Allemaal losers

Wilma de Rek

Allemaal losers

De kunst van het verliezen

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

1 Allemaal losers

Maria R. is een paar dagen op najaarsvakantie in Parijs. Ze besluit op maandagochtend te gaan joggen in de Jardin des Plantes, zogenaamd omdat ze gewoon zin heeft even te hollen, maar eigenlijk omdat ze zo geniet van het kosmopolitische gevoel dat joggen in de Jardin des Plantes in Parijs haar geeft. Ze heeft geen goede hardloopkleren bij zich, maar dat geeft niks: op een paar gewone stadssneakers en in een oude trainingsbroek kun je prima rennen.

Maria staat vroeg op en verlaat het hotel. Er schijnt een mooie herfstochtendzon. Uit de cafés kringelt de geur van koffie. Op een terras steekt iemand een Gauloise Blonde op, Peugeots en Renaults toeteren elkaar de weg af, uit het Gare de Lyon komen drommen mensen die op weg zijn naar hun werk. Ze dragen elegante kleren, houden een mobiele telefoon aan hun oor en zwiepen losjes hun dure leren tas over hun schouder. Maria begint een Frans chanson te neuriën en zet het op een drafje richting de Seine. Ze voelt zich een echte Parisienne. Nee, beter nog: een vrouw van de wereld, die alles onder controle heeft. Straks gaat ze bij Galeries Lafayette ook zo’n leuke leren tas kopen!

Maria steekt de Seine over en jogt de Jardin des Plantes in. Ze merkt dat haar gewone stadssneakers toch niet zo heel lekker zitten als de schoenen waar ze thuis op loopt. Ze voelt dat de spieren van haar linkerscheenbeen zacht beginnen te protesteren. Haar truitje kruipt steeds hinderlijk omhoog. Haar hoofd wordt langzaam knalrood, zoals altijd wanneer ze hardloopt, en ze hijgt met zachte, gierende uithaaltjes.

Dan hoort ze achter zich een ritmisch geruis. Het klinkt als een groep galopperende paarden. Even later wordt ze voorbijgelopen door een clubje hardlopende jongens van een jaar of drieëntwintig. Ze dragen strakke, gladde broekjes tot op de knie en felgekleurde hemdjes die de spieren van hun sixpack duidelijk laten uitkomen. Ze hebben bruin krullend haar en sommigen dragen een sierlijk zweetbandje, hoewel niemand van hen zweet. Binnen een paar seconden zijn ze Maria voorbijgezweefd. Geen van de jongens neemt de moeite nog even om te kijken. Maria jogt naar de uitgang, steekt opnieuw de Seine over en draaft terug richting hotel.

Vervelend genoeg kan ze de straat van haar hotel niet meer vinden. De zon is achter de wolken verdwenen. Vuilniswagens maken een hels kabaal. Een bus kan haar nog net ontwijken en toetert zo hard dat Maria verschrikt opzijspringt.

Als Maria voor de vierde keer dezelfde zwerver met zijn stapeltje kranten passeert en hij haar voor de vierde keer spottend aankijkt, voelt ze zich helemaal geen kosmopoliet meer. Alleen nog maar een sneue veertiger met zere kuiten en een rooie kop, die de weg kwijt is.

Een loser.

Hans Z. ligt in zijn bed. Zijn vrouw is al weg, naar haar werk. Het is halftien, maar Hans mag zich gerust nog even omdraaien want hij hoeft nergens naartoe. Twintig jaar lang was hij directeur van een belangrijke uitgeverij. Daar was hij een meester in ‘de boel bij elkaar houden’: hij plooide en schikte, hij wikte en woog, en knopen doorhakken liet hij met alle plezier aan zijn adjunct over.

Twee maanden geleden is hij vertrokken. De nieuwe eigenaar van het concern vond dat het tijd werd voor een fris en jong type. Hans Z. vond dat niet, maar hij had geen keus. Hij kon gaan en kreeg een flinke zak geld mee.

Sindsdien weet hij zich geen raad. Tot twee maanden geleden wás hij iemand, namelijk de directeur van een belangrijke uitgeverij. Zijn dagen waren tot de rand gevuld met allerlei bezigheden die bij de directeur van een belangrijke uitgeverij pasten. Hij onderhield het contact met de belangrijkste auteurs; hij moest naar recepties, naar lezingen, naar openingen van tentoonstellingen. Soms mocht hij opdraven bij Pauw & Witteman of werd hij geïnterviewd door NRC Handelsblad. Terwijl hij zich een ongeluk netwerkte, regelde zijn secretaresse zijn leven en lazen zijn redacteuren de manuscripten van zijn schrijvers na. Zo kon hijzelf al zijn energie stoppen in het directeur-zijn van een belangrijke uitgeverij.

