Jaap Scholten

Kameraad Baron

Een reis door de verdwijnende wereld van de Transsylvaanse aristocratie

==

==

==

Uitgeverij Contact

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een beurs van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

==

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden van foto’s en illustraties te traceren. Mocht er iemand nog aanspraak menen te kunnen maken, dan kan hij of zij zich wenden tot de uitgever.

==

==

© 2010 Jaap Scholten

Enkele passages zijn uit het Engels vertaald door Mieke Hulsbosch

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Bart van den Tooren

Afbeelding omslag Collectie Spaarnestad Photo/anp

Kaartenmaker G-O graphics

Verzorging e-book: Perfect Service

==

ISBN 978 90 254 3827 2 / NUR 320

==

www.uitgeverijcontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011

Voor mijn zonen:

Zeeger, Jozsi en Otto

==

‘Memory must be a road not only to the past

but also to the future.’

==

– Ana Blandiana

Kameraad Baron
Inleiding

Het is na de regen. In het dal kwaken duizenden kikkers. We zitten op de verhoogde veranda, de geur van nat gras komt ons tegemoet. De derde fles rosé is leeg. Zita, het jongere zusje van Ilona, mijn vrouw, zit schuin tegenover me. In het licht van de flakkerende kaars zie ik soms net haar gezicht. In de dorpen waar ik die middag doorheen gereden ben waren feesten en kermissen gaande, de lantaarnpalen versierd met de Hongaarse driekleur. De 1 meiviering is een erfenis van het communisme. Op de Internationale Dag van de Arbeid werd destijds in de dorpen rond meibomen gedanst, terwijl in Boedapest massa’s arbeiders naar het Heldenplein werden getransporteerd om zingend en zwaaiend met rode vlaggen en banieren langs het standbeeld van Stalin en de daar op een verhoging verzamelde partijtop te trekken.

==

Zeven jaar wonen Ilona en ik met onze drie zonen in Hongarije en al bijna anderhalf jaar reis ik met grote regelmaat over zandwegen en aftandse asfaltwegen door Transsylvanië. Ik heb de nazaten van de eens oppermachtige aristocratische families opgezocht in flatgebouwen, krotten en geruïneerde paleizen, en heb hun verhalen genoteerd, inclusief mogelijke leugentjes, fabels en mythologiseringen. Oude dames hebben mij de kelders getoond waar ze zestien jaar lang geleefd hadden, ex-gevangenen hebben verteld over het leven in de Roemeense goelag, in clubs in Boekarest heb ik de nieuwe, postcommunistische elite gadegeslagen en met de jongste generatie van de Transsylvaanse families ben ik truffels gaan zoeken in de uitgestrekte wouden en ik heb hen gevraagd naar de toekomst.

‘Maar wat interesseert je er aan?’ vraagt Zita. Ze kijkt naar me alsof er een Hermelin Motte tegenover haar zit: ‘Waarom doe je dat allemaal?’

‘De verhalen. Ik wil de verhalen van een verdwijnende wereld optekenen.’

Het bevredigt Zita matig, ze zwijgt grimmig. Ik vertel niet dat de neergang van een elite tot de laagste regionen van de samenleving me interesseert. Ik ben (door particuliere omstandigheden) geboeid geraakt door de ondergang van dynastieën, en het verwoede proberen vast te houden aan waarden, de nauwelijks waarneembare codes en rituelen waarmee een tot verdwijnen gedoemde groep zichzelf in stand houdt.

‘Wat ik wil weten,’ zegt Zita, ‘is wat jou nu wérkelijk interesseert aan dit onderwerp.’

==

Als je op een heldere dag van Boedapest naar Boekarest vliegt zie je eindeloze wouden, bergen en dalen onder je. Dat stuk land, dat een derde van alle grote carnivoren – lynxen, beren en wolven – van Europa herbergt, heet Transsylvanië. Het is een magisch, door de Karpaten omsloten gebied dat eeuwenlang een toevluchtsoord was voor velen: Armeniërs op de vlucht voor genocide, zigeuners afkomstig uit India die wegvluchtten voor de onderdrukking van de islam, joden die de pogroms ontsprongen, Hongaarse protestanten op de vlucht voor de Contrareformatie, Bulgaren, Serviërs en Roemenen om te ontkomen aan de toorn van Ottomaanse sultans, Saksen, Zwaben en zelfs Vlamingen om te ontsnappen aan hun armoede. Daarmee heeft het een verwantschap met wat Nederland eens was: een baken van tolerantie in een wereld bevolkt door zeloten.

Nicolae Ceauşescu heeft in de jaren tachtig geprobeerd die multi-etnische samenstelling te vernietigen, door de Transsylvaanse Duitsers en joden tegen betaling te laten emigreren, Hongaren weg te jagen en Roemenen te lokken, en is daar deels in geslaagd. Vrijwel alle Saksen en Zwaben hebben Transsylvaniё verlaten, maar een restant van de dorpskosmopolitische atmosfeer is blijven hangen.

‘Transsylvanië’ is nu de geografische aanduiding voor dat deel van Roemenië dat ten westen van de Karpaten ligt. Ook het noordelijke bergachtige Maramureş en de laagvlakte in het westen, de Banaat, worden tot Transsylvanië gerekend. Tezamen beslaat het gebied een oppervlakte van 103 000 vierkante kilometer, tweeënhalf keer Nederland. Er wonen ongeveer 7 miljoen mensen, van wie het merendeel in de steden in de laagvlakte. 75 procent van de inwoners is Roemeens, 20 procent Hongaars, 3,3 procent zigeuner en minder dan 1 procent Duits. Verder zijn er nog kleine minderheden Serviërs en Armeniërs. Het Transsylvaanse plateau ligt op ongeveer 300 tot 500 meter boven zeeniveau en wordt doorsneden door vier rivieren. De bergen zijn rijk aan grondstoffen, er wordt al eeuwen lood, ijzer, koper, goud, zwavel en zout gewonnen.

==

Ruim negen eeuwen lang, vanaf 1003, toen koning István i Transsylvanië onder Hongaars bestuur bracht, hebben de Hongaarse edelen er een dominante positie gehad. Tot 1526 werd het gebied in naam van de Hongaarse koning geregeerd door een gouverneur, een voyvode. In de periode waarin de Ottomanen Centraal-Hongarije bezetten, van 1540 tot 1687, was Transsylvanië een onafhankelijk vorstendom onder Ottomaanse invloed. De vorst werd door de Hongaren, Széklers en Saksen gekozen, waarbij de lokale Hongaarse edelen het meest te zeggen hadden bij zowel de verkiezing van de vorst als bij het besturen van het vorstendom. De in Transsylvanië wonende Roemenen waren over het algemeen arme boeren en hadden geen stem in het bestuur.

==

==

Vanaf het midden van de zestiende eeuw nam in het autonome vorstendom de invloed van de protestanten toe doordat de meeste vorsten, Gábor prins Bethlen in het bijzonder, overtuigde aanhangers van de leer van Calvijn waren. Honderden Transsylvaanse jongeren studeerden in de zeventiende en achttiende eeuw in Nederland. De invloed van de Nederlandse Kerk en cultuur is tot op de dag van vandaag voelbaar in Transsylvanië. Als een van de eerste gebieden in Europa kende het, met het Edict van Turda in 1568, godsdienstvrijheid voor katholieken, calvinisten, lutheranen en unitariërs. Het jodendom en het oosters-orthodoxe geloof van de Roemenen werden getolereerd.

Nadat in 1687 de Ottomanen uit Centraal-Hongarije waren verdreven, ging Transsylvanië weer op in de rest van het Hongaarse Rijk, tot aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, toen het Roemeense leger het gebied bezette. Met het Verdrag van Trianon in 1920 – Hongarije behoorde als deel van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie tot de verliezers van de Eerste Wereldoorlog – werd het bezette gebied officieel aan Roemenië toegekend: Transsylvanië werd Roemeens, inclusief de 1,6 miljoen aldaar levende Hongaren.

==

==

Roemenen en Hongaren hebben in Transsylvanië eeuwen vredig met elkaar samengeleefd, maar als gevolg van Trianon ontvlamde er een hevige animositeit tussen de Hongaren en de Roemenen. In de Tweede Wereldoorlog werd Hongarije, gedreven door de drang naar hereniging met de verloren gebieden, een weifelachtige bondgenoot van nazi-Duitsland. Met het Tweede Verdrag van Wenen, op 30 augustus 1940, kreeg Hongarije Noord-Transsylvanië terug. In de laatste oorlogsmaanden bezette de Sovjet-Unie zowel Roemenië (inclusief Transsylvanië) als Hongarije, waarna beide landen vanaf 1955 deel uitmaakten van het Warschaupact.

