Chris van der Heijden

Dat nooit meer

De nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Nederland

==

==

Uitgeverij Contact

© 2011 Chris van der Heijden

Omslagontwerp en -typografie Bart van den Tooren

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 254 3887 6 / NUR 680

==

www.uitgeverijcontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Know then thyself, presume not God to scan,

The proper study of mankind is Man.

Placed on this isthmus of a middle state,

A being darkly wise and rudely great:

With too much knowledge for the Sceptic side,

With too much weakness for the Stoic’s pride,

He hangs between, in doubt to act or rest;

In doubt to deem himself a God or Beast;

In doubt his mind or body to prefer;

Born but to die, and reas’ning but to err;

Alike in ignorance, his reason such,

Whether he thinks too little or too much;

Chaos of thought and passion, all confused;

Still by himself abused or disabused;

Created half to rise, and half to fall:

Great lord of all things, yet a prey to all;

Sole judge of truth, in endless error hurl’d;

The glory, jest, and riddle of the world!

==

Alexander Pope, An Essay on Man (1733-1734)

De kracht van twee letters.
Proloog

Het was niet de eerste keer dat een kleinigheid uitgroeide tot een gebeurtenis van nauwelijks te onderschatten belang. Het was evenmin voor het laatst. De aanleiding was de oorlog, de tweede ‘van de wereld’ welteverstaan. De oorzaak is heel wat moeilijker te benoemen. Je bent geneigd opnieuw ‘de oorlog’ te zeggen maar hoe voor de hand liggend zo’n antwoord ook lijkt, het klopt niet. De uitdrukking ‘oorlog’ verwijst namelijk naar de jaren ’40-’45 en daar had de gebeurtenis die een kleinigheid leek maar een affaire werd slechts ten dele mee van doen. Het ging om meer: actuele politiek, persoonlijke en maatschappelijke obsessie, onvermogen tot erkenning, rouw, eerlijkheid, mensbeeld, zelfbeeld, moed, angst, kortom heel het drama waarvan de geschiedenis en dan met name die van oorlogen een wirwar aan varianten toont. Een van die varianten speelt in het Nederland van de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw, een fascinerend landje in een niet minder fascinerende tijd.

Aan het eind van die fascinerende periode, op 26 oktober 1978 om precies te zijn, vervoegde zich op het – toen nog – Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie aan de Herengracht te Amsterdam een oudere bij een iets jongere man. De oudere man, 71 jaar, was advocaat. De jongere man, 64, historicus. Beiden waren joods en dus persoonlijk geraakt door het antisemitisme dat Europa in het tweede kwart van de twintigste eeuw als een epidemie had getroffen. De mededeling van de ene man aan de andere had met deze epidemie alles van doen. Dat althans meenden beiden en zo dacht, nadat de zaak in de openbaarheid was gekomen, destijds ook iedereen.

De oudere man vertelde dat hij enkele weken tevoren op een besloten bijeenkomst vernomen had dat de fractievoorzitter van de grootste regeringspartij (dit speelt tijdens het eerste kabinet-Van Agt; CDA en VVD hadden daarin zo’n krappe meerderheid dat het kabinet voortdurend wankelde) tijdens de oorlog fout was geweest. Op zich was dat geen nieuws. Over CDA-voorman Willem Aantjes deden dergelijke verhalen in kleine kring al jaren de ronde. Meer nog, de man had er zelf nog geen jaar eerder openlijk over gesproken.1 Maar niemand had er aandacht aan besteed. En Loe de Jong, de historicus die het verhaal aanhoorde, wist het niet. Dat is niet vreemd. De Jong zat midden in de compositie van zijn grote werk – het meest ‘lastige’ deel daarvan, over de moord op de joden en andere ‘vijanden’ van het naziregime, was een klein half jaar tevoren verschenen, het deel over Londen was zo goed als voltooid – en had daarom nauwelijks oog en oor voor de waan van de dag. Dat zei hij natuurlijk niet, dat kon hij in zijn positie van geëngageerd historicus, betrokken lid van de PvdA en regelmatig commentator van de actualiteit ook niet zeggen. Maar zo was het wel: Loe de Jong had andere zaken aan het hoofd, historische zaken. Maar nu spitste hij toch de oren. Aantjes? De man stond uiterst goed bekend, het prototype van de betrouwbare, wat steile protestant die als zovele religieus bevlogenen sinds de jaren zestig linkse neigingen vertoonde. Daardoor was hij geen vriend van De Jong. Dat was hij nog minder omdat hij zich kort tevoren scherp had uitgelaten over de plannen van de NAVO om op Nederlandse bodem kernraketten te plaatsen. Nog in september, aldus De Jong later in een verklaring tot een bijzondere Kamercommissie, had Aantjes de indruk gewekt ‘dat hij een voorstander ervan zou zijn dat Nederland de NAVO zou verlaten wanneer de neutronenbom zou worden ingevoerd’.2 Een dergelijke verklaring was De Jong een doorn in het oog. Sinds lang – en om redenen die met de Tweede Wereldoorlog alles te maken hebben – was hij een groot voorstander van de NAVO en ervan overtuigd dat slapheid in de internationale politiek tot niets dan ellende leidde. Om die reden behoorde hij tot de rechtervleugel van de PvdA en had dus minstens twee redenen om wantrouwend tegenover Aantjes te staan: de man was van ‘de verkeerde partij’ en stond kritisch ten opzichte van de NAVO. Maar fout, in de oorlog welteverstaan, dat was andere koek.

Nadat zijn bezoeker verdwenen was, liet Loe de Jong over Aantjes de knipsels halen die in de instituutsbibliotheek bewaard werden. Het waren er maar een paar. Daarin stond niets bijzonders. Ook bekeek hij een boek dat nog in datzelfde jaar over de man gepubliceerd was.3 Daarin stond evenmin iets wat wantrouwen wekte. Op basis van dit weinige, zo erkende hij later tot de eerder genoemde commissie, concludeerde hij dat zijn bezoeker hem een kletspraatje had verkocht.

==

Heel het verhaal hoeft niet nogmaals verteld te worden. Dat is al eerder gebeurd – en goed.4 Bovendien gaat het in dit boek niet om dit specifieke verhaal. Het gaat om de rol van de Tweede Wereldoorlog in het publieke debat in Nederland. Vandaar dat veel van wat hier wordt beschreven elders en door anderen ook al beschreven is en niet telkens uitentreuren herhaald hoeft te worden. Het moet herhaald worden voor zover nodig voor een beeld van dat debat. Vandaar ook de grote hoeveelheid feiten, citaten, opsommingen, noten, cijfers, titels en lijstjes – met een flinke omvang tot gevolg. Volledig is een en ander niet. Volledigheid is onmogelijk en geen moment nagestreefd. De enige verklaring hiervoor is overigens niet de veelomvattendheid van het thema. Een rol speelt ook het gebrek aan afstand. Door de nabijheid in de tijd zijn de mazen van de historische zeef nog te grof. Er komt nog te veel doorheen. De tijd heeft nog onvoldoende gedaan wat zij gewoonlijk doet: schiften. Dit boek wil daaraan wel een bijdrage leveren. Vandaar ook dat het zich niet tot inventarisatie beperkt en tevens een interpretatie biedt van de wijze waarop Nederland en de Nederlanders met de Tweede Wereldoorlog zijn omgegaan. In die omgang spelen de Aantjesaffaire en de periode waarin deze plaatsvond letterlijk en figuurlijk een centrale rol. Letterlijk omdat de tweede helft van de jaren zeventig het midden markeert tussen het eind van de oorlog en de jaren waarin dit boek geschreven werd – het eind van het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw. Figuurlijk omdat de opwinding over de oorlog in diezelfde tweede helft van de jaren zeventig een hoogtepunt bereikte en de Aantjesaffaire van dat hoogtepunt de meest opmerkelijke uiting is. De reden hiervan heeft slechts ten dele met Aantjes zelf van doen. Belangrijker is dat een ontwikkeling die rond 1960 met onder meer het Eichmannproces en de uitzending van de televisieserie De Bezetting begonnen was – van de groeiende betekenis van de Tweede Wereldoorlog voor de actualiteit –, zich voorlopig uitgekristalliseerd had en, als je het vaag mag zeggen, ‘illustratie behoefde’. Het zijn immers niet alleen de eigen daden die een individu maken – of breken. Minstens zo invloedrijk is de omgeving. Dit geldt in versterkte mate als het om de meest vooraanstaande politicus van de meest vooraanstaande partij gaat.5 Belangrijker dan ook dan de persoon Aantjes in de naar hem genoemde affaire is het zogenoemde tijdsbestek en de rol die Loe de Jong zich daarin verworven had. Belangrijker ook is dat in diezelfde jaren zeventig in steeds grotere kring doordrong hoe misdadig de nazi’s waren geweest. De twee letters waarmee de naam van Aantjes geassocieerd werden, SS, zijn van die misdadigheid het meest sprekende symbool.

==

Zoals zo vaak speelde de factor toeval ook bij het drama dat zich rond Aantjes voltrok een belangrijke rol. De dag nadat De Jong het gerucht voor het eerst gehoord had, vernam een van zijn medewerkers uit volstrekt andere bron een vergelijkbaar verhaal. Deze bron, de Amsterdamse advocaat Henk Dolk, was van een ander gewicht dan degene die De Jong het verhaal had gedaan. Dit niet alleen omdat Dolk bij het RIOD bekendstond, maar ook omdat hij met Aantjes op school had gezeten. Zijn wetenschap werd dus geacht uit de eerste hand te komen. Hierop werd besloten een en ander toch nader te onderzoeken. Formeel was De Jong hiertoe alleen gerechtigd na toestemming van de minister waaronder het RIOD viel, Aäron (Arie) Pais van Onderwijs, maar hij meende dat diens voorkennis in dit geval niet nodig was. ‘Er zijn zo grote politieke belangen mee gemoeid,’ zei hij tot de Kamercommissie die de gebeurtenissen nadien onderzocht,

==

dat ik als burger eigenlijk alleen maar verantwoord handel als ik probeer erachter te komen of er inderdaad dingen gebeurd zijn van zodanige betekenis dat ze aan de regering moeten worden gemeld.6

==

Het is een even twijfelachtige als veelzeggende overweging. Twijfelachtig omdat De Jong in zijn functie van directeur van het RIOD geen gewoon burger was maar historicus in overheidsdienst en alleen in die functie een onderzoek naar de antecedenten van Aantjes of willekeurig welke andere Nederlander kon verrichten.7 Twijfelachtig is de overweging echter ook omdat De Jong historicus was, geen rechercheur of rechter, en dat politieke of eventueel juridische zaken dus niet tot zijn competentie behoorden. Maar veelzeggend is zijn gedachte eveneens. In de loop van de jaren zestig maar vooral zeventig had hij een positie verworven die ver uitsteeg boven de formele en dicht in de buurt kwam van die van, inderdaad, rechercheur, rechter, ja zelfs, zo zou je met enige overdrijving kunnen zeggen, ‘geweten van de natie’. De verwerving, ja het bestaan van een dergelijke positie is een belangrijk feit en zal in dit boek dan ook uitvoerig ter sprake komen.

Zoals gezegd waren het niet meer dan twee letters die de zaak op scherp stelden. Ook bij de ontdekking daarvan speelde toeval een niet geringe rol. Enkele dagen nadat de verhalen over Aantjes in kleine kring waren losgekomen, bladerde een van de medewerkers van het RIOD op verzoek van zijn baas door het archief van de Deutsche Dienstpost in den besetzten niederländischen Gebieten. Dat bladeren gebeurde niet toevallig. Aantjes, zoveel was bekend, had tijdens de oorlog als postbode in Duitsland gewerkt. Daar was hij terechtgekomen in het kader van de zogenaamde Arbeitseinsatz, de verplichte tewerkstelling waaraan uiteindelijk meer dan een half miljoen Nederlanders onderworpen werden.8 Niets bijzonders dus. Elk van die vijfhonderdduizend had die tewerkstelling op zijn manier beleefd – en op zijn manier geprobeerd er het beste van te maken: de een door zich te drukken, een ander door zich koest te houden, een derde door list. Hoe had Aantjes dat gedaan? Terwijl de medewerker van het RIOD door het archief keek, viel zijn oog op de gezochte naam. Hij las dat der Präsident der Reichspostdirektion van Schwerin de Deutsche Dienstpost in Nederland liet weten dat Willem Aantjes op 12 oktober 1944 ‘zum Landsturm Niederland vom Reichsführer SS, SS Hauptamt-Amtsgruppe D, Germanische SS Sturmbann, Sonderstab Nordsee 10 nach Hamburg eingezogen worden [ist]’. Voor een leek is dit Chinees – voor specialisten, zo bleek bij nader inzien, was het evenmin duidelijk. Voor Coen Stuhldreher echter, de onderzoeker die de zin ontdekte tussen duizenden andere zinnen, en voor de leiding van het RIOD, leken de woorden helder als glas. De reden waren de letters die in die ene zin maar liefst drie keer voorkwamen: SS. Ze stonden voor het ergste van het ergste, voor moord, doodseskaders, genocide en al wat de nazitijd nog meer aan weerzinwekkends had opgeleverd. ‘Ik was sprakeloos,’ herinnerde Stuhldreher zich jaren later, ‘volslagen verbijsterd... Alle mogelijkheden hadden we overwogen, maar echt niemand van ons had aan de SS gedacht.’9

Vanaf dat moment raakten de ontwikkelingen in een stroomversnelling. Omdat De Jong en de zijnen veronderstelden dat Aantjes lid was geweest van de Waffen-SS – wat onjuist bleek te zijn –, associeerden zij zijn persoon niet alleen met het ergste van het ergste maar ook nog met het verlies van Nederlanderschap. Eenieder die in vreemde krijgsdienst treedt, raakt immers automatisch het paspoort kwijt. Dat betekende dus dat de hoogste man van de belangrijkste Nederlandse politieke partij niet eens de nationaliteit van het eigen land bezat. Dat was niet minder dan een bom onder het politiek bestel. Daar kwam bij dat De Jong, in hart en nieren kind van de Koude Oorlog, vreesde dat Aantjes gechanteerd zou kunnen worden. Hij had als postbode immers gewerkt in een gebied dat later tot (communistisch) Oost-Duitsland behoorde. Wellicht waren de communisten van zijn verleden op de hoogte. Wellicht wisten ze van hun kennis gebruik te maken. Wellicht... Ooit had Loe de Jong een dissertatie over de zogenaamde Vijfde Colonne geschreven, over de verraders uit eigen land die het de buitenlandse vijand bij een aanval gemakkelijk maakten.10 Hoewel hij een dergelijke colonne als mythe ontzenuwd had, speelde ze met betrekking tot het communisme in zijn hoofd altijd nog een rol. Vandaar dat hij meende dat actie geboden was – en snel ook. Per omgaande zocht hij contact met de regering.

Het onderhoud tussen enerzijds De Jong en zijn medewerkers en anderzijds de premier en zijn betrokken ministers vond meteen de volgende dag plaats, op donderdag 2 november. Hoewel premier Van Agt en de ministers Pais van Onderwijs en De Ruiter van Justitie volgens De Jong ernstig schrokken,11 wilden ze het nieuws niet per omgaande aan de grote klok hangen. Bovendien hadden ze bedenkingen. Met name Pais, zelf joods, tijdens de oorlog gearresteerd, ondergedoken en zoals de meeste joden een groot deel van zijn familie kwijtgeraakt, stelde de vragen die er in de opwinding van het moment bij zo goed als iedereen bij inschoten. ‘Het kan wel eens zijn,’ zei hij,

==

dat men door een toevallige constellatie van omstandigheden in een ongunstig daglicht komt te staan en is dat dan terecht? In de Tweede Wereldoorlog hebben mensen vaak de meest wonderlijke capriolen moeten uithalen om überhaupt te overleven en het zou kunnen zijn, dat dat ook in het geval Aantjes had gespeeld en dat hij dan door een generatie, die dat helemaal niet zo had meegemaakt, ten onrechte werd beschuldigd.12

==

Anders gezegd, Pais weigerde meteen moord en brand te schreeuwen. De zaak, zo betoogde hij, diende nader onderzocht te worden. Aldus werd afgesproken.

De volgende dag, vrijdag 3 november van dit voor de nasleep van de Tweede Wereldoorlog zo cruciale jaar 1978, werden de gesprekken over Aantjes’ oorlogsverleden op hoog niveau voortgezet. Nu ook werd de beschuldigde zelf gehoord. Tussen hem en de medewerkers van het RIOD ontstond een patstelling: Aantjes erkende dat hij lid was geweest van de Germaanse SS maar dat dit het enige nieuws was aan de ‘onthulling’ van De Jong. Bovendien voegde hij eraan toe dat hij lid was geworden om uit Duitsland weg te komen en dat zijn lidmaatschap met overtuiging, laat staan met nazisympathieën niets te maken had. Loe de Jong daarentegen hield vol dat Aantjes lid was geweest van de Waffen-SS en eind 1944 zelfs als bewaarder in Port Natal, een strafkamp bij Assen, had gewerkt. Aantjes ontkende het een zowel als het ander ten stelligste. Hij was juist geen lid van de Waffen-SS geworden, hij had geweigerd en daarom was hij naar Port Natal gestuurd, niet als bewaker maar als gevangene. Uiteindelijk draaide de cruciale vraag om dit laatste feit: in welke hoedanigheid had Aantjes in Port Natal gezeten? Was het als bewaker, dan leek het erop dat De Jong gelijk had. Was het als gevangene, dan lag de zaak op z’n minst genuanceerd. Besloten werd daarom dit uit te zoeken. Onder die afspraak ging het gezelschap uiteen. ‘Een formele opdracht?’ zei Van Agt later tot de onderzoekscommissie. ‘Nee, dat niet, maar zij [Loe de Jong c.s.] gingen met deze vraagpunten op stap en wij wisten dat zij dat zouden doen en het had onze instemming.’13

==

Ondertussen was er iets gebeurd wat van de stroomversnelling een waterval maakte. Dat deze verandering toch nog enkele dagen duurde, komt doordat het weekend werd: rust dus in het wereldje dat als vormgever én spreekbuis van de ongrijpbare macht die publieke opinie heet in het vervolg van de gebeurtenissen én in dit boek een sleutelpositie inneemt: de media. Ook de achtergrond hiervan zal verderop uitvoerig ter sprake komen – hier staat slechts een korte vooruitblik. In dat vervolg zal ook blijken waarom in de voor Nederland cruciale jaren zestig en zeventig zo vaak en nadrukkelijk gerefereerd werd aan de Tweede Wereldoorlog – vaker en nadrukkelijker dan in de periode daarvoor. Snel en voorlopig gezegd: dit alles speelt in een periode waarin het land in korte tijd veranderde, van een gesloten, verzuilde naar een relatief open samenleving. In die nieuwe openheid was behoefte aan houvast: moreel, institutioneel, historisch. De oorlog voorzag daarin. De Aantjesaffaire speelde dan ook op een moment dat genoemd ‘doorbraakproces’ voltooid en de behoefte aan een gemeenschappelijk referentiepunt ongekend sterk was. Weliswaar bereikte die ontwikkeling pas halverwege de jaren tachtig een hoogtepunt maar ten tijde van de Aantjes- en daaraan voorafgaande Mentenaffaire was zij wel al onmiskenbaar. Deze gedachte staat in zekere zin haaks op de gebruikelijke. Veelal wordt immers gesteld dat in de jaren vijftig sprake was van een gemeenschappelijk (‘nationaal’) oorlogsverhaal en dat een jonge, kritische generatie deze consensus eind jaren zestig, begin zeventig doorbrak. Onder het besef dat uitspraken over abstracties als ‘nationaal verhaal’ betrekkelijk zijn en de erkenning dat historici allerminst met één mond spreken,14 wordt hier een bijna tegenovergesteld standpunt verkondigd, namelijk dat, afgezien van in de jaren 1944-1947, in de eerste vijftien jaar na de oorlog van een in brede kring gedeeld verhaal nauwelijks sprake was, dat een dergelijk verhaal pas ontstond, ja zelfs pas kon ontstaan in de jaren zestig en zeventig en dat het uiteindelijk in de jaren tachtig, bij de veertigjarige herdenking van het oorlogseinde, een hoogtepunt bereikte. De betekenis van het anachronistisch aandoende begrip nationaal was ondertussen wel ingrijpend veranderd – van de natie als welhaast zelfstandig handelend subject van de geschiedenis naar de natie als verzamelnaam voor een pluriform gezelschap met hetzelfde paspoort of dezelfde taal. Het is een van de redenen dat de inhoud van het oorlogsverhaal eveneens ingrijpend veranderd was en niet langer ging over een land dat zich na verkrachting had opgericht maar over een veelvormige gemeenschap die zich kon vinden in een gemeenschappelijke overtuiging: dat zoiets als destijds gebeurd was – bedoeld werd met name de Shoah – kost wat kost niet nogmaals mocht gebeuren. Ook wordt in dit boek betoogd dat de betekenis van het oorlogsbeeld van de jonge generatie in eerste instantie kleiner is geweest dan veelal, in de eerste plaats door die generatie zelf, wordt aangenomen – in eerste instantie want in de jaren negentig van de twintigste eeuw zou het in aangepaste vorm terugkeren en wel degelijk van enorme betekenis zijn. Voorlopig belangrijker dan haar beeld was dat de jonge generatie bijdroeg aan een perspectiefwisseling op het oorlogsgebeuren, van degenen die de strijd hadden gevoerd naar degenen die hem, zoals de jongeren zelf, hadden ondergaan. Deze perspectiefwisseling droeg op haar beurt weer bij aan genoemde verandering in het oorlogsverhaal. Zover was het halverwege de jaren zeventig nog niet want ongeveer tegelijk met het einde van het kabinet-Den Uyl en de déconfiture van Weinreb leek het oorlogsbeeld van de jongere generatie zijn beste tijd alweer gehad te hebben. Op hetzelfde moment werd het beeld van Loe de Jong in combinatie met een nieuw (slachtoffer)perspectief dominant. Aantjes was een van de velen die daarvan de gevolgen onderging.

==

Het was een regionale krant die de knuppel in het hoenderhok gooide. Via Loe de Jongs echtgenote was het gerucht over het oorlogsverleden van een van Nederlands meest vooraanstaande politici tot de burelen van het Nieuwsblad van het Noorden doorgedrongen. Om het te checken belde een medewerker van de krant De Jong zondagochtend thuis op. Deze, vermoedelijk enigszins geschrokken van het lek waarvoor hijzelf verantwoordelijk was, ontkende noch bevestigde en vroeg de journalist hem de volgende dag terug te bellen. Vervolgens zocht hij contact met Van Agt. Deze zag zich voor het blok geplaatst en besloot het overleg over de kwestie de volgende ochtend al, maandag, te hervatten. Vóór het zover was had de krant nóg een en ander van De Jong vernomen – net genoeg voor genoemde knuppel: dat het RIOD in opdracht van de minister-president een geheim onderzoek verrichtte naar het oorlogsverleden van Willem Aantjes en dat er in dat onderzoek officiële stukken naar boven waren gekomen waaruit bleek dat hij lid was geweest van niets minder dan de Waffen-SS. Zoals het een goede krant betaamt, zocht het Nieuwsblad vervolgens contact met de beschuldigde. Maandagochtend rond een uur of tien – het tijdstip dat de krant zakte – bevestigde Aantjes het bericht maar voegde eraan toe dat hij geen lid van de Waffen- maar van de Germaanse SS was geweest. De redactie kon van het verschil geen brood bakken en maakte er daarom gewoon SS van: ‘Aantjes meldde zich in 1944 bij de SS’, aldus de kop die diezelfde avond in het Nieuwsblad van het Noorden stond en spoedig door alle nieuwsbulletins overgenomen werd. Hiermee ontstond wat door de associatie van zo’n vooraanstaand politicus met die twee letters onvermijdelijk was: een affaire.

Maandagochtend 6 november 1978 was het zover nog niet. Tijdens het spoedoverleg op die dag werd besloten het RIOD-rapport over Aantjes zo snel mogelijk naar de Kamer te sturen. Tegelijkertijd kondigde Loe de Jong voor die avond een persconferentie aan – Van Agt hield hem om redenen die elders in dit boek duidelijk zullen worden niet tegen. De aankondiging van de persconferentie werd om vier uur door het ANP verspreid. Precies een uur later kwam het radionieuws met het bericht van het Nieuwsblad van het Noorden. Daarmee begreep eenieder wat het onderwerp van De Jongs persconferentie zou zijn. Massaal trokken de journalisten richting Nieuwspoort.

De persconferentie van Loe de Jong op die maandagavond zouden velen zich nog lang heugen. Geflankeerd door zijn medewerker A.J. van der Leeuw vertelde de ‘Geschiedschrijver des Rijks’, streng en gedragen, wat iedereen op dat moment in grote lijn al wist: dat niemand minder dan Willem Aantjes fout was geweest in de oorlog, niet zo’n beetje maar vreselijk fout: SS. Erger nog, door zijn verzwegen lidmaatschap van dat weerzinwekkende gezelschap was deze volksvertegenwoordiger en politiek leider van de grootste regeringsfractie – De Jong beklemtoonde zowel het een als het ander – geen Nederlander. En alsof dit alles nog niet erg genoeg was, had hij ook nog in Kamp Natal gezeten. Er was geen enkele reden te veronderstellen, zo voegde De Jong eraan toe, dat dit in de rol van gevangene was geweest.

Het sloeg in als een bom. Kranten, bladen, televisie- en radiostations zouden de volgende dag en ook nog vele dagen daarna bol staan van hetzelfde. Hoewel daarbij heel wat details genoemd, bediscussieerd, gerelativeerd en beklemtoond werden, draaide de berichtgeving voortdurend om hetzelfde: fout, SS, geen Nederlander, kampbewaarder en (maar daarover later meer)15 verzwijging. Aantjes had onder dit bombardement van beschuldigingen en verwijten maar één keus: aftreden. Dat deed hij dan ook, de volgende dag al. Dat hij de beschuldigingen van De Jong tegelijkertijd nuanceerde en ontkrachtte, deed op dat moment nauwelijks ter zake. Is dat al opmerkelijk, opmerkelijker nog is dat het imago van Aantjes ook niet veranderde nadat gebleken was dat De Jong het grotendeels bij het verkeerde eind had gehad en zich bovendien een rol had toegemeten die alle perken te buiten ging. Daarmee had in een van de oudste en, naar men in binnen- en buitenland veronderstelde, krachtigste rechtsstaten ter wereld een proces plaatsgevonden dat niet paste: dat slechts een beschuldiging voldoende was om de beschuldigde schuldig of, wat misschien nog ernstiger is, maatschappelijk dood te verklaren. Want dit laatste gebeurde. Nooit meer zou Willem Aantjes herstellen van de hem toegebrachte klap, zij het dat daartoe tientallen jaren later wel zoiets als een poging werd gewaagd.16 Tot leedvermaak van velen bracht ’s lands gewezen politicus nummer 1 het in de rest van zijn beroepsmatige leven niet verder dan voorzitter van de Kampeerraad. Voor een man die ooit zo’n hoge politieke positie had bekleed, klonk het als de grootst mogelijke vernedering. Aldus groeiden publieke en politieke domheid aan de ene en geschiedkundig geblunder aan de andere kant niet alleen uit tot een persoonlijk drama maar ook tot een gebeurtenis van nauwelijks te onderschatten betekenis. De afschrijving van Aantjes, plus de wijze waarop dat gebeurde raken het onderwerp van dit boek dan ook in zijn kern: anno 1978 heerste er in Nederland een stemming die de combinatie van de naam van een vooraanstaand politicus met de letters SS onvermijdelijk tot een affaire maakte, een stemming ook die elke nuance uit het oog deed verliezen en die een historicus de gelegenheid gaf zich, al was het maar even, het hoogste gezag toe te eigenen. Illustratief voor deze stemming zijn de ontelbare commentaren en brieven die naar aanleiding van de onthullingen over Aantjes’ oorlogsverleden in de media verschenen – en ter gelegenheid van de publicatie van een rapport over de kwestie, een Kamerdebat en de pogingen de man opnieuw aan het werk te krijgen naderhand nogmaals verschenen. Ze zijn veelal samen te vatten in één woord: fout! Maar bij dit woord bleef het niet. Erbovenop kwam de suggestie die van dit begrip uitging. In de loop van de jaren zestig, zeventig en later, met als internationaal symbool de Amerikaanse televisieserie Holocaust, kwamen de oorlogsgebeurtenissen meer en meer in het licht van de Shoah te staan en kleefde aan eenieder die fout was geweest de verdenking van betrokkenheid bij het ergste van het ergste. Het gaf ‘de oorlog’ een zo mogelijk nog krachtiger lading dan hij tot dan toe had gehad. Ook deze weerklonk in de Aantjesaffaire en maakte deze tot een hoogtepunt in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog.