Maar wie is hij nu? Hans Z. heeft geen idee. Hij solliciteert zich suf. Op alle verzoeken voor saaie voorzitterschappen, nog saaiere commissariaatjes en heel soms een zaaddodende lezing, zegt hij dankbaar ja.

Vijf over halftien. Hans Z. hoort een plofje op de deurmat. Hij schuift zijn bed uit en roffelt hoopvol de trap af. Misschien is er wel een brief! Een uitnodiging voor het een of ander.

Op de mat ligt het maandblad van de Bijenkorf.

Hans Z. voelt zich een loser.

Ruud B. is net wakker en kruipt achter zijn computer. Hij is sinds een paar maanden actief op Twitter en Facebook, en actief wil bij hem ook echt zeggen: actief. Hij vertelt elke dag een keer of twintig wat hij doet, wie hij ziet en wat er in zijn dorp zoal gebeurt. Hij heeft zich razendsnel ingewerkt in het Twitter- en Facebook-jargon en probeert zijn boodschapjes zo snedig mogelijk te formuleren. Ruud checkt elke dag of er nog nieuwe ‘vriendschapsverzoeken’ op Facebook zijn en hoeveel volgers hij op Twitter heeft.

In het begin liep het best lekker, maar de laatste twee weken is er een forse stagnatie opgetreden. Ruud gaapt, tikt ‘www.twitter.com’ in en kijkt hoopvol of er nog mentions zijn, boodschapjes die speciaal aan hem zijn gericht.

Nul.

Al iets minder hoopvol checkt hij zijn volgers. Hij begint zacht te vloeken. Gisteren had hij er nog 198, nu 196. ‘Loop maar weg, smerige ellendelingen!’ tikt Ruud, terwijl hij hard op de toetsen slaat. ‘Zo kom ik nooit aan de 200 volgers.’ Hij zucht diep en gaat een kopje koffie maken. Als hij terugkomt, staat de teller op 195. Ruuds dag is verziekt, nog voor hij goed en wel is begonnen.

Hij voelt zich een loser.

≈

In À la recherche du temps perdu beschrijft de Franse schrijver Marcel Proust hoe de verteller op een wintermiddag grieperig thuiszit. Hij is somber vanwege de saaie dag die hij achter de rug heeft, en nog somberder door het vooruitzicht op alweer zo’n saaie dag. Hij vindt zichzelf middelmatig, droevig – een loser, al werd dat woord in de tijd van Proust nog niet gebruikt.

Zijn moeder geeft hem een kopje thee met een madeleine, een koekje dat hij sinds zijn jeugd niet meer heeft gegeten. De verteller laat een stukje van de madeleine in zijn thee vallen en neemt een slok.

Dan gebeurt er een mirakel. ‘Maar op het moment dat deze met koekkruimels vermengde slok thee mijn gehemelte raakte, kreeg ik een schok en concentreerde ik mijn aandacht op wat er voor buitengewoons in mij gebeurde. Een heerlijk gevoel van vreugde, waarvan ik de oorzaak niet kende, had zich van mij meester gemaakt en isoleerde mij van mijn omgeving. Terstond lieten de wisselvalligheden van het leven mij onverschillig, rampen werden onschuldig, de kortheid ervan was maar bedrieglijk, op dezelfde wijze gaat de liefde te werk doordat zij mij van een kostelijke substantie vervult: of liever deze substantie was niet in mij, maar ik was het zelf. Ik voelde mij niet meer middelmatig, afhankelijk van de omstandigheden en sterfelijk.’

In Hoe Proust je leven kan veranderen zegt filosoof en schrijver Alain de Botton over deze scène: ‘Dat de verteller zo opgetogen is over het voorval met de madeleine komt doordat het hem helpt beseffen dat niet zijn leven middelmatig is geweest, maar vooral het beeld dat hij ervan in zijn geheugen meedroeg. Nu hij dat leven, geholpen door de madeleine, opnieuw beziet, komt het een stuk voller en kleuriger en rijker voor zijn geestesoog dan hij het zich meende te herinneren.’

Het is een belangrijke observatie: het is niet de werkelijkheid die bepaalt hoe je over jezelf denkt, maar het beeld dat je zelf van die werkelijkheid maakt; en dan vooral het beeld van jezelf zoals je vermoedt dat ‘anderen’ – wie dat ook mogen zijn – jou zien.

Maria R. voelt zich niet zozeer een loser omdat haar kuitspieren pijn doen of omdat ze de weg naar haar hotel even niet kan vinden, ze voelt zich een loser omdat ze zichzelf observeert door de ogen van een onzichtbare massa die zich ergens om een hoekje van de straat heeft verzameld, en die haar schaterend duidelijk maakt dat ze een oud wijf uit de provincie is, en geen mondaine strakke stadse meid van vijfentwintig.