==

Sinds 1947 was de adel in Hongarije en Roemenië officieel verboden. Men mocht familiewapen, titel en dubbele achternaam niet meer gebruiken. Men moest elkaar als goede communisten voortaan met ‘kameraad’ aanspreken. De traditie bleek hardnekkig. De benaming die de Hongaar voor de gedeclasseerde adel vond – en die de verplichte gelijkheid van het communisme met het verboden verlangen naar de klassenmaatschappij combineerde – was Báró Elvtárs, ‘Kameraad Baron’.

In de nacht van 2 op 3 maart 1949 werden alle aristocraten in Roemenië tussen één en drie uur door gewapende mannen onder leiding van de Securitate en de militia van hun bed gelicht en in vrachtauto’s geladen. Afhankelijk van het mededogen van de leider van de knokploeg kregen de slachtoffers wel of niet de tijd om wat kleren en eten in een koffer te pakken. Kostbaarheden, sieraden en geld moesten achtergelaten worden. Ze werden afgevoerd naar de militia-hoofdkwartieren en daar werd met een stempel ‘DO’ in de identiteitspapieren van de gedeporteerden gezet, de afkorting voor ‘Domiciliu Obligatoriu’, oftewel ‘verplichte woonplaats’.

Domiciliu Obligatoriu hield de stigmatisering in van de klassenvijand die ‘heropgevoed’ diende te worden. Het stigma DO betekende dat je de stad niet mocht verlaten, dat je je wekelijks bij de militia moest melden, dat je extra goed in de gaten werd gehouden door de Securitate, dat je alleen in aanmerking kwam voor handwerk, dat jijzelf en je nageslacht waren uitgesloten van opleidingen hoger dan de lagere school en dat al je bezit werd onteigend. De vervolgden van de vroege ochtend van 3 maart 1949 waren allen grootgrondbezitters die op hun landgoed woonden, het leeuwendeel werd gevormd door de adel van Hongaarse afkomst. Verspreid over Roemenië werden die ochtend 2972 families, in totaal 7804 personen, uit hun kastelen, landhuizen en herenboerderijen gehaald.

==

Over de nachtelijke massadeportatie van de Transsylvaanse adel hoorde ik voor het eerst in de herfst van 2006, toen ik door Transsylvanië reisde om te schrijven over de illegale houtkap. Een drieënzestigjarige man, die zichzelf betitelde als ‘een van zijn land getrapte edelman’, vertelde in een verlaten café in Sepsiszentgyörgy hoe hij als jongetje van zijn bed werd gelicht en met een geweer priemend in zijn rug nog net een plas mocht doen, waarna hij een vrachtauto in werd geduwd. ‘We verhuisden van een kasteel naar een kelder.’

Na dat gesprek las ik in de International Herald Tribune een artikel over een Franse priester die in Oekraïne van dorp naar dorp trok om de geschiedenissen van de daar nog levende joden op te tekenen, en zo probeerde de resten van een vrijwel uitgeroeide cultuur vast te leggen. Er was kennelijk een buitenstaander nodig om dit te doen. Als ik de oudere voormalige aristocraten in de regio wilde spreken, moest ik niet te lang wachten; de generatie die was geboren in de nadagen van de keizerrijken stond op het punt van uitsterven. Ik schreef me in bij de afdeling Sociale Antropologie aan de Central European University in Boedapest.

Ik verdiepte me in de ‘Transsylvaanse aristocratie’ om binnen de Hongaarse adel een afgebakende groep te hebben. De Transsylvaanse aristocratie was door het heuvelachtige terrein en de mindere kwaliteit van de landbouwgrond minder vermogend, bescheidener en meer in contact met de boeren dan de adel in het westelijke deel van Hongarije. Deze groep voelt en ziet zichzelf nog altijd als een apart segment binnen de Hongaarse adel en onderhoudt onderling intensief contact, niet in de laatste plaats omdat de Transsylvaanse aristocraten vrijwel allemaal familie van elkaar zijn. Ze zijn van oudsher geïsoleerder geweest en niet zoveel internationaal getrouwd als de in Hongarije levende aristocraten. Daarbij bood het me de mogelijkheid veel naar Transsylvanië te reizen, een van de allermooiste gebieden van Europa. In het voorjaar van 2009 trok ik met opnameapparatuur rond, interviewde vijfentwintig Transsylvaanse edelen en schreef de scriptie From Ballroom to Basement. The Internal Exile of the Hungarian Aristocracy in Transsylvania.

Nadien ging ik enkele malen terug naar Transsylvanië en hoorde steeds meer. Had ik aanvankelijk vooral gehoord over de zonnige zijde en het moedig standhouden onder de communistische repressie, over het geven van handkussen, Franse les en elegant pianospel, nu kwamen er verhalen over vernederingen, nachtelijke verhoren en werkkampen los. De familiegeschiedenissen begonnen samen te vallen met de immense vernietiging die bijna een halve eeuw lang in dit deel van Europa stelselmatig had plaatsgevonden en waarover men liever zwijgt.

Na de val van het IJzeren Gordijn in 1989 bleef Transsylvanië deel uitmaken van Roemenië. Dat is een blijvende obsessie voor de Hongaren en een bron van zorg voor de Roemenen, die de achtergebleven Hongaarse minderheid hard aanpakken en iedere toenadering van Hongarije of lokale roep naar autonomie de kop proberen in te drukken. Er leven nog altijd 1,5 miljoen Hongaren in Transsylvanië, onder wie een klein aantal aristocratische families – twaalf om precies te zijn.

Over hen gaat dit boek.

==

Ik heb geprobeerd verhalen van deze groep mensen te verzamelen. In deel 1 van het boek heb ik bij elkaar gebracht wat men mij over het leven vóór het communisme vertelde, verweven met mijn kennismaking met Hongarije en Transsylvanië begin jaren negentig. Deel 2 bevat de beschrijvingen en getuigenissen van wat er gebeurde nadat de communisten aan de macht waren gekomen. Het is veelstemmig, toch wilde ik geen van de stemmen schrappen, omdat ze tezamen een beeld geven van de beklemmende wereld waarin de Transsylvaanse adel terechtkwam. Deel 3 gaat over de postcommunistische periode, na de val van Ceauşescu: hoe aristocratische families vertrekken en een jonge generatie terugkomt. Daarnaast tracht ik een impressie te geven van de nieuwe elite, die nu de positie heeft ingenomen die de aristocratie eeuwenlang had.

Al met al is dit een ander boek geworden dan ik ooit eerder heb geschreven: deels oral history van een groep waar weinig over bekend is, deels een reisverslag door een van de mooiste en meest mysterieuze streken van Europa, en deels de indrukken van een Hollander die in een bijzonder milieu en bij uitzonderlijke families terechtkomt. Met het uitroeien van de aristocratie is er meer verloren gegaan dan alleen die families. De geschiedenis en de verdwijning van de aristocratie is niet los te zien van de huidige stand van zaken in Oost-Europa.

Hoewel ik in dit boek de Transsylvaanse aristocratie volg, is het mij niet te doen om adelbrieven, titels, bezittingen, gestolen, vervallen, teruggegeven of niet. Het gaat mij in essentie om mensen die in Transsylvanië leefden, die zijn gevlucht, teruggekeerd of gebleven; mensen die leefden te midden van de destructie onder Gheorghiu-Dej en de psychische terreur van Ceauşescu, waarbij sommigen er de voorkeur aan gaven het verleden te vergeten en een aantal de moed had erover te spreken, terwijl ze toch allemaal één eigenschap deelden.

‘De onverzettelijkheid, Zita,’ antwoord ik. ‘Daar gaat het mij om. Dat is wat ik bewonder.’

==

Deel 1
Ze werden gewogen

==

Megszámláltattál

==

Het gezang van doornvogels

Vác, januari 2010

==

Ze woont in een betonnen flat in Vác, een stadje langs de Donau, 20 kilometer ten noorden van Boedapest. Aan de buitenzijde van de deur zitten twee traliehekken. Erzsébet T., eenennegentig jaar oud, geboren in Transsylvanië op het familiekasteel in Dornafalva, heeft een smalle roze shawl om, rode lippenstift op en nog altijd een knap gezicht. Ik begroet haar en volg haar de smalle gang in. Haar appartement is een klein charmant museum, aan de muren hangen kopergravures, foto’s van de familiekastelen en voorvaderen, in de hoek staat een uitpuilende boekenkast met daarop twee opgezette watervogels.

