boven het hoofd op zulke cruciale momenten. Onze emoties, zeggen ze, dienen als leidraad wanneer we oog in oog staan met problemen en taken die te belangrijk zijn om alleen aan het intellect over te laten: gevaar, een pijnlijk verlies, het blijven nastreven van een doel ondanks teleurstellingen, partnerkeuze, gezinsvorming. Iedere emotie biedt een kenmerkende bereidheid tot actie; iedere emotie wijst ons in een richting die goed heeft gewerkt om de steeds terugkerende moeilijkheden van het menselijk leven het hoofd te bieden.4 Daar deze eeuwige situaties zich gedurende onze evolutionaire geschiedenis steeds maar weer herhaalden, werd de overlevingswaarde van ons emotionele repertoire vastgelegd; het werd in onze zenuwen gegrift als een aangeboren en automatische neiging van het menselijk hart.

Een visie op de menselijke natuur die geen rekening houdt met de kracht van emoties is bedroevend kortzichtig. Alleen al de naam Homo sapiens, de denkende soort, is misleidend in het licht van de nieuwe erkenning van en visie op de plaats van emoties in ons leven. Als het erop aankomt beslissingen te nemen en daden te stellen, telt het voelen minstens even zwaar als het denken, zoals we allemaal bij ervaring weten. We hebben lange tijd te veel nadruk gelegd op de waarde en het belang van het zuiver rationele in het menselijk leven, op wat gemeten wordt met het IQ. Hoe dan ook, intelligentie kan niets uitrichten als de emoties de baas zijn.

==

Als passies de rede overspoelen

Het was een tragische aaneenschakeling van vergissingen. De veertienjarige Matilda Crabtree haalde een grapje uit met haar vader: ze sprong uit een kast en riep ‘boe!’ toen haar ouders om één uur ’s nachts thuiskwamen van bezoek aan vrienden.

Maar Bobby Crabtree en zijn vrouw dachten dat Matilda die nacht bij een vriendinnetje logeerde. Toen Crabtree het huis binnenkwam en geluid hoorde, haalde hij zijn revolver te voorschijn en ging in Matilda’s slaapkamer op onderzoek uit. Toen zijn dochter uit de kast sprong, schoot Crabtree haar in de nek. Matilda Crabtree stierf twaalf uur later.5

Eén emotionele erfenis van de evolutie is de vrees die ons aanspoort om ons gezin tegen gevaar te beschermen; die impuls dreef Bobby Crabtree ertoe zijn revolver te trekken en op zoek te gaan naar de indringer waarvan hij dacht dat die daar rondsloop. Vrees deed Crabtree schieten voordat hij volledig kon vaststellen waarop hij schoot, zelfs voordat hij de stem van zijn dochter kon herkennen. Zulke automatische reacties zijn in ons zenuwstelsel gegrift, menen evolutiebiologen, omdat ze gedurende een lange en cruciale tijd in de prehistorie van de mensheid het verschil betekenden tussen leven en dood. Belangrijker nog was hun betekenis voor de voornaamste taak van de evolutie: het voortbrengen van nageslacht dat juist deze genetische aanleg zou behouden – een droeve ironie, gezien de tragedie in het gezin Crabtree.

Maar hoewel onze emoties wijze raadgevers zijn geweest in de lange tijdspanne van de evolutie, heeft de nieuwe werkelijkheid van de beschaving zich zo snel aangediend dat de langzame pas van de evolutie het niet bij kan houden. In feite kunnen we de eerste wetten en proclamaties van de ethiek (de Code van Hammurabi, de Tien Geboden van de Hebreeërs en de Edicten van keizer Ashoka) opvatten als pogingen om het gevoelsleven in het gareel te houden, te temperen en te temmen. Zoals Freud beschreef in Das Unbehagen in der Kultur heeft de maatschappij van buitenaf regels moeten opleggen om de stroom van emotionele excessen te onderdrukken die vanbinnen al te vrijelijk opwelt.

Ondanks deze sociale restricties overspoelen passies de rede keer op keer. Deze eigenschap van de menselijke natuur komt voort uit de primaire architectuur van het geestesleven. In termen van het biologische ontwerp van de fundamentele neurale circuits voor de emoties: datgene waarmee we geboren zijn, is datgene wat het best gewerkt heeft gedurende de afgelopen 50 000 menselijke generaties, niet de afgelopen 500 generaties – en zeker niet de afgelopen vijf. De langzame, doelbewuste evolutionaire krachten die onze emoties hebben vormgegeven, hebben hun werk gedaan in de loop van een miljoen jaar; de afgelopen 10 000 jaar hebben geen groot stempel gedrukt op onze biologische mal voor het gevoelsleven, ondanks de snelle opkomst van de menselijke beschaving en de explosie van de menselijke bevolking van vijf miljoen tot vijf miljard.

Hoe het ook zij, onze beoordeling van elke persoonlijke confrontatie en onze responsen daarop worden niet alleen gevormd door onze rationele oordelen of onze persoonlijke geschiedenis, maar ook door ons verre voorouderlijke verleden. Dit brengt ons hebbelijkheden die soms tragisch kunnen uitpakken, getuige de droevige gebeurtenissen bij de familie Crabtree. Kort gezegd komen we al te vaak tegenover postmoderne dilemma’s te staan met een emotioneel repertoire dat toegespitst is op de eisen van het Pleistoceen. Die kritieke situatie raakt de kern van mijn onderwerp.

==

Impulsen tot handelen

Op een dag vroeg in de lente reed ik op de snelweg over een bergpas in Colorado, toen een sneeuwbui plotseling de auto vlak voor me aan het zicht onttrok. Ik tuurde voor me uit, maar kon niets onderscheiden; de rondwervelende sneeuw was nu een verblindende witheid. Ik trapte met mijn voet op de rem en kon voelen hoe de rillingen over mijn rug liepen en horen hoe mijn hart bonsde.

De spanning groeide uit tot totale angst: ik stopte langs de kant van de weg en wachtte tot de bui voorbij was. Een halfuur later hield de sneeuw op, het zicht keerde terug en ik ging verder – om na een paar honderd meter stilgehouden te worden op de plek waar ambulancepersoneel bezig was een inzittende van een auto te helpen die achter op een langzamere auto voor hem was gereden; de botsing blokkeerde de snelweg. Als ik verder was gegaan door de verblindende sneeuw, was ik er waarschijnlijk bovenop gereden.

De voorzichtigheid waar vrees me die dag toe dwong, kan mijn leven gered hebben. Als een konijn dat verstijft van angst bij het minste spoor van een voorbijkomende vos, of als een oerzoogdier dat zich verbergt voor een dinosaurus op strooptocht, werd ik overvallen door een innerlijke toestand die me dwong te stoppen, op te letten en op mijn hoede te zijn voor naderend gevaar.

Alle emoties zijn in wezen impulsen tot handelen, kant-en-klare plannen om het leven het hoofd de bieden die de evolutie ons heeft ingeprent. De wortel van het woord ‘emotie’ zelf is movere, het Latijnse werkwoord voor ‘bewegen’, plus het voorvoegsel ‘e-’ om de betekenis ‘ergens vandaan bewegen’ aan te duiden. Dit suggereert dat in elke emotie impliciet een tendens tot handelen aanwezig is. Dat emoties tot handelingen leiden, is onmiddellijk duidelijk als we kijken naar dieren of kinderen. Alleen bij ‘beschaafde’ volwassenen zien we, in tegenstelling tot dieren, dat emoties, basisimpulsen tot handelen, dikwijls gescheiden worden van de verwachte reactie.6

In ons emotionele repertoire speelt elke emotie een unieke rol, zoals hun specifieke biologische kenmerken duidelijk maken. (Zie Appendix A voor details over ‘basis’emoties.) Met nieuwe methoden waarmee we een kijkje kunnen nemen in lichaam en hersenen, ontdekken onderzoekers steeds meer fysiologische details van de manier waarop elke emotie het lichaam voorbereidt op een respons die zeer verschillend kan zijn:7

==

Bij woede stroomt het bloed naar de handen, wat het gemakkelijker maakt een wapen te grijpen of uit te halen naar een tegenstander; de hartslag versnelt en een toevloed van hormonen, zoals adrenaline, genereert een stoot energie die sterk genoeg is om krachtdadig op te treden.

Bij vrees stroomt het bloed naar de grote skeletspieren, zoals die in de benen, wat vluchten vergemakkelijkt en wat het gezicht doet verbleken, daar het bloed daarvandaan wordt afgevoerd (dit veroorzaakt het gevoel dat het bloed je ‘in de aderen stolt’). Tegelijkertijd staat het lichaam stokstijf stil, al is het maar een moment, misschien om tijd te winnen zodat we kunnen nagaan of schuilen niet een betere reactie is. Circuits in de emotionele hersencentra veroorzaken een stroom van hormonen die het lichaam in staat van algeheel alarm stellen, prikkelbaar maken en klaar om tot actie over te gaan. De aandacht richt zich op de naderende dreiging om beter te kunnen beoordelen hoe we moeten reageren.