Hans Z. voelt zich geen loser omdat hij in zijn riante huis in bed kan blijven liggen zolang hij maar wil, maar omdat hij zijn leven lang heeft geprobeerd ‘iemand’ te worden en vervolgens ‘iemand’ te blijven, en hij zich langzaam begint te realiseren dat hij zonder zijn baan ‘niemand’ is.

Ruud B. voelt zich niet zozeer een loser omdat hij op Twitter door 196 mensen wordt gevolgd – tot een paar jaar terug had hij nog nooit van het hele Twitter gehoord – maar omdat hij zich afgewezen voelt door al die duizenden potentiële volgers die niet geïnteresseerd zijn in zijn lotgevallen, wat vast en zeker komt doordat hij een volslagen anonieme freelancer is die leeft van het voltikken van saaie brochures (en zo nu en dan een saai jaarverslag) voor saaie bedrijven, in plaats van dat hij de flitsende schrijver is die hij zou willen zijn.

Zoals iemand in een spiegel of etalageruit zichzelf nooit helemaal kan zien, zo heb je in je hoofd een beeld van jezelf dat incompleet en incorrect is, opgebouwd uit losse flarden, en dat is gevormd gedurende alle jaren dat je jezelf al meezeult. Dat beeld zet je voortdurend af tegen het beeld van jezelf zoals je volgens jezelf zou moeten zijn.

Doorgaans komen die twee nauwelijks met elkaar overeen. Het beeld van de werkelijkheid (klein, dikke reet, grote bek) komt niet in de buurt van het beeld van het ideaal (lang, slank, erudiet).

Diep in iedereen leeft een vaag idee van hoe het ideale leven in een volmaakte wereld er ongeveer uitziet. In de elfde eeuw na Christus zag kerkvader Anselmus in dat vermoeden van een perfecte wereld het bewijs voor het bestaan van God. Immers: waar haalde de onvolmaakte mens, die nooit meer had gezien dan zijn eigen ellendige omgeving, anders het besef vandaan dat de dingen zoveel mooier en beter zouden kunnen zijn dan ze waren?

De Franse wetenschapper Blaise Pascal kwam in de zeventiende eeuw tot een vergelijkbaar bewijs voor het bestaan van God, in zijn verhandeling over de vergeefse middelen die we gebruiken om het opperste geluk te bereiken: ‘Wat anders roepen deze hunkering en onmacht ons toe dan dat de mens ooit waarachtig geluk heeft gekend, waarvan hem nu niets anders is overgebleven dan de indruk, het volkomen lege spoor?’

Vandaag de dag hoeft niemand zich af te vragen hoe we toch aan onze ideeën en opvattingen over de perfecte wereld komen. We weten heel goed wie ons die ideeën en opvattingen voorschotelen. Dat doen reclamemensen, filmregisseurs, modeontwerpers, architecten, fotografen, romanschrijvers, designers. Koks doen het, pr-jongens, lobbyisten, kappers, psychologen, winkeliers, scenarioschrijvers.

Wijzelf.

De volmaakte schijnwereld grijnst ons elke dag een keer of duizend toe.

Je slaat Allerhande open en je ziet een foto van een ‘Siciliaans buitendiner’. Een schattig klein meisje met lange kastanjebruine haren en gekleed in een donkergroen jurkje danst over een weelderig gazon naar een grote tafel. Ze draagt een grote schaal met verse pasta. Op tafel staan robuuste glazen water en wijn, een prachtige vrouw in een lila jurk schept een andere prachtige vrouw een heerlijk hapje op, aan het hoofd van de tafel zit een leuk jongetje met zijn blote voetjes te spelen. Iedereen lacht.

Uren werk heeft het gekost, eindeloze inspanningen zijn verricht om de foto op een toevallige snapshot van een volkomen willekeurige tuinscène te laten lijken, maar dat staat er niet bij.

Je zet de televisie aan en je kijkt naar Gooische Vrouwen. Het lijkt echt, maar elke grap en elke droevige verzuchting is verzonnen, uitgeschreven, verfraaid en eindeloos gerepeteerd; over elke kamerplant is nagedacht, iedere langslopende figurant is functioneel. Het is een verbeterde versie van het echte leven.

Nog verwarrender wordt het als je niet naar Gooische Vrouwen kijkt, maar naar Boer zoekt Vrouw of naar een van de andere vele realitysoaps die Nederland sinds Big Brother kent. Nu kijk je niet meer naar drama dat op realiteit lijkt, maar naar als realiteit vermomd drama. De boeren in Boer zoekt Vrouw lijken eruit te zien als zichzelf en te praten als zichzelf, maar toch is aan dat beeld net zo lang gesleuteld tot het er zo uitziet als het de programmamakers behaagt.

