Hamed Abdel-Samad

•••

Oorlog of vrede

•••

De Arabische lente en
de toekomst van het Westen

•••

Vertaald door Meindert Burger en Marcel Misset

•••

•••

2011

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Hamed Abdel-Samad

© 2011 Nederlandse vertaling Meindert Burger en Marcel Misset

Oorspronkelijke titel Krieg oder Frieden

Oorspronkelijke uitgever Droemer

Omslagontwerp Herman van Bostelen

ISBN 978 90 254 3891 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2011 met ISBN 978 90 254 3772 5

NUR 320

•••

www.uitgeverijcontact.nl

Aan alle vrouwen en mannen die hun leven of het licht in hun ogen hebben verloren om hun vaderland uitzicht op een betere toekomst te geven

Aan mijn moeder die mij altijd heeft gewaarschuwd tegen het deelnemen aan demonstraties, maar toch verheugd was over de val van Moebarak

Aan mijn jongere broer Mahmoud, die bij de demonstratie op het Tahrirplein zwaargewond raakte aan zijn hoofd en een paar maanden later een van de eerste nieuwe fabrieken in het nieuwe Egypte oprichtte

Toen de wereld veranderde

Wat kan ik schrijven over de Arabische revolutie?

Wat kan iemand die door een tsunami is overspoeld schrijven over de aard van de vloedgolf, over het ontstaan en de gevolgen ervan? Als ik beschrijf wat ik in Egypte, Marokko en andere islamitische landen heb gezien, beleefd, wat ik heb gehoord, ervaren en onderzocht, lijkt het soms alsof mijn weergave een enorme berg mozaïeksteentjes is, die nog niet tot een samenhangend beeld zijn samen te voegen.

Omdat wij de aard van ook deze Arabische revolutie zo snel mogelijk willen begrijpen, zijn we ertoe geneigd haar te vergelijken met andere revoluties. Is het de revolutie van de hongerigen tegen de decadente monarchie, zoals de Franse Revolutie? Is zij een kettingreactie van burgerlijke en nationale opstanden zoals tijdens de Europese Lente van 1848? Is zij een verlate ’68-opstand tegen de generatie van de vaders? Is zij misschien een Arabische versie van de Iraanse revolutie van 1979? Komt eerst de schreeuw om vrijheid, en grijpen dan de bebaarde islamisten de macht? Of kun je de opstanden van 2011 beter vergelijken met de omwentelingen in Midden- en Oost-Europa tussen 1989 en 1991? En als dat zo is, met welk 1989 vergelijken we haar dan: met de democratische in Oost-Europa of met de stagnatie en de terugval in een dictatuur van de vroegere Centraal-Aziatische Sovjetrepublieken na de ineenstorting van het communisme? Volgens mij is de Arabische revolutie een mengvorm van al deze revoluties en tegelijkertijd heel verschillend van alle andere. Ook daarover gaat dit boek.

•••

Toen mijn vliegtuig eind januari 2011 de landing boven Caïro inzette, was het vliegtuig waar mijn vrouw in zat allang geland in Osaka. We konden toen beiden niet bevroeden dat we allebei getuigen zouden worden van geweldige omwentelingen, die niet alleen onze vaderlanden, maar de hele wereld op zijn grondvesten zouden doen trillen. Een paar uur na mijn aankomst in Caïro op 27 januari had het regime van Moebarak uit angst voor massademonstraties alle internetaansluitingen en mobiele verbindingen platgelegd. Het leek alsof de dictator het volk in gijzeling wilde nemen. De dagen daarna probeerde mijn vrouw tevergeefs mij te bereiken. Ze was altijd bezorgd als ik naar Caïro reisde, want ze wist dat mijn kritische boeken over het regime van Moebarak, die ook in het Arabisch verkrijgbaar zijn, mij daar in de problemen konden brengen.

Dagenlang protesteerden wij op het Tahrirplein tegen Moebarak en zijn regime. Op 11 februari werd onze vrijheidsstrijd beloond met het aftreden van de farao, en heel Egypte verkeerde in een feestroes. Precies een maand later, op 11 maart, was ik weer in Caïro. Mijn vrouw was nog steeds in Japan. Op die dag trof de grote aardbeving de eilanden, gevolgd door een verwoestende tsunami en de atoomramp van Fukushima. Nu was ik degene die tevergeefs probeerde háár te bereiken. De telefoon- en internetverbindingen in Japan waren uitgevallen. Mijn Egyptische ouders waarschuwden mijn vrouw en mij altijd voor een langer verblijf in Japan. Het was daar veel te gevaarlijk met al die aardbevingen.