Onder de belangrijkste biologische veranderingen bij vreugde valt een verhoogde activiteit binnen een hersencentrum dat negatieve gevoelens onderdrukt en zorgt voor een stijging van beschikbare energie, evenals een kalmeren van hersencentra die zorgwekkende gedachten genereren. Er vindt echter geen specifieke fysiologische verschuiving plaats, afgezien van een zekere kalmte, waardoor het lichaam sneller herstelt van de biologische activatie (in vaktermen ook: arousal) door onthutsende emoties. Deze toestand brengt het lichaam algehele rust, maar ook geestdrift en bereidheid elke taak aan te vatten en velerlei doelen na te streven.

Liefde, tedere gevoelens en seksuele bevrediging gaan gepaard met een parasympathische arousal, het fysiologisch tegengestelde van de vecht-vluchtmobilisatie zowel van vrees als van woede. Het parasympathische patroon, ook wel ‘ontspanningsrespons’ genoemd, bestaat uit een reeks reacties overal in het lichaam, die een algehele staat van kalmte en bevrediging oproept en medewerking vergemakkelijkt.

Het optrekken van de wenkbrauwen ten teken van verbazing vergroot ons blikveld en zorgt er ook voor dat er meer licht valt op het netvlies. Dit geeft meer informatie over de onverwachte gebeurtenis. Het maakt het gemakkelijker om uit te vinden wat er precies gaande is en om het meest geschikte plan van handeling op te stellen.

Overal ter wereld ziet een uitdrukking van walging er hetzelfde uit en geeft ze een identieke boodschap: iets heeft een weerzinwekkende smaak of geur, of is figuurlijk weerzinwekkend. De gezichtsuitdrukking bij walging (de bovenlip gekruld naar de zijkant terwijl de neus iets wordt opgetrokken) duidt, zoals Darwin observeerde, op een oerpoging om de neusgaten af te sluiten voor een ongezonde geur of om giftig eten uit te spugen.

Een belangrijke functie van verdriet is ons te helpen aanpassen aan een ingrijpend verlies, zoals de dood van een naaste, of aan een grote teleurstelling. Verdriet veroorzaakt een vermindering van energie en enthousiasme voor de activiteiten van het leven, met name voor verzetjes en pleziertjes. Als verdriet zich verdiept en neigt naar een depressie, remt het het metabolisme van het lichaam af. Dit introspectief terugtrekken schept de mogelijkheid om te rouwen om een verlies of een niet-uitgekomen verwachting, de gevolgen voor het eigen leven op een rijtje te zetten en plannen te maken voor een nieuw begin zodra de energie terugkeert. Dit verlies van energie kan er bovendien voor gezorgd hebben dat bedroefde (en kwetsbare) oermensen dicht bij huis bleven, waar ze veiliger waren.

==

Onze levenservaring en cultuur geven deze biologische neiging tot handelen verder vorm. Overal ter wereld, bijvoorbeeld, veroorzaakt het verlies van een geliefd persoon verdriet en pijn. Maar de manier waarop we treuren, emoties tonen of juist bewaren voor privé-momenten, wordt bepaald door de cultuur; en ook om wie we wel en om wie we niet rouwen wordt door cultuur bepaald.

De werkelijkheid van die langdurige periode in de evolutie waarin deze emotionele reacties vaste vorm kregen, was beslist harder dan die waaraan de meeste mensen sedert het eind van de laatste ijstijd bloot hebben gestaan. Het was een periode waarin maar weinig pasgeborenen de kindertijd haalden en weinig volwassenen ouder werden dan dertig jaar; roofdieren konden elk moment toeslaan en de grilligheden van droogtes en overstromingen betekenden het verschil tussen verhongeren of overleven. Maar met de komst van de landbouw en zelfs de meest rudimentaire menselijke samenlevingen, begonnen de kansen op overleven ingrijpend te veranderen. In de afgelopen tienduizend jaar, toen deze ontwikkelingen overal ter wereld ingang vonden, namen de onbarmhartige moeilijkheden die de menselijke bevolking in bedwang hielden langzamerhand af.

Diezelfde moeilijkheden hadden onze emotionele responsen zo waardevol gemaakt voor ons overleven; maar naarmate zij afnamen, nam ook de aanpassingsgraad af van delen van ons emotioneel repertoire. Terwijl in het verre verleden een snel opkomende woede misschien een cruciale voorsprong bood tot overleven, is het thans maar al te vaak een rampzalige reactie, zeker nu dertienjarigen kunnen beschikken over automatische wapens.8

==

Onze twee geesten

Een vriendin vertelde me over haar pijnlijke scheiding. Haar man was op zijn werk verliefd geworden op een jongere vrouw en had plotseling aangekondigd dat hij vertrok om bij die andere vrouw te gaan wonen. Wat volgde waren maandenlange verbitterde ruzies over het huis, over geld en over de voogdij over de kinderen. Nu, een aantal maanden later, zei ze dat ze blij was met haar onafhankelijkheid, dat ze gelukkig was nu ze alleen was. ‘Ik denk helemaal niet meer aan hem, het kan me echt niet schelen,’ zei ze. Maar terwijl ze dat zei, vulden haar ogen zich met tranen.

Dat moment van tranen zou gemakkelijk onopgemerkt kunnen blijven. Maar het empathisch inzicht dat iemands betraande ogen betekenen dat ze bedroefd is, ook al beweren haar woorden het tegendeel, is net zo goed een vorm van begrijpen als het distilleren van betekenis uit woorden op een gedrukte pagina. Het een is een handeling van de emotionele geest, het ander van de rationele. Feitelijk hebben we twee geesten: een die denkt en een die voelt.

Deze twee fundamenteel verschillende manieren van weten staan met elkaar in wisselwerking en construeren ons geestesleven. De een, de rationele geest, is de wijze van begrijpen die zich kenmerkt doordat we ons die gewaar zijn. Deze is prominenter aanwezig in het bewustzijn, nadenkend, in staat tot overdenken en overwegen. Maar daarnaast bestaat er een ander systeem van weten, dat impulsief en sterk is, zij het soms onlogisch: de emotionele geest. (Zie Appendix B voor een gedetailleerdere beschrijving van de eigenschappen van de emotionele geest.)

De tegenstelling emotioneel/rationeel benadert het populaire onderscheid tussen ‘hart’ en ‘hoofd’; het is een overtuiging van een andere orde als je ‘in je hart’ weet dat iets goed is. Op de een of andere manier biedt dat een diepere zekerheid dan hetzelfde denken met je rationele geest. De verhouding tussen de rationele en emotionele controle over de geest is omgekeerd evenredig: hoe intenser het gevoel, hoe dominanter de emotionele geest – en hoe machtelozer de rationele geest. Deze regeling lijkt afkomstig uit eonen waarin het evolutionair profijtelijk was om emoties en intuïties onze onmiddellijke reacties te laten leiden in situaties waarin ons leven gevaar liep: de tijd nemen om na te denken kon ons het leven kosten.

Deze twee geesten, de emotionele en de rationele, werken meestal nauw en eensgezind samen en verstrengelen hun twee zo verschillende manieren van weten om ons door de wereld te leiden. Gewoonlijk bestaat er een balans tussen de emotionele en de rationele geest, waarbij de emotie de verrichtingen van de rationele geest voedt en informeert, en waarbij de rationele geest de inbreng van de emoties verfijnt en soms verwerpt. Toch zijn de emotionele en de rationele geest semi-onafhankelijke vermogens, die elk, zoals we zullen zien, de werking weergeven van afzonderlijke, maar onderling verbonden circuits in de hersenen.

Vaak, meestal zelfs, bestaat er een verfijnde coördinatie tussen deze twee geesten; gevoelens zijn voor het denken van essentieel belang en gedachten voor gevoelens. Maar als hartstocht opwelt, slaat de balans door: dan krijgt de emotionele geest de overhand en overstemt die de rationele geest. De zestiende-eeuwse humanist Erasmus schreef een satirisch stukje over deze eeuwige spanning tussen rede en emotie:9

==

Maar heeft Jupiter niet juist daarom de mens zoveel meer gevoelens dan verstand gegeven? Je kunt wel zeggen: een half onsje verstand tegen een pond gevoel! [...] Vervolgens zette hij tegenover dat ene verstand twee bloeddorstige tirannen: de toorn [...] en de begeerte [...]. Wat de rede vermag tegenover deze tweevoudige overmacht, dat is duidelijk te zien in het leven van alledag, want als het verstand het enige doet wat het kan doen, namelijk zijn tong uit zijn mond praten om de mensen fatsoen bij te brengen, dan laten die twee het in zijn sop gaar koken en gaan ze nog veel erger tekeer, totdat het verstand er niet meer tegenop kan en de pijp aan Maarten geeft.

==

Hoe de hersenen groeiden

Om beter de krachtige greep te begrijpen die de emoties hebben op het denken (en de reden waarom gevoel en verstand zo vaak op voet van oorlog staan), moeten we nagaan hoe de hersenen zich hebben ontwikkeld. De menselijke hersenen, met hun ongeveer drie pond aan cellen en neurale sappen, zijn ongeveer drie keer zo groot als die van de niet-menselijke primaten, onze naaste verwanten. In de loop van miljoenen jaren van evolutie zijn de hersenen van onderaf gegroeid, waarbij de hoger gelegen centra zich ontwikkelden als uitbreidingen van lagere, oudere gedeeltes. (De groei van de hersenen bij het menselijk embryo volgt ongeveer ditzelfde evolutionaire traject.)