==

Onderzoek naar beeldvorming, om dat begrip als verzamelterm voor de omgang met het verleden te gebruiken, houdt zich op het meest abstracte niveau bezig met zaken als collectief geheugen en publieke opinie of, algemener gesteld, met de verzameling van meningen zoals uitgedrukt in media, politiek, peilingen, afzonderlijke publicaties, interviews en publieksreacties. De problemen bij de bestudering hiervan liggen voor de hand – en worden in talloze studies ook uitvoerig besproken.17 De conclusie is veelal dat publieke opinie (en collectief geheugen) dermate onmogelijke onderwerpen zijn dat het verstandiger is ze te mijden. Binnen een democratie leven immers tal van opinies c.q. gemeenschappelijke herinneringen. Ze worden uitgedragen door individuele personen, maatschappelijke groeperingen, generaties, politieke partijen en vooral media. Sommige van die opinies kunnen op een bepaald moment dominant zijn, andere zijn ondergeschikt maar veelal vormen ze zo’n wirwar dat orde scheppen welhaast ondoenlijk is. Toch is dat precies wat hier wordt geprobeerd. Uitgangspunt daarbij is dat het zinloos is van – bepaald lidwoord – de publieke opinie of het collectief geheugen te spreken. Naar het woord van een inzichtrijk Amerikaans wetenschapper zijn dergelijke grootheden als rook of mist: goed waarneembaar op afstand maar verdwijnend naarmate je dichterbij komt.18 Beter is het daarom je te concentreren op afzonderlijke delen – en wel onder de impliciete hoewel onmogelijk hard te maken veronderstelling dat die delen tezamen en in afwisseling een redelijk beeld van het geheel laten zien. Dit verklaart ook de grote aandacht in dit boek voor exemplarische, liefst individuele gevallen want, zoals Alexander Pope in het inleidend motto zegt: ‘the proper study of mankind is man’. De reden voor een dergelijke aandacht is tevens het resultaat van een geschiedkundig uitgangspunt: dat het verhaal mijns inziens het beste middel is om een per definitie complexe werkelijkheid te benaderen. ‘Don’t tell but show’ luidt dan ook het motto van de discipline die mij met de geschiedschrijving het meest aan het hart ligt, de journalistiek.

==

Centraal in dit boek staat de overtuiging dat in de Nederlandse geschiedenis nauwelijks een onderwerp te bedenken is waarover zo langdurig een zo grote eensgezindheid heeft bestaan als over de oorlog – en dat terwijl over details voortdurend gekibbeld werd. Neem alleen al het feit dat de gebeurtenissen uit de jaren 1940-1945 decennialang eenvoudigweg zo genoemd werden – ‘de oorlog’ – en dat eenieder ook meteen begreep wat daarmee bedoeld werd. Het is een eensgezindheid die over bijvoorbeeld die andere grote oorlog der Nederlanden, de Tachtigjarige, nooit bestaan heeft en ook nooit heeft kunnen bestaan: katholieken, protestanten en voorstanders van de ware vrijheid hebben over de strijd tegen de Spanjaarden immers altijd principieel van mening verschild. Dat een dergelijk principieel meningsverschil over de oorlog niet bestond, werd zelden zo duidelijk als tijdens de Aantjesaffaire. Want al kreeg de man in en vanuit eigen kring veel steun,19 publicitair had die steun weinig betekenis en het maatschappelijk effect ervan was gering. Precies dit illustreert op prachtige wijze de werking van het fenomeen dat door een van de eerste moderne commentatoren ervan ‘een almachtig gerechtshof’ is genoemd, ‘een onzichtbare macht die zonder geldelijke middelen, bureaucratie of leger voor stad, hof en zelfs koninklijk paleis wetten uitvaardigt’.20 Bedoeld natuurlijk is, opnieuw, de publieke opinie. In het geval van Aantjes, zoals in tal van eerdere en latere zaken, vertegenwoordigde zij het maatschappelijk systeem dat tijdens de Tweede Wereldoorlog op extreme wijze geschonden was en sindsdien een welhaast sacrosancte betekenis had gekregen, ‘onze democratie’. Aantjes zou dit systeem met voeten getreden hebben. Het was voor een man in zijn positie onaanvaardbaar en onvergeeflijk.

Deel 1
De oorlog voorbij (1945-1949)

Inleiding

Sinds lang is het de gewoonte de eerste naoorlogse jaren in termen van bevrijding, vernieuwing en herstel te beschrijven – met de klemtoon op het laatste.1 Bevrijding ligt voor de hand. De Duitse nederlaag is de reden dat in mei ’45 een nieuw tijdperk begon. Een uitbarsting van vreugde was het gevolg. Maar spoedig volgde de onvermijdelijke vraag: hoe verder? Quo vadis, Nederland? schreef de enige Indonesiër die al voor de oorlog in het parlement had gezeten, Roestam Effendi. Omdat hij naast overtuigd voorvechter van Indonesische zelfstandigheid ook communist was, laten zijn gedachten zich eenvoudig raden. Dat ligt anders met de identiek getitelde boekjes die ondernemer F.M. Beukers en christensocialist Daan van der Zee op hetzelfde moment publiceerden. Wat nu? is de titel van beider geschriften. Maar de ondertitel verschilt. De ene luidt: Enkele beschouwingen omtrent de toekomstige taak van regeering en politieke partijen. De andere: Een ernstig woord tot de mannen en vrouwen van Nederland. Zoals deze waren er in de eerste maanden na de bevrijding talloze geschriften, de meeste met iets minder directe titels. Op de vraag naar de toekomst werden daarin grosso modo twee antwoorden gegeven – terecht daarom dat twee navenante begrippen de geschiedschrijving domineren. De meer bevlogen, geëngageerde en anderszins ideeënrijke figuren waren van mening dat het roer radicaal om moest en bepleitten vernieuwing. 1001 voorstellen daartoe deden de ronde. Vooral in het Zuiden van het land leken dergelijke ideeën eind ’44, begin ’45 schijn van kans te maken. Toch liepen de pogingen om minstens twee redenen stuk. Een daarvan is dat er simpelweg te veel, te verschillende en te tegenstrijdige ideeën over vernieuwing leefden. Met name de polen van het politieke spectrum (Wilhelmina, Militair Gezag en rechts verzet aan de ene, sociaaldemocraten, communisten en links verzet aan de andere kant) waren het radicaal met elkaar oneens. Juist daardoor kon een gematigde en in zijn doelstellingen vage vernieuwingsbeweging als de Nederlandse Volksbeweging het voortouw nemen. Lang duurde haar succes niet. De voordelige positie van buitenstaander bleek spoedig een nadeel en de NVB verdween even snel als zij gekomen was.

De andere reden voor de mislukte vernieuwing is tevens het tweede antwoord op de vraag naar de gewenste toekomst: dat een vermoedelijk overgrote meerderheid van de bevolking niets anders wenste dan terugkeer naar een situatie waarin je weer ‘gewoon’ – wat dat ook mocht zijn – kon leven. Herstel dus. Zoals ook uit enquêtes blijkt had het verlangen hiernaar op z’n laatst een jaar na de bevrijding de overhand.2 Vandaar de uitslag van de eerste naoorlogse verkiezingen, mei 1946. Vooroorlogse politieke verhoudingen keerden daardoor zo goed als terug. Er was slechts één verschil: de winst van de communisten. Die bleek van korte duur.

Eenmaal besloten dat herstel vooropstond, zo mag je de volgende fase in de geschiedenis van de eerste naoorlogse jaren interpreteren, ging men nijver aan het werk. Jaren van ‘tucht en ascese’ volgden. En ziedaar, de inzet wierp vrucht af. ‘Aan het einde van de jaren veertig ontstond de eerste ruimte. Vooralsnog vooral materieel, zo lijkt het, het eerste beetje welvaart gloorde.’3 Maar het beetje werd meer – en meer, met als gevolg dat het, terugkijkend, lijkt alsof kort na de oorlog al de basis werd gelegd van de welvaart waarvan in de jaren zestig en daarna de vruchten werden geplukt.

Het is om meerdere redenen een aantrekkelijk beeld: er is voldoende materiaal om het te ondersteunen, het vertoont consistentie én, misschien nog wel het belangrijkste, het wijst vooruit naar een toekomst die ontegenzeggelijk kwam. Toch zou precies deze vooruitwijzing tevens de grootste zwakte van het beeld kunnen zijn. Het is een bekend en welhaast onvermijdelijk probleem van de geschiedschrijving: dat het verleden geplaatst wordt in de schaduw van de toekomst. Dat gevaar is des te groter als, zoals in dit geval, invloedrijke groepen uit politiek en samenleving uit de beschreven periode het later door de historici waargenomen beeld ondersteunen, wat in dit geval wil zeggen: eveneens toekomstgericht dachten dan wel weinig geduld hadden met de moeizaamheden van het moment. Vanuit een ‘elitair’ perspectief is het beeld van Nederland na 1945 als een land dat met tucht en ascese aan de toekomst werkte dan ook zeker juist. Maar je hoeft het perspectief maar een beetje te draaien en het panorama verandert. Zo ook in dit geval. Bezien vanuit andere groepen dan de in politiek en samenleving dominante oogt Nederland in het eerste decennium na 1945 anders en dat wil vooral zeggen: slechter, somberder, lethargischer. Die somberheid is evident waar het de op een of andere manier door de oorlog zwaar geraakte groepen betreft: verzet, dwangarbeiders, collaborateurs, joden, politieke gevangenen en de velen die door de oorlog, materieel of immaterieel, ‘alles’ kwijt waren geraakt. Allen bijeen vormden zij een groep van – geschat – zo’n 10 tot 15 procent van de bevolking.4 Hoewel een meerderheid van hen, zo lijkt het, al het mogelijke deed er het beste van te maken, was dat vaak te veel gevraagd. Woede, stilte, bitterheid, verwijten en verdriet waren het gevolg. Is dit nog eenvoudig te begrijpen, opmerkelijk is dat sombere gevoelens ook degenen lijken te beheersen die door de oorlog minder zwaar getroffen waren, ‘de Nederlandse bevolking’. Daarvoor zijn een aantal redenen. De vermoedelijk belangrijkste is dat het alom verlangde herstelproces moeizamer verliep dan verwacht. Onvrede was het gevolg. Een andere reden is dat de ellende van de ene spoedig plaatsmaakte voor de dreiging van een volgende oorlog – met hierbij een herleving van angsten die nog vers in het geheugen zaten. Het is bij nader inzien eenvoudig te beweren dat die angsten overdreven werden en dat zo’n volgende oorlog nooit een serieus gevaar heeft gevormd. Zo ervoer men het echter niet. Hier komt bij, reden nummer drie voor de alomtegenwoordige somberheid, dat velen5 nogal in de ban waren van cultuurpessimistische ideeën. Die fascinatie dateert van vóór de oorlog en is te herleiden tot de grote veranderingen die de westerse samenleving vanaf het eind van de negentiende, begin twintigste eeuw doormaakte. Men had het moeilijk met deze veranderingen en verzweeg dat niet. Tot slot – reden nummer vier – liet de oorlog een erfenis na die onmiskenbaar problematisch was.

Anders gezegd, hoewel bevrijding, vernieuwing en herstel met de daarbij behorende mentaliteiten de belangrijkste polen van de geschiedenis in de eerste naoorlogse jaren vormen, is het de vraag of er ten gevolge van teleurstelling (hfst. 1) en moeizaam herstel (hfst. 3) tussen die polen niet gedurende lange tijd een schemergebied heeft gelegen dat minstens zoveel aandacht verdient: de onvrede die was gebleven nadat de vrede was gekomen. In ieder geval is het deze onvrede die in het eerste deel van dit boek met betrekking tot de belangrijkste instanties, groeperingen en gebeurtenissen wordt onderzocht: de media (hfst. 2), Londen (hfst. 1), het verzet (hfst. 6), slachtoffers (hfst. 7), politieke delinquenten (hfst. 4) en degenen die met Nederlands-Indië van doen hadden (hfst. 8). Die onvrede verklaart ook waarom spoedig na het verdwijnen van de bevrijdingseuforie van de oorlog een beeld ontstond dat op cruciale punten afwijkt van het zogenoemde ‘nationaal verhaal’ (hfst. 5). Terwijl dit verhaal eens per jaar door vertegenwoordigers van de staat en in enkele publicaties waaronder schoolboeken herhaald werd, vertroebelde, stokte en versplinterde het in den lande vertelde, alledaagse oorlogsverhaal. In plaats van één groot kwam een complex samenstel van kleine verhalen. Deze waren niet luid en duidelijk maar aarzelend en stil, niet zwart-wit maar, om dat woord nog maar eens te gebruiken, ‘grijs’.6

[1] De mooiste vrede
Toekomstplannen in oorlogstijd

Koning Wilhelmina was nog maar enkele maanden uit Nederland weg of ze maakte al plannen voor terugkeer. Eenmaal zover, zo meende zij, moest heel Nederland ‘vernieuwd’ worden.1 Steeds weer nam de vorstin dit woord in de mond, niet alleen in de privésfeer maar ook in besprekingen met politici en vertegenwoordigers van maatschappelijke geledingen, in gesprekken met Engelandvaarders en, belangrijkste van al, toespraken op Radio Oranje.2 Daarmee oefende zij, in toenemende mate de magneet van het Nederland dat nog vrij was en volgens haar vaste overtuiging ooit weer helemaal vrij zou zijn, grote invloed uit op het intellectuele deel van de publieke opinie.3 Vernieuwd, zo moest de toekomst te zijn. Maar wat dat inhield kon zij niet zeggen. ‘Het was ook niet nodig,’ schrijft haar biograaf, ‘want ieder die “vernieuwd” was, wist wat zij bedoelde en wie het niet begreep, was niet “vernieuwd” en daarmee in feite afgeschreven.’4

Deze cirkelredenering leidde tot veel verwarring en gaf aanleiding tot amusante anekdotes. Zo vertelde de vorstin eind 1944 aan haar secretaris Van ’t Sant dat hij niet mee terug kon naar Nederland omdat hij niet vernieuwd was. Toen de man daarop vroeg wat zij daaronder verstond, kreeg hij als antwoord: ‘Dat u dat vraagt, betekent al dat u niet vernieuwd bent.’5

Zo onbegrijpelijk als de beoogde vernieuwing was voor Van ’t Sant, zo evident was zij voor Wilhelmina. Er waren slechts twee smaken, zij het in verschillende varianten: oud en nieuw. Ze stonden voor haar bijna gelijk aan fout en goed.

==

Een open oog voor de fouten, die in den loop der jaren in ons staatsbestel waren geslopen, zal gepaard moeten gaan aan het inzicht en den moed om de veranderingen aan te brengen, die noodig zijn gebleken

==

verkondigde de vorstin op 12 september 1940 via Radio Oranje. Een half jaar later, op 20 maart 1941, zei ze dat het ‘boven elken twijfel verheven [was] dat ons staatsbestel met de veranderde omstandigheden en met de ervaring van den laatsten tijd rekening zal moeten houden.’ Kort daarop (10 april 1941): ‘Het oude is voorbijgegaan, het nieuwe dat komt, zal zijn van vreemde smetten en vreemden bloed vrij, opgetrokken naar eigen plan en inzicht.’ Enkele maanden later (30 juli 1941): het bewind dat na de oorlog aan de macht komt, zal zich ‘met voortvarendheid moeten kwijten van zijn taak van herstel in den ruimsten zin, en tevens onverwijld herziening onzer grondwet ter hand moeten nemen, opdat zoo spoedig mogelijk de nieuwe toestand zal kunnen ingaan.’ In november 1941 sprak Wilhelmina van ‘het nieuwe dat komt als de vijand eens uit onze landpalen zal zijn verdreven.’ In oktober ’42 gebruikte zij voor het eerst het toverwoord: ‘vernieuwing’. ‘Wie bevrijding zegt, zegt ook vernieuwing.’

September ’43: ‘De vernieuwing [zal] de grondslag vormen waarop het gebouw onzer toekomstige vrijheid zal rusten.’ 9 mei 1944: ‘Dank zij de uitnemende voorlichting van hen, die uit Nederland overkwamen en die steeds geheel openhartig den toestand thuis aan mij bloot leggen, zie ik helder voor mijn geest... de veelbelovende mogelijkheden welke de toekomst ons biedt.’ Eenmaal zover sprak de vorstin zelfs namens de doden en van ‘het visioen dat hen voor ogen stond, die hun leven gaven voor u en voor een beter vaderland.’

Een van de weinige keren dat Wilhelmina haar visie op de door haar gewenste vernieuwing uitwerkte, is te vinden in een brief aan haar dochter, gedateerd februari 1941. Vernieuwing wordt daarin gelijkgesteld aan opruiming van het oude en staatsrechtelijke verandering, in het bijzonder een nieuwe grondwet. Wat er in die grondwet moet staan vertelde Wilhelmina er niet bij maar duidelijk is dat het haar ging om beknotting van de macht van het parlement, einde aan het politiek gezeur, daadkracht, sterke hand en – aldus kwam de voor de buitenstaander onbegrijpelijke maar voor de koningin evidente cirkel weer rond – vrijheid en geluk voor de goeden zodat ‘de koers een democratische zal zijn, zodra alles weer normaal is.’ ‘Wat na een halve eeuw blijft verbazen,’ schrijft biograaf Fasseur, ‘is haar verbetenheid, ja haar fanatisme, bij het streven naar vernieuwing. Al het andere werd eraan ondergeschikt gemaakt... Wie tot het verzet had behoord, in gevangenis of concentratiekamp had gezeten, rekende zij tot de vernieuwden.’6

Het is een constatering die, in aangepaste vorm, een belangrijke rol zou spelen in de naoorlogse geschiedenis. Was iemand slachtoffer of uitgesproken tegenstander van de Duitsers geweest, dan was hij per definitie ‘goed’ – en in de ogen van Wilhelmina dus ook vernieuwd. Had hij in de Duitse tijd niets opmerkelijks gedaan of, erger nog, met de vijand samengewerkt, dan was hij afgeschreven – ‘oud’ dan wel ‘fout’. Het probleem van een dergelijke visie is evident. Enerzijds waren er heel wat goede Nederlanders die geen vernieuwing wensten, zeker geen vernieuwing zoals Wilhelmina die voor ogen stond. Anderzijds behoorde de meerderheid van de Nederlanders tot de tweede categorie, dat wil zeggen tot degenen die zo goed en kwaad als mogelijk, zij het veelal met toenemende weerzin en onder groeiende spanning, geprobeerd hadden de oorlog te overleven en daarbij niets heldhaftigs hadden ondernomen. Wilhelmina was niet in staat het een noch het ander te zien. Ze was niet de enige.

==

==

Vernieuwingen

==

Halverwege 1941, aldus Fasseur,7 verlegde Wilhelmina haar vernieuwingsidealen van de taal naar de mensen, in het bijzonder naar de jonge Nederlanders die in steeds groteren getale het Kanaal overstaken om zich bij de regering in ballingschap te voegen. ‘O die diepe trillende snaren tusschen Engelandvaarder en mij, ons mag ik wel zeggen, wát is dat toch elke keer een beleving.’ En elders, tot haar dochter Juliana:

==

Ik ben officieel in het bootje gestapt... van jong nieuw Nederland. Ik dans een oorlogsdans op ’t graf van al die lammelingen en heel dat oude verworden stelsel en over de zee, die daarvoor niet te breed is, reik ik mijn beide handen aan het nieuwe, vurig verbeide.

==

Vanaf dat moment ook wist Wilhelmina wie er zitting moesten hebben in het na de oorlog te vormen kabinet: ‘jongeren, zij die nimmer hebben meegedaan aan den ouden tijd en de misbruiken.’ Verder bestond bij haar geen twijfel wie de vernieuwde troepen moest aanvoeren. Zijzelf natuurlijk.

==

De misbruiken van ’t parlementaire stelsel brengen de menschen thuisch ertoe een sterk bewind te willen van Oranje... Vrijheid en dem[ocratische] beginselen; men acht deze ’t best gewaarborgd door ’t krachtige bewind van Oranje, omdat men anders bevreesd is voor terugkeer van den oude toestand en de misbruiken.

==

En zo ging de vorstin voort, hiermee een stroompje in het Nederlandse politieke denken vertegenwoordigend dat gedurende de oorlog weliswaar krachtig leek maar meteen bij de bevrijding machteloos bleek. Er is immers nooit sprake geweest dat dergelijke gedachten in praktijk gebracht konden worden, al is het alleen maar omdat de geallieerden van dergelijke overblijfselen uit een politiek verleden niets moesten hebben. De autoritaire opvattingen van Wilhelmina en haar medestanders zijn om die reden, behalve misschien even in het Zuiden tussen september 1944 en mei 1945, nooit serieus genomen.8

Maar hoe onbetekenend de koninklijke voorstellen voor de politieke praktijk ook geweest mogen zijn, de invloed ervan op het intellectueel debat was groot. Dit niet alleen omdat zij afkomstig waren van de vrouw die bindsteen was van het vrije Nederland, dit ook omdat de vernieuwingsgedachten van Wilhelmina goed aansloten bij tendensen die al vóór de oorlog bestonden en, lastig om te begrijpen en pijnlijker nog om te erkennen, tijdens de oorlog her en der ook verwezenlijkt werden. Van beide vernieuwingsgedachten zijn we goed op de hoogte. Al vóór de Tweede Wereldoorlog werd door tal van personen en groepen, vooral jongeren, geroepen om ingrijpende veranderingen in het als vermolmd ervaren bestel.9 Het was de nederlaag tegen de Duitsers die aanpassingen daadwerkelijk mogelijk maakte. Maar van de met veel bombarie verkondigde ‘nieuwe orde’ moesten de anti-Duitse vernieuwers natuurlijk niets hebben – in theorie althans niet, de praktijk ligt gecompliceerder. Mede om collaborateurs de wind uit de zeilen te nemen richtten enkelen van hen een eigen beweging op: de Nederlandse Unie. Deze probeerde gedurende ruim een jaar te schipperen. Daarbij wierp zij zich op als erfgenaam van vooroorlogse denkbeelden. Vernieuwing was ook haar toverwoord.10 Het is de belangrijkste reden dat Wilhelmina een van de voormannen ervan, Jan de Quay, op handen droeg en na de bevrijding van Nederland het liefst als premier had gezien.11 Het was dan ook mede dankzij haar dat hij tussen januari en juni 1945 minister werd in het derde kabinet-Gerbrandy.

Probleem was echter dat de Unie in verzetskringen de geur van collaboratie aankleefde. Zij zou in haar geschipper en vernieuwingsdrang te ver zijn gegaan. Invloedrijk bleef de beweging echter wel, niet in de laatste plaats omdat haar voormannen ook een grote rol speelden in een andere, belangrijke vernieuwingsbeweging die nog tijdens de oorlog ontstond: die van het kamp waar sinds mei 1942 honderden vooraanstaande Nederlanders gegijzeld zaten, Sint-Michielsgestel. Een aantal van hen, onder wie de latere premier Willem Schermerhorn, de vooraanstaande theoloog Willem Banning, de liberaal Adolf M. Joekes en twee van de voormannen van de Unie (Louis Einthoven en genoemde Jan de Quay) voerde in gevangenschap uitvoerige gesprekken over de toekomst van Nederland. Het resultaat daarvan zou bekend worden als ‘de geest van Gestel’. En al werd die geest allerminst door één adem geblazen en slechts ‘door een heel klein deel van het gijzelaarskamp’12 gedragen, haar invloed was groot. ‘Nieuw’ was ook haar motto. Maar de betekenis van het begrip was opnieuw vaag. Vandaar de irritatie van onder meer medekampbewoner en historicus Pieter Geyl, eveneens voorstander van vernieuwing maar dan concreet, in de zin van de oprichting van een politieke partij die de oude indelingen moest doorbreken. Maar zo’n doelstelling was de meeste Gestelaren volgens Geyl te beperkt en te plat. Zij wilden meer, zij wilden ‘hoger’:

==

Zij komen met een theorie, een beschouwing die haar redden moet; hun roep is om vernieuwing van de geest, een vernieuwing die zij onder de oude leuze van het Christendom trachten te stellen. Ik noem de methode revolutionair, omdat er zo weinig rekening wordt gehouden met historische vormen en tendenties.13

==

==

Koninklijke inspiratie

==

Terwijl in gremia als de Nederlandse Unie en het gijzelaarskamp van Sint Michielsgestel over vernieuwing werd nagedacht, vertrouwden ook tal van individuele personen, naar eigen zeggen in vele gevallen geïnspireerd door Wilhelmina, hun gedachten over ‘de mooiste vrede’ aan papier toe.14 ‘Dit geschrift dankt zijn ontstaan aan de radio-toespraak, die Hare Majesteit de Koningin in het voorjaar van 1941 tot de Nederlanders in het bezette gebied heeft gehouden en waarin Zij ons de raad gaf den tijd, die ons scheidde van het uur der bevrijding nuttig te besteden door over onze toekomst te denken en daarvoor plannen te maken,’ schreven de Groningse griffier M.W. Scheltema en zijn vrouw tussen september 1942 en maart 1943 in een boek van bijna 300 pagina’s. Het verscheen kort na de bevrijding maar biedt, wellicht onvermijdelijk bij een onderwerp als dit, weinig houvast.