De gemaakte wereld is overal en laat ons voortdurend zien hoezeer we tekortschieten. Hij zit niet alleen verstopt in glossy magazines, van waaruit de prachtigste, tot volmaakte godinnen gefotoshopte meisjes ons vals toesissen dat wij nooit zo mooi zullen worden als zij, hoe hard we ook lijnen en ons laten verbouwen. Hij zit ook in snelle, snappy, tot op de seconde getimede gesprekjes met musici, auteurs en cabaretiers in programma’s als De Wereld Draait Door, die elke avond tonen hoe geslaagde mensen eruitzien en hoe ze praten.

Zelfs zit hij in de veel saaiere, langere interviews met mensen in kranten of weekbladen. Altijd praten die mensen in keurige, grammaticaal correcte volzinnen. Dat doen ze niet uit zichzelf, dat doen ze omdat een journalist hun woorden heeft geïnterpreteerd, samengevat en logisch geordend.

Maar dat staat er niet bij.

De moderne mens laat zich non-stop naaien, en het treurige is: hij naait zelf lustig mee. Hij wordt aan de lopende band geconfronteerd met beelden die echt lijken, maar het niet zijn, en die hem intussen wijsmaken hoe zijn leven er eigenlijk, in een perfecte wereld, zou moeten uitzien. Hoe hij moet praten, zingen, redeneren; wat hij moet dragen, hoe hij zijn huis moet inrichten.

En de stakker probeert uit alle macht aan het ideaalplaatje te voldoen. Hij koopt de juiste schoenen, schaft de nieuwste appjes voor zijn iPad aan, draait verantwoorde muziek, zet indrukwekkende boekenkasten vol met interessante werken en hangt op zijn werk de getapte jongen uit.

Zo bouwt hij zelf ook mee aan het beeld van een ideale wereld, waar anderen vervolgens aan moeten voldoen, die op hun beurt óók weer de juiste schoenen kopen en de nieuwste appjes aanschaffen.

Het is om doodmoe van te worden, en dat worden veel mensen dan ook.

De eisen die de gemiddelde westerse mens aan zichzelf stelt, zijn in de afgelopen decennia enorm opgeschroefd. Of het nu gaat om zoiets vaags als ‘persoonlijke ontwikkeling’ of om liefde, werk en vriendschappen.

Nog maar veertig jaar geleden was de ultieme erkenning voor de gemiddelde werknemer het gouden horloge dat hem na vijftig jaar trouwe dienst door zijn baas tijdens een feestelijke receptie werd uitgereikt. Wie begon als fabrieksarbeider, bleef dat of werd in een enkel geval voorman; wie koos voor een betrekking in het onderwijs, eindigde misschien als hoofd van de school, maar vaak ook niet.

De meeste mensen bleven hun leven lang hangen in het vak dat ze rond hun twintigste hadden gekozen. En niemand die zich daar druk over maakte of zich een loser voelde. Werk was een plicht, iets wat je deed om in je levensonderhoud te kunnen voorzien; soms vervulde je die plicht met gedrevenheid en liefde voor het vak, maar soms ook niet.

Nu moet werk tot zelfontplooiing leiden en tot maatschappelijk aanzien. De gemiddelde werknemer blijft niet vijftig jaar, maar slechts vier jaar bij dezelfde werkgever. Daarna moet hij voort, naar een nieuwe uitdaging die hem weer een stapje verder brengt op het pad naar succes. Wie nu afstudeert aan de universiteit, kan verwachten dat hij in de loop van zijn leven minstens twaalf keer van werkgever verandert, schrijft de Amerikaanse socioloog Richard Sennett in De mens als werk in uitvoering.

’s Ochtends met een trommeltje brood onder de snelbinders naar kantoor en daar een beetje verder dutten, in het geruststellende besef dat je werkgever je wel best vindt zoals je bent, is er niet meer bij. De werknemer heeft helemaal geen tijd om in te kakken. Hij moet aantrekkelijk blijven, en begerenswaardig. Bij voorkeur is hij iemand op wie gejaagd wordt door headhunters. Zo niet, dan is hij op z’n minst iemand die meteen wordt uitgenodigd als hij op LinkedIn aangeeft dat het tijd wordt voor iets anders. Hij moet voortdurend aan zijn profiel werken, met behulp van cursussen, trainers en loopbaanbegeleiders.

En dat maakt hem niet vrolijk.