Twee weken later – mijn vrouw en ik waren gezond en wel herenigd in Duitsland – maakten we de verkiezingsoverwinning van de Groenen in Baden-Württemberg mee, die de verhoudingen binnen het oude partijensysteem van de Bondsrepubliek niet minder door elkaar schudde dan de aardbeving met Japan had gedaan. Sindsdien vraag ik me af wat de gebeurtenissen in Caïro, Fukushima en Baden-Württemberg met elkaar te maken hebben. Wat zijn de thema’s die deze ver van elkaar gelegen plaatsen verbinden? Zijn het energie, communicatie, informatiepolitiek, vrijheid, en angst voor de toekomst?

•••

Wij leven in een tijd die wordt gekenmerkt door aardverschuivingen. Maatschappelijke, politieke en wetenschappelijke bevingen op alle continenten. Met onze verstrooide, meestal door zorgen getekende aandacht kunnen we het nog maar nauwelijks bijbenen. We zien meestal maar een fractie van een gebeurtenis en wijden onze aandacht dan weer aan een andere dramatische gebeurtenis in een ander werelddeel. 2011 zal zonder enige twijfel als een van de roerigste jaren in de recente geschiedenis de boeken in gaan, net als de jaren 1968 en 1989. Alleen staan voor het eerst Europa of de Verenigde Staten niet in het middelpunt, maar aan de zijlijn. Maar voor hoe lang nog?

•••

Veel mensen in Europa hebben de schokken van de Arabische aardbeving weliswaar gevoeld, maar de tekenen vanaf de andere kant van de Middellandse Zee nog niet begrepen en reageren ongerust of onverschillig. Tot enkele maanden geleden beklaagden we ons over de ongelijkheid en asymmetrie die de betrekkingen tussen Europa en de Arabische staten zo lang hebben gekenmerkt. Bijna altijd reageerden de Arabieren langzamer en minder flexibel op de razendsnelle ontwikkelingen in de wereld. Nu beleven we dat Arabieren, die we graag als verliezers van de globalisering beschouwen, zich bedienen van de instrumenten van de globalisering om het voortouw in de ontwikkelingen te nemen. Terwijl sommige Europeanen Facebookaccounts openden met de naam ‘Facebook sucks’ om hun bedenkingen te uiten bij de databeveiliging van het sociale netwerk of om te getuigen van hun solidariteit met een afgetreden minister van Defensie, omarmde de Arabische jeugd de uitvinding uit het Westen en gebruikte die om hun dictators van hun tronen te jagen. De jongeren in Egypte, Tunesië en Syrië beschouwden Facebook als een venster op de wereld en bevrijdden zich van de officiële kennis die hun door de heersende elite via schoolboeken en door de staatsmedia waren opgedrongen. Maar Europa reageerde traag en verkrampt op de laatste bevingen, en velen wilden kennelijk hun oude Arabieren terug, zo niet met baard, karabijn en kameel, dan toch ten minste met baard, Leopard 2 tank en een SUV van Duitse makelij.

De weg naar de talloze Tahrirpleinen in de Arabische steden was geen zomers uitstapje voor de mannen en vrouwen die tegen de dictaturen demonstreerden. Ze werden dagelijks beschoten met rubberkogels, met traangas en ook met scherp. In Jemen, Syrië en Libië werden ze door de machthebbers met kanonnen beschoten en gevechtsvliegtuigen wierpen bommen op ze af. Iedereen die om vrijheid riep, zette zijn leven op het spel; iedereen wist dat de schoten ook hen konden treffen, maar toch nam met het geweld van de staatsmacht de vastberadenheid van de demonstranten om de dictators ten val te brengen toe. Moed en uithoudingsvermogen zijn als verklaring ontoereikend, maar ook het verlangen naar vrijheid en het gevoel dat datgene waar men altijd op had gehoopt voor het grijpen lag, speelden een rol. Jonge vrouwen en mannen riskeerden hun leven, niet voor een marteldood, maar voor een vrijer en beter leven. Voor het eerst gingen ze niet de straat op om tegen vermeende vijanden en zondebokken te demonstreren, maar tegen de werkelijke oorzaak van hun ellende. Niet Israël, de Verenigde Staten of een Mohammed-cartoonist was de reden van hun verontwaardiging, maar hun eigen dictaturen. De demonstrerende massa’s riepen in het voorjaar van 2011 nu eens niet ‘Dood aan de VS’, maar ‘Gerechtigheid, waarde en vrede’.