Het meest primitieve gedeelte van de hersenen, dat we delen met alle soorten die over meer beschikken dan een minimaal zenuwstelsel, is de hersenstam, boven aan de ruggegraat. Dit grondbrein reguleert basale levensfuncties als de ademhaling en het metabolisme van de andere organen in het lichaam, en controleert stereotiepe reacties en bewegingen. We kunnen niet zeggen dat dit primitieve brein denkt of leert; eerder bestaat het uit een aantal voorgeprogrammeerde regulatiemechanismen die het lichaam laten werken zoals het moet en reageren op een manier die gericht is op overleven. Dit brein was soeverein in het tijdperk van de reptielen: denk aan een slang die sist ten teken van een dreigende aanval.

Vanuit de primitiefste basis, de hersenstam, groeiden de emotionele centra. Miljoenen jaren van evolutie later ontwikkelde zich vanuit deze emotionele gebieden het denkende brein of de ‘neocortex’, die grote bol kronkelig weefsel bovenop. Het feit dat het denkende brein voortkomt uit het emotionele brein, vertelt veel over de relatie tussen denken en voelen; er bestond een emotioneel brein lang voordat er sprake was van een rationeel brein.

Ons gevoelsleven is van oudsher geworteld in het reukvermogen of, om preciezer te zijn, in de cellen in het reukcentrum, die geuren opnemen en analyseren. Elke levende entiteit, of deze nu voedzaam is of giftig, een seksuele partner, een jager of een prooi, heeft een kenmerkende moleculaire signatuur die meegedragen kan worden op de wind. In primitieve tijden was de reuk het voornaamste zintuig tot overleven.

Vanuit het reukcentrum begonnen de oudste centra voor emotie zich te ontwikkelen. Uiteindelijk werden ze groot genoeg om de top van de hersenstam te omsluiten. In zijn rudimentaire fasen bestond het reukcentrum uit niet veel meer dan dunne lagen neuronen, samengebracht om geur te analyseren. Eén laag cellen nam op wat er geroken werd en sorteerde het in relevante categorieën: eetbaar of giftig, seksueel beschikbaar, vijand of maaltijd. Een tweede laag cellen stuurde reflexboodschappen door het gehele zenuwstelsel om het lichaam te vertellen wat het moest doen: bijten, spugen, naderen, vluchten of achtervolgen.10

Met de komst van de eerste zoogdieren ontstonden er nieuwe, zeer belangrijke lagen in de emotionele hersenen. Deze lagen, die zich bevinden rond de hersenstam, zien er ongeveer uit als een bagel met een hap uit de onderkant waar de hersenstam zich bevindt. Omdat dit gedeelte van de hersenen in een ring rond de hersenstam ligt, kreeg het de naam ‘limbisch’ systeem, van limbus, het Latijnse woord voor ‘ring’. Dit nieuwe neurale territorium voegde emoties toe die behoren tot het vaste hersenrepertoire.11 Als we overmand zijn door begeerte of woede, als we tot over onze oren verliefd zijn of terugdeinzen van angst, dan houdt het limbische systeem ons in zijn greep.

Tijdens zijn ontwikkeling verfijnde het limbische systeem twee machtige werktuigen: het leervermogen en het geheugen. Deze revolutionaire stap vooruit stelde dieren in staat om veel slimmere keuzen te maken om te overleven. Nu konden ze hun responsen nauwkeurig afstemmen om zich aan te passen aan veranderende eisen en waren ze niet langer afhankelijk van onveranderlijke en automatische reacties. Als een bepaald soort eten leidde tot ziekte, dan konden ze dat een volgende keer vermijden. Beslissingen als weten wat te eten en wat niet werden nog steeds hoofdzakelijk bepaald door middel van geur: de connecties tussen het reukcentrum en het limbische systeem namen nu de taak op zich om geuren te differentiëren en goede van slechte te onderscheiden. Een aanwezige geur werd herkend door deze te vergelijken met geuren uit het verleden. Dit werd uitgevoerd door de ‘rhinencefalon’, letterlijk de ‘reukhersenen’, een onderdeel van de limbische circuits, samen met de rudimentaire basis van de neocortex, de denkende hersenen.

Ongeveer 100 miljoen jaar geleden maakten de zoogdierhersenen een enorme groeispurt. Boven op de dunne, tweelagige cortex (de gedeeltes die plannen, begrijpen wat de zintuigen waarnemen en beweging coördineren) ontwikkelden zich verscheidene nieuwe lagen hersencellen die samen de neocortex vormden. In tegenstelling tot de tweelagige cortex van het oude brein, bood de neocortex een uitzonderlijke intellectuele kracht.

Aan onze neocortex, de neocortex van de Homo sapiens, die zoveel groter is dan die van enige andere soort, danken we alles wat specifiek menselijk is. De neocortex is de zetel van het denken; hij bevat de centra die combineren en begrijpen wat de zintuigen waarnemen. Hij voegt aan een gevoel toe wat we erover denken en stelt ons in staat gevoelens te hebben bij ideeën, kunst, symbolen en fantasieën.

In de evolutie maakte de neocortex een oordeelkundig afstemmen mogelijk, wat zonder enige twijfel van groot voordeel was voor het vermogen van een organisme om tegenstand te overwinnen. Zo groeide de kans dat het nageslacht van dit organisme op zijn beurt de genen zou doorgeven waarin hetzelfde neurale schakelsysteem was opgeslagen. Het talent om te overleven danken we aan de gave van de neocortex voor het uitzetten van strategieën, het plannen op lange termijn en ander mentale kunstgrepen. Bovendien is de neocortex de bron van beeldende kunst, beschaving en cultuur.

Deze nieuwe toevoeging aan de hersenen bracht nuance aan in het gevoelsleven. Neem nu de liefde: bepaalde limbische structuren genereren gevoelens van genot en seksueel verlangen, de emoties die seksuele hartstocht voeden. Maar dankzij de neocortex en diens connecties met het limbische systeem is de band mogelijk die er bestaat tussen moeder en kind. Deze band vormt de basis voor het gezin en voor de langlopende verplichting tot het opvoeden van een kind, waardoor de menselijke ontwikkeling mogelijk is. (Soorten die geen neocortex hebben, zoals reptielen, kennen geen moederliefde: wanneer de jongen uit het ei komen, moeten ze zich verstoppen om niet door hun ouders opgegeten te worden.) Bij mensen maakt de beschermende band tussen ouder en kind het mogelijk dat een groot deel van de ontwikkeling zich afspeelt gedurende een lange kindertijd, waarin de hersenen zich blijven ontwikkelen.

Als we ons bewegen over de fylogenetische schaal van reptiel via resusaap naar mens, zien we dat de pure massa van de neocortex groter wordt. Bij die groei voegt zich een geometrische stijging van het aantal verbindingen tussen de hersencircuits. Hoe groter het aantal verbindingen, hoe groter de reeks mogelijke responsen. De neocortex maakt de subtiliteit en de complexiteit van het gevoelsleven mogelijk, zoals het vermogen om gevoelens te hebben over gevoelens. Bij primaten bestaan er meer connecties – en bij de mens veel meer – tussen de neocortex en het limbische systeem dan bij andere soorten. Dit verklaart waarom wij een veel grotere reeks reacties op en meer nuances in onze emoties kunnen tonen. Terwijl een konijn of een resusaapje maar een beperkte reeks karakteristieke reacties kent op vrees, danken wij aan de grotere menselijke neocortex een veel behendiger repertoire, tot aan het bellen van het alarmnummer toe. Hoe complexer het sociale systeem, hoe belangrijker dergelijke flexibiliteit is – en er bestaat geen complexere sociale wereld dan die van de mens.12

Maar deze hogere centra regeren niet ons gehele gevoelsleven: bij cruciale hartsaangelegenheden, en vooral bij emotionele noodgevallen, kunnen we stellen dat ze zich onderwerpen aan het limbische systeem. Aangezien zoveel van de hogere hersencentra voort zijn gekomen uit het limbische gebied of de reikwijdte ervan vergrootten, speelt het emotionele brein een cruciale rol in de neurale architectuur. Net zoals de wortel waaruit de nieuwere hersenen zijn gegroeid, zijn de emotionele gebieden via ontelbare gekoppelde circuits verbonden met alle gedeeltes van de neocortex. Dit geeft de emotionele centra een enorme macht tot het beïnvloeden van het functioneren van de rest van de hersenen, inclusief de centra voor het denken.

2
De anatomie van een emotionele gijzeling

Voor mensen die denken is het leven een komedie,

voor mensen die voelen is het een tragedie.

Horace Walpole

==

==

Het was een hete augustusmiddag in 1963, de dag waarop Martin Luther King zijn ‘I Have a Dream’-rede uitsprak voor een burgerrechtenbetoging in Wash- ington. Op die dag besloot Richard Robles nog één inbraak te plegen. Robles was een doorgewinterde inbreker die net voorwaardelijk vrij was na een veroordeling tot drie jaar voor de meer dan honderd inbraken die hij had gepleegd om zijn heroïneverslaving te bekostigen. Hij was van plan de misdaad af te zweren, zei hij later, maar hij had dringend geld nodig voor zijn vriendin en hun driejarig dochtertje.