==

Een nieuwe orde eischt, dat ieder weer een eigen sfeer voor zijn zelfstandig denken en handelen krijgt: ieder zal zich de oude gevoeligheden moeten afwennen en het afbreken van de oude vrijheidsmuren moeten gedogen, maar tegelijkertijd zal men zich een nieuwe sfeer moeten opbouwen.15

==

Eenzelfde vaagheid kenmerkt verreweg de meeste geschriften die tijdens de oorlog, al dan niet onder inspiratie van Wilhelmina, geschreven werden en bij de bevrijding verschenen met aansprekende titels als Een blik in Nederlands toekomst. Overdenkingen gedurende den bezettingstijd (A.W. Schade van Westrum, burgemeester van Heerde); Nieuw Nederland: gedachten over de vorming van een nieuwe gemeenschap (‘Marnix’ ofwel David van Embden); Nieuw Nederland: algemene beginselen ener hervorming in hoofd en leden (Jan Romein).16 Toch steekt één geschrift met kop en schouders boven de rest uit. Dat is het nog tijdens de oorlog onder het pseudoniem Boisot in Londen verschenen boek van Gerbrandy’s secretaris J. G. de Beus: De wedergeboorte van het Koninkrijk. Het was zo succesvol dat het al tijdens de oorlog in vele, vaak overgetypte edities de ronde deed.17 Eveneens aangespoord door Wilhelmina (en sterk in lijn met haar gedachten) kwam De Beus met een op het eerste gezicht helder verhaal waarin hij zich, uitgaande van principes als vrijheid, Oranje en christendom, radicaal uitsprak tegen een terugkeer naar de situatie van 9 mei 1940. Daartoe zouden volgens hem op zeven gebieden vernieuwingen tot stand gebracht moeten worden. Om te beginnen moest de Nederlandse mentaliteit verbeteren, in het bijzonder door de verwerkelijking van een christelijke sociale gemeenschap. Vervolgens moest het overheidsgezag worden vergroot, de Staten-Generaal hervormd en de politieke partijen in hun macht beknot. Ook moest de economie opnieuw geordend, het rijksconcept aangepast en de internationale rechtsorde hechter worden. Het geheel is, hoewel schijnbaar helder, toch vaag en het succes ervan ligt vermoedelijk dan ook niet zozeer bij de voorstellen zelf maar bij de impliciete uitwerking van de koninklijke denkbeelden, de vroege verschijning en, bovenal, de peptalk waarin het geheel werd verpakt. Want net als de praatjes van Wilhelmina stak het geschrift van De Beus de Nederlanders in het bezette land een hart onder de riem. Er moest veel veranderen, stelde de auteur, maar er moest ook veel blijven zoals het was geweest want Nederlanders waren, aldus de laatste pagina’s van het boek, ‘waarlijk een groot volk’. Terwijl het vóór de oorlog alom een rommeltje was, schreef hij,

==

teekende het Nederlandsche volk zich temidden van de Europeesche naties af als een gezeten, maar hard werkende middenstander. Wij waren de bourgeois van Europa. In welvaart, in mentaliteit, in lichamelijke gezondheid, in beschaving...

==

Er was volgens De Beus slechts één euvel aan Nederland: zelfgenoegzaamheid: ‘Er was een stormwind noodig om de kracht van dit volk ten volle doen ontwaken.’ Vandaar dat het nu zaak was de koe bij de horens te vatten. ‘Na den tachtigjarige oorlog beleefden de Nederlanden de grootsten staatkundigen en geestelijken bloei van hun historie,’ aldus het einde van het boek. Na deze oorlog kon hetzelfde opnieuw gebeuren.

==

Het Koninkrijk [zal] herrijzen, voortvarender, krachtiger, eendrachtiger. Dit is ons geloof. En een volk dat geloof heeft als een mosterdzaad, kan een wereldmacht weerstaan.

==

==

Mislukte plannen

==

Terwijl tal van dergelijke geschriften verschenen, herdrukt, gelezen, herlezen en besproken werden, werd de bevrijding een feit en kwam het erop aan de fraaie ideeën in praktijk te brengen. De pogingen liepen zonder uitzondering op een mislukking uit. Een goede illustratie hiervan is de opkomst en ondergang van het Nationaal Instituut, een uit het verzet voortgekomen instelling met de pretentie van ‘centrale organisatie tot verdieping van het nationaal bewustzijn en tot versterking van de nationale saamhorigheid’.18 In tegenstelling tot wat je op basis van de naam wellicht zou verwachten was dit ‘instituut’ echter niet van plan de verscheidenheid van de Nederlandse samenleving ongedaan te maken. Integendeel, het was zelfs wars van centralisatie. Die deed alleen maar aan de oorlog en de nazi’s denken. Het instituut wilde de verscheidenheid juist bewaren – vandaar onder meer het fraaie idee van een uit lapjes samengestelde Nationale Feestrok –19 maar meende dat de bevolking door de oorlog niettemin één was geworden. Zo werd het begrip nationaal door het instituut ook gebruikt, niet in de zin van gestuurd van bovenaf maar als opborrelend van onderop. Veelzeggend wat dat betreft is het nog tijdens de oorlog gemaakte organisatieschema, met daarop termen als brongebied en bevloeiingsgebied. Het toont in één oogopslag heel de Nederlandse samenleving en alles wat een mens zoal bezighoudt: van economisch leven en historie tot hoogtijdagen en jeugdbeweging, heel de wereld op één velletje papier, met bovenaan het Nationaal Instituut en onderaan Zelfwerkzaamheid (van de Nederlander binnen het nationaal verband).20 Het vertellen van nationale verhalen, maken van nationale monumenten, houden van nationale manifestaties en organiseren van nationale herdenkingen moest volgens de voormannen van het instituut zowel gevolg als oorzaak zijn: een uiting van de nationale wil en een versterking van het nationaal bestaan.

De werkelijkheid was een andere en had dan ook tot gevolg dat de hoogdravers van het instituut spoedig versomberden. Al begin 1946 verkeerde de instelling in financiële moeilijkheden, eind van dat jaar werd zij opgeheven en opgenomen in het Prins Bernhard Fonds. Daarmee onderging het hetzelfde lot als vergelijkbare initiatieven.21 Daaronder ook de politieke groepering die gevoed werd door zowel de Nederlandse Unie als de geest van Gestel, vernieuwing bovenal als doorbraak van de bestaande partijverhoudingen zag, spiritueel was in de zin dat zij een mentaliteitsverandering voorstond en in niets zozeer geloofde als in ‘gemeenschap’ – het toverwoord dat volgde op vernieuwing: de Nederlandse Volksbeweging. Ook in haar geval boden mooie woorden geen oplossing voor maatschappelijke problemen. Vandaar dat na een kortstondig en vooral publicitair succes van de NVB eveneens weinig overbleef. Bij door het NIPO georganiseerde proefverkiezingen in januari 1946 haalde de beweging elf procent van de stemmen, een maand later nog maar zes, weer een maand later één en begin april niet één.22 Hiermee was zelfs de belangrijkste naoorlogse vernieuwingsbeweging er niet in geslaagd een partij te worden en stond uitslag van de eerste verkiezingen bij voorbaat vast: alles bleef bij het oude. En inderdaad, in vergelijking met de laatste vooroorlogse verkiezingen wonnen de confessionele partijen zelfs nog terwijl de PvdA, de meest vernieuwingsgezinde partij en sterkste erfgenaam van de NVB, er in vergelijking met haar vooroorlogse voorlopers (SDAP, VDB en CDU) zelfs op achteruit ging.23 ‘Het was een schrale troost,’ schrijft Woltjer in zijn geschiedenis van Nederland in de twintigste eeuw, ‘dat de plannen voor vernieuwing in de vorm van een meer autoritaire regeringsvorm met minder invloed voor de Tweede Kamer, die in bepaalde kringen in Londen en in het verzet waren beraamd, evenmin werden gerealiseerd.’24 Schrale troost inderdaad maar tevens de reden dat velen, niet de minsten, zwaar teleurgesteld werden. Het was het tijdschrift van de grootste vernieuwingsbeweging uit de oorlog, Je Maintiendrai, dat deze ervaring eind 1946 op onvergetelijke wijze formuleerde: ‘Wat was de Vrede mooi, toen het nog Oorlog was.’25

[2] De slag om de publieke opinie
Naoorlogse strijd om de media

In de vroege ochtend van donderdag 14 september 1944, ruim anderhalve dag nadat de eerste Nederlandse gemeente (Mesch, Zuid-Limburg)1 bevrijd was, wrongen twee mannen zich met snelle tred door de menigte van woelig Maastricht om te verdwijnen in het gebouw van de Limburger Koerier, Wolfstraat 17. De namen van de twee luidden Victor Willems en Jac. P. van Term. Eerstgenoemde had gedurende heel de oorlog, zij het in een moeizame positie, als directeur bij de krant gewerkt. De ander had gedurende vijfentwintig jaar over diezelfde krant de hoofdredactie gevoerd maar was al vóór de oorlog met pensioen gegaan en opgevolgd door de Vlaming Hugo van den Broeck. Deze laatste had tijdens de oorlog een pro-Duitse koers gevaren, met als gevolg dat zijn rol bij de bevrijding uitgespeeld was en de vraag zich opdrong hoe het met de krant verder moest. De twee mannen die op deze vreugdevolle dag de redactielokalen binnendrongen, wisten het wel: de Limburger Koerier moest zo snel mogelijk de oude draad oppakken. De vooruitzichten daartoe leken op het eerste gezicht gunstig. ‘Bij hun komst vonden zij gebouw en inhoud ongeschonden,’ schreef een van de twee later.2 Niets, zo leek het, weerhield hen ervan direct aan de slag te gaan.

==

Het allereerste wat zij verrichtten was: een bulletin samen te stellen... Dit bulletin werd aan den frontgevel van het kantoorgebouw bevestigd, en enkele exemplaren ervan werden aan eenige winkels in de stad ter uithanging bezorgd.

==

Tot zover ging alles goed. De verwarring begon toen de sterkste groep van de plaatselijke Ordedienst3 enkele uren later de oude, in 1941 opgestapte burgemeester in zijn functie wilde herstellen. De plechtigheid was om twee uur ’s middags gepland. Maar vlak voordat het zover was, stapte een keurig uitziende, in Amerikaans legeruniform geklede man binnen. ‘Goede middag, heren,’ zei hij beleefd. ‘Mag ik mij even voorstellen? Ik ben luitenant van Hasselt van het Militair Gezag, verbindingsofficier tussen het Amerikaanse leger en de Nederlandse autoriteiten.’4 Vanaf dit moment, zo vulde hij aan, lag het gezag bij hem.

De mannen van de Ordedienst bekeken het heerschap als een kip het onweer. Militair Gezag? Verbindingsofficier? Wat waren dat voor fratsen? Nog geen maand eerder, op 15 augustus, hadden zij van hun commandant te horen gekregen dat ‘alleen de OD door de Regeering met gezag wordt bekleed.’5 Helaas had diezelfde regering, Londen dus, diverse instanties het idee gegeven dat zij het bij de bevrijding voor het zeggen zouden krijgen. Moeilijkheden konden daarom niet uitblijven. De Maastrichtse Ordedienst was slechts een van de eerste groeperingen die dat ondervond. Want wat, zo vroeg zij zich af, had die Van Hasselt met hun zaken van doen? Waarop beriep hij zich? Maar Van Hasselt wist niet van wijken en beklemtoonde nogmaals dat hij dan wel het Militair Gezag in Maastricht de scepter zwaaide. Elk verzet daartegen zou de persoon of groep in kwestie duur komen te staan. Ook verordonneerde hij dat alle door de Ordedienst aangebrachte plakkaten onmiddellijk verwijderd moesten worden omdat de informatievoorziening eveneens aan het Militair Gezag voorbehouden was.

De Maastrichtse Ordedienst, dat wil zeggen dat deel ervan dat op die veertiende september 1944 het stadhuis in bezit had genomen, ging mopperend akkoord. Althans, zo leek het. Bij de Limburger Koerier ervoer men op hetzelfde moment dat het zo simpel toch niet lag. ‘De beide vertrouwensmannen stonden op het punt, bij de politie, of desnoods bij den commandant der Amerikaansche bezettingstroepen, gewapende bewaking aan te vragen van het pand Wolfstraat 17,’ schreef Jac. P. van Term, de zelfbenoemde hoofdredacteur later,

==

toen iemand het gebouw binnenstapte. Het was de heer W. Goldschmitz, gewezen redacteur van den Limburger Koerier, als hoedanig hij in 1942 ontslag had genomen. Deze heer droeg een mouwband met de letters O.D. en verklaarde, dat hij door den Orde-Dienst... was aangewezen als ‘Districts-Pers-commandant’ te Maastricht. Als zoodanig verklaarde hij zich bevoegd om persen en eigendommen van den Limburger Koerier in beslag te nemen.

==

Nu was de verbijstering aan de journalisten. Ordedienst? Perscommandant? Wie bedacht dergelijke onzin? De Limburger Koerier had een verleden dat terugging tot de jaren veertig van de negentiende eeuw en was op het moment dat dit speelt dus al een eeuw oud. Trouw was de krant ook, aan de katholieke kerk welteverstaan. Vandaar dat hij in 1936, in navolging van een bisschoppelijk mandement, de NSB veroordeeld had en zelden of nooit vriendelijk voor nazi-Duitsland was geweest. Althans, vóór de oorlog. Meteen na de capitulatie echter besloot hoofdredacteur Van den Broeck een andere koers te varen. ‘Het gordijn der geschiedenis is gevallen over een oude wereld,’ schreef hij op 16 mei 1940. ‘De toekomst vinde ons tot opbouw van een nieuwe wereld bereid.’

Het was deze politiek die de Limburger Koerier in de loop van de oorlog steeds verder in nationaalsocialistisch vaarwater dreef en uiteindelijk tot zoiets als een Duits propaganda-instrument maakte. Dit gebeurde tegen de wil van het concern waartoe de krant behoorde (het in Utrecht gevestigde Neerlandia), tegen de wil van een aantal redacteuren, tegen de wil ook van een niet te tellen aantal lezers. Zij vermochten weinig tot niets. Het enige wat de concernleiding kon doen was proberen haar andere kranten zo neutraal, lees katholiek mogelijk te houden. Dat tenminste is wat zij bij de bevrijding beweerde. Haar tegenstanders verkondigden echter een geheel andere mening, namelijk dat het management gehandeld had zoals zoveel bedrijfsleidingen en, met het doel het concern zo ongeschonden mogelijk door de oorlog te loodsen, voor de bezetter gezwicht was. Het is een meningsverschil waarover veel te doen zou zijn – eerst in Limburg en later overal elders. Een van de verklaringen hiervoor ligt in Londen.

==

==

Zuiveren met belangen

==

Terwijl de Limburger Koerier collaboreerde werd in Londen de bevrijding voorbereid. Daarbij werd ook bedacht wat er met de foute pers moest gebeuren. Helaas werd een eerste verordening dienaangaande rijkelijk laat bekendgemaakt. Pas op 11 september 1944, drie dagen vóór de bevrijding van Maastricht dus, werd in het in chaotisch Limburg zonder twijfel niet verkrijgbare Staatsblad aangekondigd dat alle periodieken die na 1 januari 1943 verschenen waren, gestaakt werden en pas na onderzoek eventueel opnieuw mochten verschijnen.6 De Limburgse Ordedienst had deze verordening niet afgewacht en zelf bedacht hoe er bij de bevrijding gehandeld diende te worden: elke publicatie werd verboden en het publiek zou via een op de persen van de oude kranten gedrukt orgaan van het nieuws op de hoogte worden gebracht. Bij de Limburgse illegale pers leefden weer andere plannen. En al waren ook die niet altijd even goed uitgewerkt, over één ding was men het eens: ‘Na den oorlog geen Neerlandia-pers meer in ons gewest. Na den oorlog geen Limburger Koerier meer in onze steden en dorpen.’7

==

Bij dit alles speelde een vorm van Limburgs nationalisme zeker een rol. Men was niet erg gediend van een krant die vanuit het Noorden bestuurd werd en zag nu een gelegenheid daaraan iets te doen. Dat verlangen spoorde met dat van de Ordedienst maar botste natuurlijk met dat van Van Term, zijn kompaan en de leiding van Neerlandia. Weliswaar konden zij niet ontkennen dat hun krant tijdens de oorlog afgegleden was maar dat, zo beweerden zij, was gebeurd onder dwang, tegen de wil van de eigenaar, tegen de wil ook van het goede deel van de redactie. Vandaar dat zij het recht meenden te hebben de krant opnieuw in het juiste spoor te zetten. Het verzet had daar niets over te zeggen. De Ordedienst evenmin. Zelfs Londen niet. Met de bevrijding waren vrijheid en democratie teruggekeerd en maatregelen zoals afgekondigd door de ene of andere autoriteit pasten niet. Vandaar hun verbijstering toen een van de gewezen redacteuren op die vreugdevolle donderdagmiddag doodleuk met een bandje om z’n arm de redactie binnenwandelde en zei dat hij dan wel de Ordedienst het voor het zeggen had. Van Term en Willems konden sputteren wat ze wilden, de man trok zich er niets van aan, zette de twee botweg buiten de deur en drukte op de gevorderde persen een eigen blaadje. Een eerste exemplaar daarvan verscheen de volgende dag al en meldde onder meer dat

==

de Nederlandse Ordedienst op last van de Nederlandse Regering [besloten had] dat de Limburger Koerier als zodanig niet meer zal mogen verschijnen. Voorlopig zullen publicaties van algemeen nut verschijnen in de vorm van Mededeelingen van den Nederlandschen Orde-Dienst...8

==

Gezien de gebeurtenissen op diezelfde veertiende september op het stadhuis van Maastricht laat zich eenvoudig begrijpen dat deze situatie evenmin lang standhield, dat het orgaan van de Ordedienst spoedig eveneens verboden werd en, waar mogelijk, vervangen door informatie van het Militair Gezag. Want ook daar besefte men maar al te goed dat gezag niet alleen een kwestie van machtsuitoefening maar ook van machtsaanvaarding was en dat deze laatste stond of viel met informatie. Om het in de woorden van het Militair Gezag zelf te zeggen:

==

Elke dag... dat de honger naar kennis niet of niet voldoende wordt gestild, [leidt] tot misverstanden, geruchten of waanvoorstellingen, welke maar al te gemakkelijk de zoo essentieele samenwerking en het wederzijdsche begrip tusschen de autoriteiten en het publiek in gevaar zouden kunnen brengen... Bijna even belangrijk als de voedselvoorziening is de verzadiging van dezen geestelijken honger.9

==

==

Centrale machten

==

Tot mei 1945, tot het moment dus dat heel Nederland bevrijd was, kende het machtsspel op het hoogste niveau in theorie twee maar in de praktijk slechts één hoofdrolspeler. Dat was het Militair Gezag, niet een instantie die het in een democratie, hoe jong en broos ook, voor het zeggen hoort te hebben. Dat is de regering of, beter nog, het kabinet. Een van de keren dat de verhoudingen tussen kabinet en Militair Gezag gemarkeerd werden was tijdens een ‘zeer geheim’ onderhoud van twee kabinetsleden met de staf van Eisenhower, de zogenoemde SHAEF ofwel Supreme Headquarters Allied Expeditionary Forces. Dat onderhoud vond plaats op 19 oktober 1944 in het geallieerd hoofdkwartier in Versailles, hotel Trianon, en ging over de vraag hoe het in de komende tijd met Nederland, in het bijzonder met het bestuur, verder moest. In tegenstelling tot wat men in Londen gehoopt en verwacht had, was het grootste deel van het land op dat moment nog in Duitse handen. En dat zal nog wel even zo blijven ook, kregen minister (van Oorlog) Van Lidt de Jeude en premier Gerbrandy te horen. En wij, wat moeten wij ondertussen doen, vroegen de ministers. Kunnen we ons naar bevrijd gebied begeven? Het antwoord was volgens de dagboekaantekeningen van Lidt de Jeude een onvoorwaardelijk nee.

==

Geen ministers naar Holland. De veldmaarschalk [Montgomery] heeft daartegen grote bezwaren en Ike [Eisenhower] voegt zich daarnaar. Het is niet noodig, want Gij hebt toch Uw gedelegeerden daar met volle bevoegdheden (Mil. Gezag).10

==

Maar hier lag precies het probleem. Net zoals door Wilhelmina en anderen gedurende heel de oorlog nagedacht was over naoorlogse vernieuwing, zo waren in bestuurlijke kringen plannen gesmeed voor de overgang van oorlog naar vrede. Die plannen werden des te noodzakelijker geacht omdat bij alle betrokkenen de herinnering aan het einde van de Eerste Wereldoorlog – toen Europa op z’n kop stond, zich in Rusland communisten vestigden, in Duitsland her en der een Radenrepubliek werd uitgeroepen en zelfs Nederland, dat eiland van rust, door een revolutie meegesleept leek te worden – nog vers in het geheugen zat. De angst werd samengevat in een aantekening van Wilhelmina: ‘Bij herstel dreigt sociale revolutie waarbij ’18 kinderspel.’11

Anders gezegd, chaos moest koste wat kost voorkomen worden. Om die reden was al in december 1943 officieel, dat wil zeggen in het Staatsblad, aangekondigd dat in bevrijd gebied een Bijzondere Staat van Beleg zou gelden en een zogenoemd Militair Gezag de scepter zou zwaaien. Dat gezag moest gezien worden als een vooruitgeschoven regeringspost. Deze zou zijn macht zo snel mogelijk aan het wettig gezag overdragen.12 Althans dat was de bedoeling, beter gezegd: dat was één van de bedoelingen. De praktijk was ingewikkelder en dat niet alleen omdat de bevrijding van Nederland, in tegenstelling tot de verwachting, langer dan een paar dagen duurde, dat ook omdat de regering in haar missiven volstrekt onduidelijk was. Dit had tot gevolg dat niet alleen het Militair Gezag en de Ordedienst maar ook het Vaderlands Comité, het College van Vertrouwensmannen, de Binnenlandse Strijdkrachten en op sommige plekken ook nog andere groeperingen terecht of ten onrechte en al dan niet gesteund door Londen – er is uit de bronnen en daarop gebaseerde weergaven nauwelijks wijs te worden13 – meenden dat de verantwoordelijkheid voor rust en orde tot de komst van de wettige regering op hun schouders rustte. Chaos en ruzie waren het gevolg – ook in de media.

==

==

Rivaliteiten

==

Elke streek of stad van Nederland had destijds zo zijn eigen – wat wij tegenwoordig zouden noemen – medialandschap. Bijna altijd was dat een variant van de verzuilde maatschappijstructuur. Zo bestonden er vóór de oorlog in Eindhoven twee dagbladen, de zwaar katholieke Eindhovensche en Meijerse Courant onder hoofdredactie van een man die niet toevallig ‘het pauske’ werd genoemd en het iets vrijzinniger Eindhovens Dagblad. Toen de Duitsers vanaf eind 1941 probeerden de Nederlandse pers te reorganiseren en daarbij de hun gunstig gezinde organen bevorderden, ging dat ten koste van beide dagbladen, met het verschil dat het Eindhovens Dagblad volledig gestaakt werd en de Eindhovensche en Meijerse Courant opging in het gelijkgeschakelde Dagblad van het Zuiden. Geen wonder daarom dat het Eindhovens Dagblad op de eerste pagina van haar bevrijdingsnummer trots ‘wij bleven trouw’ schreef. Zo was het inderdaad geweest. Het zou volgens de hoofdredacteur consequenties moeten hebben. Er gebeurde iets anders.

Evenals elders waren tijdens de oorlog in Eindhoven vooraanstaande figuren bijeengekomen met het doel bij de bevrijding een dagblad op te richten ‘dat in staat zou zijn om voorlichting en leiding te geven aan het katholieke volksdeel.’14 De initiatiefnemers speelden het spel goed, dat wil zeggen vroegen goedkeuring aan de geestelijkheid, onder wie de bisschop van Den Bosch, zorgden voor kapitaal en zochten op tijd contact met de drukkerij van het foute Dagblad van het Zuiden. Gevolg hiervan was dat bij de bevrijding van Eindhoven niet alleen het aloude Eindhovens Dagblad verscheen – vier pagina’s, voor meer ontbrak papier – maar ook een nieuwe krant met de naam Oost-Brabant. Het Militair Gezag had tot deze laatste uitgave toestemming gegeven. Dit tot woede van de man die meende dat een dergelijke toestemming zijn bevoegdheid was: de sociaaldemocratische minister van Binnenlandse Zaken Jaap Burger. Met de gewezen hoofdredacteur van Het Parool, minister Gerrit J. van Heuven Goedhart, was hij de scherpste criticus van het Militair Gezag. Hij was woedend over de eigengereidheid van Kruls en zijn mannen en liet dat weten ook. ‘Te Eindhoven [is] verschenen een nieuw dagblad, getiteld Oost-Brabant,’ verkondigde hij zowel via Radio Oranje als in een strooibiljet.15

==

Daar de verschijning van nieuwe dagbladen bij het Persbesluit verboden is en de nieuwsvoorziening voor het bevrijde deel van Brabant voldoende is verzekerd, dient verdere verschijning van Oost-Brabant terstond te worden gestaakt.16

==

Het klonk flink maar betekende niets. Want er was op dat moment in Eindhoven slechts één macht die de daad bij het woord kon voegen: het Militair Gezag. Daarom trok niemand zich iets aan van deze oproep, bleef Oost-Brabant op de markt en had Burger geen andere keuze dan mokkend akkoord gaan. Daarmee werd de eerste stap gezet, zo schreef hij dertig jaar later aan een groep Nijmeegse historici, ‘tot uitholling van de persvoorschriften, resulterende in de terugkeer van het collaboratieblad bij uitstek, De Telegraaf.’17

==

Het is om verschillende redenen een onjuiste uitspraak: de herverschijning van De Telegraaf is van een andere orde dan de verschijning van Oost-Brabant en De Telegraaf was niet het collaboratieblad bij uitstek. Daarover later. Maar veelzeggend is de uitspraak ook. Want zo inderdaad is het beeld dat zich van de eerste naoorlogse periode en dan vooral van de situatie in het Zuiden heeft vastgezet: dat Nederland dankzij het Militair Gezag van de regen in de drup belandde, van de ene in de andere dictatuur. Het was niemand minder dan Loe de Jong, ook een sociaaldemocraat, die dit in maart 1945 aan Gerbrandy schreef en later, in andere bewoordingen in zijn grote geschiedwerk herhaalde.

==

Het is alsof het Militair Gezag het midden houdt tussen een eigen regering en een Duits bezettingsapparaat... Men voelt zich aan [zijn] beslissingen overgeleverd, zonder dat men er door eigen gekozen vertegenwoordigers enige invloed op kan hebben of kritiek op kan uitoefenen.18

==

De opmerking is kenmerkend voor het sociaaldemocratische en linksliberale deel van het Londense regeringsapparaat. Want wie waren die ‘eigen gekozen vertegenwoordigers’? Het parlement bestond niet meer. De Londense ministers waren aangesteld al naar gelang hun vermogen in Londen te geraken, de pet van Gerbrandy of de invloed van Wilhelmina, en de vertegenwoordigers van de plaatselijke besturen waren afgetreden of hadden gecollaboreerd dan wel moeizaam in de oorlogswinden gelaveerd. In dit laatste geval moesten zij, alvorens opnieuw gezag te krijgen, eerst op zuiverheid onderzocht worden.

De verwarring over deze laatste vraag leidde in elk bevrijd dorp, in elke stad en provincie tot geruzie en gedoe, zij het dat het daarbij zelden zo chaotisch toeging als in frontstad Nijmegen waar de zittende NSB-burgemeester de benen had genomen, de door de Duitsers ontslagen burgemeester aan de verkeerde kant van de gevechtslinies verbleef en de oudst aanwezige wethouder bij gebrek aan beter door het Militair Gezag als waarnemend burgemeester aangesteld was. Deze aanstelling schoot het verzet in het verkeerde keelgat, niet in de laatste plaats omdat genoemde wethouder tijdens de oorlog niet de meest moedige houding aangenomen had en daarom geneigd was, zoals de plaatselijke vertegenwoordiger van het Militair Gezag ook schreef, ‘kool en geit te sparen’.19 Na een boel gedoe kwam de Nijmeegse vertegenwoordiger van het Militair Gezag aan de eisen van het verzet tegemoet, ontsloeg de tijdelijke burgemeester en benoemde een ander.