Veel mensen in het Westen waren niet bereid risico’s te nemen met betrekking tot de omwentelingen. Veel aan vrede gewende, bezadigde Europeanen van boven de veertig leken niet te begrijpen dat vrede geen bijproduct is van welvaart, maar een toestand die alleen kan worden bereikt en gehandhaafd door er voortdurend voor te ijveren. Vrijheid kan nooit betekenen dat alles bij het oude blijft, maar eerder dat je je blijft verzetten tegen alle vormen van uitsluiting, bevoogding en onderdrukking, in het uiterste geval met inzet van je leven. Hoe reageerde Europa op de revoluties in Noord-Afrika? Voornamelijk bezorgd en angstig. Het is niet fraai, maar wel begrijpelijk dat de grootste zorg van de Europeanen in eerste instantie de olievoorziening betrof, vervolgens de stroom vluchtelingen – kennelijk niet de vluchtelingen zelf, die met honderden tegelijk in de Middellandse Zee verdronken – en ten slotte de mogelijke opkomst van het islamisme.

Maar angst is, zoals bekend, niet de beste raadgever, ook niet in roerige tijden. Uiteraard bieden de omwentelingen in de Arabische staten geen garantie voor het ontstaan van een daadwerkelijke democratie en voor vrijheid. Een aardbeving doet oude huizen instorten, maar garandeert ook niet dat er op dezelfde plek nieuwe, betere huizen komen te staan. Maar het einde van de dictaturen is een voorwaarde voor een nieuwe staatkundige en maatschappelijke opbouw in de Arabische wereld. Als we terugblikken op de ineenstorting van de Sovjet-Unie en haar vazalstaten, kunnen we vaststellen dat Oost-Europa door het opruimen van het communistische erfgoed en het ontstaan van een nieuw bewustzijn de moeizame weg naar de democratie kon inslaan. Dat lukte de Oost-Europeanen niet alleen op eigen kracht, maar ook met omvangrijke steun van het Westen tijdens en na de omwenteling. Tegenwoordig zijn de voormalige communistische staten lid van de Europese Unie en belangrijke motoren van de economische groei van het oude continent.

Staten als Wit-Rusland, Oezbekistan, Tadzjikistan en Turkmenistan zijn er niet in geslaagd de weg naar de democratie in te slaan. Zij zijn na de val van het communisme in lethargie vervallen, waardoor er nauwelijks ruimte was voor het opbouwen van nieuwe democratische structuren. Al snel kwam de oude elite daar terug aan de macht, omdat het democratisch bewustzijn in deze staten niet door ontwikkeling, noch door een economisch beleid werd gestimuleerd.

De Arabische wereld kan veel opsteken van de ervaringen van Europa en de veranderingsprocessen daar. Maar dan moeten de mensen eerst begrijpen dat de val van de dictatuur pas het begin van een lange weg is. Een democratisch besef kan pas groeien als de dictatuur ook uit de hoofden, uit de scholen en uit de patriarchale familieverhoudingen is verdwenen. De revolutie tegen oude rolpatronen en onverzoenlijke religieuze denkbeelden is daarom zelfs belangrijker dan het afzetten van de oude machthebbers. Het machtsvacuüm mag niet door nieuwe onderdrukking uit naam van het land of van het geloof worden opgevuld. In landen als Egypte, Tunesië, Jordanië en Marokko, waar een korte vredige revolutie of een milde hervormingsbeweging plaatsgreep, is het mogelijk de nieuwe burgerij te steunen en democratische infrastructuren op te bouwen. In Jemen en Libië, waar de gevechten voortduren, en waar grote delen van het land gemilitariseerd zijn, wordt het moeilijk conflicten ineens met democratische middelen op te lossen. De gevreesde strijd tussen culturen, die plaats zou vinden tussen het Oosten en het Westen, vindt nu plaats binnen de Arabische wereld – tussen krachten die streven naar openheid en modernisering en krachten die staan voor zelfverheerlijking en een archaïsch wereldbeeld.