Ik wilde iemand van de oude generatie Transsylvaanse edelen spreken. Aan Botond, een vriend afkomstig uit Transsylvanië maar nu wonend in Boedapest, vroeg ik of dat kon. Volgens Botond waren er nog drie Transsylvaanse grand old lady’s. Twee in Leányfalu, het dorp ten noorden van Boedapest waar Ilona’s grootmoeder lang had gewoond; barones Kemény en gravin Zichy, beiden honderdeen jaar oud. Terwijl ik door Transsylvanië toerde, werd de een ziek en verloor de ander haar helderheid. Ineens sprak ze alleen nog Frans terwijl niemand wist dat ze dat kon. De derde overgebleven Transsylvaanse grand old lady is de in 1919 geboren Erzsébet gravin T., een jonkie vergeleken bij de andere twee.

Onze eerste ontmoeting begon met een aanvankelijk door Erzsébet sceptisch ontvangen vraaggesprek over het aristocratische leven vóór de komst van het communisme. Maar nadat ze had ontdekt dat we via de grootmoeder van mijn vrouw aangetrouwde familie waren – en ik de daarbij behorende betiteling Lieber Neffe had gekregen –, groeide mijn rol in vier maanden tijd uit van die van achterdochtig ontvangen interviewer tot die van beoogd bouwmeester bij de restauratie van het kasteel Dornafalva, het eeuwenoude familiebezit van Erzsébet, dat door de Roemeense staat aan haar was teruggegeven.

Roemenië heeft in de aanloop tot de toetreding tot de Europese Unie opmerkelijk vergaande restitutiewetten aangenomen. Op papier is de staat verplicht al het bezit dat tussen 6 maart 1945 en 25 december 1989 – de dag waarop Nicolae en Elena Ceauşescu werden geëxecuteerd – werd onteigend terug te geven aan de rechtmatige eigenaren. De eigenaar moet wel met documenten kunnen aantonen dat het om zijn bezit gaat. De afhandeling van deze wet en het nakomen van de restitutieverplichtingen worden overgelaten aan de lokale overheden, nepotistische provincialen die over hun domeinen regeren als pasja’s in het Ottomaanse Rijk: geen zaak wordt gedaan, geen vergunning verleend, zonder dat een vast bedrag of een percentage naar de burgemeester vloeit.

Het huis van haar jeugd was volgens Erzsébet het mooiste en oudste kasteel van Transsylvanië. Ik kreeg foto’s te zien. Het was overweldigend: een op een heuvel gelegen wirwar van torens en gebouwen die mijn romantisch aangelegde hart sneller deed kloppen – je moet een zeker naïef enthousiasme bewaren om in dit deel van Europa projecten te beginnen.

Mijn eerste taak is het inzamelen van de benodigde fondsen voor de restauratie van Dornafalva. Het is de wens van Erzsébet dat het nog overeind staande deel van het kasteel een kunstenaarscentrum wordt, waar alle etnische groepen van Transsylvanië een ruimte krijgen: de Hongaren, de Roemenen, de Széklers, de Saksen, de Roethenen, de Serviërs, de Csángá’s, de Zwaben en de Armeniërs. Op recente foto’s ziet het kasteel eruit alsof het langdurig gebombardeerd is.

‘Erzsébet’ is een pseudoniem. Ze wil niet dat ik haar voor- of achternaam gebruik. Alle Transsylvaanse edelen boven de zestig die ik sprak wensten in druk niet bij naam genoemd te worden. Alleen na lang drammen mijnerzijds en ouderwetse smeekbrieven stemden enkelen toe. Deze tegenzin is terug te voeren op de almacht van de Securitate, die tot op de dag van vandaag zou voortbestaan. Erzsébet is eind jaren tachtig voor de radio geïnterviewd over het oude aristocratische leven. Dat heeft haar vele nachtelijke telefoontjes, scheldkanonnades en doodsbedreigingen opgeleverd. De angst behelst nu niet geweld of intimidatie, maar dat het teruggegeven bezit weer ontnomen wordt. Erzsébet: ‘Als ik iets slechts over de Roemenen zeg en het verschijnt in een boek, draaien ze alles terug.’

We moeten de lokale autoriteiten in Dornafalva overtuigen van het belang van onze missie: dat het kasteel gerestaureerd dient te worden en dat een kunstenaarshuis een goede bestemming is. Ik ben deze middag bij Erzsébet om de tactiek te bespreken. Dit voorjaar reist ze met haar zoon naar het kasteel in Transsylvanië. Ze staat erop dat ik hen vergezel. De burgemeester moet overtuigd worden en zijn medewerking toezeggen. In Roemenië, en in Hongarije trouwens ook, is het cruciaal de lokale overheden achter je te krijgen, wat je ook van plan bent.

‘Eén dag is genoeg.’ Ze kijkt me doordringend aan en zegt: ‘Dan kunnen we de volgende stap nemen. Ik heb je daar nodig: die twee huizen die illegaal in de tuin van het kasteel zijn gebouwd kunnen onmogelijk blijven. Ik wil die mensen een stuk land boven in het park geven om een huis te bouwen, maar ik kan dat niet zeggen. Als ik daar kom krijg ik altijd pálinka van de zigeunerin die in het huis op de helling onder het kasteel woont, en ook altijd manden met boontjes. Er waren vroeger veel meer zigeuners in Dornafalva, maar ze zijn allemaal vermoord in Auschwitz. Een van onze vroegere keukenhulpen was een halve zigeunerin. Weet jij iets van dorpelingen? Nee? Als ze twee aardappels te eten hebben, dan geven ze je er niet één, maar twee. Zo zijn de dorpelingen. Kom, pak je papier en schrijf de vragen op!

Noteer: voor de burgemeester moet je een Hollandse kaas meenemen. Hij heet Constantin Dimitru, hij wordt ook wel Dinu genoemd, maar jij zegt consequent Domnu Dimitru of Domnu Constantin Dimitru. Ik vousvoyeer de burgemeester ook. De onderburgemeester: voor hem neem je ook een Hollandse kaas mee. Dan is het gezegd, zo weet iedereen in alle omringende dorpen eens en voor altijd dat jij een Hollander bent. De onderburgemeester is Hongaars, hij is een geschikte man, Gábor Gerevich. Ik wil hem voor het stichtingsbestuur.’

‘Hebt u het hem al gevraagd?’

‘Nee, je moet een man nooit de tijd geven om na te denken en smoesjes te verzinnen, dat weet iedere vrouw. Je moet hem confronteren. Ik zal hem in Dornafalva ter plekke vragen of hij wil toetreden tot het stichtingsbestuur.’

‘En wie had u nog meer in gedachten?’

‘Er is een Roemeen in Marosvásárhely. Die schrijft me; hij wilde Dornafalva overnemen en er een bejaardenhuis beginnen – daar geloof ik geen biet van, hoor, maar hij kent veel mensen in de omgeving en in Boekarest. Als je op 10 mei meekomt, tref je verder de landmeter, ingenieur Catalin Podrescu, tegen haar zeg je Domna Catalin.’

Ik zit met de pen in de hand: ‘Voor haar ook een Hollandse kaas?’

‘Nee, voor Domna Catalin neem je wat zoetigheden mee en een mosoly csekk.’

‘Een wat?’

‘Mosoly csekk. Je gaat me toch niet vertellen dat je dat niet kent? Hoe lang woon je hier nu al? Zes jaar? Wat heb je gedaan? Met wie heb je in al die jaren gesproken?’

‘Nou, met niemand eigenlijk.’

‘Tijdens de communistische tijd werd er in Boedapest niet gelachen. In de winkels werd toen het systeem van de lach-cheque ingevoerd. Iedere verkoopster die lachte diende door de bedrijfsleider beloond te worden met een lach-cheque. Als je tien van die cheques had kon je daar een beetje geld voor krijgen.’

Erzsébet zwijgt af en toe even om mij de tijd te geven haar instructies te noteren: ‘Domna Catalin moet een lach krijgen. Ze is ergens in de vijftig en niet mooi, maar je weet: juist de lelijkerds moeten een lach krijgen. Zij is belangrijk, want zij maakt de tekeningen waarop de erfscheidingen staan aangegeven.’

Erzsébet pakt een plattegrond van Dornafalva. De ruïnes van het kasteel zijn aangegeven als zwarte blokjes. Een deel van de plattegrond is geel ingekleurd, een ander deel rood.

‘Wat rood is zullen we niet terugkrijgen. Dat was het park, daar staan nu allemaal huizen. Wat geel is hebben we al teruggekregen. Zie je dat? Het heeft de vorm van een ovaal. Ik weet niet waarom, maar stukken grond waar kastelen in Transsylvanië op gebouwd zijn hebben altijd de vorm van een ovaal.