Het appartement waar Robles die dag binnendrong, behoorde toe aan twee jonge vrouwen, de eenentwintigjarige Janice Wylie, bureauredactrice bij het tijdschrift Newsweek, en de drieëntwintigjarige onderwijzeres Emily Hoffert. Robles had het appartement in New Yorks chique Upper East Side voor de beroving uitgekozen omdat hij dacht dat er niemand thuis zou zijn. Maar Janice Wylie was er wél. Robles bedreigde haar met een mes en bond haar vast. Toen hij op het punt stond te vertrekken, kwam Emily Hoffert thuis. Om zijn ontsnapping veilig te stellen bond Robles ook haar vast.

Jaren later vertelde Robles dat toen hij Emily Hoffert vastbond, Janice Wylie hem waarschuwde dat zijn misdaad niet ongestraft zou blijven: ze zou zijn gezicht onthouden en de politie helpen hem op te sporen. Robles, die zichzelf had beloofd dat dit zijn laatste inbraak was, raakte in paniek en verloor alle controle. In een vlaag van woede greep hij een spuitwaterfles en sloeg de vrouwen daarmee tot ze bewusteloos waren. Daarna, overspoeld door razernij en angst, sneed en stak hij hen meermalen met een keukenmes. Toen hij na ongeveer vijfentwintig jaar op dat moment terugkeek, jammerde Robles: ‘Ik werd gewoon gek. Mijn hoofd knalde gewoon uit elkaar.’

Tot op de dag van vandaag heeft Robles alle tijd om die paar minuten van onbeteugelde razernij te betreuren. Terwijl ik dit schrijf, zit hij na ongeveer drie decennia nog steeds gevangen voor wat bekend werd als de ‘moord op de carrièremeisjes’.

Zulke emotionele uitbarstingen zijn gijzelingen van het zenuwstelsel. Er zijn tekenen die erop wijzen dat op die momenten een centrum in de limbische hersenen de noodtoestand uitroept en de rest van de hersenen rekruteert voor zijn spoedeisende doelen. De gijzeling vindt in een flits plaats en geeft de neocortex, het denkende brein, geen kans om te overzien wat er aan de hand is, laat staan om te beslissen of het wel een goed idee is. Kenmerkend voor een dergelijke gijzeling is dat de gegijzelden na afloop het gevoel hebben dat ze niet weten wat hen bezielde.

Deze gijzelingen zijn geen op zichzelf staande, gruwelijke incidenten die leiden tot gewelddadige misdaden als de moord op de carrièremeisjes. In minder catastrofale vorm (maar niet noodzakelijkerwijs minder intens) overkomen ze ons allen met enige regelmaat. Denk eens terug aan de laatste keer dat u ‘door het lint ging’ en uitviel tegen iemand (uw echtgenoot of uw kind, of misschien de chauffeur van een andere auto) in een mate die later, toen u erop terugkeek, nergens voor nodig bleek. Naar alle waarschijnlijkheid was dat ook zo’n neurale gijzeling, ontstaan, zoals we zullen zien, in de amygdala, een centrum in de limbische hersenen.

Niet alle limbische gijzelingen zijn ontredderend. Als iemand een grap zo leuk vindt dat hij bijna ontploft van het lachen, is dat ook een limbische respons. Op momenten van intense vreugde kan het ook gebeuren. Zo had Dan Jansen zijn stervende zuster gezworen Olympisch goud te winnen bij het schaatsen. Maar keer op keer mislukten zijn pogingen, totdat hij uiteindelijk op de Winterspelen van 1994 in Noorwegen goud won op de 1000 meter. Zijn vrouw was zo aangedaan van opwinding en geluk dat ze met spoed naar de eerste-hulpartsen langs de baan moest worden gebracht.

==

De zetel van de passie

Bij de mens is de amygdala (van het Griekse woord voor ‘amandel’) een amandelvormige klomp van onderling verbonden structuren boven de hersenstam en onder aan de limbische ring. Er zijn twee amygdala’s, één aan elke kant van de hersenen, aan de zijkanten van het hoofd. De menselijke amygdala is relatief groot in vergelijking met die van de andere primaten, onze naaste verwanten in de evolutie.

De hippocampus en de amygdala waren de twee belangrijkste gedeelten van de primitieve ‘reukhersenen’, waaruit in de evolutie de cortex en vervolgens de neocortex ontstonden. Tot op de dag van vandaag verzorgen deze limbische structuren binnen de hersenen het grootste deel van het leren en het onthouden; de amygdala is de specialist in emotionele aangelegenheden. Als de amygdala gescheiden wordt van de rest van de hersenen, resulteert dat in een opvallend onvermogen om de emotionele betekenis van gebeurtenissen te duiden; deze toestand wordt weleens ‘affectieve blindheid’ genoemd.

Als ze emotioneel geen lading meer hebben, verliezen gebeurtenissen hun zin. Een jonge man wiens amygdala operatief verwijderd was om zijn zware attaques onder controle te brengen, verloor al zijn belangstelling voor mensen en zat liever alleen, zonder enig menselijk contact. Hoewel hij uitstekend in staat was een gesprek te voeren, herkende hij zijn vrienden, familie en zelfs zijn moeder niet langer, en bleef hij onaangedaan onder hun verdriet over zijn onverschilligheid. Zonder amygdala leek hij het vermogen kwijt te zijn om gevoelens te onderkennen en ook ontbrak het hem aan gevoel voor gevoelens.1 De amygdala fungeert als een magazijn voor het emotionele geheugen en dus voor betekenis zelf; een leven zonder amygdala is een leven ontdaan van persoonlijke inhoud.

Er is meer met de amygdala verbonden dan alleen affectie; alle passie is ervan afhankelijk. Dieren waarbij de amygdala weggehaald of beschadigd is, kennen angst noch woede, verliezen de drang tot wedijveren of samenwerken en hebben niet langer enig gevoel voor hun plaats in de sociale orde van hun soort; emotie is afgestompt of afwezig. Tranen, een emotioneel signaal dat uniek is voor de mens, worden teweeggebracht door de amygdala en een nabijgelegen structuur, de gordelwinding; vasthouden, strelen, of een andere troostende ervaring kalmeert deze zelfde hersengebieden en maakt aan het snikken een eind. Zonder amygdala zijn er geen tranen van verdriet om te stelpen.

Joseph LeDoux, neurowetenschapper aan het Center for Neural Science van de Universiteit van New York, ontdekte als eerste de sleutelrol die de amygdala speelt in de emotionele hersenen.2 LeDoux vertegenwoordigt een nieuwe generatie neurowetenschappers die met innoverende methoden en technologieën de werkende hersenen in kaart brengt met een precisie die voorheen onbereikbaar was. Zij kunnen mysteriën van de geest doorgronden waartoe eerdere generaties onderzoekers geen toegang hadden. LeDoux’ bevindingen over de emotionele hersenencircuits maken een einde aan lang gekoesterde inzichten over het limbische systeem. Ze plaatsen de amygdala in het middelpunt van de actie en geven de andere limbische structuren zeer verschillende betekenissen.3

LeDoux’ onderzoek verklaart hoe de amygdala de leiding kan nemen over wat we doen op het moment dat het denkende brein, de neocortex, nog bezig is een beslissing te nemen. Zoals we zullen zien, vormen de werking van de amygdala en diens samenspel met de neocortex de kern van emotionele intelligentie.

==

De neurale struikeldraad

Voor het begrijpen van de macht van emoties in het geestesleven intrigeren vooral die momenten van hartstochtelijk handelen die we later berouwen, zodra het stof is opgetrokken; de vraag is hoe we zo gemakkelijk zo irrationeel kunnen worden. Neem bijvoorbeeld de jonge vrouw die twee uur naar Boston reed voor een brunch en een dagje uit met haar vriend. Bij het eten gaf hij haar een cadeautje dat ze al maanden wilde hebben, een zeldzame prent die hij had meegenomen uit Spanje. Maar haar blijdschap verdween als sneeuw voor de zon toen zij opperde om naar de middagvoorstelling te gaan van een film die ze wilde zien en haar vriend antwoordde dat hij geen tijd had omdat hij naar softbaltraining moest. Gekwetst en ongelovig brak ze in tranen uit, verliet het café en gooide in een opwelling de prent in een vuilnisbak. Als ze maanden later het verhaal weer ophaalt, spijt het haar niet dat ze is weggelopen, maar wel dat ze de prent kwijt is.

Op zulke momenten, als impulsieve gevoelens de rede overstemmen, is de amygdala in zijn pas ontdekte rol van groot belang. Inkomende signalen van de zintuigen laten de amygdala elke ervaring onderzoeken op moeilijkheden. Dit geeft de amygdala een machtige positie in het geestesleven, zoiets als een psychologische schildwacht die iedere situatie, iedere waarneming op de proef stelt met maar één soort vraag in gedachten, en wel de meest primitieve: ‘Heb ik hier een hekel aan? Doet het me pijn? Ben ik er bang voor?’ Als dat zo is, als het betreffende moment op een of andere manier een ‘Ja’ ontlokt, dan handelt de amygdala onmiddellijk, als een neuraal struikeldraad, en zendt een onheilsboodschap naar alle delen van de hersenen.