In Europa slaagt men er niet in om oprecht blij te zijn met de onverwachte ontwikkelingen in Noord-Afrika en het Nabije Oosten. Misschien zijn veel Europeanen de islam moe geworden, moe van de eindeloze debatten over migratie, integratie en het islamitische terrorisme. Veel Europeanen en ook hun regeringen kijken achterom en menen dáár te zien wat de toekomst zal brengen: fanatisme, geweld en massale immigratie. Niemand kan garanderen dat dat niet zal gebeuren. Het is inderdaad een kwestie van oorlog of vrede. Maar de confrontatie beschouwen als de waarschijnlijkste variant bevordert die en verhoogt de muur die toch al hoog genoeg is. Op lange termijn kan Europa zich noch een neutrale, noch een sceptische houding veroorloven tegenover de ontwikkelingen aan de overzijde van de Middellandse Zee. Alleen omvangrijke investeringen, niet slechts aalmoezen, kunnen Europa beschermen tegen de gevaren van een buiten haar oevers tredende omwenteling in de Arabische wereld en het oude continent dat zo is aangewezen op energieleveranties, afzetmarkten en in toenemende mate ook op arbeidskrachten, nieuwe economische impulsen bieden.

Wat Turkije als te weinig beschouwt, kan voor landen als Egypte, Marokko en Tunesië de redding zijn: een speciale relatie met de EU. Er moet een compleet Marshallplan voor Noord-Afrika komen. Dat moet beginnen met de actieve medewerking van Europese politici en monetaire instellingen, zodat de door de afgezette dictators ontvreemde miljarden terugvloeien naar de betrokken landen. De tegoeden kunnen direct ten goede komen aan inderhaast opgezette projecten van de werkloze jeugd. Op de lange termijn is Europese steun voor de opbouw van democratische structuren onmisbaar. Scholing van de politie, nieuwe leermethoden en schoolboeken, de opleiding van technici en ingenieurs zijn maar enkele voorbeelden. Met slimme, vroegtijdige en betrokken investeringen kan Europa niet alleen nieuwe, goedkope productiestandplaatsen creëren om met China te kunnen blijven concurreren, maar ook helpen met de opbouw van een arbeidersmiddenklasse in deze landen, die weer een afzetmarkt voor Europese producten kunnen vormen.

Met betrekking tot de enorme uitdagingen voor het energiebeleid – na Fukushima en in verband met de klimaatcatastrofe – kan een nauwe samenwerking op het gebied van zonne-energie beide zijden van de Middellandse Zee een bloeiende toekomst bezorgen. De ene kant heeft zon, de andere de knowhow. De ene kant heeft behoefte aan schone energie, de andere kant kan die leveren. Ook agrarische ontwikkeling en de toeristenindustrie bieden talrijke mogelijkheden voor investeringen. Iedere nieuw geschapen arbeidsplaats is een nieuw geschapen toekomst voor een gemotiveerde jongere in een Arabisch land. Iemand die toekomstmogelijkheden ziet in zijn vaderland, zal die niet snel verruilen voor een levensgevaarlijke oversteek en een onzeker bestaan als illegale immigrant of asielzoeker. Wie werk heeft en in zijn vaderland blijft, kan bijdragen aan de welvaart en het ontstaan van een burgermaatschappij.

Als het oude continent Europa met zijn vergrijzende bevolking wil teruggrijpen op goed opgeleide arbeidskrachten, kan het die werven in de Arabische landen. Dat mag in het licht van de spanningen die al generaties heersen tussen Europa en de Arabische wereld een droombeeld lijken, maar het is een veel realistischer scenario dan men denkt. Het is net zo realistisch als de noodzaak waaruit deze overwegingen voortvloeien. Wil men volharden in een houding die lippendienst bewijst aan de partij van de demonstranten, maar tegelijkertijd zakendoen met de gevestigde elite en haar zelfs wapens leveren, of kiest men de zijde van de democraten en geeft men daadwerkelijke steun bij het vestigen van maatschappelijke structuren? Maakt Europa een eind aan de economische apartheid en drijft het eindelijk eerlijk handel met Noord-Afrika, of houdt het vast aan de vanouds twijfelachtige handels- en energiepolitiek? Neemt Europa afstand van wapenhandel met dictators en dubieuze allianties met warlords? Gaat Europa over op de Facebookdiplomatie of blijft het steken in het olietijdperk? Dat zijn de belangrijkste vragen die Duitsland en de omringende landen zich dienen te stellen.

De Arabische landen zijn niet meer alleen onderwerp van de geschiedenis, de mensen hebben er bewezen dat ze hun geschiedenis zelf kunnen schrijven. Daarom is het aan hen om de uitdagingen met een blik op een open, kansrijke toekomst te beantwoorden: lukt het de Arabieren om zich los te maken van hun oude identiteitspatronen en hun opvoeding in haat en zelfverheerlijking? Zullen ze het oude vijandbeeld inruilen tegen een op respect en wederzijds belang gebaseerd partnerschap? Wordt voor vrouwen het pad naar het hart van de samenleving geëffend, zodat ze, als gelijkberechtigde burgers, hun leven zelf kunnen bepalen?