Hiermee waren de problemen echter allerminst de wereld uit want nu belandde de macht direct of indirect bij het verzet en werden allen die daartoe niet behoorden – ook degenen die niet fout waren geweest en de oorlog slechts zo goed en kwaad als mogelijk doorstaan hadden, de overgrote meerderheid van de bevolking dus – naar het tweede plan geschoven. Dat viel bij hen weer niet in goede aarde. Ondertussen bleef de chaos.20

Er waren talloze gevallen als deze, het ene nog gecompliceerder dan het andere.21 En iedere keer werd de strijd op twee niveaus gestreden: praktisch, dat wil zeggen met machtsvertoon, en theoretisch, via de informatiediensten van de officiële instanties, de pers en de eventuele publicitaire vermogens van individuele personen.22 Want wat aldus in het zuidelijk deel van Nederland begon, werd in het Noorden herhaald, in Beverwijk onder meer23 en, beroemdste voorbeeld, in de Friese gemeente Opsterland. In dit laatste geval leidde de crisis zelfs tot een nationale rel, met uitvoerige commentaren in het parlement en lange verhalen in de kranten – en dát nota bene anderhalf jaar na de bevrijding!24 Want minstens zo lang en, zoals we zullen zien, eigenlijk nog langer duurde de bestuurlijke en informatieve chaos die het gevolg was van de Tweede Wereldoorlog. De regering deed al het mogelijke deze chaos tegen te gaan. Een van de middelen daartoe was tevens een poging de opinie van bovenaf te sturen, een vorm van directe beïnvloeding dus, ofwel – al probeerde men het woord te vermijden – ‘propaganda’.

==

==

Sectie XI

==

In de slag om de publieke opinie speelden eind 1944, begin 1945 op landelijk niveau vier, eventueel vijf partijen een rol. De vijfde partij, de foute pers, telde nauwelijks meer mee – tot mei ’45 probeerde ze het nog wel maar dat waren wanhoopspogingen.25 De vierde partij, de traditionele pers, verkeerde in een buitengewoon lastig parket. Als ze zich gecompromitteerd had, moest ze zich, alvorens te kunnen verschijnen, eerst verantwoorden. Dat kon jaren duren. Als ze zich niet gecompromitteerd had, moest ze in de meeste gevallen opnieuw beginnen en dat was evenmin eenvoudig: de machines waren weg, het gebouw had een andere bestemming, het personeel werkte elders. Daarom bleef de traditionele pers evenals de nieuw opgerichte kranten zoals Oost-Brabant in Eindhoven geen andere keuze dan gebruik te maken van de infrastructuur en het personeel van de verboden of gestaakte voorgangers. Dat leverde weer andere moeilijkheden op: ruzie, gelobby, onwillig personeel, machtsstrijd. Hier komt bij dat de invloed van het grootste deel van de geschreven pers op landelijk niveau beperkt was. Zowel vanwege de verzuiling als vanwege haar overwegend regionale karakter was zij, uitzonderingen daargelaten, sterk versplinterd. Daardoor was haar rol in het publieke debat beperkt.

De derde partij, de verzetspers, had voor een rol in het publieke debat zowel een nadeel als een voordeel. Dit laatste was haar goede naam of, zoals Anthonie Donker het in een beroemd gedicht ter ere van de gevallen drukkers verwoordde:

==

Het lood, dat de vijand verschoot in kogels,

Maakten zij tot de stem van het land.

Uit de schuilplaats vlogen de vrije vogels

Van de strijdende geuzenkrant.26

==

Het nadeel van de illegale pers was haar verdeeldheid. Die was dusdanig dat een uitdrukking als ‘de’ illegale pers na de bevrijding nauwelijks nog betekenis had en vooral een ideaal weerspiegelde: van de inderdaad machtige stem die deze pers in oorlogstijd had laten horen. Maar met de bevrijding had deze stem zijn grootste tijd gehad. Blijven de twee belangrijkste ‘nationale’ spelers in het publieke debat. Ze zijn, niet verbazingwekkend, vertegenwoordigers van de op dat moment belangrijkste nationale ‘machten’: Sectie XI namens het Militair Gezag en Radio Oranje namens de regering.27 Tussen deze instellingen ontstond spoedig na de bevrijding eenzelfde verhouding als tussen die twee machtspolen zelf, dat wil zeggen: terwijl de invloed van de een (Sectie XI) groeide werd die van de ander (Radio Oranje) uitgehold. In enkele gevallen was dat zelfs letterlijk het geval. Zo werd de chef van Radio Oranje, Hendrik J. van den Broek, de baas van Radio Herrijzend Nederland, de zender van het Militair Gezag. Hiermee kreeg Sectie XI een sleutelfunctie in het naoorlogs publiek debat.

==

Sectie XI van het Militair Gezag was afkomstig uit de zogenoemde Regerings Voorlichtingsdienst en bestond bij aankomst in Brussel, rond 10 september 1944, uit een handvol afdelingen. Een daarvan hield zich bezig met nieuwsvoorziening aan de pers, een verzorgde de uitzendingen van Radio Herrijzend Nederland, een derde afdeling bekommerde zich om censuur en tot slot was er een fotoafdeling. Aanvankelijk zaten al deze secties in Brussel, later verplaatsten sommige onderdelen zich naar Breda, nog later, na de bevrijding van heel Nederland, gingen zij naar de plekken waar ook hun legitieme opvolgers zaten of geacht werden te zitten: de radio ging naar Hilversum, de fotoafdeling naar Amsterdam en de afdeling Nieuwsvoorziening naar het ANP in Den Haag waar het hoofdbureau van de sectie zich om voor de hand liggende redenen eveneens vestigde. Eenmaal zover, ongeveer een jaar na aankomst op het vasteland van Europa, hield Sectie XI ook langzaam op te bestaan. Maar in de tussentijd was zij, zoals heel het Militair Gezag,28 niet alleen enorm gegroeid maar had met het doel de publieke opinie in goede banen te leiden ook tal van activiteiten ontplooid. Daarbij maakte zij gebruik van alle denkbare middelen: geschreven communiqués, brochures, voorlichtingsfilms,29 radio-uitzendingen, persconferenties en propagandamateriaal waaronder foto’s van Wilhelmina en de prinsesjes.

Kenmerkend voor de sturende pogingen van Sectie XI is Commentaar, ondertiteld Officieel Orgaan van de Sectie Voorlichting Militair Gezag. Het eerste exemplaar hiervan verscheen op 9 december 1944, in gestencilde vorm en een oplage van duizend exemplaren. Vanaf 16 juni 1945 werd het blad gedrukt en verscheen wekelijks, om kort nadien overgenomen te worden door de Rijksvoorlichtingsdienst. ‘Commentaar is niet in de eerste plaats een nieuwsblad,’ stond in het eerste nummer van de gedrukte editie,

==

het wil een toelichting geven op het standpunt en de maatregelen van de Overheid... maar bij de beperkte ruimte, die voor de berichtgeving in de dagbladen beschikbaar is, zal Commentaar ook in dit opzicht wel eens aanvullende diensten kunnen doen.

==

Over die beperkte ruimte berichtte Commentaar in datzelfde nummer – en terecht want papierschaarste was de belangrijkste praktische reden dat de pers het in de eerste tijd na de oorlog zo moeilijk had en dat de uitgaven van het Militair Gezag meer invloed konden hebben dan in een normale situatie het geval zou zijn geweest. Het Militair Gezag beschikte immers wel over papier.30

==

Gemiddeld aantal pagina’s per week van een aantal dagbladen in 1940 en 194731

==

==

Evenals andere uitgaven van Sectie XI32 werden ook de belangrijkste thema’s uit Commentaar in afzonderlijke brochures uitgewerkt. In totaal werden dat er acht.33 De helft daarvan was een poging uit te leggen waarom het herstel zo moeizaam verliep. De andere helft van de brochures bestond uit mededelingen en inventarisaties van meningen en ontwikkelingen. Drie van de acht brochures verschenen in een oplage van maar liefst 250 000 exemplaren – wat gezien de papierschaarste enorm is en laat zien hoeveel belang eraan werd gehecht. De eerste van die brochures is getiteld Wie is de baas en waarom en bestaat uit een voor die tijd kenmerkend grauwgeel vod van een kleine twintig pagina’s met heldere tekst en speelse tekeningetjes.34 Aanleiding was de veelgehoorde klacht dat men bij de bevrijding van de regen in de drup was beland. ‘Het is eenvoudig om dol van te worden,’ staat in de brochure.

==

Nog is de Mof er niet uit en ben je eindelijk weer baas in eigen huis geworden, of je krijgt daar een stelletje autoriteiten over de vloer, die ieder op hun beurt zelf de baas probeeren te spelen en waar geen mensch ooit uit wijs zou kunnen worden. Nederlanders en geallieerden, heeren in colbertjes en heeren in uniformen, menschen die zich ‘Militaire Commissarissen’ noemen en menschen die zeggen dat ze bij ‘C.A.’, ‘SHAEF’ of een nog onbegrijpelijker instituut zijn. En dat alles loopt kris en kras door elkaar en verordonneert maar alsof er geen netheid en orde en geen Nederlandsche Regeering bestond.

==

Vandaar dat de schrijvers de situatie probeerden uit te leggen. De twee andere door het Militair Gezag in grote oplage uitgegeven brochures illustreren dat men ondanks deze pogingen constateerde dat het effect gering was en het publiek ontevreden bleef. Vandaar brochure nr. 2: Waarom het zoo langzaam gaat. Ook deze verscheen op grauw papier, is nog kleiner van formaat en bevat opnieuw vermakelijke tekeningetjes. Op een daarvan ligt een holle bolle Nederlander lui op de rug, de ogen gesloten, de mond geopend terwijl de lekkernijen hem in de mond vliegen. ‘Al zal misschien niemand zoo onvoorzichtig zijn geweest te denken, dat hem op den dag van de bevrijding de gebraden kippen weer in den mond zouden vliegen,’ staat er,

==

vrijwel iedereen zal zich toch, bewust of onbewust, in mindere of meerdere mate met de hoop hebben gevleid dat het vanaf den eersten dag na de bevrijding elken dag een beetje beter zal gaan.

==

Zo was het dus niet en begrip hiervoor was nodig, ‘begrip voor de groote moeilijkheden, die overwonnen moeten worden en den tijd die daarmee gemoeid zal zijn.’ Dit schreef Sectie XI ergens in april of mei 1945. Kort daarop kwam zij met een brochure van hetzelfde formaat, dezelfde illustrator en vermoedelijk ook dezelfde auteur(s). Hij was getiteld Hoedt u voor den kater en concentreerde zich op het gebrek aan informatie over de problemen die de bevrijding met zich meebracht. ‘Daar zit je dus,’ staat in dit klein boekwerk,

==

bevrijd, in een volkomen nieuwe wereld, waar je in het begin helemaal den weg nog niet kunt vinden, berstens toe vol vragen, en je hoort niets... Dan is het lieve leven in last... Je begint te kankeren zoals je nog nooit in je leven gekankerd hebt, je raakt door en door gedesillusioneerd... kortom, je krijgt van die bevrijding een geweldigen kater.

==

Zo ver kwam het in de eerste weken, wellicht zelfs maanden na de bevrijding nog niet. Vreugde en verlangen hielden de overhand. Maar lang duurde dat niet. Want inderdaad, vanaf het najaar van 1945 veranderde de fiere Nederlandse leeuw van een geslaagde bevrijding in de kankerende kater van een moeizaam herstel. Ook de opvolger van Sectie XI, de Rijksvoorlichtingsdienst, zou daarvan de gevolgen ondervinden.

==

==

Regeringspropaganda

==

Ruim een maand na de bevrijding van heel Nederland richtten koningin Wilhelmina en de enkele dagen tevoren aangetreden premier Willem Schermerhorn zich in veelbeluisterde, vaak geciteerde en in gedrukte vorm ook alom verspreide toespraken tot het Nederlandse volk. Hun woorden verschenen als zevende brochure in de hiervoor genoemde reeks en werden veelzeggend Herstel en vernieuwing getiteld. Aan het eind van zijn – lange – toespraak ging Schermerhorn in op een onderwerp dat geen van zijn voorgangers ooit op deze wijze besproken had en ook geen van zijn opvolgers ooit nog zo uitvoerig bespreken zou: het voorlichtingsbeleid. ‘Een moderne staat heeft in deze tijd behoefte om naast het verband met de burgers door middel van de volksvertegenwoordiging ook op allerlei gebieden, die niet in de volksvertegenwoordiging ter sprake komen, op het ogenblik dat haar dienstig voorkomt, rekening en verantwoording af te leggen van haar daden en ook de burgers in kennis te stellen van de overwegingen, die tot bepaalde maatregelen voeren,’ betoogde Schermerhorn. Vandaar de noodzaak van een voorlichtingsdienst.35

==

Wij hopen... dat men het verschil tussen hetgeen ons als regeringsvoorlichtingsdienst wordt aangekondigd en het door velen gehate begrip propaganda-ministerie goed zal verstaan... Het gaat hierbij geenszins om geestelijke en ook niet om directe politieke beïnvloeding, ook al zijn wij ons bewust, dat een goede voorlichting niet zonder invloed blijft.

==

Het laatste is juist en het eerste, dat de regering nadrukkelijk geen propaganda wilde bedrijven, om dezelfde reden onjuist. Dit bleek nadat Sectie XI op 1 september 1945 opgegaan was in de nieuw opgerichte Rijksvoorlichtingsdienst.36 Want al stond deze onder leiding van een ambtenaar, het was een ‘beleidsmaker’ die op de achtergrond de scepter zwaaide: Hendrik Brugmans, op dat moment lid van de Tweede Kamer en secretaris van Schermerhorn. De twee hadden elkaar ontmoet in Sint Michielsgestel en daar lange gesprekken over overheidsvoorlichting gevoerd. Volgens Brugmans had de regering als belangrijkste taak – het is een bekend thema uit de vroege naoorlogse geschiedenis –37 het beschavingspeil van de bevolking op hoger niveau brengen. Radio en schrijvende pers konden daarbij niet aan hun lot overgelaten worden.38 Een voorlichtingsdienst was nodig. Om het in de woorden van zijn baas, Schermerhorn, te zeggen:

==

Wij hebben geen behoefte aan een propaganda-apparaat, maar (curs. cvdh) kunnen de interpretatie der diverse maatregelen niet aan de eersten de besten overlaten.39

==

Was dat maar alles. Er komt bij dat Brugmans zijn boodschap associeerde met dezelfde Nederlandse Volksbeweging waarvan Schermerhorn en hij fervente voorstanders waren. Bij de pers, die van het verzet voorop,40 viel dat slecht. ‘En nu hebben wij er genoeg van,’ schreef Van Heuven Goedhart, nog geen twee weken na zijn (hernieuwd) aantreden als hoofdredacteur in zijn krant.

==

Gaat uw gang mijne heeren. Die nieuwe pers komt er toch. En als zij, ondanks U, is groot geworden, zal zij zich herinneren hoezeer gij u hebt ingespannen om van uw eersten dag de goede verstandhouding tusschen overheid en dagbladwereld te bederven.41

==

Spoedig hierna verslechterde de verhouding tussen voorlichtingsdienst en pers nog verder. Aanleiding was de in Commentaar ook aangekondigde oprichting van de dienst Oog en Oor, een instelling die tot taak had ‘er achter te komen wat er in het volk leeft, woelt en werkt’.42 Het zal niet verbazen dat de Nederlandse pers hiervan nog minder gediend was. De onvrede groeide zelfs dermate dat het na enige maanden van geruzie tot een Kamerdebat kwam. Daarbij hadden alle woordvoerders hetzelfde bezwaar, niet tegen een voorlichtingsdienst op zich, wel tegen een voorlichtingsdienst à la Brugmans. Schermerhorn wist met de aanvallen niet goed raad en sprak zelfs een soort ‘openbare biecht’43 uit. De gevolgen waren ernaar. In de nacht na het debat diende Brugmans zijn ontslag in en kreeg de RVD een andere directeur. Ruim een half jaar later werd Oog en Oor opgeheven. Daarmee waren de directe pogingen van de overheid de publieke opinie te sturen definitief mislukt en zijn we terug bij de indirecte pogingen en bij de krant waarmee dit hoofdstuk begon: de Limburger Koerier.

==

==

Perszuiveringen

==

Enkele maanden na de bevrijding van heel Nederland maakte het kabinet het zogenaamd Tijdelijk Persbesluit44 bekend. Dit besluit was de vervanging van de eerder afgekondigde maatregel dat in bevrijd Nederland geen enkel blad mocht verschijnen dat niet eerst door een commissie goedgekeurd was, uitgezonderd de bladen die illegaal waren geweest of vóór 1 januari 1943 opgehouden hadden te verschijnen. Bij het besluit van september 1945 werd deze maatregel in zoverre ingetrokken dat besloten werd dat de perszuivering enkel personen en geen bedrijven zou betreffen. Dit betekende, in theorie, dat een krant of tijdschrift opnieuw kon verschijnen als haar medewerkers het predicaat ‘goed’ hadden ontvangen. Zoals meestal was de praktijk toch weer een beetje anders en bleek de door de regering afgekondigde maatregel een typisch Nederlands geval van ‘ja maar’. Want naast een commissie die zich bezighield met het afgeven van individuele certificaten van geen bezwaar45 installeerde de regering ook nog een Persraad. Deze had tot taak van advies te dienen over een nieuwe persordening. In de woorden van de voor deze raad verantwoordelijke minister van Onderwijs, Kunst en Wetenschappen, de moralistische en niet van autoritaire neigingen gespeende Gerardus van der Leeuw,46 ging het daarbij om een evenwicht tussen de grondwettelijke vrijheid van drukpers en de ‘eischen, welke de geestelijke en zedelijke volksgezondheid stelt.’47 Dat kon van alles betekenen – en deed dat ook.

Voor de journalisten van de Limburger Koerier en voor de talloze collega’s die in vergelijkbare omstandigheden verkeerden, betekenden de nieuwe maatregelen in eerste instantie goed nieuws. Ze hoefden ‘alleen maar even’ een documentje van geen bezwaar te halen om hun krant vervolgens opnieuw op de markt te kunnen brengen. De vooruitzichten voor de Limburger Koerier werden nog beter toen bleek dat maar liefst twee voorstanders van de krant in de Limburgse afdeling van de Perszuivering opgenomen werden. Een van hen was dezelfde die op 14 september 1944 enthousiast het gebouw was binnengestapt met het doel de krant opnieuw uit te brengen – om vervolgens door de Ordedienst verwijderd te worden: Jac. P. van Term. De ander was een voormalig perscommandant van diezelfde Ordedienst, een hoge ome in het Militair Gezag en een voormalig rayonbeheerder van de Limburger Koerier. De herverschijning van de krant, zo leek het, was vanaf dat moment, oktober 1945, nog slechts een kwestie van weken.

Het liep anders omdat de Limburger Koerier, Jac. van Term, zijn mede-commissielid H.G. Jussen48 en het Neerlandia-concern buiten de waard hadden gerekend, dat wil zeggen geen rekening hadden gehouden met de krachtige lobby van enerzijds de illegale pers en anderzijds de Limburgse katholieke elite. Net zoals in Eindhoven en elders had deze laatste al tijdens de oorlog plannen gemaakt voor een nieuw periodiek, katholieker en Limburgser dan de vanuit het Utrechtse hoofdkwartier uitgegeven Limburger Koerier. Een van die plannen betrof de uitgave in andere vorm van een apologetisch vakblad dat vóór de oorlog onder de Limburgse geestelijkheid was verspreid: Veritas. Omdat het in 1941 verboden was, voldeed het aan de in Londen gestelde eisen (ná 1 januari 1943 niet meer verschenen te zijn) en viel het de betrokkenen relatief eenvoudig bij het Militair Gezag een vergunning los te krijgen. Op 25 september 1944, nog geen twee weken na de bevrijding van Maastricht en drie dagen nadat het orgaan van de Ordedienst verboden was, verscheen van Veritas het eerste nummer. Het werd eveneens gedrukt op de persen van de Limburger Koerier en, pikant detail, stond onder hoofdredactie van twee perscommandanten van de Ordedienst. Een van hen was dezelfde persoon die Van Term en Willems op 14 september uit het gebouw van de Limburger Koerier had gezet: W. Goldschmitz.

Het vervolg van het verhaal laat zich raden. Veritas, de redacteuren van de gewezen Limburger Koerier, Neerlandia en andere Limburgse kranten waaronder het in Heerlen uitgegeven Limburgsch Dagblad begonnen een strijd om de lezer. Vandaar dat in kringen rond Veritas scherp bezwaar werd gemaakt tegen het nieuwe persbesluit. De ruggengraatlozen, opportunisten en zakkenvullers zouden hierdoor opnieuw een kans krijgen – een kans die de standvastigen, lees de illegale pers niet had. Hetzelfde werd door anderen op nationaal niveau verkondigd. Zo schreef Het Parool dat ‘uit het Londense Persbesluit de dam tegen de goudmijntjesbladen weggegraven [is]; men kan weer dagbladstichter worden, alléén om er geld aan te verdienen.’49 Vrij Nederland zei het nog duidelijker:

==

Welkom dus, erfgenaam Holdert [lees: De Telegraaf], welkom jullie allen, uitgevers en uitgevertjes in de provincie. Het spel gaat opnieuw beginnen en uw bedrijf heeft in de oorlog overvloedig genoeg van de toestand geprofiteerd om er ‘enkele tonnen tegenaan te smijten’... Hoe kort duurden voor U de ‘magere jaren’.50

==

In november 1945 schreef een grote groep dagbladdirecteuren een gezamenlijke brief aan de minister van Binnenlandse Zaken. Personenzuivering, zo betoogden zij, bood onvoldoende garantie voor ‘een wezenlijke zuivering en gezondmaking van het perswezen...

==

Uitgaande van het onaanvechtbare beginsel, dat het geheel meer is dan de som van zijn deelen, zijn zij [wij] ervan overtuigd, dat een dagblad meer is dan de gezamenlijke redacteuren, redactioneele medewerkers en verslaggevers tezamen met de leidinggevende functionarissen. Het is hun [onze] overtuiging dat een persorgaan, dat zich als orgaan in bezettingstijd misdragen heeft, bij wijze van zuivering dient te kunnen worden verboden.51

==

==

De maat is vol

==

Een en ander kreeg een vervolg in een debat dat in januari 1946 in de Kamer werd gevoerd. Vooral van sociaaldemocratische zijde kreeg Louis Beel, op dat moment minister van Binnenlandse Zaken, het daarbij zo zwaar te verduren dat hij een aanvulling op het Persbesluit beloofde. Die kwam enkele maanden nadien, in maart 1946, en verkondigde dat kranten verboden mochten worden als hun naam grote ergernis opwekte – een criterium zo vaag dat het welhaast smeekte om problemen. En inderdaad, nu was het aan de andere partij om moord en brand te schreeuwen. Ze waande zich terug bij af en publiceerde een aantal brochures waarin de situatie aan de kaak werd gesteld. Twee daarvan52 waren van de hand van mannen die nauw verbonden waren aan de Limburger Koerier en Neerlandia. Het waren dezelfde twee die deel hadden uitgemaakt van de regionale perszuiveringscommissie maar daaruit onder druk van de tegenpartij alweer verwijderd waren: de al genoemde H.G. Jussen en de persoon met wie dit verhaal begon, Jac. P. van Term. De brochure van eerstgenoemde draagt de woede al in de titel: De maat is vol. Het moeras van de Nederlandsche Perszuivering. Teneur van zijn betoog is dat voormalige illegalen of zogenaamde illegalen53 misbruik maakten van hun positie en onder de noemer van zuivering en zuiverheid platweg diefstal pleegden. In dit geval betrof die diefstal het gebouw, de machines en al het andere dat de Limburger Koerier toebehoorde. Jac. P. van Term beweerde hetzelfde anders: dat er onder het mom van fraaie praatjes gestolen werd en dat een dergelijke diefstal door de staat nog gelegitimeerd werd ook. Maar vlak voordat deze twee journalisten hun pamfletten publiceerden, verscheen ook van de hand van de verder onbekende H.G.J. Verschuur54 een brochure over het onderwerp. Hoewel hierin hetzelfde verteld wordt als in de eerder genoemde geschriften, is deze brochure in zoverre van hogere kwaliteit dat hij algemener is, dat wil zeggen niet alleen over de Limburger Koerier maar over alle belaagde kranten gaat. Bovendien is hij, naar zich laat aanzien, niet geschreven door iemand die het belang van een krant of concern diende. Het lijkt Verschuur enkel om – aldus de titel van de brochure – De zuiveringschaos in de pers te gaan, om willekeur dus, inconsequenties en onrechtvaardigheid. Een bekende en ook door Verschuur vermelde illustratie hiervan betreft twee van de kranten die in de Nederlandse persgeschiedenis vanouds een goede naam hebben: de Nieuwe Rotterdams(ch)e Courant en het Algemeen Handelsblad. Beide waren gedurende heel de oorlog verschenen – en dat niet, het spreekt voor zich, omdat ze zich zo vijandig tegenover de Duitsers hadden opgesteld. Formeel hadden zij na de oorlog dus pas na uitvoerig onderzoek opnieuw kunnen verschijnen. Zo ging het echter niet. Al voordat het Persbesluit van september 1945 uitgevaardigd was, verscheen de NRC opnieuw, zij het onder de vreemde naam Nationale (in plaats van Nieuwe) Rotterdamsche Courant. Kort daarop verscheen ook het Algemeen Handelsblad weer. Hadden deze kranten zich tijdens de oorlog beter gedragen dan bijvoorbeeld De Limburger Koerier? Was Maarten Rooij, de aan het begin van de oorlog opgestapte en bij de bevrijding teruggekeerde hoofdredacteur van de NRC, zuiverder dan Jac. P. van Term? Het viel onmogelijk hard te maken. Wat was er dan aan de hand? Verschuur wist het wel: rechtsongelijkheid. ‘Het wordt tijd dat het “gelijke monniken, gelijke kappen” in Nederland weer toepassing vindt.’

Waar en wanneer ontbrak het dan aan dat beginsel? Overal en voortdurend, beweerde Verschuur, niet alleen in het geval van de NRC en het Algemeen Handelsblad maar ook bij de bladen van de Arbeiderspers en bij De Tijd die, in tegenstelling tot De Maasbode, ‘na 1 januari 1943 was blijven verschijnen [en] medio juni 1945 weer uit [kwam]. Hoe kon dat?’ Omdat De Tijd tijdens de oorlog minder meegaand was geweest dan andere kranten? Volgens Verschuur was dat een fabeltje:

==

Als de Duitschers in hun machtelooze woede over de capitulatie van Italië niets beters weten te doen dan een caricatuur te maken met een conversatie tussen Judas Iskarioth en Victor Emmanuel, die elkaar den kampioenstitel inzake het verraad betwisten, staat het plaatje ook in De Tijd, en de wekelijksche artikelen van Goebbels in Das Reich ontbreken evenmin.

==

Maar waarom kon De Tijd dan gewoon opnieuw verschijnen terwijl andere kranten verboden waren? Waarom deze ‘ongelijkheid voor de wet’? Verschuur wist het wel en citeert daartoe uit de al genoemde toespraak van Schermerhorn van juni 1945.

==

Over de mogelijkheid tot verschijning of over definitief verbod van op grond van het persbesluit verboden bladen, zal zoo spoedig mogelijk een beslissing genomen worden. Hierbij zullen in ieder geval [de cursivering is van Verschuur] de rechten van de bonafide illegale pers behoorlijk gewaarborgd worden.