In de architectuur van de hersenen functioneert de amygdala als een soort bewakingsdienst; het personeel staat klaar om noodsignalen uit te zenden naar brandweer, politie en buren zodra een huisalarm aangeeft dat er iets aan de hand is.

Wanneer de amygdala bijvoorbeeld een angstalarm laat horen, stuurt hij dringende berichten naar elk belangrijk gedeelte van de hersenen: dit veroorzaakt de afscheiding van de vlucht-vechthormonen in het lichaam, mobiliseert de bewegingscentra en activeert het cardiovasculair systeem, de spieren en de ingewanden.4 Andere circuits vanuit de amygdala geven het teken tot de uitscheiding van noodvoorraden van het hormoon noradrenaline, om het reactievermogen van de voornaamste hersengebieden te vergroten. Hieronder vallen de centra die de zintuigen alerter maken en in feite de hersenen op scherp stellen. Aanvullende signalen vanuit de amygdala gebieden de hersenstam het gezicht te fixeren in een bevreesde uitdrukking, niet-verwante bewegingen waar de spieren mee bezig waren te staken, de hartslag te versnellen, de bloeddruk op te voeren en de ademhaling af te remmen. Andere signalen vestigen de aandacht op de bron van de vrees en bereiden de spieren voor om dienovereenkomstig te handelen. Tegelijkertijd worden corticale geheugensystemen herschikt om elk beetje kennis op te diepen dat relevant is in verband met de noodsituatie en krijgen zij voorrang boven elke andere gedachtegang.

En dit is nog maar een deel van een zorgvuldig gecoördineerde reeks veranderingen die de amygdala organiseert wanneer zij het bevel voert over gebieden overal in de hersenen. (Zie Appendix C voor een gedetailleerdere beschrijving.) Het uitgebreide netwerk van neurale verbindingen van de amygdala stelt deze in staat om in een emotionele noodsituatie een groot gedeelte van de overige hersenen te controleren en te sturen, ook het verstand.

==

==

Een visueel signaal loopt eerst van het netvlies naar de thalamus, waar deze vertaald wordt in hersentaal. Het grootste gedeelte van de boodschap gaat dan naar de visuele cortex. Daar wordt het geanalyseerd en beoordeeld op betekenis en passende respons; als die respons emotioneel is, gaat er een signaal naar de amygdala om de emotionele centra te activeren. Maar een kleiner gedeelte van het oorspronkelijke signaal gaat in een snellere transmissie rechtstreeks van de thalamus naar de amygdala, wat een vluggere (maar minder precieze) respons mogelijk maakt. Zo kan de amygdala met een emotionele respons beginnen voordat de corticale centra volledig begrepen hebben wat er gebeurt.

==

==

De emotionele schildwacht

Een vriend vertelt dat hij op vakantie was in Engeland en de brunch gebruikte in een café langs een kanaal. Toen hij daarna een wandelingetje maakte langs de stenen trap omlaag naar het water, zag hij plotseling een meisje dat met een van angst vertrokken gezicht naar het wateroppervlak staarde. Voordat hij wist waarom, sprong hij met jas en das het water in. Pas toen hij in het water lag, realiseerde hij zich dat het meisje in shocktoestand staarde naar een peuter die erin was gevallen – en die hij kon redden.

Wat bracht hem ertoe in het water te springen voordat hij wist waarom? Het antwoord luidt hoogstwaarschijnlijk: zijn amygdala.

In een van de meest indrukwekkende ontdekkingen over emoties van de afgelopen tien jaar legde LeDoux’ werk bloot hoe de hersenarchitectuur de amygdala een vooraanstaande positie toekent als emotionele schildwacht, in staat de hersenen in gijzeling te nemen.5 Zijn onderzoek heeft aangetoond dat zintuiglijke signalen vanuit oog of oor in de hersenen eerst naar de thalamus reizen en dan, via één enkele synaps, naar de amygdala; een tweede signaal van de thalamus gaat richting neocortex, het denkende brein. Deze vertakking stelt de amygdala in staat om vóór de neocortex met een respons te beginnen; de neocortex overweegt de informatie op verscheidene hersencircuitniveaus voordat hij deze geheel en al overziet en uiteindelijk zijn zorgvuldiger op maat gesneden respons initieert.

LeDoux’ onderzoek biedt een totaal nieuw inzicht in het gevoelsleven, omdat het als eerste de neurale routes voor gevoelens heeft ontrafeld zoals die de neocortex omzeilen. Onder de gevoelens die de directe route door de amygdala volgen, vallen onze meest primitieve en onze sterkste; dit circuit draagt veel bij tot een verklaring voor het vermogen van emotie om de ratio te overweldigen.

De conventionele visie in het neurowetenschappelijk onderzoek was dat het oog, het oor en de andere zintuigen signalen uitzenden naar de thalamus. Van daaruit zouden de signalen zich naar de neocorticale gebieden spoeden waar zintuiglijke indrukken verwerkt worden en samengevoegd worden tot objecten zoals wij ze waarnemen. De signalen worden zodanig naar hun betekenis geselecteerd dat de hersenen herkennen wat elk object is en wat zijn aanwezigheid betekent. Vanuit de neocortex, aldus de oude theorie, worden de signalen dan naar het limbische brein gestuurd; van daaruit verspreidt de passende respons zich door de hersenen en de rest van het lichaam. En zo werkt het ook meestal – maar LeDoux ontdekte dat er naast de bundels die het grotere pad van neuronen naar de cortex volgen, een kleinere bundel neuronen rechtstreeks van de thalamus naar de amygdala loopt. Dit kleinere en kortere pad, een soort neuraal steegje, maakt het mogelijk dat de amygdala enige rechtstreekse indrukken van de zintuigen ontvangt en met een respons kan beginnen voordat de neocortex hen volledig registreert.

Deze ontdekking werpt de theorie omver dat de amygdala volledig afhankelijk moet zijn van signalen van de neocortex om haar emotionele reacties te formuleren. De amygdala kan via deze noodroute een emotionele respons in gang zetten op hetzelfde moment dat er een parallel weerkaatsend circuit start tussen de amygdala en de neocortex. De amygdala kan ons al in actie laten komen terwijl de iets langzamere, maar vollediger geïnformeerde neocortex nog bezig is zijn verfijndere reactieplan op te stellen.

LeDoux bracht de geldende wijsheid over de paden die de emoties bewandelen ten val door zijn onderzoek naar vrees bij dieren. In een cruciaal experiment vernietigde hij de auditieve cortex van ratten en stelde hen vervolgens bloot aan een toon in combinatie met een elektrische schok. De ratten leerden snel de toon te vrezen, hoewel ze het geluid van de toon niet konden registreren in hun neocortex. In plaats daarvan volgde het geluid de directe route van het oor via de thalamus naar de amygdala en sloeg alle hoger gelegen circuits over. Samenvattend hadden de ratten een emotionele reactie geleerd zonder enige hogere corticale betrokkenheid. De amygdala bemerkte, onthield en organiseerde hun angst zelfstandig.

‘Anatomisch gezien kan het emotionele systeem onafhankelijk van de neocortex handelen,’ vertelde LeDoux. ‘Sommige emotionele reacties en emotionele herinneringen kunnen gevormd worden zonder enige bewuste, cognitieve participatie.’ De amygdala kan herinneringen en responsrepertoires opslaan die we uitvoeren zonder dat we ons volledig realiseren waarom we dat doen, omdat de korte weg van de thalamus naar de amygdala de neocortex volledig links laat liggen. Deze omzeiling lijkt de amygdala in staat te stellen een rol te vervullen van vergaarbak van emotionele indrukken en herinneringen waar we nooit met ons volle bewustzijn van geweten hebben. LeDoux vertelt van een merkwaardig experiment waarbij mensen een voorkeur ontwikkelden voor vreemd gevormde geometrische figuren, die men zo snel voor hun ogen voorbijgeflitst had, dat ze zich niet bewust waren die ooit gezien te hebben! Hij stelt de amygdala met zijn heimelijke rol in het geheugen hiervoor verantwoordelijk.6

Ander onderzoek heeft aangetoond, dat in de eerste milliseconden waarin we iets waarnemen, we niet alleen onbewust begrijpen wat het is, maar ook beslissen of we het leuk vinden of niet; het ‘cognitief onderbewustzijn’ presenteert ons bewustzijn niet alleen de identiteit van wat we zien, maar ook een opinie erover.7 Onze emoties hebben een eigen geest, een geest die onafhankelijk van onze rationele geest een mening kan hebben.

==

De specialist van het emotionele geheugen

Die onbewuste meningen zijn emotionele herinneringen; de amygdala is hun magazijn. Onderzoek door LeDoux en andere neurowetenschappers lijkt nu te suggereren dat de hippocampus, waarvan men lang heeft gedacht dat die de belangrijkste structuur was van het limbische systeem, nauwer betrokken is bij het registreren en het interpreteren van op waarneming gebaseerde patronen dan bij emotionele reacties. De belangrijkste inbreng van de hippocampus is een scherp geheugen voor context, wat van vitaal belang is voor emotionele betekenis: het is de hippocampus die het verschil in betekenis herkent tussen bijvoorbeeld een beer in de dierentuin en een beer die je in je achtertuin tegenkomt.