Als Europa niet te oud en te stram blijkt, en de Arabische wereld niet te star en te dogmatisch, mogen we hopen van wel!

Mijn Arabische revolutie

Het is vrijdag 28 januari. Tot 13:30 uur een vrijdag als alle andere in Caïro. Wat volgde is geschiedenis. 300 meter scheiden ons van het Tahrirplein. De langste 300 meter ter wereld. Ontelbare demonstranten om mij heen. We roepen: ‘Het volk wil het regime afzetten’, en we verdringen ons naar het plein van de bevrijding, het Tahrirplein in het centrum van de stad. Vóór ons veiligheidsagenten in slagorde, in het zwart gekleed. Uitgerust met helmen, gasmaskers, wapenstokken en schiettuig proberen ze ons terug te dringen. Ze vuren onophoudelijk traangasgranaten en rubberkogels op ons af. Knokploegen duiken op in de straten rondom het Tahrirplein. Wat doe ik hier? Ik ben geen straatvechter.

Wat is mijn rol? Ik weet het niet.

Mijn rol is waarschijnlijk dezelfde als die van de meeste demonstranten. Net als al die ontelbare, meest jonge vrouwen en mannen ben ik vooral gekomen om het aantal demonstranten met één te verhogen. Meer niet. We willen meer worden. Een groeiende menigte. Een kritische massa. Net als alle anderen heb ik maar één doel: vrijheid voor mijn land.

De rook hangt zwaar in de lucht. Schoten knallen, schel klinkende kreten van gewonden, maar steeds weer overstemt de gemeenschappelijke schreeuw om de val van het regime alle andere. We worden voortgestuwd door de hoop dat vandaag een beslissende dag in de geschiedenis van Egypte wordt.

•••

Toen ik de tickets van Berlijn naar Caïro boekte wist ik niet dat ik deel zou gaan uitmaken van de revolutie. Ik nam de berichten niet serieus. Op Facebook las ik de eerste berichten over de geplande revolutie. In de tweede week van januari kwam ik terug van een reis en zag ik dat veel van mijn Egyptische vrienden hun Facebook-profielfoto’s hadden veranderd. Daar stond nu een Tunesische vlag, waarop stond: ‘Tunesië is het antwoord’. Ik dacht dat het een spelletje was, maar een paar vrienden, serieuze intellectuelen, hadden het ook gedaan. Ik ging naar de pagina ‘We are Khalid Said’, waarvan ik al een paar maanden lid was. De pagina werd in het leven geroepen om te protesteren tegen de moord op de jonge blogger Khalid Said door twee politieagenten in Alexandrië in 2010. Hoewel de oprichters van die pagina anoniem bleven, hadden ze na een paar weken al meer dan honderdduizend aanhangers. De mysterieuze beheerder van de pagina stelde het geweld van de politie in Egypte aan de kaak en riep op tot vreedzame demonstraties tegen het ministerie van Binnenlandse Zaken. Nadat mijn laatste boek De ondergang van de islamitische wereld, in oktober 2010 in Egypte verscheen, ried een vriend die mijn standpunten te vaag vond mij met de woorden ‘Geloof me, er broeit iets in Egypte!’ aan de pagina van Khalid Said te bezoeken. Ik was al sinds de zomer lid van de pagina, maar bezocht hem niet vaak. Eerlijk gezegd had ik er geen hoge pet van op, hoewel ik in mijn laatste boek over Facebook had geschreven dat het de grootste ketter en de grootste democraat van de Arabische wereld was, omdat het het kennismonopolie van de staat had doorbroken en informatie voor iedereen toegankelijk gemaakt had. Al een paar maanden na de oprichting van het onlinenetwerk had Egypte de meeste gebruikers na de Verenigde Staten. Vooral na het invoeren van de Arabische versie van Facebook in 2009 steeg het aantal Egyptische gebruikers razendsnel.