==

‘Het is het drama in a nutshell,’ becommentarieert hij. ‘Het gaat om de belangen van de illegale pers.’ Een dergelijke politiek was des te ernstiger, vervolgt hij, omdat die pers de mening van slechts een klein deel van de Nederlandse bevolking weerspiegelde. Als voorbeeld citeert Verschuur het oordeel van de Perszuiveringscommissie over de voormalige directeur en hoofdredacteur van het Leidsch Dagblad, J.W. Henny. De man werd schuldig bevonden aan samenwerking met de vijand omdat hij zijn krant was blijven uitgeven. ‘Zoo kunnen alleen menschen redeneeren, die nooit zelf de verantwoording voor een onderneming in bezettingstijd hadden te dragen,’ becommentarieert hij.

==

Gaat men dit consequent doorvoeren, dan had in Nederland elke voor de weermacht produceerende fabriek, iedere electrische centrale, ja bijna ieder bedrijf, met de spoorwegen aan het hoofd, en elke ambtelijke instantie, elk rijksbureau, elk bevolkingsbureau enz. enz. er het werk bij moeten neerleggen... tot héél Nederland één gekkenhuis en kort daarop één knekelhuis was geworden, met als apotheose een triomfantelijk uit Londen terugkeerende regeering die wel een volstrekt zuiver maar... ook een uitgestorven vaderland zou hebben aangetroffen.55

==

Het is een standpunt dat op dat moment, begin 1946, nog tamelijk ongehoord was en vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw zelfs geheel uit beeld verdween. Toch is het precies dit standpunt dat kenmerkend is voor het merendeel van de eerste naoorlogse periode, de jaren tot ongeveer 1960. Het bleek nadat men van de schrik bekomen was, de grootste puinhopen had geruimd en zich opnieuw, nu met meer rust en afstand, de vragen begon te stellen die naderhand nog talloze malen gesteld werden. Wat was er in de oorlog ‘eigenlijk’ gebeurd? Hoe hadden de Nederlanders op de gebeurtenissen gereageerd? Hoe moesten die reacties beoordeeld worden? Het vanaf het eind van de jaren veertig, begin vijftig steeds vaker gegeven antwoord – dat een oorlogssituatie complex was en velen daarom compromissen hadden moeten sluiten – kwam voor de Limburger Koerier te laat. De krant zou nooit meer verschijnen. Tal van andere kranten die tijdens de oorlog in een situatie als die van de Limburger Koerier verkeerd hadden, verging het beter. Dat geldt met name de grootste van alle, De Telegraaf. Zijn herverschijning in 1949, na jaren van geruzie, is symbolisch voor de nederlaag van ‘Londen en het verzet’56 in de slag om de publieke opinie. Deze nederlaag werd nog eens versterkt doordat hetzelfde Londen (en in mindere mate het verzet) verantwoordelijk werd gehouden voor het moeizame verloop van waarnaar aanvankelijk alle aandacht uitging: het herstel van infrastructuur en economie.

[3] Getroffen
Materiële schade en moeizaam herstel

Half september 1944 stond J. Douwenga, schoolmeester te Wageningen, voor het raam van zijn kamer, keek naar buiten en, zo schrijft hij in zijn kort na de oorlog gepubliceerde dagboek,1 dacht aan alle andere keren dat hij hier gestaan had. Een van die keren was de ochtend van de tiende mei 1940 geweest, ‘toen groote zwermen vreemde gevechtsvliegtuigen uit het oosten over den Eng kwamen, geluk en rust op ruwe wijze verstorend.’ Veel was er sindsdien gebeurd. Er waren luchtaanvallen geweest op nabijgelegen gebieden. Er was het oude joodse vrouwtje dat door twee zwaarbewapende mannen was weggevoerd. Er waren overvalwagens gekomen om jonge mannen voor de dwangarbeid te halen. En tot slot had hijzelf moeten onderduiken. Er was zoveel gebeurd dat het de geest verontrust en het hart beroerd had. Vandaar dat Douwenga heftig naar betere tijden verlangde. ‘Ik kijk over de langzaam donkerende, reeds weer geploegde akkers,’ schrijft hij op zaterdag 16 september 1944, een dag die, zo weten wij, net als donderdag 9 mei 1940 de laatste van een periode zou zijn. ‘Zal de rijke oogst, die ze [de akkers] opleverden, binnenkort een in vrede levend, van drijfjachten en slavernij bevrijd vaderland ten goede komen?’

De volgende dag kwamen ze. De geallieerden. Ze kwamen met zo’n enorme overmacht dat twijfel over de uitkomst onmogelijk leek. Des te groter was het verdriet toen na ruim een week van gevechten, sommige letterlijk in de achtertuin, ‘een van de grootste teleurstellingen van den gehelen oorlog over ons komt.’ De invasie mislukte, de geallieerden waren, om een later beroemd geworden uitdrukking te gebruiken, ‘een brug te ver’ gegaan.

==

Langen tijd blijf ik, de handen in de zakken geduwd, de kaken op elkaar geklemd, mijn tuin op en neer loopen, totdat ik door een daverenden slag, gevolgd door een gierend geluid, tot de werkelijkheid wordt teruggeroepen. Ik laat me snel op den grond vallen. Zoo juist zijn twee Duitsche batterijen achter ons huis opgesteld en hebben hun eerste schot gelost. Het gedaver is verder niet van de lucht, de projectielen huilen urenlang over ons heen.

==

De volgende dag besluiten Douwenga en zijn vrouw met pijn in het hart het huis te verlaten en zich naar kennissen in het nabijgelegen Bennekom te begeven. ‘We binden dus het karretje achter de fiets, de kinderen klimmen op de bagagedragers. De vlucht is begonnen.’ En zo werd de invasie die oogde als het begin van het einde, voor Douwenga het begin van de grootste ellende. Want de oorlog had hem en zijn gezin tot dan toe nauwelijks geraakt. Dat zou in het volgend half jaar veranderen.

==

==

Bevrijding

==

Tot september 1944 had de oorlog velen getroffen. Hoevelen? Temeer vanwege de betrekkelijkheid van het begrip ‘getroffen’ is het moeilijk te zeggen. Het lijdt geen twijfel dat alle Nederlanders al vóór september 1944 het gevoel hadden door de oorlog getroffen te zijn – en dat waren ze natuurlijk ook: ze waren niet langer baas in eigen huis, leefden onder een dictatuur, angst was een dagelijkse werkelijkheid. Het lijdt nog minder twijfel dat zij, naderhand terugkijkend, het gevoel hadden dat de oorlog hun leven op de kop had gezet. Ervaring en werkelijkheid zijn echter niet hetzelfde. Een aardige illustratie hiervan is dat een overgrote meerderheid van de Nederlandse bevolking in het najaar van 1945 meende dat hun leven door de oorlog niet ingrijpend veranderd was terwijl de Amerikanen (die geen bezetting hadden meegemaakt) meenden dat dit wél het geval was.2 Het levensverhaal van Douwenga vertelt iets dergelijks anders. Vlak voordat hij definitief naar het westen trekt, bezoekt hij nogmaals, heimelijk, het huis in Wageningen. Hij zet de piano in de gang, bergt de schilderijen onder de vloer, loopt naar boven en constateert dat de klerenkasten leeggeroofd zijn. Als hij het huis verlaat, trekt hij de deur achter zich dicht maar realiseert zich welk een vreemd automatisme dat is: alle ramen zijn onder het oorlogsgeweld gesprongen, de gordijnen hangen naar buiten, iedereen kan zo naar binnen stappen. ‘Nog even in den tuin kijken,’ schrijft hij tot slot.

==

De spinazie staat prachtig! De overrijpe peren vallen ploffend van de boomen. Niemand zal ze oprapen, niemand zal ze eten, evenmin als de bieten, de spruiten, de aardappelen...

==

Het lijken niet de observaties van iemand die ‘getroffen’ was. Maar dat zou spoedig anders worden. Na een laatste bezoek aan zijn huis proberen Douwenga en zijn gezin een onderkomen te vinden. Dat lukt, zij het om te beginnen in een beestenstal. ‘Een doordringende stank vult de ruimte,’ schrijft hij,

==

we gooien ons van de eene zijde op de andere maar het gaat niet. Mijn gezicht jeukt, mijn handen jeuken. Ik weet me geen raad, overal loopen kleine diertjes over mijn lichaam.

==

De volgende dag heeft de reis van Douwenga en zijn gezin alweer meer weg van een vakantietripje dan van een vlucht en naarmate de bestemming – Naarden – dichterbij komt, wordt de stemming dan ook beter. ‘Op den weg is het rustig,’ schrijft hij over de omgeving van Laren,

==

de groote stroomen vluchtelingen zijn weggeëbd. Er is hier van den oorlog weinig te bemerken. De rust, die alom heerscht, doet ons weldadig aan. Het is zoo stil, we hooren geen kanonnen en er zijn geen vliegtuigen; we voelen ons verheugd, dat we tenslotte hebben besloten hier heen te gaan. Het kan niet anders, of we zullen in deze streek weer spoedig tot ons zelf komen.

==

Dit laatste schrijft Douwenga op 24 oktober 1944. Als hij enkele weken later de pen opnieuw oppakt, zit hij in Naarden en verveelt zich.

==

Het regent, regent onophoudelijk. En er gebeurt niets. Tenminste niets van datgene waarnaar wij zoo intens verlangen. We schillen aardappelen en hakken houtjes om ze te kunnen koken. De avonden zijn het ergste. We hebben behalve een klein oliepitje, waarbij je vrijwel niets kunt zien, en dat je hoofdpijn bezorgt of in slaap doet vallen, geen licht. Na den maaltijd, die bijna in het donker wordt genuttigd, komt de lange, sombere avond en daarmede de verveling.

==

Helaas voor Douwenga blijft het hierbij niet. Op 30 november 1944 wordt midden in het wijkje waar hij en zijn gezin verblijven, een trein gebombardeerd. Dat zou niet zo erg zijn als het voertuig niet gevuld was geweest met munitie. Een kaalslag volgt, alle bewoners uit de omgeving zijn verplicht naar elders te verhuizen. Zo ook Douwenga. Erger nog is dat spoedig daarna de hongerwinter begint. In Naarden duurt hij, als we het dagboek mogen geloven, van begin januari tot eind februari. Het is ijskoud, iedereen wordt ziek, er is onvoldoende voedsel. Douwenga vertelt het verhaal dat tallozen verteld hebben en dat met een tiental andere gebeurtenissen zoals de inval van mei ’40, de razzia’s, de drie grote stakingen en de jodenvervolging onlosmakelijk verbonden is met ‘de oorlog’. Lang duurt Douwenga’s winter echter niet. Levensbedreigend was zijn geval – misschien moet je zeggen: in Naarden – evenmin en spoedig verbetert de situatie alweer. En dan gebeurt wat meer dan een half jaar eerder verwacht was en elders ook al plaatsgevonden had: bevrijding. Op 7 mei beschrijft Douwenga de jubelende kinderschare die door het vestingstadje trekt. Het is een ander klassiek element van het oorlogsverhaal: de jubel, het dansen, de vreugde. Iedereen kent de plaatjes en praatjes van dansende, hossende, lachende, vrolijke mensen. ‘Men was buiten zich zelven, uitzinnig, overweldigd, verward,’ schreef een Gronings psycholoog in een van de ontelbare beschrijvingen van de bevrijdingsvreugde.

==

Het was alsof een geweldige lading potentieele energie, een hoog opgevoerde spanning in kinetische energie werd omgezet. Zooals het water in zijn bedding vloeiend, voor een dam opgestuwd, bij het doorbreken van dezen tegenstand zich bruisend in wilden stroom uitstort en alles meevoert; zooals een golf in de branding zich hoog verheft en neerstort met geweld, zóó was het dynamisch beeld der overweldigende uitgelatenheid.3

==

Uit andere steden zijn vergelijkbare waarnemingen bekend. Dagenlang ging het feesten door. Ondertussen werd een begin gemaakt met de voorbereiding van bevrijdingsmanifestaties. Ieder dorp, iedere stad zou daarvan spoedig een eigen versie hebben. Daarbij werd gedicht, geschreven, gepreekt, opnieuw gezongen en wederom gedanst. Er werd gespeeld, gegeten, gedronken, gelachen, gehuild. Het was het begin van een herinnerings- en herdenkingsstroom die, zij het met een enkele onderbreking, tot op de dag van vandaag voortgaat. Nederland was vrij. Het zou het niet licht vergeten.

==

==

Onvrede

==

Toch is het beeld van de vreugde in de meimaand van 1945 en de daaropvolgende periode sterk eenzijdig. We zijn wat dat betreft goed ingelicht waar het de geschonden groepen betreft – joden, gedeporteerden, tewerkgestelden.4 Maar ook voor degenen die minder hadden meegemaakt was de naoorlog niet zo vrolijk als de altijd herhaalde bevrijdingsverhalen suggereren.5 Om nog even in de stad te blijven waar de massale vreugde de geleerde observator aan de branding deed denken: Groningen. Nico de Both vertelt wat daar op de Anna Paulownastraat in het huis van een tante gebeurde. ‘In die tijd had je in de woonkamers hele grote spiegels boven de schoorsteenmantels, waarop je met zeep een welkomsttekst kon schrijven.’ Zo gebeurde. De 21-jarige zoon des huizes, ondergedoken in Friesland en daar actief in het verzet, stond op het punt van terugkomen. Helaas, in plaats van een feestelijk onthaal kwam het bericht dat de jongeman twee dagen tevoren standrechtelijk geëxecuteerd was. Terwijl hij NSB’ers bewaakte in een plaatselijk café, werd hij door terugtrekkende Duitse troepen overmeesterd en doodgeschoten.6 Iets dergelijks overkwam het gezin dat zijn kinderen in februari 1945 vanuit het vermeend onveilige en hongerlijdende Utrecht naar opa en oma in het veiliger en aan voedsel rijkere – om nog maar even in deze stad te blijven maar het zou net zo goed een andere kunnen zijn – Groningen had gebracht: dat van de latere nieuwslezer Philip Freriks.7 Zijn oudere broertje was tijdens de gevechten met grootvader voor het raam gaan staan. Natuurlijk, het was spannend. Helaas voor de jongen begon precies op dat moment een kort vuurgevecht tussen een landwachter die schuin onder het huis van de grootouders woonde en een Canadese brencarrier, een klein type tank. Daarbij werd het kind dodelijk getroffen, door een Canadese kogel nog wel.

Het leed dat Douwenga bij de bevrijding trof, was van andere, minder ernstige aard. Meteen bij het aanschouwen van de vrolijke kinderschare dacht hij terug aan het huis dat hij in september 1944 verlaten had. Het duurde nog een maand voordat hij in die richting kon gaan maar uiteindelijk, 12 juni (1945), was het zover. ‘Ik ga het hekje binnen,’ schrijft hij in zijn dagboek.8 ‘Het onkruid reikt tot aan mijn knieën, het pad is bijna dichtgegroeid... Er is veel vernield, er zijn granaattrechters, er ligt puin.’

Terwijl Douwenga de door blauwe violen en vuurrode papavers overwoekerde wildernis bekijkt, staat opeens de buurman achter hem. ‘Hij volgt mijn blik en zegt dan plotseling: “De menschen zijn slecht, maar God is goed!” Ik schud hem de hand en vraag naar zijn vrouw. Ze hebben ’t er goed afgebracht.’ Dan gaat hij het huis binnen. Het is zwaar beschadigd.

==

Er zijn pannen af, er zijn veel ruiten stuk en binnen is ’t een chaos. ‘De menschen zijn slecht’. Inderdaad. De kasten zijn leeggeroofd of leeggegooid. Alles is vernield, bevuild. De keukenvloer is opengebroken, de piano omvergegooid. Het linnengoed, de kleeren, aardewerk, alles is weg. Stukken ijzer zijn door muren, deuren en ramen gevlogen. Lange tijd dwaal ik door de vertrekken, stap ik over bergen overblijfselen van wat eens mijn bezit was. Is het nog de moeite waard hier terug te komen?

==

Het antwoord kan er maar één zijn. Het is hetzelfde antwoord dat volgens Douwenga op aller lippen ligt, zelfs in het stukgeschoten Wageningen.

==

Opbouwen, opnieuw, geheel opnieuw beginnen. Op eigen kracht. Er zullen jaren voorbijgaan... Er zullen nog veel teleurstellingen komen; de last zal soms bijkans te zwaar worden, maar er heerscht de zekerheid dat alles eens weer goed zal komen... We zullen hier weer gelukkig leven. Ik pluk nog een doosje prachtige groote roode aardbeien ‘uit eigen tuin’. Daarmee zal ik morgen mijn kinderen verrassen en dan... zullen we ons gereed maken naar huis te gaan.

==

Einde boek. Nieuwe tijd, nieuw geluid. Althans dat zou je denken als dit een roman was. Misschien is het in het geval van Douwenga ook werkelijk zo gegaan. Dat is onbekend, hij schreef geen vervolg op zijn dagboek. Maar in talloze gevallen ging het zo in ieder geval niet en volgde op de kortstondige vreugde bij de bevrijding een lange periode van somberheid. Het is een relatief onbekend want ongewenst beeld maar daarom is het nog niet minder waar – of minder belangrijk. Dit laatste temeer omdat de slechte naoorlogse ervaringen bepalend waren voor de wijze waarop vanaf ongeveer 1947-1948 tegen de oorlogsgebeurtenissen aangekeken werd: anders dan in de eerste maanden na de bevrijding, anders ook dan in de jaren zestig, zeventig en tachtig van de twintigste eeuw; somberder, sceptischer en met relatief veel begrip voor de moeilijkheden die een bezetting met zich meebracht.

==

==

Getroffenen

==

Voor verreweg de meeste Nederlanders betekende ‘vrij’ in de eerste plaats hetzelfde als voor Douwenga: de mogelijkheid terug te keren naar ‘gewoon’. Dat wil zeggen: eten hebben, het huis kunnen verwarmen, reizen, wandelen, fietsen, radio luisteren, duizend en één zaken die in de oorlog niet of nauwelijks tot de mogelijkheden hadden behoord, deden dat nu opnieuw wel. Althans in theorie. Maar de praktijk bleek weerbarstig. In Nederland woonden bij het begin van de oorlog negen miljoen mensen. Van die negen miljoen zijn er ten gevolge van de oorlog volgens het klassieke cijfer ruim tweehonderdduizend omgekomen. Dat is iets meer dan 2 procent. Van hen was ongeveer de helft joods. De andere helft – de tellingen lopen uiteen, de cijfers zijn daarom niet meer dan een indicatie –9 bestond uit:

==

– 31 000 krijgsgevangenen, politieke gevangenen en tewerkgestelden

– 5 000 Nederlanders in Duitse krijgsdienst

– 31 000 Nederlanders die bij het Rode Kruis als vermist werden geregistreerd

– 8000 Nederlanders die geëxecuteerd werden of omkwamen in concentratiekampen

– 3000 Nederlandse militairen die bij gevechtshandelingen sneuvelden

– 3000 Nederlanders die op zee het leven lieten

– 19 000 burgers die stierven ten gevolge van oorlogshandelingen

– en 25 000 Nederlanders die omkwamen van de honger

==

Naast de doden is er een andere grote groep die zonder meer tot de categorie slachtoffers gerekend moet worden. Tot hen behoren in ieder geval allen die in Duitse gevangenschap hebben gezeten evenals degenen die ten gevolge van bombardement, vervolging, onderduik of verzet tijdens de oorlogsjaren geheel uit het lood werden geslagen. Het is niet eenvoudig hun aantal te berekenen, nog minder eenvoudig over hen in algemene termen te spreken – daarover later. Evenmin eenvoudig is het iets te zeggen over het veel grotere aantal Nederlanders dat door de oorlog ‘slechts’ materieel of fysiek getroffen werd. Om te beginnen waren ontelbaren door de oorlog zo verminkt, verzwakt en ziek dat ze nooit meer de oude werden. Helaas weten we van hen niet veel. Zoals het fysieke leed na de Eerste Wereldoorlog alom zichtbaar was – Duitse, Franse en Engelse straten werden in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw bevolkt door mannen met prothesen, mismaakte gezichten, handen zonder vingers –,10 zo was de vernietigende kracht van de volgende oorlog minder opvallend. Dat betekent echter niet dat het minder ernstig was. Er zijn dagboeken, brieven en verhalen genoeg om de ernst ervan te illustreren. Zo is bekend dat langdurig hongerlijden onherstelbare schade met zich meebrengt. ‘Zeer veel “krasse oudjes” verloren hun krasheid gedurende deze periode [de hongerwinter],’ schrijft een arts die in 1944-1945 in Rotterdam onderzoek deed en daar een paar jaar later nog eens op terugkeek.11 Ook waren er velen, vooral uit Nederlands-Indië, die last hadden van oogafwijkingen. Oorzaak was het zonlicht. In het kamp kon men zich daaraan moeilijker onttrekken dan in het gewone leven. Een derde, mogelijk blijvend letsel is wat genoemde arts de ‘hypofunctie van de hypofyse’ noemt, dat wil zeggen een gebrekkige werking van de klier die een belangrijke rol speelt bij de regulering van hormonen. Zo zou het uitblijven van de menstruatie bij een 21-jarige vrouw volgens hem te herleiden zijn tot de ervaring in het kamp. ‘De voeding... was zeer slecht,’ schrijft hij, ‘en ze vermagerde sterk.’12 Veel meer is er over het medisch effect van de oorlog, althans wat Nederland betreft, niet bekend – of het zou het niet zo verwonderlijke feit moeten zijn dat kinderen die de winter van ’44-45 in de buik van een hongerige moeder doorbrachten daarvan in de rest van hun leven nadeel ondervonden.13 Mede dankzij uitvoerig onderzoek bij het AMC is hierover recentelijk meer bekend geworden.14

==

==

Materiële schade (land en industrie)

==

Anders dan de fysieke ellende werd de materiële nood meteen na de oorlog wél onderzocht. Toch is ook hiervan nooit een sluitende inventarisatie gemaakt. Beter gezegd: omdat er slechts deel- en elkaar gedeeltelijk overlappende inventarisaties bestaan, is overzicht onmogelijk.15 Een van de weinige, vroege pogingen werd tussen 1 januari en 1 mei 1945 door een zevental specialisten ondernomen.16 Zij onderzochten echter alleen de industriële schade, dat wil zeggen de schade zoals toegebracht aan arbeidsproductiviteit, productieapparaat en investeringen. Volgens de auteurs bedroegen deze drie vormen van schade bijeen zo’n dertig procent van het totaal van de waarde van de Nederlandse industrie ofwel 25 miljard gulden – een op het eerste gezicht fantasierijk17 cijfer dat in oktober 1945 klakkeloos herhaald werd in een door de Engelse regering gevraagd memorandum18 en ook nadien telkens weer19 opduikt. Die 25 miljard zou ongeveer20 als volgt uitgesplitst kunnen worden:

==

– directe oorlogs-, bezettings- en evacuatieschade: 5,39 miljard

– vorderingen en roof: 3,64 miljard

– achterstand in vernieuwing productieapparaat: 2,39 miljard

– nijverheid (verlies aan gebouwen, machines en voorraden): 2 miljard

– handel (verlies aan gebouwen en voorraden): 1,8 miljard

– zeescheepvaart (de helft van de koopvaardij): 325 miljoen

– haveninstallaties: 300 miljoen

– verkeersmiddelen: 680 miljoen

– schade aan wegen en bruggen: 100 miljoen

– land-, tuin- en bosbouw (schade inundaties en aanleg vliegvelden): 825 miljoen

– huisraad en persoonlijk bezit (geconfisqueerd joods bezit, fietsen, radiotoestellen): 1,2 miljard

– goud, deviezen, kostbaarheden: 2,85 miljard

– woningen en kerkgebouwen: 1 miljard

==

Enkele jaren later, in 1950, werd door het Ministerie van Financiën een andere inventarisatie van de totale schade bekendgemaakt. Hij viel lager uit.21 Vijf jaar later vergrootte de toenmalige minister van Economische Zaken de schade tot zo’n 40 procent van de productieve hulpbronnen – een cijfer dat vooral politieke betekenis had: zoveel dacht men op Duitsland te kunnen verhalen.22

Vanzelfsprekend krijgen dergelijke cijfers pas betekenis als ze concreet gemaakt of, maar dat is moeilijker, afgezet worden tegen moderne cijfers. Neem de spoorwegen. Vóór de oorlog beschikte de NS naar eigen zeggen23 over 850 locomotieven. Na de oorlog waren daarvan nog maar 165 bruikbaar. Wat betreft ander materieel was de situatie niet beter. Van de 30 000 wagons waren er na de oorlog nog maar 1050 over (plus 3000 buitenlandse). Met betrekking tot de passagiersrijtuigen zijn de cijfers vergelijkbaar: van de 2000 van vóór de oorlog bleven er nog maar 284 over, ruim tien procent, zij het dat de NS ook hier beschikte over een aantal buitenlandse voertuigen. Bij het elektrisch materieel was de situatie zo mogelijk nog dramatischer: van de 300 wagens waren er nog vijf bruikbaar. Gezien deze cijfers is het niet verwonderlijk dat al op de eerste pagina van de brochure waarin deze cijfers genoemd worden, vermeld staat dat volgens ‘de leider [sic] van de Nederlandse spoorwegen... alles nagenoeg van den grond af aan herbouwd [moet] worden... feitelijk moet een geheel nieuw bedrijf worden gemaakt.’

In tal van andere bedrijven en bedrijfstakken was de situatie niet of nauwelijks beter. Neem de PNEM, de Provinciale Noordbrabantse Electriciteits-Maatschappij. In de nadagen van de oorlog werd een zeer groot deel van haar voorzieningen verwoest. Zo werden de – wat zij noemen – ‘Volt-stations’ van Eindhoven en Helmond gedeeltelijk en die van Breda en Roosendaal volledig vernield. Ook van het station van Geertruidenberg bleef weinig over. ‘Bij den bevrijdingsstrijd werd ook onze verdere bedrijfsaanleg in de provincie ernstig gehavend,’ staat in een kort na de oorlog opgestelde balans.24

==

In onze 50 000 en 150 000 Volt-netten werden ca. 3600 draadbreuken geteld; van de ijzeren masten waren er 71 zwaar en 431 licht beschadigd. Het aantal vernielde steun-isolatoren bedroeg 800, het aantal beschadigde delen van ketting-isolatoren ca. 1060.

==

Je hoeft de termen niet precies te begrijpen om in te zien dat de vernietiging de elektriciteitslevering zo goed als onmogelijk maakte – en dus voor elke Nederlander in het getroffen gebied, zacht gezegd, een zoveelste bron van ellende betekende. Ernstig ook, om een derde en laatste voorbeeld uit het bedrijfsleven te geven, was de situatie bij de Hoogovens in IJmuiden. Toen de directie op 14 mei 1945 naar het fabrieksterrein terugkeerde, trof zij een chaotische toestand aan.

==

Voorraden zijn er vrijwel niet meer, magazijnen zijn leeggeroofd, machines en installaties voor een deel gesloopt en weggevoerd. In de gehavende gebouwen is geen ruit meer te bekennen.