Richard Sennett stelt in De mens als werk in uitvoering: ‘Mijn onderzoek naar werknemers – zowel handarbeiders als kantoormensen – heeft mij tot de conclusie gebracht dat zij diep ongelukkig zijn die grillige veranderingen als hun eigen levensverhalen te vertellen. De tijdsstroom verzwakt hun krachten als vertellers; ze kunnen hun arbeidzame leven alleen in stukjes zien. Zonder een duidelijk gevoel voor hoe zij hun werk in de tijd moeten structureren, raken de mensen verward, zo niet gedeprimeerd over wat ze moeten doen.’

Intussen slikken steeds meer mensen antidepressiva of gaan in psychotherapie. Misschien niet eens omdat ze zoveel ongelukkiger zijn dan pakweg twintig jaar geleden, maar omdat ongelukkig zijn of niet lekker in je vel zitten tegenwoordig niet meer als iets normaals wordt gezien, maar als een probleem.

De norm is de mens zoals hij hierboven is geschetst: blij, mooi, gelukkig, omringd door vrienden, in het bezit van een interessante baan.

Een winnaar.

Voor het publiek zijn verliezers boeiender dan winnaars. Schaatser Sven Kramer, die goud haalde op de vijf kilometer tijdens de Olympische Spelen van 2010, leverde een mooi beeld op, maar écht genieten was de aanblik van schaatser Sven Kramer die het goud op de tien kilometer aan zich voorbij zag gaan omdat zijn coach hem de verkeerde baan had gewezen. Het verdriet van het Ghanese elftal toen het tijdens het WK voetbal 2010 werd uitgeschakeld, was prachtiger dan de vreugde van alle winnaars samen (en zeker die van Spanje).

Het is geen toeval dat de allermooiste kunst ter wereld het lijden van de allergrootste loser ter wereld als onderwerp heeft. Bestaat er schitterender muziek dan de Matthäus Passion van Johann Sebastian Bach? Ja, misschien de Johannes Passion van Johann Sebastian Bach.

Mensen die het allemaal maar komt aanwaaien, zijn niet leuk om over te lezen en ook niet leuk om naar te kijken. In juni 2001 schreef Pieter Steinz in NRC Handelsblad een stuk onder de kop ‘Lang leve de verliezer’. ‘Noem het een erfenis van het calvinisme of een uitvloeisel van de predestinatieleer (met zijn nadruk op de onveranderlijkheid van de lotsbestemming), maar in de Nederlandse cultuur ligt de sympathie bij de losers,’ schreef hij. ‘Zíj zijn het die op handen worden gedragen – mits ze in schoonheid gestorven zijn, of ten minste met stijl verloren hebben. Want een winnaar is goed, maar een verliezer is beter: die spreekt tot de verbeelding.’

De antiheld is een geliefd personage in de kunst, misschien wel geliefder dan de onoverwinnelijke held, en in elk geval spannender.

Beeldend kunstenaar Teun Hocks, die zelf worstelt met faalangst en met het gevoel dat het niet opschiet in het leven, laat in zijn werk vrijwel altijd een eenzame loser zien die in zeven sloten tegelijk loopt. ‘Het is niet de grap waarom we lachen, maar de tragiek,’ legde hij begin jaren negentig uit in NRC Handelsblad. ‘Dat is het mechanisme dat grote komieken als Buster Keaton of Laurel & Hardy zo feilloos in gang wisten te zetten: het leedvermaak. Dat het leven nog verschrikkelijker is dan je al dacht, en dan de bevrijdende lach omdat die ander nog meer weet te verknoeien dan jijzelf. De loser is eigenlijk een dapper mannetje dat telkens weer iets onderneemt wat zich onherroepelijk tegen hem keert. Je zou het het Don Quichotte-gevoel kunnen noemen: iedereen ziet aankomen dat al zijn plannen gedoemd zijn te mislukken, maar hij vindt zichzelf een held. Die ernst is lachwekkend en poëtisch tegelijk.’

De mens maakt de heftigste gevoelens in ons los als hij ten onder gaat. Veel meer dan in het succes herkennen we ons in het afzien en in de mislukking. Een happy end is alleen leuk als er eerst anderhalf uur lijden aan vooraf is gegaan.

Toch willen we zelf niets liever dan een winnaar zijn.

De grote vraag voor de moderne mens is: hoor ik er wel bij? Ben ik wel iemand? Doe ik nog mee? Het zorgwekkende is: ook als het antwoord ‘ja’ is, geeft dat geen enkele garantie. Want je kunt er vandaag wel bij horen, maar dat zegt niets over of je er morgen óók nog wel bij hoort. Of overmorgen. Of volgend jaar. Er is maar heel weinig voor nodig om er niet meer bij te horen – beter gezegd: om het gevoel te krijgen dat je er niet meer bij hoort.