Maar nu moet je mij eens iets vertellen: wat was er aan de hand de vorige keer dat je hier kwam? Je keek naar me alsof ik een smerige pad was. Wat was er aan de hand? Het was alsof je me met twee handen wegduwde.’

‘De vorige keer?’

‘En niet liegen, hè? Ik heb je direct door, ik ben een ouwe heks.’

‘Ik weet het weer! U begon erover dat het allemaal te laat was, dat de Oekraïners alles kwamen opkopen, dat de burgemeester hun de jachtrechten in de omgeving wilde verkopen. Dornafalva zou in handen van barbaren vallen. Ik vond dat irrationeel en ik dacht dat u eigenlijk niets met Dornafalva wilde doen, dat het een truc was om mensen aan u te binden en aandacht te krijgen. Ineens had ik het idee dat ik mijn tijd zat te verdoen, dat het opknappen van Dornafalva een waanidee was.’

Erzsébet kijkt me streng aan, bijt op haar onderlip en schudt haar hoofd.

We staan op. Erzsébet gaat me langzaam voor. Ze heeft meer dan drie uur achter elkaar zitten praten. Ik heb acht dichtbeschreven bladen volgekrabbeld, en onder andere genoteerd dat ze een pesthekel heeft aan nonnen, de manier waarop huisbeer Nicolai aan zijn einde kwam en die waarop haar moeder in 1924 stierf, zevenentwintig jaar oud.

‘Ach, wat vertel ik allemaal?! Driekwart van wat ik je vertel heb ik nog nooit aan iemand verteld. Misschien vertel ik je nog wat er met vader is gebeurd, in de laatste jaren, toen de communisten kwamen, eind jaren veertig tot aan zijn dood in 1955. Het is een wonderlijk en verschrikkelijk verhaal. Misschien.’

Bij de deur zegt Erzsébet: ‘Heb je weleens gehoord van de mythe van de doornvogels? Die kunnen niet zingen, het zijn stomme vogels, hun leven lang fluiten ze geen noot. Alleen als de dood nadert, voordat ze zich aan een lange doorn spietsen, zingen ze prachtig. Ze zingen in hun leven één superieur lied en dat betalen ze met de dood.’

Ik geef haar een kus op beide wangen. Blijf nog even leven, denk ik, maar ik vind het weinig elegant dat te zeggen.

Nicolai, de huisbeer

Vác, januari 2010

==

Erzsébet had in Dornafalva van een dorpeling die ze op straat was tegengekomen familiefoto’s teruggekregen. Het zijn zwart-witfoto’s met een wit kader, de eerste toont een grote witte pelikaan op een grasveld. Het was een van de dieren die haar vader uit de Donaudelta had meegenomen, hij ging daar vaak een aantal dagen jagen. De geschoten vogels zette hij op. De tweede foto toont een klein meisje met een ree. Het is Erzsébet.

==

==

‘De reeën kwamen binnen. We voerden ze chocola en ze gleden met hun hoefjes uit op het parket en maakten een spagaat.

Dat is mijn vader met Nicolai. Hij was nog jong toen. Later was hij groter dan vader. Nicolai werd als welp van een paar dagen oud bij ons bezorgd. Hij was dicht bij de Russische grens gevonden, daarom heette hij Nicolai met een i. Mijn vader had een heel bijzondere band met dieren, ze voelden zich direct op hun gemak bij hem. Alle gewonde dieren en verdwaalde jongen uit de wijde omgeving die door dorpelingen in de velden werden gevonden, of in de bossen door houthakkers en jachtopzichters, werden naar hem gebracht. Gevonden eieren liet hij door de kippen uitbroeden. We hadden een hele dierentuin bij het huis, in het park. Als er een jong gebracht werd, ging vader er onmiddellijk mee langs alle andere beesten. Die liet hij er rustig aan snuffelen. Dat was het geheim, daarom deden ze elkaar niks. De reeën, de katten en de vogels sliepen en leefden allemaal in één ruimte. Alleen de wolven hadden een stenen huisje met stro. Ze bleven twintig jaar bij ons.

Op een dag, terwijl vader aan het jagen was in de Donaudelta, werd er door de houtvesters in een jutezak een jonge wilde kat uit de bergen gebracht. Hij was piepklein, hij kroop helemaal in elkaar. We noemden hem Picus. Toen ik hem probeerde te pakken sloeg hij direct zijn klauwen naar me uit en ontsnapte. Mijn broer en ik zochten de hele dag naar Picus maar konden hem niet meer vinden. Toen ik de volgende ochtend van de bediendes hoorde dat vader uit de Donaudelta was teruggekomen, rende ik naar zijn werkkamer. Hij zat voorovergebogen te werken, Nicolai lag naast vaders stoel op het parket te snurken met zijn voorpoten wijd uitgespreid, zoals altijd. Ik vertelde opgewonden dat er een wild katje was gebracht, dat hij ontsnapt was, dat hij het niet zou overleven als we hem niet vonden. Vader zei: “Ssst, met je geschreeuw maak je hem dadelijk nog wakker.” Op zijn schoot lag een kussen waarop Picus opgerold lag te slapen.

Ik moest met Picus langs onze dieren gaan zodat ze hem allemaal konden ruiken. Alleen de Vlaamse gaai klepperde met zijn snavel. Daarna moest ik van zolder een mandje halen. Vader zette de mand naast Nicolai, hij was ervan overtuigd dat hij Picus niets zou doen en inderdaad, na twee dagen speelden ze met elkaar. Picus klauwde naar Nicolai en die gaf dan een voorzichtig tikje, waardoor het kleintje een meter over het parket gleed en direct terugrende.

Als vader weg was wachtte Nicolai op de bank van het overdekte terras van het nieuwe kasteel tot hij terugkwam. Vader had altijd kleine auto’s, die waren goed voor bergweggetjes. Van de kleine autootjes kocht hij de cabrioletuitvoering, altijd witte, want als er dan iets in de bergen gebeurde kon men hem vinden. Hij was weleens omgekieperd. We hadden een Diatto, een Italiaanse auto, ik geloof dat die niet meer bestaan. En een Essex. Nicolai ging mee in de open auto’s, hij zat voorin. Hij legde zijn poot op het portier. Mijn broer en ik zaten achterin, zonder mutsen. Zo reden we door het land. Vader scheurde met 120 kilometer per uur. Iedereen kende hem.

In een dorp waar markt was hielden we halt. Nicolai zwaaide ineens zijn poten over de deur van de Essex en wandelde de markt op. Bij de kraampjes begon hij met één haal van zijn poot de uitgestalde waar op de grond te schuiven. De marktkooplieden raakten in paniek. Vader moest uit de auto komen en achter Nicolai aan als achter een klein kind om hem mee terug naar de auto te voeren. Alleen til je een beer van 250 kilo niet terug op zijn stoel. Nicolai werd streng toegesproken en klom verongelijkt terug op de bijrijdersstoel.

Als meisje lag ik altijd eindeloos boven op Nicolai. Van alle dieren was hij de enige die in het huis sliep; hij had een eigen kamer met een grote vierkante divan met kussens waarop hij de nacht doorbracht. Hij kon deuren openen. Als er bezoek kwam uit Kolozsvár dan stuurden we Nicolai naar de voordeur. Vooral dames schrokken zich een hoedje als die 2 meter lange beer de deur openzwaaide. Hij dronk bier uit flesjes en zat in de stoelen in de zitkamer. Hij was een volwaardig familielid, maar op een goede dag heeft hij de kokkin in haar gezicht geslagen.

De kokkin had een schaal vol frambozen, Nicolai wilde die frambozen hebben en zij trok de schaal weg. Toen heeft Nicolai geslagen. Hij was boos. Haar wang bloedde. En met bloed, dan is het over. Nicolai was toen al meer dan tien jaar bij ons. Vader is de dag daarna de bergen in getrokken en is vier dagen weggebleven. Hij had zijn revolver thuisgelaten en de jachtopzichter uitgelegd wat hij moest doen: met Nicolai in het park spelen. Als hij speelde ging hij vaak op zijn rug liggen. De jachtopzichter moest de loop van de revolver diep in zijn vacht drukken, vader had uitgelegd bij welke ribben, hier aan de zijkant, en dan overhalen. Nicolai zou het haast niet merken.

Hij is begraven onder de eikenboom, waar een wilde roos groeide. Over Nicolai werd nooit meer gesproken, net zoals er over moeder nooit werd gesproken. Wat te diep zit, wat te veel pijn doet, daar zwijg je over.’