==

Uiteindelijk bleek de totale schade mee te vallen. ‘Van het Hoogovenbedrijf zelf zijn geen essentiële delen van de installaties weggevoerd,’ schrijft Joh. De Vries in zijn grote geschiedenis van het bedrijf,

==

van de aanwezige voorraden slechts een deel... Een vrij belangrijk deel der weggevoerde voorraden heeft het land nog niet verlaten en zal naar IJmuiden terugkomen. De schade aan de installaties kan men herstellen.25

==

In het ene geval ging dat herstel sneller dan het andere. Het ging echter zelden of nooit snel genoeg. Hetzelfde zou gezegd kunnen worden van de schade aan de infrastructuur: spoor- en verkeersbruggen, vaarwegen, sluizen, havens, stations. Zo waren van de vijfentwintig grote bruggen voor het wegverkeer, alle gelegen op de belangrijkste doorgaande routes, slechts zes niet beschadigd. Het duurde twee jaar tot weer van een ‘redelijke verkeersverbinding’26 gesproken kon worden. Rampzalig was de toestand in de havens van Amsterdam en Rotterdam. In september 1944 waren alle installaties opgeblazen. Bovendien werd de toegang, met name die tot Amsterdam, gehinderd door gezonken schepen. Ernstig was ook dat onder meer de Noordersluis te IJmuiden verwoest was. Dat betekende dat doorvaart naar Amsterdam ook vanaf die kant onmogelijk was. Het duurde een jaar tot de sluis hersteld was.27 De Amsterdamse haven was op dat moment echter nog lang niet op het oude niveau – en in 1947 nog steeds niet. De gevolgen voor een economie die voor zijn internationale handel bijna geheel afhankelijk is van de scheepvaart laten zich eenvoudig bedenken.28

==

==

Materiële schade (huis en tuin)

==

Een inzicht in de situatie waarin de bevolking (dus niet de industrie) verkeerde toont een schatting van het Commissariaat Noodvoorziening voor de Geteisterde Gebieden.29 Tot het werkterrein van dit commissariaat behoorde om onduidelijke redenen niet de Randstad en ook niet Noord-Nederland – hoewel in laatstgenoemde streek wellicht ook niet zoveel geteisterde gebieden waren –, maar wél heel Zuid- en Oost-Midden-Nederland, dus Limburg, Brabant, Gelderland en Zeeland. Hier woonden naar opgave van het Commissariaat bijna twee miljoen (1 995 369) mensen in iets meer dan vierhonderdduizend (423 328) huizen. Daarvan waren er 26 818 (6,3 procent) volledig en 28 974 (6,8 procent) zwaar verwoest. 167 087 huizen (39,5 procent) waren licht beschadigd. Daarmee kwam het aantal getroffen personen op 398 733 (20 procent) en het aantal getroffen gezinnen op 91 588 (21,6 procent). Wat dit in concreto inhield, berekende het Commissariaat onder meer op basis van een aanvraag door 4000 gezinnen uit de Oost-Betuwe van zogenaamde kernvoorzieningen. Zij hadden onder meer 9000 stoelen nodig en 988 kasten. Verder was er behoefte aan 1920 tafels – wat vermoedelijk betekent dat bijna de helft van de onderzochte, zwaar getroffen gezin uit de Oost-Betuwe geen tafel meer bezat. Dan: 1206 kinderledikanten, 2660 broodmessen en 1740 botervlootjes – deze aanvraag relativeert de nood weer enigszins want ook zonder botervloot komt Splinter wel door de winter –, bijna 4000 (3792) meter kachelpijp, 11 160 diepe borden, 2096 vergieten, 6320 emmers, 5540 inmaakglazen, 2560 aardappelschilmesjes. Uitgaande van een noodzakelijke basisvoorziening kwam het Commissariaat aldus tot een enorme lijst: tafels, stoelen, kasten, dekens, borstrokken, schoenen, messen, vorken en lepels, bedden, bekers en ga zo maar door. Het aantal ontbrekende goederen liep al met al in de honderdduizenden, ‘waarschijnlijk te hoog geschat,’ voegt het verslag eraan toe, [maar]

==

de kernvoorziening omvat een zeer klein aantal artikelen, zodat voor een gezin, dat niets anders bezit, slechts een uiterst sober, bijna armoedig bestaan mogelijk is.

==

Meer algemene cijfers aangaande de oorlogsschade zijn te vinden in de enkele jaren na de oorlog door het CBS gepubliceerde Economische en Sociale Kroniek der Oorlogsjaren. Daaruit blijkt dat Zeeland wat betreft de schade aan woningen het zwaarst en Friesland het minst getroffen was. In heel Nederland was bijna 4 procent van het woningbezit vernietigd en 2 procent zwaar, 16 procent licht beschadigd. Op een totaal van ruim twee miljoen betekent dat zo’n 86 000 totaal verwoeste, 42 000 zwaar gehavende en bijna 356 000 beschadigde woningen. Het is met een gemiddeld inwonertal van vier niet moeilijk uit te rekenen hoeveel mensen dat vervolgens betreft.

==

Sommige dorpen, steden en gebieden hadden pech. Wageningen, de woonplaats van dagboekschrijver Douwenga, behoorde daartoe omdat de bevolking na Dolle Dinsdag het bevel had gekregen de stad te verlaten. Tal van andere Nederlandse plekken ondergingen een vergelijkbaar lot. Dat geldt bijvoorbeeld het kustgebied dat vanwege de bouw van de zogenaamde Atlantikwall zo goed als volledig ontruimd werd. Het geldt ook voor de door oorlogsgeweld zwaar geteisterde omgeving van Arnhem, voor Zeeland en de Wieringermeer. Op laatstgenoemde locatie was de situatie vooral zo ernstig omdat de Duitsers om nauwelijks te begrijpen redenen vlak vóór de bevrijding de polder lieten onderlopen. Spoedig daarop ‘stond het water al naar gelang van de hoogteligging 0,50 tot 5.20 m. boven het maaiveld; gemiddeld was dit over de polder 3 m.’30

De hierdoor ontstane schade was enorm. Kanalen waren door slib – wat heet – ‘verondiept’, wegen afgekalfd, beplanting doodgegaan, bruggen onbruikbaar geraakt, elektrische installaties vernietigd. Het meest ernstig van al was vermoedelijk de schade aan de opstallen. Zo was in het dorp Wieringerwerf geen enkel gebouw onbeschadigd, hadden veertien gebouwen een schade hoger dan 3000 gulden en waren maar liefst 162 opstallen totaal verwoest.

Ook hier geldt dat cijfers als deze pas betekenis krijgen als ze concreet worden gemaakt. Een fraaie poging hiertoe deed de katholieke tekenaar-schrijver Herman Moerkerk. Hij trok kort na de bevrijding door Nederland en keek met het oog van de schilder. Het leverde prachtige plaatjes op:31

==

Ginds op het kleine bordes, dat tussen hemel en aarde zweeft, zit een poes toilet te maken, een van de weinige die den oorlog overleefd hebben. De meesten behooren, om culinaire redenen, tot de geschiedenis. Knipogend zit ze in de zon. Het bordes en de trap zijn de resten van een huis, waarin een gelukkige familie leefde, vader, moeder en vier kinderen. Een granaat ontplofte op het dak. Zes mensenlevens gingen verloren... Nu geeuwt de poes en rekt zich uit. Fluweel-zacht daalt ze de zwevende traptreden af. Daar komt een oud heertje voorbij. Hij veegt zijn voorhoofd af want het is een warme septemberdag. ‘Die weet het,’ zegt-ie, wijzend naar de poes, ‘de eenige, die overbleef... Ineens was het afgelopen... alle zes... ja... alleen de poes nog.’

==

Mooi ook tekent Moerkerk een jongetje dat op een puinhoop fluit zit te spelen. ‘Speel je thuis ook wel eens?’ vraagt hij.

==

Ik ben niet thuus, fader en moeder sijn er niet meer.

Waar woon je dan?

Ik slaap ergens bij mensen.

==

Overal ziet Moerkerk hetzelfde: verval.

==

Kachels, stoelen, tafels, kinderwagens half verbrand of geheel verkoold. Ik zag een billiard zonder pooten en gescheurd laken omhoog steken uit een puinhoop; een gebroken Mariabeeld, een trapnaaimachine roestig en kreupel, een verbrijzelde hangklok lagen in de omgeving. Aan een trapleuning hoog boven den grond hing een verwrongen vogelkooi. Elders lag een marmeren tuinvaas op den grond, terwijl een tuinhek er omheen krulde. In Elst stond een verminkte auto in een garage, die dreigde in te vallen. De banden waren gestolen door de Duitschers. Achter de skeletten van twee verbrande boomen rees de ruïne omhoog van een prachtige kerktoren. Het huis, waarbij de garage hoorde, was een zeef geworden.32

==

==

Moeizaam herstel

==

Herstel of herbouw van de verwoestingen verliep temeer moeizaam omdat, zoals in een verslag van de Commissie Wederopbouw Wieringermeer vermeld wordt,33 ‘de particulieren niet tot herbouw durven over te gaan, zolang er geen betere regeling tot stand is gekomen voor de financiering van de oorlogsschade.’ Dit laatste was inderdaad een groot probleem en een belangrijke reden dat het soms jaren duurde tot de toestand weer normaal was. Zo meldde Trouw in juni 1947 op basis van informatie van de secretaris van de zogenoemde Schade Enquête-commissie van Noord-Holland dat er over heel Nederland 630 000 gevallen van schade waren binnengekomen en dat daarvan 38 procent afgehandeld was.34 Let wel: juni 1947, twee jaar na het einde van de oorlog dus! Dat betekent dat maar liefst 62 procent van die 630 000 slachtoffers, bijna 400 000 mensen dus, nog geen vergoeding had gekregen en in veel gevallen zelfs nog niet wist of ze daarvoor in aanmerking kwam. Gezien de slechte economische situatie betekende dat vermoedelijk dat een groot deel van hen op dat moment nog in armoedige en soms zelfs onleefbare omstandigheden verkeerde.

Helaas kon de commissie hen niet sneller helpen. Een van de redenen daarvan was dat er onder de getroffenen, als we de geïnterviewde secretaris mogen geloven, heel wat bedriegers rondliepen. Zo was er een vrouw uit het Gooi die haar spulletjes had laten onderduiken, een ander die de huisraad op transport had gezet maar deed voorkomen alsof de boel verwoest was en een fabrikant die zijn gestolen machines weliswaar had teruggevonden maar toch volledige schadevergoeding vroeg. Gevolg van het oponthoud dat dergelijke zaken met zich meebrachten was dat tal van woningen en andere gebouwen tot diep in de jaren veertig noodbehuizingen bleven, met kou, lekkage, ruimtegebrek en slechte voorzieningen als gevolg. Zo duurde het voor de leerlingen van de Antoniusschool uit Groesbeek, gelegen in het getroffen gebied van Arnhem, tot nota bene 1952 dat zij weer in een normaal gebouw les kregen. Tot die tijd huisden zij in noodscholen, dat wil zeggen in een kroeg, privé-woningen en de kerk. In dat laatste geval werden

==

‘s zaterdags, als de school uitging, door de jongens onder de nodige hilariteit de schoolbanken buiten vóór de kerk opgestapeld... want ’s zondags was er weer ‘kerk’. En ’s maandags ’s morgens vóór 9 uur dezelfde ceremonie in omgekeerde volgorde: stoelen weer op de banken, banken weer van buiten naar binnen.35

==

Het gesleep op de Antoniusschool in Groesbeek verwijst rechtstreeks naar het probleem dat spoedig een van de grootste van de naoorlog zou blijken te zijn: woningnood. Met de distributie van voedsel en textiel is dat waarover destijds het meest geklaagd werd en bij enquêtes kwam dit probleem dan ook telkens op nummer 1 te staan. ‘Wat moet de regering naar uw mening dit jaar het eerste opknappen?’ Het NIPO stelde deze vraag jaar op jaar. Tussen 1947 en eind jaren vijftig was het antwoord telkens hetzelfde: het woningtekort. Was die in eerstgenoemd jaar volgens 22 procent het meest dringende probleem, in de loop der jaren liep dat percentage op, naar 33 procent in het najaar van 1951, 41 procent eind 1953 en zelfs 53 procent begin 1958.36 Op deze wijze kan het verhaal over de materiële ellende van naoorlogs Nederland doorgaan. Want één ding is zeker: in de eerste jaren na 1945 was de situatie somber en voorlopig bleef zij dat ook – in de ervaring van velen zelfs in toenemende mate. ‘Het jaar 1945 werd nog geheel gekenmerkt door de onmiddellijk na de bevrijding met veel élan en in een geest van nationale saamhorigheid ondernomen poging om zoo snel mogelijk de grondslagen te leggen voor een herstel van ons economisch leven,’ schreef de Nederlandse Bank in een verslag over het boekjaar 1946.

==

Van 1946 moet gezegd worden dat de resultaten van het herstel niet snel genoeg beschikbaar kwamen om het vuur van het eerste enthousiasme, waarmede den arbeid werd aangevangen, ten volle brandende te houden. Een psychische terugslag bleef niet uit.37

==

Op dezelfde toon begon de Minister van Wederopbouw en Volkshuisvesting een boekje over drie jaren wederopbouw – een boekje dus dat in 1948 verscheen.38

==

Er is op het tempo van de wederopbouw in Nederland veel critiek... Te snel is men vergeten, welk een grote krachtinspanning, hoeveel arbeid, hoeveel materialen nodig waren voor het ongedaan maken der inundaties en voor het herstel van ons verkeersapparaat. Te snel is men vergeten...

==

==

Ervaring en feit

==

’Te snel is men vergeten...’ De minister herhaalt de zinsnede in het door hem uitgegeven boekje maar liefst drie keer. Opmerkelijk nu is dat deze waarschuwing evenals de in dit boekje vermelde feiten en klachten niet goed spoort met het uit de geschiedschrijving bekende verhaal. Dat is veel optimistischer. ‘In 1947 was de totale industriële productie in Nederland weer op het peil van 1938,’ schrijven Schuyt en Taverne in hun bekende – let op het zelfstandig naamwoord in de titel – boek over de naoorlogse geschiedenis Welvaart in zwart-wit.39 ‘Een jaar later was ook de materiële schade van de Duitse bezetting grotendeels weer ongedaan gemaakt.’ Op het eerste gezicht laten ‘de’ cijfers over de juistheid van deze opmerking geen twijfel bestaan. Zo kwam het Bruto Binnenlands Product, dat wil zeggen de totale (geld)waarde van alle in een land geproduceerde producten en diensten in 1946 al weer iets boven het niveau van 1938 (=100), in 1947 ruim daarboven (117) en in 1948 weer 10 procent hoger (128).40 De werkgelegenheidscijfers zijn nog beter. Opnieuw uitgaande van het jaar 1938 (= 100 procent = 1 614 000 mensen in loondienst) steeg de werkgelegenheid na de oorlog spectaculair: naar 124 (= 2 004 000) in 1946, 134 (= 2 161 000) in 1947 en 146 (= 2 362 000) in 1948.41 Het nationaal inkomen volgde deze trend: in 1946 bereikte het precies dezelfde hoogte als in 1938 (100 = 6 miljard), om in de volgende jaren te stijgen naar 111 (6,71 miljard) en 122 (7,35 miljard).42 Voeg hierbij dat Nederland vanaf 1948 ook nog eens een substantieel bedrag aan Marshallhulp ontving en het beeld lijkt nauwelijks meer stuk te kunnen. ‘Vanaf mei 1945 tot begin 1951 kon de economie... voortdurend expanderen,’ concluderen twee economisch historici in een handboek over dit aspect van de Nederlandse geschiedenis in de twintigste eeuw.

==

De industriële produktie, die eind 1947 het vooroorlogse niveau had geëvenaard, groeide onverminderd voort en lag in 1950 al bijna 40 procent boven dit niveau... Het herstel van de economie was, zoveel zal duidelijk zijn, voltooid.43

==

Hoe dit te rijmen met de alomtegenwoordige somberheid? Wie heeft gelijk? De optimisten of de pessimisten, de juichers of de klagers? Beiden? Er zijn minstens drie redenen waarom een en ander moeilijk uit te maken is. De eerste is dat hier in zekere zin sprake is van een vergelijking van appels met peren. De tweede dat er voor beide meningen iets te zeggen valt en dat het dus van het belang c.q. perspectief van de spreker afhangt welk aspect beklemtoond wordt. Het is echter de derde reden die het meest interessant is: dat is de al eerder gesuggereerde kloof tussen werkelijkheid en ervaring. Het is een uit modern onderzoek44 bekend fenomeen: dat er nauwelijks of geen verband hoeft te bestaan tussen een situatie en de beleving daarvan.

==

==

Optimisme

==

Om te beginnen nog even de vergelijking van het onvergelijkbare. Bovengenoemde historici spreken in macrocijfers – die over de eerste naoorlogse jaren overigens nogal te wensen overlaten.45 Hetzelfde deden destijds de regering en andere officiële instanties in boekjes en brochures met optimistisch klinkende titels als Nederland zal herrijzen, Trossen los of Het zwarte goud.46 Elk van deze geschriften staat op de grens van hoop, speculatie en propaganda. Dat betekent niet dat er in dergelijke boekjes gelogen werd. Dat hoefde niet. Er was voldoende dat in positieve richting wees. Het betekent wel dat het positieve in deze boekjes beklemtoond werd en dat dit ten koste van de nuance kon gaan. Een van die ‘nuances’ betreft het individu, in dit geval de economie op microniveau dus. Die vertelt in vele gevallen een geheel ander verhaal. Zoals gezegd lag het beschikbaar nationaal inkomen in 1947 tien en in 1948 zelfs twintig procent boven het niveau van 1938. Het inkomen per hoofd van de bevolking maakte echter een andere ontwikkeling door: in 1947 lag het nog onder het vooroorlogs niveau, in 1948 nog maar net erboven terwijl het tussen eind 1949 en eind 1951, volgens sommigen althans,47 opnieuw daalde. Nog problematischer blijkt de situatie als je de netto weeklonen vergelijkt met de prijsindexcijfers. Terwijl in 1948 de lonen net iets meer stegen dan de prijzen, lag de verhouding in de volgende vijf jaren andersom, met in 1951 en 1952 een verschil van meer dan 10 punten. Pas in 1954 stegen de lonen voor het eerst meer dan de prijzen, vanaf 1956 zelfs explosief (25 punten verschil).48

Een zo mogelijk interessanter, zij het moeilijker te interpreteren cijfer betreft de arbeidsproductiviteit, althans in de private sector. Die lag in 1948 ruim onder het vooroorlogs niveau, namelijk op 88 (1938 = 100) – en dat terwijl, zoals we zagen, de werkgelegenheid juist enorm gestegen was. Dit betekent dus dat meer mensen minder produceerden. Dat kan alleen als de prijzen (van de producten) verhoogd of de lonen (van de producenten) verlaagd worden. Het is niet moeilijk te raden wat in een klein land als Nederland, zwaar gehavend door de oorlog en zeer gebrand op een herwinning van de internationale concurrentiepositie, de gevolgde politiek was.

==

Niet door een hoge ontwikkeling en een efficiënte productie, maar door zijn arbeiders slecht te betalen, kon Nederland zich in de internationale concurrentie staand houden.49

==

Vandaar ook het grote aantal stakingen in naoorlogs Nederland. De cijfers daarover zijn vooral interessant in vergelijking met die van de jaren vijftig. Het minste wat je op basis ervan kunt zeggen is dat ze tonen hoe betrekkelijk de welvaart was – en hoe aanvechtbaar het optimisme.

==

==

Het aantal stakingen was in Nederland het grootste na de Eerste Wereldoorlog, groter nog dan na de Tweede Wereldoorlog. Ook waren stakingen in het Interbellum gewoner dan na de oorlog. Na 1952 komt het aantal stakingen alleen in 1979 nog boven de honderd uit (103), in de jaren vijftig zijn het er zelden meer dan 50 tot 60.50

==

==

Pessimisme

==

De tweede reden dat er vraagtekens gezet moeten worden bij het optimisme over de situatie in de late jaren veertig heeft met het voorgaande alles te maken want is te herleiden tot wat je de ongelijktijdigheid van het gelijktijdige zou kunnen noemen – verschillende werkelijkheden of belevingen kunnen naast elkaar bestaan. Voor optimisme over de naoorlogse ontwikkelingen is, nogmaals, veel te zeggen. Bovenstaande cijfers over onder meer de macro-economie bewijzen het. Maar er is ook veel tegenin te brengen. Dat wordt weer geïllustreerd door de cijfers die daarna kwamen. Analyses wijzen op eenzelfde spagaat. Tegenover de positieve praat van bestuurders en beleidsmakers staan de klachten van buitenstaanders. In 1948, 1949 en zelfs nog in 1950, 1951 is het niet moeilijk van die klachten voorbeelden te vinden – ze komen in volgende hoofdstukken nog uitvoerig ter sprake.51 Een prachtig en veel geciteerd voorbeeld komt uit een roman van de toen nog jeugdige Willem Frederik Hermans, gepubliceerd in 1951.52

==

Het leven heeft de gemiddelde man in Nederland geen enkele vreugde meer te bieden. Hij heeft geen geld, hij heeft geen toekomst, hij betaalt hoge belastingen, hij heeft geen huis, hij heeft geen ontspanning, er is in Nederland geen vrije natuur, hij heeft geen behoorlijk radioprogramma, hij wordt ondergedompeld in een poel van middelmatigheid.

==

‘Zo gaan we allemaal naar de verdommenis,’ schreef de destijds bekende futuroloog F.L. Polak in 1952 onomwonden in De Gids.53 De reden?

==

Twee wereldoorlogen, dictaturen gegrond op onrecht, mensenmoord en terreur, de ontwikkeling van de A- en H-bom, conjunctuurcrisis, geldontwaarding, vernietiging van de middenstand en de enkele mens, genocide en deportatie op de schaal van massale volksverhuizingen, de koude oorlog enzovoort brachten (voor) het grote publiek dit pessimistisch levensgevoel.

==

Een derde, onbekend en nogal stuitend voorbeeld komt uit Zierikzee, juli 1948, waar Belgische toeristen door kinderen op dezelfde wijze lastiggevallen werden als Nederlandse toeristen decennia later in de derde wereld. ‘Toevallig kwam ik in gesprek met een stel van deze [door kinderen belaagde] toeristen,’ schreef een Zierikzeeër in de plaatselijke nieuwsbode54, ‘en deze mensen zagen in de meest ergerlijke bedelarij van de jeugd een symptoom van de armoede van het Nederlandse volk.’

Zagen zij het verkeerd? Misschien. In ieder geval meende de briefschrijver dat het zo was. Met armoede had dit gebedel volgens hem weinig te maken, wel met gebrek aan fatsoen. Maar liggen een en ander niet in elkaars verlengde? Zegt ‘fatsoen’ niet ook iets over de wijze waarop economie beleefd wordt?

==

==

Ervaring

==

Hiermee zijn we bij het derde aspect: beleving. Die was, dat staat vast, anders dan de macrocijfers suggereren. Zo constateerde het NIPO in februari 1947 dat weliswaar de helft van de Nederlandse bevolking meende dat zij er in het afgelopen jaar op vooruit was gegaan maar dat maar liefst 73 procent beweerde er slechter aan toe te zijn dan vóór de oorlog.55 Op hetzelfde moment wilde maar liefst 40 procent van de bevolking het land verlaten.56 Eind 1947, tweeëneenhalf jaar na het einde van de oorlog dus, beweerde 17 procent van de Nederlanders dat het in het afgelopen jaar voorgekomen was dat men niet genoeg te eten had, onder de laagste inkomens was dat percentage zelfs 27 procent.57

‘De angst voor dreigende schaarschte grijpt de massa aan en drijft haar zelfs tot handelingen tegen het eigenbelang,’ schreef een man die aan het eind van de oorlog uitgebreid onderzoek verrichtte naar het onderwerp dat met het genoemde woningtekort voortdurend als bewijs van de ellende werd gezien: de distributie.58 Ingesteld in 1938 bleef deze gedurende heel de oorlog van kracht en verdween ook daarna niet. In een eerste fase na de bevrijding werd dat niet als een onoverkomelijk probleem ervaren om de simpele reden dat er niets te distribueren viel. En ‘dus bleven de mensen,’ althans waar het kleding betrof, ‘ruilen, verstellen, keren en van oud nieuw maken.’ Pas in 1947 was de situatie zodanig dat er op het gebied van de textiel weer gedistribueerd kon worden, let wel, niet gekocht maar gedistribueerd.59 Een gevolg hiervan is dat nog in april 1949 53 procent van de bevolking gebrek aan textiel als een groot probleem ervoer.60 In januari van datzelfde jaar leidde de vrijgave van snoep tot bizarre toestanden. Zo vertelde een winkelier van

==

een wilde run van jong en oud op alles wat maar enigszins als snoep aangemerkt kon worden. Het was alsof de mensen, in de oorlogjaren gedwongen te vasten [let wel, dit werd bijna vier jaar na het einde van de oorlog geschreven], thans op één maal hun schade in wilden halen. Merkwaardige taferelen deden zich daarbij voor. Ergens bij een kruidenier in de buurt van een fabriek kwam[en] dagelijks een aantal fabrieksmeisjes drie kilo snoep kopen. Ze hadden hoge laarsjes aan en daarin verstopten ze al wat van hun gading was.61

==

Het laatst ging de koffie van de bon. Dat gebeurde in januari 1952, bijna zeven jaar na het einde van de oorlog dus. Het zijn stuk voor stuk feiten die op zijn minst een vraagteken doen zetten bij het verhaal van een geslaagd herstel. Dat herstel was geslaagd, zeker. Maar wanneer en voor wie, dat is minder eenvoudig te zeggen.

[4] Monddood
Het zwijgen van vijand en meelopers

Op dezelfde 14de september dat Maastricht bevrijd werd en het geruzie over de Limburger Koerier begon, enkele dagen ook voordat meester Douwenga vanuit zijn woonkamer over de landerijen achter zijn huis staarde, speelde zich in Valkenburg een tot op heden zo goed als verzwegen1 drama af: onder aan de Cauberg werd de 26-jarige NSB’er Alfons (‘Funs’) Savelberg door een stel mannen van de Ordedienst geëxecuteerd. Savelberg was kort tevoren uit zijn huis gesleept en in een grot verhoord. Op basis daarvan werd besloten dat hij moest sterven. Volgens een getuige die destijds te jong was om mee te doen maar oud genoeg om te begrijpen wat er gebeurde, was daarvoor slechts één reden, een simpele: ‘Hij was de enige die ze te pakken kregen.... Hij was bij de NSB.’

Voordat het vonnis voltrokken werd kreeg een toevallig passerende pater de opdracht Savelberg de biecht af te nemen. ‘Hij moet dood,’ luidde de verklaring, ‘hij heeft vandaag nog contact met de Duitsers gehad.’ Nadat de verbijsterde pater gedaan had wat hem opgedragen was, werd Savelberg verplicht het nationaalsocialisme af te zweren en onder het oog van zo’n honderd toeschouwers neergeschoten. Albert Widdershoven zag het drama vanuit zijn huis. ‘Ik kon het niet bevatten,’ vertelde hij tientallen jaren later. ‘Het was ongelooflijk smerig. Toen de man op straat lag te kronkelen ben ik vol afschuw de slaapkamer uit gelopen.’

Schutter Jan stond een klein jaar later terecht maar werd vrijgesproken. Zijn daad kon ‘niet wettig en overtuigend bewezen’ worden. Het dossier van de rechtszaak verdween. Zo ook het verhaal – zo goed als. Afgezien van enkele herinneringen bestaan alleen nog het proces-verbaal van een groepscommandant van de marechaussee en een kort verslag van een rechercheur van de opsporingsdienst van het Militair Gezag.2 In beide documenten wordt verteld dat niemand van het bevoegd gezag hiertoe opdracht had gegeven. Volgens de rechercheur van het Militair Gezag had een zekere ‘Johnny Kruyt of Kruyf’ de beslissing genomen. De man was een onderduiker die met de Amerikanen uit België meegekomen was maar ‘thans gevangen zit, omdat hij waarschijnlijk diefstal heeft gepleegd van geallieerde legergoederen.’ Schutter Jan (Harings) had zich vrijwillig aangeboden het ‘bevel’ uit te voeren.