Op het plein van een middelbare school staat een groepje scholieren van een jaar of vijftien.

‘Loser!’ begroet het ene meisje het andere. Met haar duim en wijsvinger maakt ze een L.

Het aangesproken meisje maakt hetzelfde gebaar en antwoordt: ‘Dubbele loser!’

‘Get a picture, dûh,’ zegt het eerste meisje.

‘Jij zit onder mijn niveau, dûh,’ antwoordt het tweede.

‘Noob,’ bemoeit een jongen zich met het gesprek.

De twee meisjes kijken hem spottend aan. ‘Loser!’ roepen ze tegelijk.

Mensen hebben vermoedelijk altijd gewedijverd wie de leukste grot had, de mooiste vrouw of de grootste pik, en zich een loser gevoeld als ze aan het kortste eind trokken. Aanvankelijk bepaalden spiermassa en snelheid of je een winnaar of een verliezer was. Later bepaalden afkomst, rijkdom, sekse of ras tot welke groep je behoorde. Maar er was een schrale troost: als je een uitgebuite arbeider was, deelde je dat lot tenminste met je buren, je familie en je vrienden. En als je een vrouw was die geen kant op kon, wist je dat je niet de enige was: de helft van de mensheid was vrouw en kon geen kant op.

Inmiddels is in ons deel van de samenleving iedereen officieel gelijk, en bestaan er geen winnaars en verliezers meer. Toch is nog altijd sprake van een tweedeling. Alleen niet meer tussen winnaars en verliezers, maar tussen winnaars en losers. En het is veel moeilijker dan vroeger om aan te geven waar het verschil in zit, wanneer je tot de ene of de andere groep behoort. Een loser kan bulken van het geld, een winnaar kan in een bescheiden appartement wonen. Het verschil zit ook niet in intellect. Een loser kan een universitaire opleiding hebben afgerond en een winnaar kan niet verder zijn gekomen dan het vmbo.

Er bestaat geen strakke definitie die aangeeft wanneer iemand een winnaar of een loser is. Maar een algemene opvatting is er wel. En die maakt het onderscheid tussen winnaars en losers op basis van de erkenning die iemand te beurt valt. De maatschappij definieert een winnaar als ‘iemand die geslaagd is in het leven, die barst van de vrienden, die er leuk uitziet en ertoe doet, ja, misschien wel zó interessant is dat je hem ziet opduiken in programma’s als De Wereld Draait Door of Pauw & Witteman’.

En de maatschappij definieert de loser als – ja, eigenlijk vooral als iemand die geen winnaar is. Als ‘iemand die weet of althans sterk de indruk heeft dat hij er niet toe doet, dat hij lang niet zo populair en leuk en tof is als alle andere mensen die hij kent, en ook niet zo’n mooi huis heeft, en al helemaal niet zoveel interessante vrienden; die het gevoel heeft dat hij ergens helemaal onder aan de voedselketen bungelt, en terecht! Want godallemachtig, wat een sneu geval is dat. Kijk hem toch eens staan, dat sukkeltje. Heb je ooit zo’n trieste ruïne gezien? Hahaha! Hé losertje, LOSER!’.

Maar aangezien slechts weinig mensen een winnaar kunnen zijn – de ruimte aan de top is nu eenmaal beperkt – barst het van de losers, of althans: van mensen die zich een loser voelen.

Het losergevoel is de ziekte van deze tijd. Er zijn veel te veel mensen die objectief geen enkele reden hebben zich een loser te voelen, maar dat toch doen. Want ze laten zich opfokken. Wé laten ons opfokken. Door de media, door onze collega’s, onze vrienden en vooral door onszelf.

Voor een deel zijn het loserschap en het losergevoel inherent aan de mens. De mens die miljoenen jaar geleden zijn dagen op de Afrikaanse savanne sleet met jagen en verzamelen, werd elke minuut van de dag geconfronteerd met zijn ontoereikendheid. Hij had dierenvellen nodig om het armzalige lijf warm te houden. Hij moest ijzer ontdekken om wapens te maken, want met zijn handen en tanden kon hij niet veel. Hij moest vuur verzinnen om zijn voedsel een beetje eetbaar te maken. Ook toen zal de mens, als hij ’s nachts naar de sterren keek, weleens iets hebben gedacht als: wat stel ik voor? Dat type losergevoel, het oerlosergevoel (zie hoofdstuk 2), maakt weliswaar treurig, maar het heeft er ook voor gezorgd dat we ons zijn gaan ontwikkelen en dat we nu verwarmde huizen hebben, zachte wollen vesten en een handige staafmixer om harde dingen mee fijn te malen.