Waar de maan ons bracht

Leányfalu, juni 1991

==

Tijdens onze eerste reis samen doorkruisten Ilona en ik in een oude Peugeot Oost-Europa, waar de euforie over het ineenstorten van de dictaturen nog als ochtendmist in de straten van de stadjes hing. We koersten door Oost-Duitsland, Tsjecho-Slowakije, Hongarije en Roemenië en namen met de auto zo veel mogelijk wegen door de heuvels. We voelden ons voortvluchtigen, Bonnie & Clyde, schuilend in bossen. Op onze tocht hadden we twee doelen: Leányfalu en Boekarest. In Leányfalu woonde nagymami, de Hongaarse grootmoeder van Ilona, en in Boekarest een oom van mij, Coen Stork, die aldaar Hare Majesteits ambassadeur was. Verder gingen we waar de maan ons bracht.

==

Het was het begin van de zomer en we reden met de kap open, ook als het regende. We droegen dikke Russische soldatenjassen. Van Oost-Duitsland herinner ik me vooral de kinderkopjes waar we overheen trilden, in Tsjecho-Slowakije sliepen we stiekem in een kasteeltuin, we bezochten de volgende ochtend het kasteel en kregen blauwe plastic hoesjes om onze schoenen, waardoor je kon schaatsen over het parket. Het was meer een kwestie van intimidatie dan van museumbeheer, want de suppoosten maakten hun boterhammen met vette worst en tomaten klaar op met ivoor en parelmoer ingelegde tafeltjes. Het kasteelinterieur zag eruit alsof het antikraak bewoond werd door een student met een voorkeur voor roze textiel en neobarok. Het was zonneklaar dat dit ratjetoe niets te maken had met de historie van het pand.

==

==

De rondleiding was mijn eerste ervaring met het alledaagse Centraal-Europese surrealisme. We waren in een toneelstuk beland waarin alle aanwezigen met tegenzin de hun toebedeelde rol speelden. Een dame hield met een vlakke stem eindeloze verhalen bij elke stoel. Bij de deuren stonden zaalwachtsters in blauwe stofjassen om te voorkomen dat Ilona en ik tussentijds zouden ontsnappen. We bevonden ons te midden van Tsjechen die eruitzagen alsof ze waren grootgebracht op een dieet van in reuzel gebakken aardappels.

In Tsjecho-Slowakije kwamen we achter een busje van ballonvaarders te rijden. We volgden hen en vroegen of we een dagje met hen mee konden vliegen. De volgende ochtend zweefden we in een rieten mand boven Moravische wouden. Het was volkomen stil, op het sporadische zuigen van de gasvlam na. Onder ons stapten reeën argeloos over boomstronken. Na de ballontocht vervolgden we onze weg. Slapen deden we in hooibergen of op de grond voor de Peugeot. Eén nacht werd onze hooiberg door politie omsingeld omdat we voor sigarettensmokkelaars werden aangezien. We namen de kleinste boswegen, passeerden een verlaten rood-wit geschilderde slagboom midden in een dicht bos en waren plotseling in Ilona’s vaderland.

==

==

Leányfalu ligt tegen het met dichte oude bossen begroeide Pilis-gebergte aan, langs de Donau, 30 kilometer ten noorden van Boedapest. Hier woonde de Hongaarse grootmoeder naar wie Ilona vernoemd is. Het moet een veerkrachtige vrouw zijn geweest. Toen in de jaren veertig de communisten de uitgestrekte familielanderijen inpikten, had ze gezegd: ‘Ach, hoeven we ons eindelijk niet meer druk te maken over het weer!’

Het huis was zachtgeel geschilderd, met net iets minder rood pigment dan in het Habsburgs geel, de warme kleur waarin tijdens de Dubbelmonarchie alle overheidsgebouwen van Slovenië tot de uiterste oostgrens van Transsylvanië geschilderd waren. Ook de meeste katholieke kerken in Oostenrijk-Hongarije hadden die kleur. Het huis stond dicht bij het bos. Aan de achterzijde was een smalle veranda met bloembakken gevuld met geraniums en een tuin met in het midden een oude appelboom. In een hoek stond zoals in vrijwel elke Hongaarse dorpstuin een notenboom, om de vliegen en muggen weg te houden. Ilona’s grootmoeder ontving ons met open armen.

In het huis hingen familiefoto’s en familieportretten. Zwart-witfoto’s van trotse mannen in díszmagyar, de gala-uitdossing van de Hongaarse edelman, uitbundiger dan die van een cancandanseres in de Moulin Rouge met een waaier van struisvogelveren in haar opgestoken haar. Op de trouwfoto stond de grootmoeder in het wit met een lange sluier. Zo’n prachtige díszmagyar die de grootvader droeg was op zich al reden genoeg te willen trouwen. Tussen hen in stond een priester, een kop kleiner, in een habijt. De linkerhand van Ilona’s grootvader rustte op de familiesabel. Het kromzwaard werd door een voorvader, Miklós i, bij de bevrijding van Boeda in 1686 op een Ottomaan veroverd. Het was dezelfde tijd waarin de familie de adelbrieven ontving. Eén telg, József, was begin achttiende eeuw schatbewaarder van de laatste Poolse koning, Stanislaus Lescinsky, die later naar Frankrijk werd verbannen en in het Loire-kasteel van Chambord woonde. Een ander familielid ging naar Frankrijk en stichtte de Franse tak van de familie.

Mijn eerste kennismaking met de rijke geschiedenis van dit deel van Europa vond plaats in dat huis van Ilona’s grootmoeder, dankzij haar verhalen, de foto’s en de schilderijen aan de muren. Er hing een grote prent van een jacht te paard. Het was de familie van nagymami die daar was afgebeeld, de Dőry’s. De familie werd in de veertiende eeuw in de adelstand verheven en behoort daarmee tot de oude Hongaarse adel. De prent is in 1863 gemaakt en toont de hegemonie en de kracht van de familie. Jong en oud stralen uit dat het volkomen vanzelfsprekend is dat zij te paard zitten, dat zij de leidende klasse zijn. De wereld zat nu eenmaal zo in elkaar. Vrouwen zitten elegant in lange zwarte rokken in amazonezit, kinderen met donkere jasjes op pony’s, als kleine lord Fauntleroys, de mannen hebben imposante baarden. Allen zitten met rechte rug op het paard, met de trots en discipline van generaties in de genen. Op de achtergrond rookt een van de Dőry’s in het zadel ontspannen een dikke sigaar. Het geheel straalt een onwankelbaar vertrouwen uit.

Eén foto aan de muur van nagymami’s huis toonde de familie van Ilona zeventig jaar later, in 1933. Op de foto staat de overgrootvader van Ilona die van 1913 tot 1917 minister van Onderwijs was in de regering van graaf Tisza, te midden van vier van zijn vijf zonen. Eén zoon was in juni 1918 aan het eind van de Eerste Wereldoorlog gesneuveld aan het Italiaanse front. De vijf mannen staan naast elkaar, op een stuk gras tegen de achtergrond van een haag. Ze dragen allen hun díszmagyar. De foto is in 1933 gemaakt op landgoed Margitmajor bij het huwelijk van Ilona’s grootouders, niet ver van Pécs. De mannen dragen hoge laarzen met kwastjes, bontmutsen met pluimen gemaakt van witte reigerveren, dolmannen met gouden gespen, met bont afgezette attila’s en met parelmoer en edelstenen ingelegde sabels aan hun riem of in hun hand. Het zijn lange mannen, maar ondanks hun superbe uitdossing, de ingetogen blijdschap van de vader om omringd te zijn door zijn zonen, de trots van de broers om naast elkaar te staan, als een onverslaanbaar verbond, straalt de foto iets vergeefs uit, alsof ze beseffen dat ze leven in een wereld die op het punt staat te verdwijnen.

Ilona en ik dronken met Ilona’s grootmoeder jenever uit kleine kristallen glaasjes. Zij vertelde met vrolijke zelfspot over haar jeugd, haar leven en de familie, maar over de periode ná de Tweede Wereldoorlog sprak ze met geen woord. Ze vertelde hoe een van de voorvaderen zijn weggelopen bruid met de eigen huzaren – iedere edelman had de plicht een bepaald aantal mannen te leveren in tijd van oorlog, zo had vrijwel elk landgoed zijn eigen privélegertje – op het landgoed van zijn schoonvader ging terughalen; hoe een van de broers van haar man per schip naar Amerika emigreerde met niets anders bij zich dan een koffertje met een smoking, die minder van pas kwam omdat hij moest zien te overleven als havenarbeider en goudzoeker.