==

Hij ging staan op 10 à 12 meter afstand en schoot met een repeteerpistool drie salvo’s, naar schatting 12 à 15 schoten, waarna Savelberg op den grond viel, nog leefde, en toen nog een paar schoten in het hoofd kreeg. Deze Harings kende de werking van het wapen niet, want ongeveer een uur tevoren had hij een gewezen sergeant om inlichting daaromtrent gevraagd.

==

Het was, zeker in het Zuiden, een veelgehoorde klacht: dat eenieder ‘het’ maar zo’n beetje op eigen houtje deed – waarbij dat ‘het’ staat voor het aanpakken en oppakken van ‘foute elementen’.3 Toch is de wilde executie van Savelberg vermoedelijk het enige Nederlandse geval van bijltjesdag in de letterlijke betekenis van het woord geweest – niet meegeteld het niet te achterhalen aantal dat in de kampen werd omgebracht, de enkelen die later bij wraakoefeningen werden vermoord4 en het evenmin bekende aantal dat, met de oorlogssituatie als rechtvaardiging, op de grens van oorlog en vrede geëxecuteerd werd.5 Dit betekent overigens niet dat hiermee alle Nederlanders genoemd zijn die vanwege hun optreden in de oorlog omgebracht werden. Zo’n veertig anderen, onder wie ook enkele Duitsers, ondergingen hetzelfde lot, zij het in alle gevallen na een uitvoerig hoewel niet altijd even zuiver proces.6 Wat dat betreft is het in Frankrijk en in mindere mate België wel anders toegegaan.7

==

==

Woordkunstenaar

==

Al was het aantal wilde executies in Nederland minimaal, verhalen als die over Funs Savelberg en voorspellingen over meer van dergelijke ingrepen droegen ertoe bij dat degenen die gedurende vijf jaar zoveel geschreven, gesproken en geschreeuwd hadden, zich bij het naderen van het einde in toenemende mate koest hielden. Als ze niet gevangengenomen werden, vluchtten ze, doken onder en deden, in volstrekte tegenstelling tot wat ze in voorgaande jaren hadden gedaan, hun uiterste best zo weinig mogelijk op te vallen. Zo gaat het in elke oorlog, die van Nederland in de twintigste eeuw niet uitgezonderd.

Een van de zwijgende verliezers van de Nederlandse oorlog van de twintigste eeuw was Henri van Hoof. Dat is des te opmerkelijker omdat hij ooit bekendstond als de brightest young man van het vaderlandse woord. Want nadat hij in 1931 op zeventienjarige leeftijd Nederlands kampioen welsprekendheid was geworden – vóór zijn iets oudere schoolgenoot Godfried Bomans –, werd hij afgevaardigd naar de wereldkampioenschappen in Washington. Ook die won hij. Het was een ongekende triomf en beloofde de jonge man een gouden toekomst. Na een jaar op staatskosten in de VS gestudeerd te hebben, keerde hij eind 1932 terug naar Nederland, werd met open armen ontvangen, was voorpaginanieuws en werd bij een huldiging door zijn leermeester, voordrachtskunstenaar Albert Vogel, lovend toegesproken. ‘Weet wel, beste Henri,’ vermaande deze, ‘wie spreekt tot velen laadt een grote verantwoordelijkheid op zich. Hij kan zowel zegen als onheil stichten.’8

Vreemd genoeg maakte Van Hoof lang niet zo’n goede carrière als je gezien zijn vliegende start zou verwachten. Na een blauwe maandag bij de Haagsche Post gewerkt te hebben, belandde hij bij de Nieuwe Tilburgsche Courant. Toen hij daar ontslagen werd, begon hij ter plekke een weekendblaadje. Dat mislukte. Hij maakte schulden, durfde de feiten niet onder ogen te zien, nam de benen. Toen dit patroon zich herhaalde kreeg ’s mans loopbaan steeds meer weg van de spreekwoordelijke reeks van twaalf ambachten en dertien ongelukken.

Het was toch weer het woord dat verandering bracht. Nadat Van Hoof in de meidagen van ’40 tegen de Duitsers had gevochten, schreef hij een boek over zijn ervaringen: Z66, een verhaal uit een commandopost ergens in Grebbelinie. Het werd met een oplage van meer dan 200 000 exemplaren een van de bestsellers uit de oorlogsjaren. Van Hoof werd er niet rijk van – hij had de rechten aan de uitgever verkocht – maar oogstte wel roem, opnieuw. Ook zette het succes hem aan tot het schrijven van een nieuw boek. Toen de uitgever de rechten daarvan eveneens wilde kopen, weigerde hij en zocht een nieuwe uitgever. Daartoe vroeg hij advies aan zijn baas – hij werkte sinds 1939 als reclamemaker bij de Nederlandsche Visserij in IJmuiden – en deze, al vóór de oorlog lid van de NSB, raadde hem aan contact met (NSB-)uitgeverij Nenasu op te nemen. Zo gebeurde. Een fanatieke nazi werd Van Hoof nooit. Hij was vermoedelijk zelfs geen overtuigd aanhanger, zeker niet aan het begin van zijn loopbaan. Hij was een zoveelste Nederlander, zij het met een uitzonderlijk talent, die voor zijn gezin wilde zorgen, niet al te principieel was en de kansen greep die hem geboden werden. Om een lang verhaal kort te maken: op 13 november 1940 werd Henri van Hoof lid van de NSB, stamboeknummer 117336.

‘Opeens leken de deuren zich als vanzelf voor hem te openen,’ schrijft zijn zoon in een boek dat het midden houdt tussen bewondering, woede en verdriet. En inderdaad, dit keer maakte Van Hoof razendsnel carrière, kreeg een aanstelling bij de Nederlandsche Omroep en bracht het tot chef van de afdeling Luisterspelen en Letteren. Een groot deel van de onder zijn verantwoordelijkheid gemaakte programma’s verdient slechts één kwalificatie: propaganda. Dit, nogmaals, vermoedelijk niet zozeer omdat hij overtuigd was van de juistheid van hetgeen hij verkondigde als wel omdat hij een woordkunstenaar was en zijn capaciteiten zo goed mogelijk in praktijk wilde brengen. Dat woorden betekenis hadden en aanzetten tot daden realiseerde hij zich onvoldoende en in ieder geval te laat. Daar komt bij dat ook in zijn geval sprake was van de welbekende glijdende schaal: Van Hoof raakte in toenemende mate in de ban van de kring waarin hij verkeerde en ‘gleed’ daarmee bijna onmerkbaar af. Resultaat was dat hij in de laatste fase van de oorlog als SS Kriegsberichter aan het front werkte9 en zelfs nog een boek publiceerde dat niet anders dan keiharde propaganda genoemd kan worden. De titel zegt het al: Duivels met dubbele tongen – bedoeld zijn de geallieerde politici. ‘Het Berlijnse front staat pal,’ schreef hij daarin, en: ‘Geloof in de harde noodzaak van deze oorlog! Geloof in de uiteindelijke overwinning. Een staalhard geloof, door geen terreur te breken.’10

De gebeurtenissen vanaf de zomer van 1944 en daarna bewijzen dat deze woorden zacht waren als boter. Weliswaar legde Van Hoof niet meteen het hoofd in de schoot en werkte nog mee aan enkele programma’s die bedoeld waren om de geallieerden op een dwaalspoor te brengen maar uiteindelijk was het niets anders dan wanhopig gerommel in de marge. Net zomin als er nog papier was om te drukken, waren er mogelijkheden om uit te zenden. Het gezin Van Hoof, inclusief de zoon die later het levensverhaal van de vader optekende, vluchtte naar Duitsland. De man zelf bleef achter in een verloren Hilversum. ‘Na werktijd zag hij er tegenop naar het stille, lege huis te gaan,’ schrijft de zoon met een flinke dosis (vermoedelijk gerechtvaardigde) verbeelding:

==

Meestal ging hij buitenshuis eten. Maar van eten kwam dikwijls niets. Hij dronk en waggelde daarna stomdronken naar het donkere, onverlichte huis. Zijn vrienden, kennissen en collega’s waren of in Duitsland tewerkgesteld, of ze zaten ondergedoken in het oosten van het land... Piekerend lag hij wakker, kon de slaap niet vatten en greep naar de fles. Veel te laat verscheen hij dan op zijn werk, ongeschoren en nog stinkend naar de drank, wat hem de zoveelste reprimande opleverde.

==

Zo verkommerde een leven. Nogmaals de zoon, met dezelfde verbeelding:

==

Als hij in zijn bed lag en de slaap niet kon vatten, probeerde hij zichzelf ervan te overtuigen dat hij goed gehandeld had. Maar diep van binnen wist hij wel beter. Zijn giftige en scherpe propagandistische boeken, artikelen en programma’s waren wel degelijk nadelig voor de Nederlandse bevolking geweest.11

==

Vanaf dat moment zweeg Van Hoof, in ieder geval in het openbaar. Ook publiceerde hij niet meer. Hij werd gevangengenomen, van kamp naar kamp getransporteerd, kon niet anders dan zijn gezin aan zijn lot overlaten, begon zijn vrouw te wantrouwen, werd een vreemde voor zijn kinderen. Schrijven deed hij nog wel – voor de la, het is dankzij zijn zoon dat daarvan nog iets openbaar is gemaakt. Het duurde maar liefst tot eind 1948 dat hij veroordeeld werd. ‘Zijn dubbele tong en giftige pen hebben meer kwaad veroorzaakt dan de bombardementen op Rotterdam,’ stelde de procureur-generaal met nogal wat overdrijving. De rechters waren het er blijkbaar mee eens want kwamen grotendeels aan ’s mans eis tegemoet en gaven Van Hoof zeven jaar met aftrek van voorarrest, ingaande 1 mei 1946 (de gevangenschap in het eerste jaar telde dus niet mee). ‘Gaf hij na de meidagen van 1940 in zijn boek Z66 een beeld van de strijd bij de Grebbeberg en sterkte hij de mensen in hun nationale gevoelens,’ schreef het ANP op 8 november 1948, ‘tijdens de bezetting richtte hij zijn welsprekendheid o.m. tegen dit land en verheerlijkte met zijn woordenstroom het nationaal-socialisme.’

De soep werd ook in dit geval lang niet zo heet gegeten als zij was opgediend. Ruim een jaar na het vonnis kwam Van Hoof vrij en keerde terug naar zijn gezin. Maar het zou nooit meer goed komen. Een enkel succesje werd gevolgd door vele mislukkingen, een enkel, laten we aannemen, moment van geluk verstoord door wederkerend gekibbel, zoveel zelfs dat, aldus de zoon, de buurtbewoners een vergadering belegden om de herrieschoppende familie te verdrijven.

==

Vader begon steeds meer te drinken en verloor daardoor steeds weer zijn baan. Men wilde hem niet meer in vaste dienst. Als freelance-copywriter is hij door het leven gegaan. Soms verdiende hij goed, soms helemaal niets...

==

Uiteindelijk eindigde Van Hoof zijn leven volstrekt anders dan het begonnen was. ‘De pen gleed uit zijn krachteloze vingers,’ besluit de zoon, ‘en een autobiografie bleef onvoltooid. Hij is helemaal alleen gestorven, als bevestiging van zijn laatste verdrietige jaren. De mensen waren hem vergeten.’

==

==

Politieke delinquenten

==

Het verhaal van Henri van Hoof lijkt kenmerkend voor de groep waartoe de man behoorde: ‘de fouten’. Toen hun verhaal eind twintigste eeuw in de belangstelling kwam, was telkens weer sprake van zwijgzaamheid in eigen kring en potdichtheid naar buiten, uitsluiting door de omgeving, wroeging over het gebeurde, wrok ten opzichte van degenen die tijdens de oorlog hun nek niet hadden uitgestoken maar zich nadien wel op de borst klopten, familiale ruzies en het verdriet dat van dit alles het gevolg was. ‘De grote overeenkomsten tussen de verhalen van de verschillende respondenten,’ schrijft een historicus op basis van een enquête onder zogenoemde kinderen van foute ouders, ‘geven aanleiding om te concluderen dat er na de oorlog iets goed mis was met de relaties binnen foute gezinnen. Afwezige ouders, gebroken huwelijken, broers en zussen die geen band ontwikkelden.’12

Het is bij gebrek aan bronnen niet na te gaan of een dergelijke inschatting juist is en bijvoorbeeld niet ook iets zegt over het maatschappelijk ‘gewenste’ beeld: foute gezinnen als algehele mislukkingen. Maar dan nog: ook door verhalen van betrokkenen lijkt het beeld bevestigd te worden.13 Tegelijkertijd is niet meer dan bij benadering te zeggen om hoeveel mensen het hierbij gaat. Veelal houdt men het erop dat in totaal zo’n 120 tot 150 duizend Nederlanders op verdenking van collaboratie gevangen zijn gezet. Op 15 mei 1945 waren het er 25 000 – een getal dat voornamelijk het zuiden en oosten van Nederland betreft. Dat aantal liep in de daaropvolgende maanden snel op. Volgens het hoofd van de afdeling kampen van het Militair Gezag zouden er in juni 1945 123 000 gevangenen zijn.14 De minister van Oorlog sprak op 19 juli 1945 van 90 000, plus 70 000 die nog moest komen – wapendragers die in Duitsland zaten en collaborateurs die daarheen gevlucht waren. De eerste betrouwbare telling dateert van oktober van genoemd jaar en spreekt van 96 044. Dat getal is echter minder exact dan het lijkt omdat daartoe niet degenen gerekend worden die tijdelijk vrij waren gelaten en evenmin degenen die nog altijd in Duitsland verbleven of om andere redenen later opgepakt werden. Niettemin geven de volgende getallen een redelijk betrouwbare indruk:

==

Politieke delinquenten 1945-1948. Een statistiek15

==

==

Wat we verder weten is dat er door de Bijzondere Rechtspleging zo’n 450 tot 500 duizend unieke dossiers aangelegd zijn, bijna een half miljoen dus!16 Zovelen werden, al dan niet terecht, verdacht van samenwerking met de vijand of misbruik van de oorlogssituatie. Van dit grote aantal werd ongeveer een derde deel, 165 000 personen, min of meer uitgebreid onderzocht. Van de rest werd slechts een dossier of, vaker nog, dossiertje aangelegd. Of dat veel is of weinig, valt hoogstens in vergelijking te zeggen. Voor zover zo’n vergelijking mogelijk is – dat is nauwelijks het geval, de cijfers zijn zoals gezegd onbetrouwbaar en bovendien niet van dezelfde orde – ligt het aantal Nederlandse gearresteerden en veroordeelden hoger dan in Denemarken, is vergelijkbaar met dat in België en Noorwegen en ligt lager dan in Frankrijk.

==

Omgang met politieke delinquentie in verschillende Europese landen17

==

==

Maar hoe vaag, onbetrouwbaar en als zodanig nietszeggend dergelijke getallen ook zijn, één ding staat vast: dat niet meer dan een handvol van de, grofweg, honderdduizend Nederlanders die in vergaande mate met de Duitsers collaboreerden naderhand in het openbaar geprobeerd heeft verantwoording af te leggen. De over-, overgrote meerderheid zweeg – en bleef dat doen. Met de geschiedschrijving staat het slechts een haar beter. Van een aantal kopstukken, schrijvers en intellectuelen uit de foute hoek weten we redelijk wat, zij het zelden op basis van door henzelf verschafte informatie.18 De gewone NSB’er of alledaagse collaborateur daarentegen is zelden onderwerp van onderzoek geweest. Gevolg hiervan is dat vijfenzestig jaar na het einde van de oorlog een aantal vragen nog altijd openstaat. De belangrijkste hiervan betreft het waarom: waarom kozen een paar honderdduizend Nederlanders in stilte of nadrukkelijk de kant van de nazi’s? Nauwkeuriger: wat waren de belangrijkste door henzelf hiervoor gegeven redenen? Idealisme, weerzin tegen communisme, antisemitisme, irritatie over de actuele politiek, frustratie, sociale druk, toeval, broodwinning of al deze factoren door elkaar en in een van geval tot geval verschillende combinatie? Een andere, gezien de sterke associatie van oorlog en Shoah actuele vraag betreft de jodenvervolging: wat hebben collaborateurs hiervan geweten, wat hadden ze ervan moeten weten, in hoeverre dragen zij schuld?

De vragen zijn te groot voor eenduidige antwoorden, te divers ook is de groep waarop ze betrekking hebben. Maar zelfs als dat niet het geval zou zijn, dan nog ontbreekt het aan betrouwbaar materiaal op basis waarvan dergelijke antwoorden gegeven zouden kunnen worden. Het duurde tot het eind van de twintigste, begin eenentwintigste eeuw dat hierin, onder meer via de zogenoemde kinderen van foute ouders en nadrukkelijk van overheidswege gestimuleerd onderzoek, verandering leek te komen.19 Dat is laat, voor een antwoord dat ook rekening houdt met de opvattingen van de betrokkenen vermoedelijk zelfs te laat. Immers de overgrote meerderheid van hen was op dat moment al dood en had haar verhalen veelal meegenomen – het graf in. Des te belangrijker de getuigenis van de weinigen die wel gesproken hebben, zeker als ze hun woorden op papier hebben gezet voordat mening en herinnering vervormd werden door de ‘wijsheid’ achteraf. Vandaar het belang van het dagboek van de man die doorgaat voor de grootste vervuiler van de Nederlandse publieke opinie tijdens de oorlog, tevens de eerste die als collaborateur geëxecuteerd werd: Max Blokzijl. In de maanden voor zijn dood schreef hij een uniek, zo goed als onbekend document. Die onbekendheid is veelzeggend voor de Nederlandse omgang met de foute sector. Anders dan in bijvoorbeeld Frankrijk20 en België21 immers werd zij tot diep in de twintigste eeuw zelden of nooit beluisterd, laat staan dat zij, zoals bij de zuiderburen, een rol speelde in de publieke opinie.

==

==

Doodstraf

==

’Wat er in die laatste weken van de bezetting nog aan bladen verscheen,’ schrijft pershistoricus R. Vos in zijn studie over de legale pers in oorlogstijd,22 ‘kon nauwelijks nog aanspraak maken op de omschrijving “krant”, noch naar inhoud, noch naar vorm.’ In Hilversum, bij de radio, was de situatie niet beter. Rechtstreekse uitzendingen werden na Dolle Dinsdag door de Nederlandsche Omroep, zoals de opvolger van Radio Hilversum heette, niet meer verzorgd. Men hield de zaak draaiende – letterlijk, dat wil zeggen: draaide grammofoonplaten, afgewisseld met nieuws. Wel werden nog enkele nevenactiviteiten ondernomen. Wanhoopspogingen. Een daarvan was de nieuwe zender Mary of Arnhem, een andere Het Vrije Zuiden. Beide waren fopzenders waarbij ook Henri van Hoof betrokken was. Ze konden de chaos niet verhullen noch de ontwikkeling tegengaan.23 Het was voorbij. Wie had meegedaan, besefte dat en zweeg. Het is een van de redenen dat het satirisch blad De Gil vanaf de zomer van 1944 uitgebreid de zogenaamde labbekakken hekelde, de grootsprekers die bij de eerste tegenslag (D-Day) het hazenpad kozen en er bij de tweede (Dolle Dinsdag) voorgoed vandoor gingen. Een van die labbekakken zou Max Blokzijl zijn, de radiospreker en ideoloog die de Nederlandse bevolking gedurende heel de oorlog met zijn zogeheten ‘brandende kwesties’ bestookt had. In het nummer van 15 september 1944 kondigde De Gil een spottend artikel aan over ‘de man die ’m smeerde’.24 Terecht is die spot niet. Blokzijl week namelijk juist uit om zijn radiopraatjes te kunnen blijven houden – en deed dat ook, zelfs tot ná de Duitse capitulatie: nog op zondag 6 mei 1945 sprak hij via de Reichsrundfunk. Dit keer sloot hij niet af met het gebruikelijke ‘tot morgen 7 uur 20 luisteraars’ maar met een vager en onjuist ‘wij komen terug, luisteraars’.

Op 9 mei 1945 werd Blokzijl gevangengenomen en opgesloten in het Huis van Bewaring aan de Haagse Casuariestraat. Vandaar werd hij overgebracht naar de gevangenis waar ook de andere kopstukken van de NSB zaten en tijdens de oorlog zoveel verzetslui gezeten hadden: Scheveningen. Daar kreeg hij te horen dat hij op 11 september 1945 voor zijn rechters diende te verschijnen. Het werd de eerste grote naoorlogse en daarom wellicht ook belangrijkste politieke rechtzaak, belangrijker nog dan die van Mussert. Hier moest de toon worden gezet. Moeilijk was dat volgens de openbare aanklager, procureur-fiscaal J. Zaaijer, niet. Want ‘als er iemand is die zich in den oorlog er in gepraat heeft,’ zei hij, ‘is hij het wel.’25 ‘Er is propaganda en propaganda.

==

Wat Mussert deed, was ook propaganda. Maar het malle gedoe en dolzinnig gebral van de NSB heeft op ons volk niets geen indruk gemaakt. Het heeft er alleen maar om gelachen. Wat Blokzijl deed, was duizendmaal erger. Hij kende de gevoelens van ons volk door en door... [Hij] tastte hen aan daar, waar hij wist, dat op dat ogenblik juist hun zwakke punt, hun angst, hun begin van twijfel was.26

==

Zaaijers requisitoir bestond uit niet meer dan citaten uit Blokzijls radiotoespraken. Ze zouden volgens hem voor zich spreken. Hij gaf er dertien. Je mag aannemen dat ze de meest kwalijke dan wel kenmerkende zijn die hij kon vinden. Daaronder:27

==

Ik ben er zeker van, dat millioenen Nederlanders zich gelukkiger zouden gevoelen, als zij maar den moed en het inzicht hadden ongelijk te bekennen en medestrijders te worden van een nieuwe gemeenschap, die niet zonder fouten moge zijn, maar die gedragen wordt door een kameraadschap, welke men beleefd moet hebben om te begrijpen, wat men buiten deze gemeenschap ontbeert.

==

En:

==

Duitsch bloed is Nederlandsch bloed en Nederlandsch bloed is Duitsch bloed, gelijk alle Germaansche bloed in Europa ons eigen bloed is. Wij zullen het Germaansche rijk dat zonder de vrijwillige toetreding van zijn randvolken, een torso zou blijken, uit dezen oorlog zien opstaan.

==

Op basis van uitspraken als deze meende Zaaijer dat landverraad bewezen was en slechts één straf mogelijk: de dood. De rechtbank was het daarmee eens, de Bijzondere Raad van Cassatie eveneens. Gevolg was dat Blokzijl de eerste collaborateur was die van overheidswege het zwijgen werd opgelegd. Slechts één keer kreeg hij in het openbaar de gelegenheid zijn verhaal te doen: bij de eerste zitting. Dat het bij voorbaat een zinloze poging was bleek zonneklaar uit de kartonnen klok die, onzichtbaar voor het hof maar des te beter zichtbaar voor Blokzijl, aanklager en publiek in de raadszaal hing. Hij gaf vijf over twaalf aan.28 En inderdaad, meteen na het pleidooi van Blokzijl werd de zitting gesloten, om twee weken later geopend te worden met de uitspraak: doodstraf. Hierop volgde nog wel een cassatie maar ook daarin was geen sprake van hoor en wederhoor, aanklacht en verdediging.

‘Ik heb gezocht naar een omstandigheid, die mij een nog enigszins gunstig beeld van de gezindheid van den verdachte zou kunnen geven,’ besloot de procureur-fiscaal aan het eind van zijn betoog, ‘maar ik heb niets kunnen vinden, afgezien dan van de financieele onbaatzuchtigheid.’ Op alle punten bevestigde hij de conclusie van zijn voorganger. Blokzijl had

==

voor de goedgezinden onder ons volk den zwaarsten tijd, dien zij hebben doorgemaakt, nog oneindig moeilijker gemaakt. Hij heeft ongetwijfeld datgene gedaan, wat de vijand het allermeest begeerde.

==

En dus herhaalde hij de eis: doodstraf. De rechtbank was het ermee eens. Enkele weken later werd het vonnis bevestigd, een gratieverzoek werd afgewezen, geen krant of tijdschrift maakte bezwaar. Kanttekeningen plaatste een enkeling slechts bij de herinvoering van de doodstraf maar ook wat deze betreft was men het eens.

‘Rij van misdaden kan alleen met het leven worden geboet,’ kopte Het Parool na de uitspraak in cassatie. ‘Misplaatst medelijden nu,’ schreef De Uitkijk, ‘kan een ramp inhouden voor onze kinderen.’29 Niemand die anders dacht – behalve dan de veroordeelde en zijn kring.

==

==

Apologieën voor eigen leven

==

Zoals gezegd is het aantal gepubliceerde verantwoordingen van Nederlandse nationaalsocialisten en fascisten opmerkelijk gering, om niet te zeggen nauwelijks aanwezig – en dat terwijl het aantal ongepubliceerde, aanwezig tussen de 500 000 CABR-dossiers, naar zich laat aanzien ontelbaar is. Laatstgenoemde zijn echter nauwelijks bekend, zelden onderzocht en bovendien bijna zonder uitzondering geschreven met het doel straf te ontlopen of te verminderen. Op de betrouwbaarheid ervan is daarom wel het een en ander aan te merken. Dat geldt ook de verantwoordingen van Nederlands beroemdste collaborateur, Mussert. Hoewel zij in het zogenoemde Archief der Conservatieve Revolutie al in de jaren vijftig gedeeltelijk openbaar werden gemaakt en ook uitvoerig besproken, duurde het tot 2005 dat ze volledig gepubliceerd werden.30 Een dergelijke late publicatie is opnieuw informatief, nu echter niet alleen voor het al genoemde gebrek aan belangstelling voor de foute sector maar ook voor de verandering die aan het begin van de eenentwintigste eeuw plaatsvond. Maar ook de verantwoordingen van Mussert zijn onmiskenbaar apologieën, geschreven met het oog op de aanstaande rechtszaak en in zoverre dus middel tot een juridisch doel.

Dat geldt niet een van de weinige, kort na de oorlog gepubliceerde (en zo ook genoemde) Memoires van een voormalig collaborateur, in dit geval van ‘Martha Baan’, welhaast zeker een pseudoniem van letterkundige Dirk Volker Nijland. Helaas vormen zij een buitengewoon zweverig geheel waarin het in de eerste plaats gaat om een verklaring voor de aantrekkingskracht van het nazisme. Dat gebeurt via een charismatische persoon die in de roman Philip heet maar in werkelijkheid filosoof en journalist Hendrik Krekel voorstelt.31 De hoofdpersoon van de roman voelt zich een veertje in Philips wind zoals deze zich op zijn beurt een veertje in een nog grotere wind voelt. Dergelijke voor de nazistische ideologie kenmerkende vaagheden brengen het begrip niet veel verder. Dit geldt ook het in 1954 gepubliceerde Vlucht naar de vijand van Jan H. Eekhout, opnieuw een literaire poging inzicht te geven in eigen falen. Hoofdpersoon ‘Paul Nijland was nooit een mens van de realiteit geweest,’ staat er.

==

Hij was eerder een dromer... Nu werd hij geconfronteerd met de hardste realiteit. Genadeloos. Deze realiteit heette: oorlog. De aestheet had er geen vat op, noch de dromer.