Toen de maatschappij complexer werd, kreeg de oerloser gezelschap van de hiërarchieloser (zie hoofdstuk 3): de slaaf, de bediende, de neger, de vrouw. Deze loser is het tragische slachtoffer van zijn omstandigheden, verpletterd door de zucht naar macht van anderen. Een enkeling wist zich los te rukken en zijn leven een andere draai te geven, maar de overgrote meerderheid legde zich moedeloos bij de situatie neer.

Het stomme is dat we naast die oerloser en hiërarchieloser nog een paar nieuwe losersoorten gecreëerd hebben (zie hoofdstuk 4 tot en met 9). We zijn ons losers gaan voelen omdat we in de globaliserende samenleving steeds meer mensen zagen die slimmer, leuker en mooier zijn dan wij. Die meer geld hebben, meer macht en meer aanzien. We zijn ons losers gaan voelen omdat we hoge verwachtingen hebben van onze geliefden, die zich echter niet wensen te gedragen zoals wij willen, en we ons daar niet bij kunnen neerleggen.

Dat is het loserschap waartoe mensen elkaar en zichzelf veroordelen, elke dag opnieuw, geheel vrijwillig en vaak zonder dat ze het in de gaten hebben. Niemand schiet er iets mee op, niemand weet precies hoe het zo gekomen is en door wiens schuld; maar het is er en het veroorzaakt meer verdriet dan vreugde.

Terwijl het helemaal niet nodig is.

Tegen verlies – van gezondheid, van liefde, van mensen – is niets te doen. Tegen de oerloser in onszelf valt evenmin veel te ondernemen. En een hiërarchieloser ben je of ben je niet.

Maar met de rest van het losergevoel kun je afrekenen (zie hoofdstuk 10). Niet door uit alle macht te proberen een winnaar te worden, maar door je loserschap te overwinnen.

≈

Interview

Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie:

‘De angst om buitengesloten te zijn is enorm groot’

Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze is gespecialiseerd in de zelfkennis en het zelfbeeld van mensen en schrijft daarover in columns en boeken, waaronder Ego’s en andere ongemakken en Menselijke gebreken voor gevorderden. Daarnaast geeft ze lezingen en trainingen.

‘Loser’ is erg een woord van nu. Het hoort bij onze prestatiegerichte maatschappij.

‘Wij leven in een meritocratie, een maatschappij waarin je door je verdienste hogerop kunt komen. We worden opgevoed met het idee dat iedereen een winnaar kan worden, en als je dat niet wordt, ligt het aan jezelf. In andere samenlevingen, en in die van ons vele jaren geleden, gold de gedachte dat je nu eenmaal geboren was in een bepaald nestje. En dan was je misschien geboren als loser, maar dat wás dan gewoon zo; daar kon je niks aan doen. Tegenwoordig kun je een loser worden op grond van je verdienste: omdat je ergens op uit was en het niet hebt gered.

Onze westerse samenleving is er een waarin we vinden dat iedereen alles kan bereiken. Daardoor is de rust van vroeger – je zat op een bepaald niveau en daar bleef je tot je dood – verdwenen. Dat leidt ook tot afgunst.

Ik heb een keer een schoonmaakhulp gehad die in het begin heel trots was dat ze voor mij werkte. Zij was een vrouw uit de lagere sociale klasse, maar doordat ze voor mij werkte, kreeg ze in haar ogen meer status. Na een aantal jaren begon dat te veranderen. Ze begon het gevoel te krijgen: waarom heeft die Roos het zo gemakkelijk, terwijl ik hard moet werken? Ik sta hier te schrobben en Roos zit lekker op haar kamertje achter de computer. Dat wil ik ook!

Vroeger zou ze een winnaar geweest zijn, omdat ze voor mij werkte; nu was ze een loser omdat ze niet had wat ik had. Het heeft heel veel te maken met sociale vergelijking. Je ziet dus ook dat mensen het gelukkigst zijn in een samenleving waarin iedereen ongeveer evenveel verdient. Mensen balen als ze minder hebben dan een ander; daar worden ze ongelukkig van.’

Waarom vinden mensen het zo moeilijk hun zwaktes toe te geven?

‘Voor een deel heeft het puur met gezichtsverlies te maken. Je zegt niet zo snel tegen de buitenwereld: ik heb iets stoms gedaan. Iemand die op straat uitglijdt en omvalt, zal altijd snel opstaan en net doen of er niks aan de hand is, of hij nu onder de schaafwonden zit of niet. Een kandidaat die wordt weggestemd bij X Factor, zegt meestal iets dappers als “ik wist het eigenlijk wel”.