Overal in de islamitische staten zijn jongeren internetverslaafd. Ze chatten over religie en politiek, kijken naar porno, luisteren naar de muziek van Beyoncé, maar ook naar de boodschappen van Osama bin Laden. In De ondergang van de islamitische wereld schreef ik over bloggers en internetactivisten die de macht van het regime ter discussie stelden en hun criminele methoden aan het licht brachten. Maar de pagina van Khalid Said leek me te puberaal. Af en toe volgde ik de discussies, maar het leek of zowel de beheerder als de meeste volgers nogal naïef waren en nauwelijks over politiek bewustzijn beschikten. Meestal draaiden de gesprekken om de vraag hoe je het beste tegen het willekeurige optreden van de politie kon protesteren. Sommigen opperden om op bankbiljetten ‘Nee tegen marteling’ te schrijven, zodat de mededeling meer mensen zou bereiken. Anderen wilden via Facebook berichten sturen aan politici en oproepen tot een geweldloze omgang met burgers. De beheerder, kennelijk goed op de hoogte van alle internetfoefjes, achterhaalde tweehonderd accounts van Egyptische politici en stelde die beschikbaar aan de honderdduizenden leden van de pagina. Daarop ontstond een naar internetmoddergevecht, vol scheldpartijen en dreigementen.

Ook de vorm van eerdere demonstraties, waarover de deelnemers van de pagina het eens waren, kwam mij vreemd voor. Jonge vrouwen en mannen met dezelfde zwarte T-shirts hielden een koran en een bijbel in de hand en vormden een rij op de kade van Alexandrië, met hun gezicht naar de zee en hun rug naar de straat, zonder borden, zonder mee te delen waartegen ze demonstreerden of waar ze voor stonden. Het zijn een stel tieners die hun tijd verdoen met internet, dacht ik. Een grote vergissing, naar later zou blijken. De protesten waren gericht tegen het geweld van de politie, het ging niet om de vervalsing van de uitslag van de verkiezingen, niet om de corruptie binnen de Nationale Partij, niet om Moebaraks alleenheerschappij en zijn voornemen om de macht over te dragen aan zijn zoon. De beheerder stelde de pagina niet open voor een ander thema dan de politie – een slimme strategie?

Om de mysterieuze regel ‘Tunesië is het antwoord’ te begrijpen, bezocht ik de pagina van Khalid Said. Daar las ik over de demonstraties in Tunesië, die waren ontstaan na de zelfverbranding van een jonge groentehandelaar genaamd Bouazizi. De Egyptische internetgemeenschap trok parallellen tussen de geschiedenis van Bouazizi en die van Khalid Said en sprak met toenemende betrokkenheid over de vraag waarom er een revolutie in Tunesië was, maar niet in Egypte, hoewel aan de Nijl de heersende onrechtvaardigheid en de willekeur van de politie ernstiger waren. Dezelfde discussie was anderhalf jaar eerder al eens gevoerd toen in Iran de groene revolutie tegen Ahmadinejad was uitgebroken. Ook ik heb toen in een Egyptische krant een artikel geschreven met de titel ‘Waarom is er een revolutie in Iran en niet in Egypte?’ Het antwoord kent bijna iedereen in mijn vaderland. De Egyptenaren zijn veel te gezagsgetrouw en veel te geduldig, of, zoals een personage uit een moderne Egyptische film het zo mooi beschreef: de hele Egyptische bevolking houdt de hand van de regering vast, als een klein kind de hand van zijn moeder, zelfs als die moeder immoreel is.

Anders dan in Tunesië kon in Egypte iedereen de regering en soms Moebarak zelf in de media bekritiseren. Corruptie en onrecht waren de afgelopen jaren de favoriete onderwerpen in de media, al leidde die thematisering tot geen enkele zichtbare verandering van de politieke en sociale realiteit. Moebarak en zijn regime lieten de kritiek toe als uitlaatklep voor de gefrustreerde bevolking, volgens het ook in Duitsland bekende motto ‘de honden blaffen, maar de karavaan trekt verder’. Beide partijen, zowel heersers als onderdanen, gingen ervan uit dat Egypte nooit in opstand zou komen, wat er ook gebeurde. Dat leidde ertoe dat de regerende Nationale Partij de parlementsverkiezingen in 2010 opzichtig en overduidelijk vervalste om zich zodoende te verzekeren van een meerderheid van meer dan 95 procent van alle zetels. ‘Verkiezingsvervalsing’ was niet de juiste omschrijving, meende de beroemde Egyptische schrijver Alaa Al-Aswani. Vervalsing, schreef hij, is een vorm van kunst, een knappe illusie, maar wat hier was gebeurd, was een gewapende overval geweest. Opposanten waren door knokploegen van de Nationale Partij in hun gang naar de stembus gehinderd, stemlokalen waren in brand gestoken en ambtenaren hadden voor het oog van de camera stembiljetten ten gunste van de Nationale Partij ingevuld. Daarna leek het of het Egyptes noodlot was dat de sfinx regeerde over de woestijn en de Moebarak-dynastie over de Nijl.