==

Eekhouts verantwoording is dus evenmin sterk zoals ook zijn optreden tijdens het proces in augustus 1947 dat niet was. Hij was doodsbleek, snikte en werd wegens lichamelijke zwakheid dan ook spoedig vrijgelaten.32

==

Interessanter maar om voor de hand liggende redenen onaanvaardbaar is hetgeen tussen 1957 en 1966 door voormalig Oostfrontstrijder Paul van Tienen in de door hem genoemde serie Uit de strijd tegen geschiedvervalsing verzameld werd. Van Tienen werd in 1948 tot acht jaar veroordeeld maar kwam in 1949 al vrij. Gestimuleerd door het anticommunisme (NATO en SS-Wiking waren volgens hem van hetzelfde laken een pak) belandde hij meteen daarop in extreemrechtse kringen. Vanaf mei 1956, de tienjarige sterfdag van Mussert, begon hij zich om het verleden te bekommeren en stichtte genoemd Nederlands Archief der Conservatieve Revolutie. Door dit archief werd een groot aantal boekjes uitgegeven waarin het jongste verleden verklaard en verdedigd werd. Het is onduidelijk door wie deze boekjes geschreven werden. Zeer waarschijnlijk is het eerste en meest interessante, getiteld Patriotten en N.S.B.-ers, van de hand van J.H. Carp, voormalig president van het Vredesgerechtshof. Andere delen betreffen Musserts Verantwoording, de Geschiedenis der conservatieve revolutie, na-oorlogse politiek en de Shoah. Met geschriften over laatstgenoemd onderwerp plaatsten Van Tienen c.s. zich overigens in de traditie van de Holocaustontkenners.33 Ook andere uitgaven werden door het archief verzorgd. Daaronder een beschouwing over het proces Mussert, het tijdschrift Revisie (1963-1966) en een zogenoemd Sociaal Weekblad. Orgaan van de Nationale Oppositie.34

==

De wellicht meest bekende (zo ook getitelde) Rechtvaardiging is van de hand van de vooral vanwege zijn boek Kamptoestanden 1944/45-1948 (Haarlem 1949) genoemde dominee H.W. van der Vaart Smit. Deze is van nog later datum, 1963, en een poging ter verdediging van wat de auteur ‘christelijk nationaal-socialisme’ noemt. Deze ideologie zou zich radicaal onderscheiden van het nationaalsocialisme van Hitler. Vooral het besef van de jodenvervolging was voor Van der Vaart Smit en de zijnen, zo schrijft hij in zijn apologie, aanleiding tegen het nationaal-socialisme te protesteren.

==

Onze kring ging [daardoor] teniet en de hoop, dat enigerlei combinatie van Christendom en nationaalsocialisme mogelijk was, konden we... volkomen laten varen.

==

Niettemin werd Van der Vaart Smit na de oorlog vervolgd en veroordeeld. Het wekte grote, niet aflatende woede bij hem op. Hij uitte deze voortdurend, op het laatst nog in een roman die hij in 1976 onder het pseudoniem F. De Walle publiceerde (De oorlogsgeschiedenis. Historische roman) en in een – wat hij zelf noemde – Wetenschappelijke kritiek op het geschiedwerk van prof dr. L. De Jong (1975). Voor het nageslacht zijn de apologieën van Van der Vaart Smit, niet in de laatste plaats vanwege hun toon, zelfingenomenheid en belabberde stijl van weinig betekenis. Ze hadden dan ook geen enkel effect, om niet te zeggen dat ze vooral averechts werkten.35

==

==

Dagboek

==

Dit laatste geldt ook de verdedigingsrede die Blokzijl tijdens zijn proces hield. Die rede werd en wordt bijna zonder uitzondering beoordeeld als de zoveelste ontsnappingspoging van een gladde prater. Ditzelfde is moeilijker te zeggen van het dagboek dat de man in de maanden voorafgaand aan zijn executie op verzoek van zijn vrouw bijhield en dus louter voor de privésfeer was bedoeld.36 Weliswaar vertelt Blokzijl hierin ongeveer hetzelfde als in zijn verdedigingsrede maar om een drietal redenen moet je deze bron serieuzer nemen. De eerste is dat hij niets meer te winnen of te verliezen had – de executie stond vast. Een tweede reden het dagboek serieus te nemen is dat het niet voor publicatie of ter verdediging maar enkel ter verklaring en voor zijn vrouw geschreven werd. Tot slot krijgt het dagboek geloofwaardigheid doordat Blokzijl zijn overtuiging op een aantal punten bevestigt, sterker nog, ronduit schrijft dat het ‘met den dag duidelijker [wordt] dat wij nationaal-socialisten en fascisten de dingen zuiver hebben gezien.’ Politiek en juridisch gezien pleit een dergelijke volharding natuurlijk tegen hem. Vandaar ook dat hij zich in zijn verdedigingsrede beperkte tot een weerlegging van de aanklacht. In zijn laatste, zo goed als onbekend gebleven geschrift doet hij dat echter niet, gaat verder en begeeft zich op buitengewoon glad ijs – in enkele gevallen zo glad dat het welhaast ondoenlijk is hem te volgen. Tegelijkertijd is deze gewaagdheid een argument voor de geloofwaardigheid ervan.

Blokzijl meent dat de ontwikkelingen sinds de bevrijding hem en de zijnen gelijk geven. Hierbij doelt hij vooral op de internationale politiek, de communistische successen voorop, en herhaalt het sinds de economische crisis van de jaren dertig klassieke verhaal dat de – wat hij noemt – demo-liberale staten van Europa sinds lang zowel van binnenuit (individualisme, egoïsme) als van buitenaf (communisme) bedreigd werden en geen andere keuze hadden dan zich teweer te stellen. Daarbij hadden de fascisten en nationaalsocialisten volgens Blokzijl de sterkste papieren. Vandaar dat hij naar eigen zeggen enkele jaren vóór de oorlog zijn afkeer van de partijpolitiek overwonnen had en zich ‘voorbereidde, indien gewenscht mee te gaan helpen bij een poging tot verwezenlijking [van het nationaalsocialisme]’. In zoverre onderscheidde Blokzijl zich niet van de overgrote meerderheid van zijn omgeving – hij woonde sinds 1913 in Duitsland. Niettemin duurde het tot na de Nederlandse capitulatie dat hij openlijk voor zijn sympathie uitkwam en zich, aldus nog steeds het dagboek, ook daadwerkelijk inzette. Beslissend voor deze stap was de overtuiging dat de positie van Nederland door de capitulatie veranderd was. Hier ligt voor Blokzijl blijkbaar een kernpunt, hij komt er in het dagboek herhaaldelijk op terug. Hij had gecollaboreerd. Dat ontkende hij niet. Maar dat was niet hetzelfde als landverraad. Hij had Nederland nooit verraden. Wat hij gedaan had, was inspelen op de nieuwe situatie. ‘Ik kan de juridische argumenten, waarmee justitie getracht heeft te bewijzen, dat Nederland in mei 1940 nog altijd met Duitschland in oorlog was, niet anders dan zwak noemen,’ schrijft hij enkele malen.

==

De Nederlandsche capitulatie beëindigde de Nederlandsch-Duitsche vijandelijkheden; de bezetting bevestigde de tijdelijke overheidsbevoegdheid van den bezetter; de vlucht der Nederlandsche Regeering beteekende een handeling in strijd met den grondwet; alle maatregelen dezer onwettig geworden Regeering(en) in Londen waren dus onwettig.

==

Interessant is deze redenering vooral omdat hij spoort met een overtuiging die tijdens de oorlog ook buiten nazikringen te horen was37 en ongeveer vanaf de eerste naoorlogse verkiezingen, mei 1946, langzaam en stilzwijgend in steeds grotere kring werd aanvaard. De belangrijkste vertegenwoordiger van deze manier van denken is de katholieke advocaat en langdurige voorzitter van de Tweede Kamer, Leonardus G. Kortenhorst. Zijn visie komt in het volgend hoofdstuk uitvoerig ter sprake. Ze is cruciaal voor de omgang met de oorlog in de jaren vijftig en had onder meer tot gevolg dat de zogenoemde ‘scherpslijpers’ van Londen en het verzet op een zijspoor werden gezet en de Bijzondere Rechtspraak versoepeld werd. Kort na de oorlog en opnieuw vanaf de jaren zestig was Kortenhorsts juridische en relativerende visie echter volstrekt taboe. In zoverre had Blokzijl ‘pech’. Hij gebruikt het woord zelf ook. ‘Het is mijn pech geweest,’ schrijft hij op 13 februari 1946 in zijn dagboek, ‘dat ik om zoo te zeggen den eersten stoot moest opvangen.

==

Mijn strafmaat werd in juli en augustus 1945 voorbereid, dus nog onder den onmiddellijken invloed van de bevrijdingskoorts. Was ik in september 1946 aan bod gekomen in plaats van september 1945, dan zouden de dingen er wel anders hebben uitgezien.

==

Dit is vermoedelijk juist, zij het dat het niet toevallig is dat Blokzijl deze pech trof.38 Meer dan wie ook had hij immers het collaboratiestandpunt verwoord en was daarmee uitgegroeid tot de stem van fout Nederland. Die stem moest tot zwijgen worden gebracht. Zo gebeurde. Het dagboek is zijn laatste geluid – en zeker in de eerste jaren na de bevrijding een welhaast ongehoord contrapunt in de publieke herinnering aan de Tweede Wereldoorlog.

==

==

Nicht gewusst

==

Naast anticommunisme, noodzaak van ingreep in de ‘demo-liberale’ samenleving en het verschil tussen collaboratie en landverraad zijn er nog een paar thema’s die in het dagboek steeds weer naar voren komen. Een hiervan is vanuit ons perspectief even ongerijmd als het voor Blokzijl evident was. Keer op keer ontkent hij namelijk de kant van de Duitsers gekozen te hebben. Dat had hij juist niet gedaan. Hij had de kant van de Nederlanders gekozen, vóór de NSB en tegen de SS; tegen degenen die naar inlijving van Nederland bij Duitsland streefden en voor Nederlandse onafhankelijkheid binnen een groot Duits verband. Het is een bekend thema uit de tweede helft van de oorlog: de rivaliteit tussen NSB en SS. Het kost weinig moeite Blokzijl in deze kwestie op zijn woord te geloven. Tegelijkertijd is het onmogelijk niet de absurditeit van zijn redenering in te zien. Blokzijl zelf zag die absurditeit echter niet en verwijst in dat verband onder meer naar een artikel over Soekarno dat begin 1946 in Vrij Nederland werd gepubliceerd.39 In dit artikel wordt de Indonesische leider zowel van collaboratie beschuldigd als een belangrijk nationalist genoemd die hoopte dat een Japanse overwinning de Indonesiërs onafhankelijkheid zou brengen.

‘Ik vind deze poging Soekarno objectief te zien, zeer interessant,’ schrijft Blokzijl. ‘Waarom hebben de heeren leden van het Bijzondere Gerechtshof in den Haag niet gepoogd Mussert en mij op soortgelijke wijze te zien?’ Blokzijl weet het antwoord wel en citeert in dat verband een ingezonden brief uit hetzelfde nummer van Vrij Nederland, dit keer naar aanleiding van een uitspraak van de procureur-fiscaal bij het Bijzonder Gerechtshof van Amsterdam, mr. Nicolaas J.G. Sikkel. In een interview met het Algemeen Handelsblad had hij gezegd dat alle landverraders, groot of klein, de dood verdienden. ‘Het verraderselement moest eigenlijk voorgoed uit ons volk worden uitgebannen.’ De briefschrijver, een jong theoloog, sprak schande van deze opvatting en beweerde dat er zo bezien van recht geen sprake was, slechts van wraak. Blokzijl was het hiermee natuurlijk eens en herhaalt het in zijn dagboek meerdere malen: dat in de beoordeling van Mussert, hemzelf en anderen van recht geen sprake was. Tegelijkertijd merkt hij op dat een dergelijke gedachte, in 1945 taboe, begin 1946 al openlijk geventileerd kon worden.

Tot slot is er nog een laatste onderwerp dat in Blokzijls dagboek centraal staat – hij komt er vier keer op terug, telkens met uitvoerige passages: de vraag in hoeverre hij geweten heeft van de moord op de joden. Het zal niet verbazen dat hij elke wetenschap en daarmee ook alle verantwoordelijkheid ontkent. Verbazingwekkend is wel dat Blokzijl ontkent antisemiet te zijn geweest:

==

Het stomste, gemeenste en liederlijkste van alles was het Duitsche anti-semitisme. Het is de groote schandvlek op de Hitlerperiode. Wij van de N.S.B. hebben van de gruwelen weinig of niets geweten. Het blijkt nu pas juist te zijn. We hebben het niet geloofd, en men verzweeg ons van Duitsche zijde natuurlijk zooveel mogelijk alles. Maar intusschen is daarvan nu wel zooveel bekend geworden, dat ik mij genoopt voel te verklaren, dat, had ik in de jaren 1941-1945 dit alles geweten, ik alle werkzaamheden in de N.S.B. en Departement en bij den Nederlandschen Omroep onmiddellijk zou hebben gestaakt. Ik wist het nu eenmaal niet en wat ik er van hoorde, kwam mij overdreven of verzonnen voor.

==

Een verklaring als deze, gedaan door een man als Blokzijl, is altijd weggelachen. Dat is des te eenvoudiger omdat hij niet spoort met andere verklaringen. Want Blokzijl noemt zichzelf dan wel geen antisemiet, hij geloofde wel degelijk in een zogenaamde samenzwering van de ‘internationale groot-joodsche politiek’ en heeft daarover in zijn radiopraatjes ook een aantal keren (hoewel niet vaak) gesproken. Hetzelfde deed hij over de noodzaak ‘maatregelen’ te nemen tegen de ‘aartsvijanden van het volk’.40 Maar tegen individuele joden, zo beklemtoont hij conform een topos in het klassieke antisemitisme, had hij geen bezwaar. ‘Mijn leven lang heb ik met joden samengewerkt en ben met hen oprecht bevriend geweest [volgt een lange rij namen].41 Wat ik den meesten joden echter blijf verwijten,’ vervolgt hij,

==

is hun nationale onbetrouwbaarheid... Over de geheele wereld echter zijn de joden, allen tezamen genomen, in de eerste en laatste plaats joden gebleven. En daarom bestrijd ik hun politieke leiding. Dus met uitzondering van het Zionisme.

==

Dit schreef Blokzijl minder dan een week vóór zijn executie, op 10 maart 1946. Op dezelfde dag maakte hij in zijn dagboek nog een opmerking over de Shoah:

==

is dit [dat de Duitsers de joden ‘bij tienduizenden’ hadden uitgeroeid] laatste letterlijk juist, dan is het inderdaad vreselijk en maakt het mij onmogelijk zonder diepe schaamte te denken aan het feit, dat ik zoolang in Hitler heb geloofd. Want deze misdadige moordpartijen moet hij toch geweten en goedgekeurd hebben.

==

Het tot op de dag van vandaag beroemde ‘wir haben es nicht gewusst’ is nooit geloofd. Niettemin geeft het dagboek te denken, misschien nog niet eens zozeer over hetgeen Blokzijl al dan niet geweten heeft als wel over de complexe schaal die glijdt van onverschilligheid via egoïsme en harteloosheid naar misdadigheid.42 Het lijdt geen twijfel dat Blokzijl zich ergens op deze schaal bewogen heeft. Tegelijkertijd toont het dagboek dat hijzelf tot een dergelijk inzicht in de verste verte niet gekomen is. Wat hem en enkele andere collaborateurs betreft weten we dit pas sinds hun verantwoordingen in de openbaarheid zijn doorgedrongen. Van anderen was vergelijkbaar gebrek aan inzicht al eerder bekend.

[5] Was samenwerking met de vijand geoorloofd?
Grijze visies op het jongste verleden

Ongeveer op hetzelfde moment dat geheel Nederland bevrijd werd publiceerde de al genoemde katholieke politicus en Haagse advocaat L. G. Kortenhorst een boekje1 met een titel die twintig, dertig jaar later een uitnodiging tot publieke veroordeling betekend zou hebben: Was samenwerking met den vijand geoorloofd? Van veroordeling van de auteur was in naoorlogs Nederland echter geen sprake. Integendeel. Kortenhorst was een van de grote politici van zijn tijd, gedurende bijna vijftien jaar, van 1948 tot zijn sterfdag in 1963, voorzitter van de Tweede Kamer, auteur van de eerste naoorlogse parlementaire geschiedenis2 en medeauteur van het eerste grote geschiedwerk over Nederland in de Tweede Wereldoorlog.3

Ook was Kortenhorst buiten linkse kring een man van onbesproken gedrag in wiens biografie altijd hetzelfde wapenfeit wordt vermeld: dat hij een overtuigd antinazi was geweest, ja zelfs de eerste Nederlandse politicus die, al in 1935, door het Hitler-regime tot persona non grata was verklaard. Ook had hij, zij het kort, als gijzelaar in Sint-Michielsgestel gezeten. Tot slot had hij bijgedragen aan de illegale pers en onder het pseudoniem IJsbrand de Vries tijdens de bezetting twee brochures uitgegeven. Een daarvan is bijna dezelfde als het meteen na de bevrijding gepubliceerde geschrift over samenwerking met de vijand.4 Toch zou Kortenhorst na zijn dood verguisd worden, het krachtigst door een man die eveneens uit katholieke hoek afkomstig was maar daarvan vervolgens scherp afstand nam en zich als een van de scherpste critici van het dominante oorlogsbeeld ontpopte: Jan Rogier jr. In een van zijn opstellen uit het midden van de jaren zeventig noemt hij Kortenhorst niet alleen ‘advocaat van kwade zaken’ maar zelfs collaborateur.5 De door Rogier eveneens verguisde Loe de Jong is het op dit punt met hem eens. Ook hij heeft voor Kortenhorst of eigenlijk voor de door hem gefilterde mening (over de persoon zelf spreekt De Jong als op kousenvoeten) geen goed woord over. ‘Hoe is het mogelijk geweest,’ zo verzucht hij,

==

dat een zuivering die door de Gideonsbende der illegale werkers in hun veelgelezen bladen was gepredikt en die tijdens de bezetting door velen als noodzakelijk was beschouwd... dat die zuivering in luttele jaren verwerd tot een proces waarin de oorspronkelijk gestelde normen met voeten werden getreden?6

==

Het antwoord op deze vraag legde De Jong onder meer bij de invloed van de kring waarvan Kortenhorst een van de voormannen was: de katholieken.7 Zo had hijzelf in januari 1945 tijdens een tocht door het overwegend katholieke en reeds bevrijde Zuiden geconstateerd dat de relativerende radiorede van de sociaaldemocratische minister Burger uit diezelfde maand (‘een volk bestaat nu eenmaal niet uit uitsluitend helden’) in goede aarde viel.8 Over echte collaborateurs bestond weinig verschil van mening. Die moesten gestraft worden.9 Maar wat waren ‘echte’ collaborateurs? Als je een absoluut criterium aanlegt – wat zowel meteen na de oorlog als in de jaren zestig en zeventig nogal eens gebeurde –10 was immers bijna iedereen tijdens de oorlog ‘fout’ geweest: de bakker die brood voor de Duitsers bakte, de schoonmaker die de straten zwiepte waarover de vrachtwagens met gevangenen naar de transporttreinen reden, de papierfabrikant die leverde aan de collaborerende pers. Zo’n strikt oordeel was onhoudbaar, daarover was bijna iedereen het wel eens. Maar waar lag de grens? Tal van vooraanstaande katholieken, kardinaal De Jong voorop,11 wisten het wel: de grens lag ergens in het midden. Het is een mening waarin de katholieken door hun achterban gesteund werden.12 De bevolking zou tijdens de oorlog geen keus hebben gehad. Meer nog, door met de Duitsers samen te werken hadden velen goed gehandeld, vaak beter zelfs dan de zogenaamde verzetslui. Dat is ook precies wat Kortenhorst in zijn brochure met opmerkelijke titel betoogde en wat zijn mening fundamenteel onderscheidt van die van zowel Londen en het verzet als van de sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw gebruikelijke. Die is conform hetgeen de kersverse minister van Justitie en voormalige hoofdredacteur van het illegale Parool in september 1944 voor Radio Oranje had betoogd: dat niemand door de mazen van het net mocht glippen,

==

de aannemers, die voor den vijand gewerkt hebben, zoowel als de ambtenaren, die den vijand hulp verleend hebben, de dagbladdirecteuren, die de zak gespekt hebben door de vijandelijke propaganda uit te geven, als de arbeiders die gaten maken voor springladingen ad 6 gulden per stuk... wij vangen hen allen.13

==

==

Gezag, bestuur, orde

==

Een belangrijke verklaring voor het verschil in oordeel tussen Kortenhorst aan de ene en Londen en het verzet aan de andere kant is te herleiden tot een formele of juridische versus een emotionele of moralistische benadering. Omdat we sinds lang gewend zijn aan laatstgenoemde, doen de denkbeelden van Kortenhorst op het eerste gezicht aan als afkomstig van een andere wereld. Het begint er al mee dat hij in zijn klein geschrift de lezer meeneemt naar een tijdperk waarin oorlog een andere betekenis had dan de sinds de Tweede Wereldoorlog gebruikelijke. Dat doet hij niet zomaar, dat doet hij zelfs niet om historische redenen. Dat doet Kortenhorst, jurist in hart en nieren, omdat Nederland in 1940 te maken had met het sinds 1886 vigerende Wetboek van Strafrecht. Daarin werd oorlog gezien zoals hij altijd gezien was: als een strijd tussen legers van elkaar vijandige mogendheden. Vandaar dat hulpverlening aan de vijand in dat wetboek omschreven werd als een daad waarmee de vijand daadwerkelijk geholpen wordt: vernielen van wapens, overhandigen van kaarten, uitlokken van muiterij. Maar ‘hulpverleening aan den vijand is niet hetzelfde als “samenwerking” met den vijand. Laatstgenoemd begrip is veel ruimer.’14

Samenwerking heeft volgens Kortenhorst niet zozeer met oorlog als met gezag van doen. Vandaar ook de eerste vraag die hij zich in zijn boekje stelt: wie bekleedde tijdens de oorlog in Nederland het gezag? Het lijkt een vreemde vraag waarop slechts één antwoord mogelijk is: de Duitsers hadden in Nederland weliswaar de macht maar die was onrechtmatig en dus hoefde niemand daaraan te gehoorzamen; het gezag bleef in handen van de wettige regering. Kortenhorst betoogt echter dat een dergelijke redenering niet alleen te simpel maar bovendien onzinnig is. Daartoe citeert hij een flink aantal hooggeleerde heren, onder wie een man die enkele maanden vóór de Duitse inval aan de Universiteit van Nijmegen tot buitengewoon hoogleraar in het Volkenrecht was benoemd, de jezuïet Robert Hubert Willem Regout.15 Volgens deze bood alleen een volkenrechtelijke benadering perspectief op een leefbare toekomst. ‘Het algemeen belang eischt... dat er ordening is,’ schreef Regout in een meteen na de capitulatie gepubliceerd artikel, een uitwerking van zijn inaugurele rede.

==

Deze kan in het bezet gebied slechts worden doorgevoerd door hen, die feitelijk de macht in handen hebben. Wij behooren dus onze plichten tegenover de bezettingsautoriteiten strikt in acht te nemen, niet alleen om de praktische noodzaak, dat alle verzet nutteloos en schadelijk zou zijn, maar juist om wille van het algemeen welzijn van ons land waar orde en veiligheid moet heerschen.16

==

Je zou kunnen denken dat iemand die dergelijke taal bezigt op z’n minst – vergelijk wat Blokzijl hierover te berde bracht 17 – sympathie voor het nazisme gehad moet hebben. Niets was minder waar. Regout had niet alleen geen sympathie voor het nazisme, hij viel er ook aan ten prooi. Want zoals hij in bovenstaand citaat spreekt van de plichten van de Nederlanders, zo sprak hij ook van de plichten van de bezetter, over de terugkeer van de wettige soeverein en over het herstel van de vrijheid. Dat schoot de Duitsers zo in het verkeerde keelgat dat zij de man al in juli 1940 gevangennamen en naar Dachau transporteerden. Daar overleed hij in december 1942, 46 jaar jong.

Naïef, kun je zeggen. Kortenhorst is de eerste om het toe te geven en te stellen dat spreken van volkenrecht alleen zin heeft wanneer alle partijen zich daaraan houden. Maar wat nu als de bezetter dat niet doet? Moeten degenen die bezet worden dan ‘consequent doorgevoerde sabotage’ bedrijven? Kortenhorst meende van niet. Ook in bezet gebied dient orde te heersen. Zo niet, dan verandert een land in een knekelhuis. Daarmee was iedereen, ook Londen, het eens. Vandaar het belang van de in dit verband ook later telkens weer genoemde Aanwijzingen. In dat door de ministerraad in 1937 aangenomen document wordt, in de woorden van Kortenhorst, expliciet gesteld dat ambtenaren ‘hun functie [moesten] blijven waarnemen, ook wanneer de vijand door zijn eigen organen een met het oorlogsrecht strijdenden maatregel doorzette.’

Maar gold hetzelfde niet ook voor ondernemers, vervolgt Kortenhorst, en ‘voor anderen die over medeburgers gezag uitoefenden?’ En als iets dergelijks voor gezagsdragers geldt, geldt het dan niet ook, ja zelfs in versterkte mate voor ondergeschikten? Volgens deze redenering is slechts één antwoord mogelijk. Daarmee wordt niet alleen de zuivering maar ook het verzet elke rechtsgrond ontnomen. En inderdaad, Kortenhorst citeert met instemming punt 4 van de genoemde Aanwijzingen waarin gesteld wordt dat:

==

door personen, niet tot de militaire macht behorende, mag, hoe groot en billijk hun verontwaardiging ook moge zijn, geen enkele daad van geweld of tegenweer worden verricht... De voordeelen, welke de burger door een eigengerechtigd optreden zou meenen te kunnen bereiken, zinken bijna zonder uitzondering in het niet tegenover de schade en het leed, dat hij zichzelven en zoveel anderen daarmede berokkent.

==

Dit aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog schrijven was één, het bij de bevrijding herhalen, ja zelfs verbinden aan kritiek op de regering, dát was andere koek. Maar Kortenhorst deed het, zonder spoor van twijfel. ‘Bij de beoordeling van de al dan niet laakbaarheid der “medewerking”,’ schreef hij,

==

dient in het oog te worden gehouden dat ons volk vijf jaren heeft moeten leven bij de gratie van den bezetter en dat onze levenskansen meermalen moesten worden gekocht door het aanvaarden van een compromis... Dezen en genen [gelukte het] wel eens een ‘heldhaftig’ standpunt in te nemen... Ik heb daar alle eerbied voor. Maar... als iedereen het z.g.n. ‘chaotisch’ standpunt had ingenomen, zou het leed niet te overzien zijn geweest.

==

==

Verantwoordings- of gezindheidsethiek

==

In tegenstelling tot Wilhelmina, Londen en het verzet meende Kortenhorst dat de overgang van goed naar fout vloeiend was. Vandaar ook zijn scherpe kritiek op degenen die niet inzagen dat schipperen in een bezettingssituatie onvermijdelijk was. ‘De deugd der prudentia, die den staatsman leert, welke middelen dienen toegepast ter bereiking van het goede doel, was langzaam maar zeker bij ons kabinet [Gerbrandy] – vooral na de opneming van sommige nieuwe mannen daarin – zoek geraakt,’ schrijft hij in zijn brochure.

==