Terwijl de hippocampus de droge feiten onthoudt, bewaart de amygdala de emotionele kleur die met die feiten samengaat. Als we proberen een auto in te halen op een tweebaansweg en nog net een frontale botsing kunnen voorkomen, dan slaat de hippocampus de specifieke gegevens van het incident op, zoals op welk stuk van de weg we waren, wie er bij ons was, hoe de andere auto eruitzag. Maar het is de amygdala die altijd weer een golf van angst door ons heen stuurt als we onder vergelijkbare omstandigheden opnieuw een auto proberen te passeren. In de woorden van LeDoux: ‘De hippocampus speelt een cruciale rol bij het herkennen van een gezicht als dat van je nicht. Maar het is de amygdala die daaraan toevoegt dat je haar niet aardig vindt.’

De hersenen maken gebruik van een eenvoudige, maar uitgekiende methode om emotionele herinneringen bijzonder krachtig te registreren: dezelfde neurochemische waarschuwingssystemen die het lichaam gereedmaken om op levensbedreigende noodsituaties te reageren door te vechten of te vluchten, griffen die emotionele momenten ook levendig in het geheugen.8 Bij stress (of angst, of waarschijnlijk zelfs bij de intense opwinding van vreugde) geeft een zenuw die van de hersenen naar de bijnieren loopt het sein voor de uitscheiding van de hormonen adrenaline en noradrenaline. Deze hormonen razen door het lichaam en bereiden het voor op een noodsituatie. Ze activeren receptoren op de nervus vagus; de nervus vagus brengt boodschappen over van de hersenen om het hart te reguleren, maar geleidt ook signalen terug naar de hersenen, die weer teweeg worden gebracht door adrenaline en noradrenaline. De amygdala is de belangrijkste plek in de hersenen waar deze signalen naartoe gaan; ze activeren neuronen binnen de amygdala om andere hersenregionen het sein te geven het geheugen te sterken voor wat er gaande is.

Deze activatie van de amygdala lijkt de meeste momenten van emotionele activatie met extra kracht in het geheugen te griffen – en dat is waarom we ons herinneren waar we op ons eerste afspraakje heen gingen, of wat we deden toen we het nieuws hoorden van de Bijlmerramp. Hoe sterker de activatie van de amygdala, hoe krachtiger de indruk; de ervaringen die ons in het leven de meeste angst aanjagen of opwinden, vormen onze meest onuitwisbare herinneringen. Dit betekent dat de hersenen in feite twee geheugensystemen kennen: één voor gewone feiten en een ander voor emotioneel beladen feiten. Dat er een speciaal systeem bestaat voor emotionele herinneringen, is vanuit het oogpunt van de evolutie bijzonder nuttig, omdat het garandeert dat dieren een bijzonder levendige memorie hebben van wat ze bedreigt of pleziert. Maar in het heden kunnen emotionele herinneringen misleidende gidsen zijn.

==

Gedateerde neurale alarmsignalen

Een nadeel van zulke neurale alarmen is dat de dringende boodschap die de amygdala uitzendt soms, zelfs vaak, gedateerd is, zeker in de veranderlijke sociale wereld waarin wij mensen leven. Als opslagplaats voor het emotioneel geheugen tast de amygdala ervaringen af en vergelijkt wat er nú gebeurt met wat er in het verleden gebeurde. De vergelijkingsmethode is associatief: als één belangrijk element uit een tegenwoordige situatie op het verleden lijkt, dan kan de amygdala beslissen dat die twee gelijk zijn. En dat is waarom dit circuit slordig is: het handelt voordat er volledige bevestiging is. Het beveelt ons razendsnel op het heden te reageren, op manieren die lang geleden ingegrift zijn, en met gedachten, emoties en reacties die we hebben geleerd in respons op gebeurtenissen die er misschien maar vaag op lijken, maar genoeg om de amygdala te alarmeren.

Zo werd een verpleegster van het leger, getraumatiseerd door de talloze gewonden die ze in de oorlog had verzorgd, plotseling overvallen door een mengeling van angst, walging en paniek. Die reactie was een herhaling van haar reactie op het slagveld en werd jaren later weer opgeroepen door de stank die haar tegemoet kwam bij het openen van een kast waarin haar peuter een stinkende luier had verborgen. Er hoeft maar een klein aantal elementen uit de situatie gelijkenis te vertonen met een of ander gevaar uit het verleden om de amygdala de noodtoestand te laten uitroepen. De moeilijkheid is dat de emotioneel beladen herinneringen die het vermogen hebben deze crisisrespons te starten, vergezeld kunnen gaan van reacties die even gedateerd zijn.

De onzorgvuldigheid van de emotionele hersenen op zulke momenten wordt vergroot door het feit dat veel sterke emotionele herinneringen dateren uit de eerste paar levensjaren, uit de relatie tussen een kind en zijn opvoeders. Dit geldt met name voor traumatische ervaringen als mishandeling of verwaarlozing. Gedurende deze vroege periode van ons leven moeten andere hersenstructuren nog tot volledige ontwikkeling komen, met name de hippocampus, van cruciaal belang voor narratieve herinneringen, en de neocortex, de zetel van het rationele denken. In het geheugen werken de amygdala en de hippocampus hand in hand; elk slaat zelfstandig zijn speciale informatie op en haalt die weer terug. Terwijl de hippocampus informatie oproept, bepaalt de amygdala of die informatie enige emotionele waarde heeft. Maar de amygdala, die in de hersenen van het kind zeer snel tot rijping komt, benadert bij de geboorte veel dichter de volle wasdom.

LeDoux richt zich op de rol van de amygdala in de kindertijd en bevestigt daarmee een oud grondbeginsel van het psychoanalytisch gedachtegoed: dat de interacties in de eerste levensjaren een reeks emotionele lessen vastleggen die gebaseerd zijn op de onderlinge afstemming en verstoring van de contacten tussen kind en opvoeders.9 Deze emotionele lessen hebben zoveel invloed en zijn toch zo moeilijk te begrijpen vanuit het perspectief van het volwassen leven, omdat ze, volgens LeDoux, in de amygdala zijn opgeslagen als onuitgewerkte, woordeloze blauwdrukken van emotioneel leven. Deze vroegste emotionele herinneringen worden vastgelegd in de tijd voordat een kind woorden heeft voor zijn ervaring; wanneer deze emotionele herinneringen later in ons leven opgeroepen worden, is er dus geen passende reeks gearticuleerde gedachten over de respons die ons overvalt. Eén reden waarom we zo verbijsterd kunnen raken door onze emotionele uitbarstingen is dan ook dat ze vaak dateren uit een tijd vroeg in ons leven toen de dingen verwarrend waren en we nog geen woorden hadden om gebeurtenissen te begrijpen. We hebben wel de chaotische gevoelens, maar het ontbreekt ons aan woorden voor de herinneringen die hen gevormd hebben.

==

Wanneer emoties snel en slordig zijn

Het was ongeveer drie uur ’s nachts toen in een hoek van mijn slaapkamer een enorm object door het plafond denderde en de inhoud van de zolder over de kamer verspreidde. In één tel sprong ik uit bed en rende de kamer uit, dodelijk bevreesd dat het hele plafond in zou storten. Toen het tot me doordrong dat ik veilig was, wierp ik een voorzichtige blik in de slaapkamer om te kijken wat al die schade had veroorzaakt. Ik ontdekte dat het geluid dat ik had geïnterpreteerd als het instorten van het plafond in feite een grote stapel vallende dozen was geweest die mijn vrouw een dag eerder in de hoek had opgestapeld toen ze de kast aan het opruimen was. Er was niets van zolder naar beneden gevallen: er was geen zolder. Het plafond was nog heel en ik ook.

Mijn sprong uit bed terwijl ik nog half sliep (die me voor letsel had kunnen behoeden als het plafond werkelijk was ingestort) illustreert het vermogen van de amygdala om ons in noodgevallen tot actie te bewegen, vitale momenten voordat de neocortex tijd heeft om volledig te registreren wat er nu eigenlijk aan de hand is. De noodroute van oog of oor via thalamus naar amygdala is cruciaal: hij spaart tijd bij een noodgeval, als een onmiddellijke reactie vereist is. Maar dit circuit van thalamus naar amygdala geleidt maar een klein gedeelte van de zintuiglijke boodschappen; het grootste gedeelte volgt de hoofdroute naar de neocortex. Dus wat via deze expresroute in de amygdala geregistreerd wordt, is op zijn best een ruw signaal, net genoeg voor een waarschuwing. Zoals LeDoux opmerkt: ‘Je hoeft niet precies te weten wat iets is, om te weten dat het gevaarlijk kan zijn.’10

De directe route heeft een ruime voorsprong in hersentijd, die geteld wordt in duizendsten van een seconde. De amygdala in een rat kan al in twaalf milliseconden een respons op een waarneming op gang brengen. De route van thalamus via neocortex naar amygdala duurt ongeveer twee keer zo lang. Er moeten nog vergelijkbare metingen gedaan worden in de menselijke hersenen, maar die verhouding geldt waarschijnlijk ook daar.