Dat is een soort instinctieve reactie. De mens is weliswaar een roofdier, maar hij kan tegelijk ook dienen als prooi voor anderen. En een prooidier zal altijd zijn zwakte verbergen. Dat heeft te maken met het gegeven dat je je plaats in de roedel niet kwijt wilt.’

Toch is het jammer dat veel loserschap voortkomt uit het grote toneelspel waar veel mensen vrijwillig aan meedoen: je hoort je zus te gedragen, er zo uit te zien.

‘Maar dat toneelspel is inherent aan onze instincten. Je kan niet zomaar afspreken: kom, we zijn beschaafde mensen, laten we ermee ophouden. Mensen zijn uiteindelijk gewoon dieren die in groepen leven.

Apen doen ook aan imponeergedrag, aan stiekem proberen hogerop te komen achter de rug van de baas om. Als je hogerop komt, krijg je meer privileges. Ik heb een keer een leuk filmpje gezien over een aap die een vrouwtje probeerde te versieren dat hij eigenlijk niet mocht hebben, omdat hij lager in rang was. Hij zat al ergens apart met haar en hij had een enorme erectie. Toen kwam de alfaman voorbij. Het vrouwtje ging er vlug vandoor, de mannetjesaap hield razendsnel een blaadje voor zijn lul. Het moest allemaal in het geniep; als het was ontdekt, zou hij de rangorde en de harmonie in de groep hebben verstoord.

Ik denk dat dit soort dingen gebeurt bij alle dieren die in groepen leven, in groepen die hiërarchisch georganiseerd zijn. Elk dier dat een beetje testosteron in zich heeft, probeert hogerop te komen. Je redt het wel of je redt het niet. Red je het niet, dan ben je een loser. Maar als je het niet eens probeert, omdat je een sukkel bent, ook.’

Wie is de grootste loser? Degene die het niet redt, of degene die het niet eens probeert?

‘Ik vind de grootste loser degene die maar niet doorheeft dat hij niet staat waar hij denkt dat hij staat. Zelfkennis is hét zwakke punt van de mens. Voor mij is de grootste loser niet degene die zijn beperkingen kent. Want als je in een te hoge klasse wilt spelen, dan verlies je. Dat is in je werk zo en in de liefde ook. Om geen loser te worden, moet je je marktwaarde kennen.

Toen ik een halfjaar in mijn nieuwe huis woonde, organiseerde ik een housewarming. Er was een vriend van mij van een jaar of vijftig, een heel leuke man om te zien, iemand met een goede baan en een vlotte babbel. Succesvol, eigen bedrijf, charmant, en altijd vriendinnen van twintig jaar jonger. Een vriendin van me, die op zoek was naar een man, dacht: hé, dat is een leuke vent. Ze begon tegen hem aan te praten, babbelde over haar werk en gaf hem haar kaartje, in de hoop dat hij haar later zou bellen.

Even later kwam er iemand anders bij staan, en die zei tegen mijn vriendin: “Goh, we hebben elkaar al zo lang niet gezien, we moeten even bijpraten. Geef me je telefoonnummer eens?” Waarop die vriend van mij zich naar hem toedraait en zegt: “Hier is haar kaartje!” Mijn vriendin was zwaar beledigd. Maar dat was dus een geval van je eigen marktwaarde verkeerd inschatten. Zij dacht: ha, die kan ik nét hebben. Als ik erg mijn best doe. Maar ze schatte zichzelf te hoog in. Je moet weten wat je kunt hebben en wat niet. Dus: je wordt een loser als je ambities hoger zijn dan je marktwaarde.’

Noemen mensen zichzelf ook wel een loser, of ben je alleen een loser in de ogen van anderen?

‘Je bent pas een loser als je een bepaalde ambitie had, en het niet hebt gered. Ik denk niet dat je iemand een loser zou noemen die om te beginnen die ambitie nooit heeft gehad. Mijn broer, die zijn leven vult met een beetje rondreizen en die nooit hoogleraar is geworden, al had hij dat best gekund, is misschien maatschappelijk gezien wel een loser; maar hij was nooit bezig met een bepaalde ambitie – en hij ziet zichzelf dus ook niet als mislukt.

Daarnaast is het zo dat we een psychologisch immuunsysteem hebben, dat mensen al doende hun ambities bijstellen, en afstemmen op wat haalbaar is. Wanneer dingen niet lukken, gaan ze na een tijdje tegen zichzelf zeggen dat dat maar goed is ook. “Ik ben blij dat het zo gelopen is,” zeggen ze dan. Mensen zullen zichzelf niet snel als loser bestempelen.’

Zitten ambitie, eerzucht en het verlangen om hogerop te raken in de mens? Zijn wij daarmee geboren of worden we zo gemaakt?