Maar de omwentelingen in Tunesië bleken voor ons allen, die optimistisch of tandenknarsend geloofden in de onveranderlijkheid van de situatie in Egypte, een streep door de rekening. Vooral nadat de president van Tunesië Ben Ali overhaast zijn land moest ontvluchten voelden veel Egyptenaren een sprankje hoop, al voelde het ook als een krenking, want de trotse Egyptenaren waren een beetje ontstemd dat de veranderingen in het kleine Tunesië plaatsgrepen en niet in het Arabische land met de grootste bevolkingsdichtheid, Egypte. De belangrijkste beslissingen in de Arabische geschiedenis van de laatste decennia waren altijd in Caïro genomen. De Arabieren noemden Egypte niet alleen ‘de grote zus’, maar ook ‘de moeder van de wereld’, al betitelde een enkeling het land aan de Nijl al geruime tijd als ‘grootmoeder van de wereld’ omdat het in toenemende mate zijn politieke en economische betekenis in de regio verloor en zijn positie had moeten afstaan aan de rijke oliestaten als Saoedi-Arabië en zelfs de kleinere emiraten als Qatar.

‘De Tunesiërs zijn niet beter dan wij’, schreven mensen op verschillende internetfora. En ook de Khalid Said-pagina werd plotseling uiterst politiek van toon. Ineens was er geen sprake meer van een demonstratie, maar van een revolutie. Er werd een poster ontworpen en op veel pagina’s werden ideeën verzameld. Nog politieker was de pagina van de ‘6 April Beweging’ die al in 2008 had opgeroepen tot de eerste algemene staking. Daar ging de beheerder over tot het oproepen tot verzet. In de fora werd heftig gediscussieerd over de afloop en de doelen van de protesten; men overwoog een antipolitiemars op de Dag van de politie op 25 januari. Sommigen stelden 28 januari voor, omdat op een vrije dag meer demonstranten konden worden gemobiliseerd. Al snel werd besloten op 25 januari tegen de politie te demonstreren en de vrijdag drie dagen later uit te roepen tot een ‘vrijdag van de woede’. Van de val van de dictator was nog geen sprake. Vrijheid en menselijke waardigheid werden als belangrijkste eisen geformuleerd. Desondanks liet het gevoel mij niet los dat hier sprake was van een groepje jongeren die revolutietje speelden op internet. Maar het was duidelijk dat het regime nerveus werd. Op 15 januari stond in de regeringskrant Akhbar al Youm de volgende kop: ‘President Ben Ali verlaat Tunesië met onbekende bestemming ’. En daaronder, in beduidend grotere letters: ‘Egypte groeit. Internationale experts bevestigen: Moebarak realiseert voor de Egyptenaren de hoogste groeicijfers’. Verschillende Egyptische politici benadrukten opgewonden dat Egypte niet met Tunesië te vergelijken viel, en Ben Ali niet met Moebarak. Een leger van regeringsgezinde internetactivisten overstroomden de sites die tot revolutie opriepen met ontmoedigende commentaren als ‘droom verder’, ‘niets kunnen jullie bereiken’. Anderen waarschuwden voor grote onrust, rellen en voor vernielingen.

•••

Ik was toch al van plan om in februari naar Egypte te gaan, omdat ik onderzoek deed voor een nieuw boek. Maar toen ik van de geplande revolutie hoorde wilde ik erbij zijn – al beschouwde ik het nog altijd als een grap. Een grap, omdat niet alleen de dag, maar zelfs het tijdstip waarop de revolutie zou uitbreken was vastgesteld. Op 25 januari zou het om klokke 14:00 uur losbarsten. Ik beschouwde het niet alleen als een grap omdat Egyptenaren niet bepaald bekendstaan om hun punctualiteit, maar ook omdat je een revolutie nu eenmaal niet van tevoren aankondigt, al helemaal niet in een politiestaat. Dacht ik althans. Maar wat wist ik van revoluties? Als er nog iets efficiënt functioneerde in Egypte was het de geheime dienst. Op 25 januari kon ik in elk geval geen directe vlucht boeken. Daarom vloog ik via Istanbul naar Caïro met mijn Duitse paspoort. Ik kwam 27 januari ’s middags aan.