==

==

Ze vertelde hoe ze in het interbellum feesten vierden en in het kasteel van de graven Nádasdy geesten opriepen. Voor haar huwelijk hadden ze zevenentwintig rijtuigen georganiseerd om met alle gasten in een stoet naar de kerk te gaan. Rijtuigen en paarden waren geleend van de familieleden en landeigenaren in de buurt. Elk rijtuig had twee paarden, behalve die van het bruidspaar, die door een vierspan getrokken werd. De Dőry’s waren vermaarde ruiters, wat blijkt uit de nog altijd bestaande uitdrukking: ‘Koetsieren als een Dőry’. Nagymami ging als kind in haar eigen koetsje naar school, zij mende dan de paarden, met naast haar de koetsier, die voor de school wachtte tot zij klaar was met de lessen.

Op 1400 kilometer van Nederland kwam ik terecht in dit sprookjesland, in een familie met een grootmoeder die me onder de appelboom vertelde over haar zwager, de broer van Ilona’s grootvader, die altijd had gezegd dat hij niet onder in de klamme familiecrypte wilde worden opgeborgen, maar in de grond naast de familiekapel vlak bij de Donau, opdat hij ‘de ganzen kon horen overvliegen’. Op het uur van zijn begrafenis, op het moment dat zijn kist in de aarde werd neergelaten, vloog er over het familiekerkje een vlucht gakkende ganzen.

Vanaf 1939 had nagymami vier jaar met haar jonge gezin in Kolozsvár in Transsylvanië geleefd. Ze woonden in het oude Mikes-paleis en waren kind aan huis in het Kaszinó, de club voor de Hongaarse aristocratie. Als er niet veel mensen waren, vroegen ze zigeuners mee uit een restaurant of bar, trommelden wat vrienden op, en werd er tot diep in de nacht gedanst. Ilona’s grootvader pachtte met vrienden een jachtdomein van 40 000 hectare in het Transsylvaanse hoogland. In de herfst joegen ze op herten, in de winter op beren en in het voorjaar op auerhoenders. Nagymami zei met zachte stem dat de jaren in Transsylvanië de mooiste en gelukkigste van haar leven waren geweest.

De wolven komen tot aan de kloostermuur

Szárhegy, juni 1991

==

Na het bezoek aan Ilona’s grootmoeder staken we met een pont de Donau over richting Vác, doorkruisten het Bukgebergte en reden tussen de koolzaadvelden. Ilona vroeg de weg aan in het zwart geklede boerinnen. De zon brandde, onze legerjassen lagen in de achterbak. We bereikten de Tisza, die we stroomopwaarts volgden. In de velden werd het hooien gestaakt en op de akkers het werk onderbroken als wij in de auto passeerden. In de meeste dorpen zorgden we voor een primeur.

Terwijl we oostwaarts naar de Roemeense grens reisden, liet bijna geen Hongaar na ons expliciet te waarschuwen voor het barbarenland dat we op het punt stonden te betreden. Sommigen schudden zachtjes hun hoofd, alsof we een gewisse dood tegemoet gingen. Het had ons wel op scherp gezet. Een van de dingen die we in Roemenië zagen was een meer, waaruit een kerktoren stak. Die toren symboliseerde hoe het communisme en megalomane projecten alles wat een menselijke maat heeft en mensen samenbindt – een landelijk leven, oude architectuur, dorpsgemeenschappen, kerkgenootschappen, tradities – hadden proberen te vernietigen. Mede door Ceauşescu’s systematiseringsplan om 13 000 dorpen in Roemenië plat te bulldozeren en door betonnen hoogbouw te vervangen, begonnen de lange tijd zo enthousiaste westerse regeringen in te zien dat men hier wellicht te maken had met een gek.

Bij binnenkomst in Roemenië viel de armoede op: direct na de grens bij Oradea lag het land een kwarteeuw achter op Hongarije, maar na 50 kilometer bij Elesd leek het een halve eeuw, en tegen de tijd dat we de eerste heuvels bereikten en de grote weg verlieten was het alsof Ilona en ik de middeleeuwen binnenreden. Het was van een adembenemende schoonheid. Ommuurde middeleeuwse kerken. Saksische dorpen met pastelkleurige boerderijen met houten poorten waar met hooi beladen wagens onderdoor pasten. Boerinnen in klederdracht en met hoofddoeken. Hele streken waar geen geasfalteerde weg te bekennen was, benzinestations evenmin. Soms reden we dagenlang, rechts en links wouden en bergweides met herders en schaapskudden, over roodbruine zandwegen door de oostelijke Karpaten, een stofwolk achter ons aan slepend, op zoek naar een tankstation. Slechts één op de vier tankstations had daadwerkelijk benzine. Meestal wist men daar wel op de kaart aan te wijzen in welke stad waarschijnlijk brandstof voorradig was.

We sliepen in de velden en de bossen, in wanstaltige communistische staatshotels met balzalen van slaapkamers waar je het gevoel had dat je gefilmd en afgeluisterd werd, met Stalin-barokke interieurs – alles donkerbruin eiken – en hotellobby’s die voelden als graftombes. We verbleven op socialistische campings in blokhutten die gemaakt leken voor anonieme sex, in hotels waar het voorportaal vergeven was van hoeren gekleed in felgekleurde leggings en truitjes, en in kleine pensionnetjes in bergdorpen waar je het idee kreeg dat de inwoners na het bezoek van buitenlanders nog altijd de geheime dienst op hun dak kregen.

==

==

Op het eind van de zesde dag in Salamás, in Transsylvanië, werd de hemel diep donkerblauw. Het begon harder te waaien, boomtoppen werden heen en weer geschud ter aankondiging van het onweer. Ik trapte het gaspedaal zo diep in als ik kon, in een poging de wolken voor te blijven totdat ze hun water geloosd hadden. Nergens was een bivak. Het werd al donker, de natuur keerde zich tegen ons. We zochten een pleisterplaats. We hadden de hele dag door de eindeloze wouden gereden en we bevonden ons nu ergens in de bergen, in de Hargita. Heel af en toe was er een dorp, maar nooit een hotel. Een man die langs de weg liep en Hongaars sprak vroegen we waar we konden slapen. Hij zei dat er in het volgende dorp een klooster was, waar we misschien konden overnachten. De stortregen begon.

==

==

Op de heuvel tegen het dennenwoud aan lag een groot wit klooster. We klopten aan de poort, konden mee-eten met de franciscaner monniken en we mochten er de nacht doorbrengen. Gezeten aan lange houten tafels vertelden de goedlachse jonge mannen dat je ’s nachts de wolven kon horen huilen en dat ze ’s winters op zoek naar voedsel tot aan de kloostermuren kwamen. Ilona en ik moesten gescheiden slapen – wat me matig beviel in zo’n klooster vol jonge monniken.

Om zes uur werd ik wakker door de bedrijvigheid in het klooster. De lucht was strakblauw. Ik begaf me naar de kapel en luisterde naar het gezang en de gebeden. We bleken in Szárhegy te zijn.

==

In het dorp lag een oud kasteel met kantelen dat ooit gebouwd was door de Hongaarse graven Lázár. In dit kasteel woonde de latere Transsylvaanse prins Gábor Bethlen (1580-1629) bij zijn oom András Lázár, waar hij zijn opleiding volgde. Bethlen was de prins die Transsylvanië internationaal aanzien verleende en veel geld uitgaf aan theater, grote bals, orkesten en dansers. Als prins van Transsylvanië spendeerde Gábor Bethlen, na zijn tweede huwelijk met Catharina von Brandenburg, 40 procent van de staatsbegroting aan zijn hof. Uit Venetië importeerde hij zijde, maskers en juwelen. Onder zijn bewind kregen belangrijke intellectuelen, zoals Simon Pécsi, die delen van de Bijbel en de Talmoed vertaalde, hoge staatsposten. Gábor Bethlen stichtte in 1622 in Alba Iulia een universiteit en zond jonge Transsylvaniërs naar de goede universiteiten van Europa.

Gábor Bethlen kreeg tweemaal de kroon van Hongarije aangeboden. Maar hij weigerde. Deze tak van de Bethlen-familie, Bethlen de Iktár, is uitgestorven. Van de beroemdste prins van Transsylvanië is nog één vrouwelijke afstammeling in leven. Ze woont in Amsterdam en is serveerster.

De franciscaner monniken in Szárhegy – met de drie knopen in het koord van hun bruine habijt die waarden van de orde symboliseren: eenvoud, armoede en broederschap – kraaiden van de pret bij de ritjes in de auto waar we hen op trakteerden. De hele orde moest om de beurt mee, de kloosterberg af naar het dorp en terug.