In termen van evolutie moet de overlevingswaarde van deze directe route groot geweest zijn: hij maakt een snelle reactie mogelijk, die een paar beslissende milliseconden afschaaft van de reactietijd op gevaar. Die milliseconden kunnen de levens van onze voorouders, de oerzoogdieren, gered hebben, zodat dit circuit nu voorkomt in alle zoogdierhersenen, ook die van u en mij. En hoewel het waarschijnlijk een vrij gelimiteerde rol speelt in het geestesleven van de mens, waar de werking ervan grotendeels beperkt is tot emotionele crises, bezet het een centrale plaats in het mentale leven van vogels, vissen en reptielen: hun overleven hangt af van het voortdurend speuren naar vijanden of prooi. ‘Dit primitieve, secundaire hersensysteem bij zoogdieren is bij niet-zoogdieren het belangrijkste,’ zegt LeDoux. ‘Het biedt een zeer snelle manier om emoties in te schakelen. Maar het is een tamelijk willekeurig proces; de cellen zijn vlug, maar niet erg nauwkeurig.’

Een dergelijke onnauwkeurigheid is bijvoorbeeld bij een eekhoorn in orde, omdat deze leidt tot vergissingen die de veiligheid verhogen: wegspringen bij het eerste teken dat op een naderende vijand zou kunnen duiden of een sprong naar iets wat eetbaar lijkt. Maar in het emotionele leven van de mens kan die onnauwkeurigheid rampzalige gevolgen hebben voor onze relaties, omdat het, figuurlijk gesproken, betekent dat we een sprong kunnen nemen naar, dan wel weg van, het verkeerde ding – of de verkeerde persoon. (Denk bijvoorbeeld aan de serveerster die een blad met zes maaltijden liet vallen toen ze in een flits een vrouw zag met een dikke bos rode krullen – krullen die leken op die van de vrouw met wie haar man ervandoor was gegaan.)

Zulke onuitgewerkte emotionele vergissingen zijn gebaseerd op gevoel dat aan het denken voorafgaat. LeDoux noemt het ‘precognitieve emotie’, een reactie die gebaseerd is op neurale brokjes zintuiglijke informatie die niet volledig zijn gesorteerd en geïntegreerd tot een herkenbaar object. Het is een zeer ruwe vorm van zintuiglijke informatie, een soort neuraal Raad die Plaat, waarbij in plaats van een snel oordeel over een liedje op basis van een paar noten, een totale perceptie tot stand komt op basis van de eerste paar onzekere gedeelten. Als de amygdala bespeurt dat een belangrijk zintuiglijk patroon opduikt, trekt hij overhaaste conclusies en start zijn reacties voordat er sprake is van volledig bewijs of enige bevestiging.

Geen wonder dat we zo weinig inzicht kunnen krijgen in de duistere domeinen van onze diepe emoties, zeker niet zolang ze ons nog in hun greep houden. Voordat de cortex weet wat er aan de hand is, kan de amygdala reageren met een vlaag van woede of vrees, omdat zulke rauwe emotie onafhankelijk is van het denken en eerder losbarst.

==

De emotionele manager

Jessica, de zesjarige dochter van vrienden, ging voor de allereerste keer uit logeren bij een vriendinnetje. Het was moeilijk te zeggen wie er zenuwachtiger was, moeder of dochter. De moeder probeerde Jessica niet te laten merken hoe verschrikkelijk bezorgd ze was, maar haar gespannenheid bereikte die nacht rond 12 uur een hoogtepunt toen de telefoon rinkelde terwijl ze zich klaarmaakte om naar bed te gaan. Ze liet haar tandenborstel vallen en rende met bonzend hart naar de telefoon. Beelden van Jessica in de vreselijkste problemen flitsten door haar hoofd.

De moeder graaide de hoorn van de haak en riep: ‘Jessica!’ Een vrouwenstem antwoordde: ‘O, ik denk dat ik een verkeerd nummer heb gedraaid.’

Daarop herstelde de moeder zich en vroeg op beleefde, afgemeten toon: ‘Welk nummer was dat?’

Terwijl de amygdala werkt aan de voorbereiding van een angstige en impulsieve reactie, maakt een ander gedeelte van de emotionele hersenen een passender, verbeterde respons mogelijk. De demper in de hersenen voor de oprispingen van de amygdala lijkt zich te bevinden aan het andere uiteinde van een belangrijk circuit naar de neocortex, namelijk in de prefrontaalkwabben vlak achter het voorhoofd. De prefrontaalcortex lijkt werkzaam wanneer iemand bang of boos is, maar onderdrukt of beheerst dit gevoel om effectiever om te gaan met de situatie, of als een herwaardering om een totaal andere reactie vraagt, zoals bij de bezorgde moeder aan de telefoon. Dit hersengebied in de neocortex zorgt voor een analytischer of passender respons op onze emotionele impulsen en tempert de amygdala en andere limbische gebieden.

In normale situaties besturen de prefrontale gebieden onze emotionele reacties vanaf het begin. De grootste stroom van zintuiglijke informatie vanuit de thalamus gaat immers niet naar de amygdala, maar naar de neocortex en zijn vele centra voor het opnemen en interpreteren van wat we waarnemen; die informatie en onze respons daarop worden gecoördineerd door de prefrontaalkwabben, de gebieden waar doelgerichte handelingen gepland en georganiseerd worden. Emotionele handelingen horen daar ook bij. Een cascade van circuits in de neocortex registreert, analyseert en doorgrondt die informatie en organiseert een respons via de prefrontaalkwabben. Als er gedurende dit proces een emotionele respons nodig is, dan zijn het de prefrontaalkwabben die deze dicteren, samen met de amygdala en andere circuits in de emotionele hersenen.

Deze opeenvolging, die oordeelkundigheid in de emotionele respons mogelijk maakt, is de standaardregeling, met emotionele noodgevallen als belangrijke uitzondering. Als een emotie aanvangt, voeren de prefrontaalkwabben in een paar tellen een soort kosten-batenanalyse uit van ontelbare mogelijke reacties en gokken dat één de beste is.11 Voor dieren betekent dat: wanneer val ik aan; wanneer moet ik vluchten? En voor ons mensen: wanneer val ik aan; wanneer moet ik vluchten? Maar ook: wanneer moet ik iemand troosten, overhalen, tegenwerken; wanneer moet ik sympathie zoeken, schuldgevoel oproepen, klagen, een masker van bravoure dragen, neerbuigend zijn, enzovoort. Elke emotionele kunstgreep die je kunt bedenken passeert de revue.

In hersentijd is de neocorticale respons trager dan het gijzelingsmechanisme omdat er meer circuits bij betrokken zijn. Het kan ook oordeelkundiger en doordachter zijn omdat er meer denkwerk aan het gevoel voorafgaat. Wanneer we een verlies registreren en bedroefd raken, of blij zijn na een triomf, of piekeren over wat iemand gezegd of gedaan heeft en ons dan gekwetst voelen of boos worden, dan is de neocortex aan het werk.

Net als bij de amygdala valt een groot gedeelte van het gevoelsleven weg als de prefrontaalkwabben niet werken; als het inzicht ontbreekt dat iets een emotionele respons verdient, dan komt die er niet. Neurologen vermoedden deze rol van de prefrontaalkwabben bij emoties sinds de introductie in de jaren veertig van de nogal desperate – en helaas misplaatste – operatieve ‘remedie’ tegen geestesziekten: de prefrontaallobotomie. Bij de prefrontaallobotomie werd (vaak slordig) een gedeelte van de prefrontaalkwabben verwijderd of sneed men op een andere manier de verbindingen door tussen de prefrontaalcortex en de lagere hersenen. In de tijd voordat er enig effectief medicijn bestond tegen geestesziekten zag men de lobotomie als hét antwoord op ernstige emotionele ontreddering: snijd de banden door tussen de prefrontaalkwabben en de rest van de hersenen en het leed van de patiënt wordt ‘verlicht’. Helaas was de prijs dat ook het grootste deel van het gevoelsleven van de patiënten leek te verdwijnen. De belangrijkste circuits waren vernietigd.