Ik land dus in Caïro met mijn Duitse paspoort. Als geboren Egyptenaar heb ik geen visum nodig. Een ambtenaar op het vliegveld neemt mij onder de loep. ‘Bent u schrijver?’ Hij kent zijn zaakjes. Wat ik in Egypte kwam doen, vroeg hij. Het regime lijkt deze keer wel erg van wantrouwen vervuld. Al twee dagen wordt er tegen het regime geprotesteerd, maar al op de eerste dag zijn de demonstranten met traangas en waterkanonnen van het Tahrirplein verdreven. Vanaf dat moment werd er sporadisch geprotesteerd. Op straat zie ik niets ongewoons, het leven gaat zijn normale gangetje. Waar is de revolutie? Ben ik te laat gekomen? Mijn vrees lijkt te worden bevestigd. Egyptenaren gaan massaal de straat op als er een gemeenschappelijke vijand is, maar niet voor hun eigen zaken. Tot nu toe hebben in Egypte, vooral in Caïro, altijd dezelfde linkse intellectuelen tegen de heerschappij van Moebarak of de Moslimbroederschap geprotesteerd, tegen de opsluiting van hun leiders. Meer dan tweehonderd, vierhonderd mensen zag je zelden op straat. Tot grote demonstraties kwam het in Egypte alleen als het om protesten tegen het Westen ging. Bijvoorbeeld toen de Egyptische Marwa El-Sherbini in de zomer van 2009 door een krankzinnige Russische Duitser in Dresden werd vermoord. En natuurlijk waren er massale demonstraties tegen de Mohammedcartoons. Maar twee dagen geleden zouden er twintigduizend demonstranten op het Tahrirplein zijn geweest. Waar waren die gebleven? Mijn landgenoten beschikken gewoonweg niet over een lange adem, denk ik. Maar die avond komt het nieuws uit de havenstad Suez. Daar was sprake van grote demonstraties en talrijke dodelijke slachtoffers. Morgen is de ‘vrijdag van de woede’. Misschien wagen een paar duizend betogers zich in Caïro weer op straat.

•••

Vrijdag 28 januari 2011

•••

Ik zit in een leuk hotel in het centrum van Caïro. In de namiddag willen de demonstranten allemaal samenkomen op het centraal gelegen Tahrirplein. De plek wordt al dagenlang via Twitter en Facebook gevolgd – en dat is op straat doorverteld, merk ik al snel. Het internet speelt dezer dagen een belangrijke rol, 20 procent van de Egyptenaren heeft tenslotte toegang tot het net, de anderen worden mondeling geïnformeerd. We kijken ’s ochtends al even rond op het Tahrirplein, vóór het door veiligheidstroepen hermetisch wordt afgesloten. Wij, dat is een groep Egyptische dichters, schrijvers en intellectuelen die ik ken van mijn lezingen. Onderweg vallen ons de grote hoeveelheden veiligheidsbeambten en politievoertuigen op. Ik heb nog nooit zo veel politieagenten bij elkaar gezien. Midden in de zee van uniformen blijft mijn blik hangen aan een politieofficier die zijn manschappen voorbereidt op hun inzet. Hij probeert ze moed in te spreken. De manier waarop hij dat doet herinnert mij aan de toon die ik ken van de Moslimbroederschap uit mijn jeugd. ‘Wees niet bang. Het kan zijn dat we veel demonstranten tegenover ons krijgen. Maar Allah zegt in de Koran: het komt vaak voor dat een kleine groep een grote verslaat.’

Dan wordt mij duidelijk dat ik getuige ben van een keerpunt in de geschiedenis. De politie ziet zichzelf als een minderheid! Ze is bang voor de massa. Dat heb ik nog nooit meegemaakt. De meeste ME’ers komen uit het zuiden van Egypte, of uit de landelijke Nijldelta. Het zijn meestal boerenzonen, die niet veel weten van de wereld. Ze zijn slecht opgeleid en naïef, slechts opgeleid om onrust en demonstraties te onderdrukken. Ze worden door de politie gehersenspoeld. Als ze het bevel krijgen erop los te slaan, dan slaan ze erop los, ervan uitgaand dat ze tegen vijanden van het vaderland optreden.

Een bekende grap over de rekruteringsmethoden van de politie gaat als volgt: als de agenten een dorp binnentrekken, worden alle jonge mannen verzameld op het marktplein. De officier zegt: wie kan schrijven en lezen, gaat links staan, wie dat niet kan, gaat rechts staan. Wie in het midden blijft staan en de vraag dus niet heeft begrepen, wordt ME’er.