==

==

Als we pech hadden, kon ik de Peugeot 304 met een tang, ijzerdraad, tape, water, olie en vooral veel liefdevolle klopjes weer aan de praat krijgen. Op bergkammen in de Karpaten stopten Ilona en ik langs de weg bij kraampjes waar op gloeiende kolen worstjes werden gegrild.

In Sinaia bezochten we Peleş, het voormalige koninklijke zomerpaleis aan de voet van het Bucegi-gebergte, eind negentiende eeuw in neogotische stijl gebouwd in opdracht van Carol i prins Hohenzollern, de langst dienende koning van Roemenië, die in 1914 overleed. Het paleis heeft een hoog Anton Pieck-gehalte, met grote en kleine houten torens. Het telt honderdzestig kamers. In het Ceauşescu-tijdperk logeerden Nixon, Arafat en Khadafi er, evenals ongeveer alle communistische leiders. Op de ochtend dat Ilona en ik arriveerden was het er koud en leeg. Het gebouw werd niet verwarmd, hoewel het volgens de brochure het eerste paleis in Europa met centrale verwarming was. We waren de enige bezoekers en de verveelde bewaker had weinig zin in ons; we kwamen niet verder dan de immense hal.

Tussen de Hongaarse aristocratie in Transsylvanië en het Roemeense koningshuis bestond formeel geen relatie. Erzsébet T. vertelde me dat de Hohenzollerns na het Verdrag van Trianon (1920) voor de Hongaren het koningshuis van een vijandige staat waren, een entiteit waarmee men contact vermeed.

Erzsébet: ‘Vader reed rally’s. Hij was een van de beste chauffeurs van het land, hij won ze allemaal. Eén keer ging hij op de finish af met aan zijn zijde een andere auto. Hij keek opzij en zag dat Nicolae, de broer van de koning van Roemenië, achter het stuur zat. Toen heeft vader gas teruggenomen. Die Nicolae droeg nooit nette kleren, hij lag altijd aan auto’s te sleutelen. Dat is het enige contact dat wij ooit met het Roemeense koningshuis hebben gehad. Dat was niet iets wat je opzocht.’

Volgens de overlevering was er na het Verdrag van Trianon één Transsylvaanse aristocraat die zich gekleed in díszmagyar door zijn chauffeur naar Boekarest liet rijden en daar audiëntie aanvroeg, voor de Roemeense koning knielde en zijn familiezwaard aan zijn voeten legde. Het was deze aristocraat die volgens dezelfde roddel al zijn tienduizenden hectaren land terugkreeg.

==

Het koningshuis is, net als de Roemeense staat, van vrij recente datum. Carol i Hohenzollern werd in 1881 geïnstalleerd als koning van Roemenië. Het was het tijdperk, na het terugtrekken van de Ottomanen uit de Balkan, waarin de westerse mogendheden in de Balkanstaten koningshuizen stichtten. Meestal werd er wel een Duitse prins bereid gevonden koning te worden van een land waar hij nog nooit van gehoord had. De geïmporteerde Hohenzollern-prins Carol was in 1866 tot prins van Roemenië gemaakt. Hij had het uitbundige romantische Peleş-paleis in Sinaia gebouwd, dat perfect past in het landschap.

De Roemeense koninklijke familie maakt een gepassioneerde indruk. Elisabeth van Roemenië trouwde in 1921 met de kroonprins van Griekenland. Dit huwelijk bleek geen succes. Ze had een reeks affaires, waar ze weinig discreet over was. Ze zou gezegd hebben: ‘Ik heb in mijn leven alle zondes begaan die een mens kan plegen behalve moord, en voor ik sterf wil ik die ook nog proberen.’ Ze stierf aan de Franse Côte d’Azur in 1956, het jaar van de Hongaarse opstand.

Elisabeths moeder was een Schotse, geboren als Marie van Edinburgh, de latere koningin Marie van Roemenië. Ook zij was berucht om haar escapades. Eerst onderhield ze een langlopende affaire met de Roemeense aristocraat Barbu Ştirbey en later met Zizi prins Cantacuzène. Van haar zes kinderen is van de laatste drie onbekend wie de vader is. Over haar jongste kind zou ze haar echtgenoot hebben gezegd dat het van Boris Vladimir groothertog van Rusland was. Marie sprak Roemeens, hulde zich in traditionele Roemeense dracht en zag er daarin uit als een boerin. Deze dingen maakten haar immens geliefd bij het Roemeense volk.

Naast het grote zomerpaleis in Sinaia ligt een kleiner gebouw, Pelişor. Dit werd gebruikt door koningin Marie. De lokale mythe luidt dat in de beginjaren van het communisme haar parfum daar opdook, een violet aroma, een ongrijpbare vijand voor Securitate en militia. Met de dood van dictator Gheorghiu-Dej, de voorganger van Nicolae Ceauşescu, verdween de geur. De vloek op Gheorghiu-Dej werd opgeheven.

Nadat Ceauşescu in 1965 de nieuwe secretaris van de Roemeense Communistische Partij was geworden eigende hij zich het zomerpaleis toe. In de kwarteeuw dat hij aan de macht was heeft hij er één keer geslapen. Hij had het probleem van te veel bezit, hij had ongeveer alle mooie paleizen en kastelen in Roemenië ingepikt. Hij beschouwde de Karpaten als zijn privéjachtterrein en de paleizen dienden daarbij als onderdak. Hij leed aan imperial overstretch: het was voor hem onmogelijk alle paleizen die hij zich had toegeëigend te bezoeken.

U ambassadeur, ik minister

Boekarest, juni 1991

==

Ilona en ik daalden af uit de Karpaten, de laagvlakte van Wallachië in. Langs de wegroestende petrochemische industrie van Ploieşti reden we Boekarest tegemoet. We arriveerden vrijwel gelijktijdig met nrc-columnist Henk Hofland bij mijn oom Coen Stork in de residentie in Boekarest. De daaropvolgende dagen waren de samenkomsten bij ontbijt, koffie, lunch, borrel en diner een doorlopende geschiedenisles Oost-Europa, in dialoogvorm tussen twee beschaafde, oudere heren. We werden goed verzorgd door diensters in zwarte rokken en witte schorten. De enige onderbreking van het geschiedeniscollege bestond eruit te pingpongen met mijn neven Joris en Daniël. Daniël vertelde dat inwoners van Boekarest naar de dierentuin gingen om steentjes te gooien naar Corbu, de zwarte labrador van Ceauşescu, die daar in een kooi zat.

Ilona en ik bekeken Ceauşescu’s krankzinnige Casa Poporului ofwel ‘Huis van het Volk’, na het Pentagon het grootste gebouw ter wereld. Er zouden ondergrondse gangen en een ondergronds kanaal zijn via welke de dictator bij eventueel gevaar per speedboot kon ontsnappen. Ook waren er geruchten dat de plafonds van een van de balzalen opengeschoven konden worden, zodat een helikopter op het parket van de balzaal kon landen. Wat van deze geruchten waar was, was niet te controleren. Alleen de arbeiders die aan het gigantische gebouw gewerkt hadden en enkele ingewijden wisten indertijd wat waar was.

We mochten het paleis niet in. Gewapende Roemeense soldaten bewaakten het terrein. Van buiten was goed te zien dat we hier te maken hadden met megalomane wansmaak in optima forma. Coen vond dat ze het moesten afbreken. Het was een fascistoïde gebouw. Een groot deel van de oude binnenstad van Boekarest, inclusief Byzantijnse monumenten en orthodoxe kerken, had Ceauşescu tegen de grond laten slaan om er het Paleis voor het Volk te bouwen en de omringende boulevards omzoomd door neoclassicistische flats waar agenten van de Securitate en andere getrouwen woonden. Het was warm in Boekarest en de lucht was zo vervuild dat je ogen gingen tranen als je een paar uur door de stad liep. De brede boulevards waren vrijwel leeg, de enige auto’s die je zag waren Dacia’s. Op de stoepen voor internationale hotels boden schichtige mannen aan lei te wisselen. Boekarest voelde als een stad onder een repressief bewind.