Er zijn waarschijnlijk twee krachten betrokken bij emotionele gijzelingen: een in werking stellen van de amygdala, waarbij activatie van de neocorticale processen die gewoonlijk de emotionele respons in balans houden achterwege blijft, of een rekrutering van de neocorticale zones voor de emotionele drang.12 Op deze momenten verdringt de emotionele de rationele geest. Eén manier waarop de prefrontaalcortex handelt als een efficiënte emotiemanager en reacties afweegt alvorens tot actie over te gaan, is door de activeringssignalen vanuit de amygdala en andere limbische centra te temperen, zoals een ouder die een impulsief kind verhindert iets te grijpen en het zegt in plaats daarvan netjes te vragen om wat het wil (of te wachten).13

De linkerprefrontaalkwab lijkt de belangrijkste ‘uit’-schakelaar voor ontredderende emotie. Neuropsychologen die stemmingen bestuderen bij patiënten met beschadigingen aan delen van de frontaalkwabben, hebben vastgesteld dat een van de taken van de linkerfrontaalkwab is om op te treden als neurale thermostaat en onaangename emoties te reguleren. In de prefrontaalkwabben aan de rechterkant zetelen negatieve gevoelens als angst en agressie, terwijl de linkerkwabben die rauwe emoties in bedwang houden, waarschijnlijk door de rechterkwab te onderdrukken.14 Van één groep patiënten die een beroerte had gehad, bijvoorbeeld, neigden degenen met beschadigingen aan de linkerprefrontaalcortex tot bezorgdheid en vrees voor rampen; zij die beschadigingen hadden aan de rechterkant waren ‘overmatig vrolijk’; tijdens de neurologische onderzoeken maakten ze voortdurend grapjes en waren ze zo ontspannen dat het hen duidelijk niet kon schelen hoe goed of slecht ze het deden.15 En dan was er het geval van de gelukkige echtgenoot: een man wiens rechterprefrontaalkwab gedeeltelijk verwijderd was bij een operatie aan een misvorming van de hersenen. Zijn vrouw vertelde de artsen dat hij na de operatie een dramatische persoonlijkheidsverandering had ondergaan, waardoor hij minder snel van streek raakte en, tot haar grote vreugde, liefdevoller was.16

Samenvattend lijkt de linkerprefrontaalkwab deel uit te maken van een neuraal circuit dat alles uit kan schakelen, of in elk geval temperen, behalve de allersterkste negatieve emotiegolven. Als de amygdala zich dikwijls gedraagt als noodschakelaar, dan lijkt de linkerprefrontaalkwab deel uit te maken van de ‘uit-knop’ in de hersenen voor zorgwekkende emotie: de amygdala geeft een impuls, de prefrontaalkwab beschikt. Het belang van deze prefrontale-limbische connecties voor het geestesleven reikt veel verder dan alleen het nauwkeurig afstemmen van emotie: ze zijn van essentieel belang voor het nemen van de belangrijkste beslissingen in het leven.

==

Het evenwicht tussen emotie en denken

De connecties tussen de amygdala (en verwante limbische structuren) en de neocortex vormen het centrum van de veldslagen en de samenwerkingsverdragen tussen hoofd en hart, tussen denken en voelen. Dit schakelsysteem verklaart waarom emotie zo cruciaal is voor effectief denken, zowel waar het gaat om het nemen van wijze beslissingen als waar het gewoon helder nadenken betreft.

Neem nu de macht van emoties om het denken zelf te verstoren. Neurowetenschappers gebruiken de term ‘werkgeheugen’ voor het vermogen dat de feiten in gedachten houdt die onontbeerlijk zijn om een gegeven taak of probleem te volbrengen, of het nu gaat om de ideale eigenschappen die we in een huis zoeken als we uitkijken naar nieuwe woonruimte, of om de elementen van een vraagstuk op een examen. De prefrontaalcortex is het hersengebied dat verantwoordelijk is voor het werkgeheugen.17 Maar circuits van de limbische hersenen naar de prefrontaalkwabben hebben tot gevolg dat signalen van sterke emoties (angst, woede enz.) een neurale storing kunnen veroorzaken die het vermogen van de prefrontaalkwab om het werkgeheugen te onderhouden belemmert. Daarom zeggen we als we emotioneel van slag zijn dat we ‘niet meer kunnen denken’ – en daarom kan aanhoudende emotionele ontreddering de intellectuele vermogens en het leervermogen van kinderen aantasten.

Als deze tekorten wat subtieler zijn, worden ze niet altijd opgemerkt bij IQ-tests, hoewel ze wel naar voren komen uit gerichtere neuropsychologische metingen en uit de voortdurende onrust en impulsiviteit van een kind. In een onderzoek onder een groep lagere-schooljongens die het ondanks een bovengemiddeld IQ op school niet goed deed, kwam via deze neuropsychologische tests bijvoorbeeld aan het licht dat bij hen de frontaalcortex beschadigd was.18 Ook waren ze impulsief en angstig, en vaak storend aanwezig of in moeilijkheden – wat een onvolkomen prefrontale controle over hun limbische aandriften suggereert. Ondanks hun intellectueel potentieel zijn dit de kinderen die het hoogste risico lopen op problemen als een mislukte academische carrière, alcoholisme en criminaliteit – niet omdat hun intellect tekortschiet, maar omdat de controle over hun gevoelsleven beschadigd is. Het emotionele brein beheerst zowel woede als compassie, en die activiteit heeft weinig te maken met de corticale gebieden die door IQ-tests worden aangesproken. Onze ervaringen gedurende de kindertijd modelleren deze emotionele circuits – en die ervaringen zijn geheel willekeurig en doen we bij toeval op.

En wat te zeggen van de rol van emoties bij zelfs de meest ‘rationele’ besluitvorming. In werk dat vérstrekkende implicaties heeft voor het inzicht in het geestesleven, heeft Dr. Antonio Damasio, neuroloog aan de medische faculteit van de Universiteit van Iowa, nauwkeurig onderzoek gedaan naar wat er nu precies beschadigd is bij patiënten met schade aan het prefrontaal-amygdalacircuit.19 Hun besluitvorming is bijzonder gebrekkig, en toch geven ze geen achteruitgang te zien in IQ of cognitieve vaardigheden. Ondanks hun ongeschonden intelligentie maken ze rampzalige keuzen, zowel op zakelijk gebied als in hun persoonlijk leven. Ze kunnen zelfs eindeloos tobben over een simpele beslissing als het bepalen van een tijdstip voor een afspraak.

Dr. Damasio beweert dat hun beslissingen zo slecht zijn omdat ze niet langer toegang hebben tot hun emotionele kennis. Als ontmoetingspunt van denken en emotie is het prefrontaal-amygdalacircuit een cruciale toegangspoort tot de opslagplaats van voorkeuren en afkeren die we in de loop van ons leven verzamelen. Afgesneden van het emotioneel geheugen in de amygdala, brengt datgene waar de neocortex over piekert niet langer de emotionele reacties teweeg die er in het verleden mee geassocieerd werden – alles krijgt een grauwe neutraliteit. Een stimulans, of het nu een lievelingshuisdier betreft, of een kennis aan wie we een hekel hebben, roept niet langer affectie of aversie op; deze patiënten zijn al die emotionele lessen ‘vergeten’, omdat ze niet langer toegang hebben tot de plaats waar die lessen in de amygdala zijn opgeslagen.

Zulke argumenten brengen Dr. Damasio tot een standpunt dat tegen de intuïtie indruist, namelijk dat gevoelens onontbeerlijk zijn voor rationele beslissingen; ze wijzen ons in de goede richting en pas dan kan zuivere logica het meest van nut zijn. Terwijl de wereld ons vaak voor een onhanteerbare reeks keuzen stelt (Hoe moeten we onze pensioengelden investeren? Met wie moeten we trouwen?), zenden de emotionele lessen die het leven ons geleerd heeft (zoals de herinnering aan een rampzalige investering of het pijnlijke einde van een relatie) signalen uit die onze beslissing stroomlijnen, door vanaf het begin een aantal opties te elimineren en andere te benadrukken. Op deze manier, aldus Dr. Damasio, zijn de emotionele hersenen net zo betrokken bij het redeneren als de denkende hersenen.

Emoties zijn dus van belang voor rationaliteit. In het samengaan van voelen en denken geven onze emotionele vermogens leiding aan de beslissingen van het moment. De emotionele vermogens gaan hand in hand met de rationele geest en maken het denken zelf mogelijk – of onmogelijk. Op soortgelijke manier spelen de denkende hersenen een verantwoordelijke rol in onze emoties, behalve dan op de momenten waarop de emoties de pan uit rijzen en de emotionele hersenen het kookpunt bereiken.

In zekere zin hebben we twee paar hersenen, twee geesten en twee verschillende soorten intelligentie: rationele en emotionele. Hoe we het er afbrengen in het leven, dat bepalen beide – niet alleen het IQ, maar ook emotionele intelligentie is belangrijk. Inderdaad kan het intellect niet optimaal functioneren zonder emotionele intelligentie. Gewoonlijk betekent het feit dat het limbisch systeem en de neocortex, de amygdala en de prefrontaalkwabben complementair zijn, dat elk een volwaardige partner is in het geestesleven. Wanneer deze partners goed op elkaar inspelen, stijgt de emotionele intelligentie – net als het intellectuele vermogen.

Dit zet de oude opvatting van de spanning tussen verstand en gevoel op zijn kop: het is niet zo dat we ons van emotie willen ontdoen en het verstand daarvoor in de plaats willen stellen, zoals Erasmus voorstelde, maar het gaat erom dat we het intelligente evenwicht vinden tussen de twee. Het oude paradigma stond voor een ideaal van verstand bevrijd van de invloed van emotie. Het nieuwe paradigma spoort ons aan een evenwicht te vinden tussen hoofd en hart. Om dat goed te doen in ons leven, moeten we eerst nauwkeuriger begrijpen wat het betekent om emotie intelligent te gebruiken.

Deel 2
De aard van emotionele intelligentie

3
Als slim dom is