In de donkerblauwe Mercedes met Nederlandse vlag voerde Coen ons langs recepties en tentoonstellingen. Buiten de auto vertelde hij dat de chauffeur een Securitate-officier was. Een mij onbekende wereld van afluisteren en spioneren openbaarde zich. Coen vertelde recentelijk dat zijn Securitate-dossier meer dan tweeduizend bladzijdes dik is. Werkelijk alles wat op de ambassade besproken werd, was door de secretaresses in detail gerapporteerd. Een bevriende Roemeense schrijver had Coen geprobeerd te overtroeven door op te merken dat zíjn Securitate-dossier bijna vierduizend pagina’s telde, waarop Coen hem erop had gewezen dat hij die in veertig jaar dictatuur had opgebouwd terwijl Coens dossier in twee Ceauşescu-jaren was aangelegd.

De Engelse ambassadeur in Boekarest, Hugh Arbuthnott, was een van de weinige ambassadeurs die zich voor de revolutie openlijk tegen Ceauşescu uitsprak. Hij was een voorbeeld voor Coen en had getoond hoe je met creativiteit bijeenkomsten organiseerde waar je dissidenten bij kon betrekken, zoals Shakespeare-workshops waarvoor Roemeense acteurs, dramaturgen, vertalers, schrijvers en regisseurs werden uitgenodigd. Omdat alles werd gecontroleerd door de Securitate was het nog maar de vraag of de verzonden uitnodigingen ooit bij de geadresseerden aankwamen, maar het belangrijkste was dat de Securitate en de Communistische Partij beseften dat een westerse missie van het bestaan van bepaalde mensen op de hoogte was. Dat alleen al verschafte bescherming. Hugh Arbuthnott en Coen nodigden dissidenten thuis uit en rapporteerden aan hun ministeries wat de realiteit in Roemenië was, terwijl sommige ambassadeurs zich door het protocol lieten leiden, andere ambassadeurs zich onledig hielden met recepties en feestjes, de Portugese ambassadeur winkelmeisjes probeerde te versieren en de Denen, Noren en Mexicanen hun ambassade in Boekarest sloten.

Coen had Ceauşescu enkele malen ontmoet. Meestal was de regie zo strak dat het een zinloze aangelegenheid was, want als ambassadeur werd je omringd door een legertje securisten die over het protocol waakten. De aardigste ontmoeting, op afstand, was op 1 mei 1988 in Sala Palutului tijdens het partijcongres waarvoor de buitenlandse ambassadeurs waren uitgenodigd, een bijeenkomst doorspekt met protocol en zang en dans in klederdracht. Het Politburo zat strategisch achter een tafel met zicht op iedereen, Ceauşescu in het midden, zijn makkers naast hem. Ceauşescu had een verrekijker in zijn handen, waarmee hij de zaal af tuurde en de partijleden en het corps diplomatique bespioneerde. Coen wist van deze intimiderende hebbelijkheid en had een vogelkijker meegenomen. De man van het protocol naast Coen werd steeds roder en vroeg zenuwachtig: ‘U gebruikt hem toch wel alleen voor het toneel?!’

De diplomaten zaten samen met partijbonzen en securisten op een oplopend balkon en tuurden naar beneden. Coen bekeek de volksdans, maar vooral het Politburo en Nicolae en Elena Ceauşescu. Op een goed moment vingen de twee verrekijkers elkaar en bleven lange seconden op elkaar gericht.

Coen nam ons mee naar een lunch met diplomaten in Ceauşescu’s voormalige huis aan het Meer van Snagov. Dat huis lag 14 kilometer buiten Boekarest, precies ver genoeg om rustig te kunnen slapen voor een dictator – te ver lopen voor een woedende menigte. Als Ceauşescu zich door Boekarest verplaatste, werden er altijd drie verschillende routes afgezet. Niemand wist welke route hij zou nemen, dat besliste de chef van de Securitate op het laatste moment.

Het huis bij Snagov was een juweel. Het product van het huwelijk tussen een xenofobe boer en een hysterische vrouw: een somber chalet tot de nok gevuld met kitscherig porselein, een ondergrondse bioscoop met nepzonnekoningstoelen, een gigantische verzameling schoenen en een bescheiden bibliotheek met in leer gebonden wetenschappelijke boeken die vrijwel allemaal door Elena zelf geschreven waren, veel over polymere scheikunde. Hoe ze daar tussen het kijken naar alle afleveringen van Dynasty en Dallas door tijd voor vond is een raadsel. In de kamer van hun dochter Zoia, die ook toen ze al veertig was nog steeds ingericht was als de kamer van een puber, snuffelde ik tussen de langspeelplaten. Ze hield van westerse popmuziek met een corny voorkeur voor bands als abba en Mud. De huisbewaarster die voor de Ceauşescu’s had gewerkt stond steeds naast me en zag erop toe dat ik niets jatte.

==

==

Toen Ceauşescu in 1978 te gast was bij de koningin van Groot-Brittannië nam hij zijn eigen lakens en kussenslopen mee omdat hij bang was dat hij vergiftigd zou worden. Zijn kleren werden in speciale kasten bewaard, eten werd voorgeproefd. Ceauşescu kreeg bij dat bezoek een zwarte labradorpuppy cadeau. Hij was vooral uitgenodigd omdat de Engelsen hem vliegtuigen wilden verkopen en kreeg de behandeling van een belangrijk staatshoofd: ontvangst op Buckingham Palace, galadiner, tocht in open koets met koningin Elizabeth. Op YouTube zag ik een filmpje van de rit door Londen. Ceauşescu zwaait uitzinnig, als een kind, naar het publiek. De koningin zit volkomen bewegingloos tegenover hem. Achteraf noemde ze het de beroerdste drie dagen uit haar leven. Ze had al het zilver en waardevolle spullen uit de logeerkamers van de Ceauşescu’s verwijderd, op aanraden van de Franse president, bij wie de Ceauşescu’s enkele maanden eerder hadden gelogeerd en waar de Roemeense delegatie de kamers had leeggeroofd en alles – stopcontacten, ventilators, gordijnroedes – uit elkaar had gehaald op zoek naar afluisterapparatuur.

Coen was met Bernard Kouchner de eerste buitenlandse diplomaat die in die revolutiedagen van december 1989 live op de televisie het Roemeense volk toesprak en feliciteerde. Het was naar Coens zeggen heel emotioneel. De studio was een volkomen puinhoop, donker, met versperringen van uitgeputte soldaten. De Franse minister Kouchner arriveerde met een sliert journalisten en probeerde voor te dringen – Coen zat al eeuwig in het donker in de studio te wachten – met de woorden: ‘Vindt u het goed dat ik voorga? U bent ambassadeur, ik minister.’ Coen vond het niet goed, ze gingen samen voor de camera. Het waren de dagen dat Iliescu consequent in een trui rondliep om eruit te zien als een revolutionaire intellectueel. Zodra hij de nieuwe president van Roemenië was geworden, zag niemand hem ooit nog anders dan in pak met das. Tot op de dag van vandaag heeft hij een villa in Boekarest met daarin een staf die werkt aan de correcte weergave van de revolutie – correct vanuit het standpunt van Iliescu, welteverstaan.

Onder Iliescu werden in 1990 twee keer mijnwerkers naar Boekarest gehaald om demonstrerende studenten in elkaar te slaan. Naar schatting tweehonderd studenten werden doodgeslagen en duizenden werden afgetuigd onder het geschal: ‘Moarte Intelectualilor! ’ De Amerikaanse ambassadeur belde vanuit zijn residentie met zijn tweede man of het veilig was naar de ambassade te komen. ‘Ik denk dat je kunt komen, maar neem wel de gepantserde auto.’ Op datzelfde moment zag de Amerikaanse ambassadeur Coen Stork onder zijn raam door fietsen op weg naar de stad om poolshoogte te nemen. Hij zou later in The New York Times over Coen zeggen: ‘A man with a heart as big as Texas.’

==

==

Na drie dagen in Boekarest gingen Ilona en ik terug richting Hongarije. We koersten over de toppen van de Karpaten Transsylvanië binnen en namen de zuidelijke route via Déva. Over een slingerende asfaltweg gingen we, omzoomd door notenbomen, de stam vanaf de grond tot op anderhalve meter witgekalkt, glooiende weilanden, een zilveren lucht, rechts van ons een spoorbaan met daarnaast donker geteerde elektriciteitspalen, als telegraafpalen in het wilde westen. Op het spoor een afgeragde vaalblauwe trein, rechthoekig als de speelgoedtreinen uit mijn jeugd. Ik gaf gas, we haalden de trein langzaam in, kwamen langszij, de kap open, onze haren ruw van weken zon en wind. De weg slingerde door de heuvels, we hielden de trein bij. Door de velden zwenkten we parallel aan elkaar. We zwaaiden en claxonneerden naar de machinist. De trein toeterde luid en langdurig terug.

Terug naar het land van haar vader

Boedapest, oktober 1991

==