.

Aafke Steenhuis

Het lied van de Eems

VAN DE MONDING NAAR DE BRON

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

Deze uitgave kwam tot stand met steun van de Stichting Oude Groninger Kerken, Stichting Het Groninger Landschap, AkzoNobel, RWE Power Benelux, Provincie Groningen – Project Levende Dorpen, Bosagra, Groninger Forum.

www.groningerkerken.nl

Deze digitale versie is gemaakt naar de vierde druk mei 2012

© 2011 Aafke Steenhuis

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

Omslagillustratie Aafke Steenhuis

Kaartenmaker G-O graphics

ISBN 978 90 254 3750 3

e-ISBN 978 90 254 3898 2

D/2011/0108/977

NUR 320

www.atlascontact.nl

.

De Eems

.

.

Als kind speelde ik op het strand van Delfzijl. Aan de overkant van de zee lag Duitsland. Met een heldere hemel, als er zonlicht viel op de kust, was Duitsland dichtbij, dan zag ik daar de scheepsmasten en torens. Met heiig weer in de zomer of nevel in de herfst, was de andere kant niet te zien. Meestal was Duitsland een grijzige, hortende lijn aan de horizon. Mijn vader had in de oorlog als dwangarbeider in Duitsland gewerkt, dat kleurde mijn blik op de overkant.

Heel lang droeg ik gevoelens met me mee die maar geen woorden wilden worden en die pas veel later vragen werden. Waar komt de zee van mijn kindertijd vandaan? Hoe ziet die grijze wereld aan de overkant van het water eruit? Hoe leven de mensen daar, wat is hun geschiedenis? Waarom oefent de Eems zo’n sterke aantrekkingskracht op mij uit en keer ik er telkens naar terug? Wat heeft de Eems door de eeuwen heen gezien en meegemaakt? Als zij zou kunnen praten, wat voor verhalen zou ze dan vertellen?

Het woord ‘Eems’ is verwant met het Latijnse amnis en betekent, net als de Theems in Londen, de Eem bij Amersfoort, de Amstel in Amsterdam en de Emme van het Zwitserse Emmental: stromend water.

Als een omgekeerde letter S stroomt de Eems, bijna vierhonderd kilometer lang, door het grensgebied van Nederland en Duitsland. In dit schaars bewoonde tussengebied hebben beide landen de zaken en mensen weggestopt die ze aan het oog van hun bevolkingen wilden onttrekken: kolencentrales, chemische fabrieken, kampen voor werklozen, politieke gevangenen en vluchtelingen.

Het lied van de Eems volgt de getijdenrivier vanaf de Noordzee naar de bron bij het Teutoburgerwoud.

In Monding beschrijf ik de tocht vanaf het eiland Borkum door de wijde trechtermond van de Eems. Hier liggen de zeehavens Eemshaven, Delfzijl en Emden met hun industriegebieden; grote zeeschepen varen er af en aan. Het estuarium wordt bedreigd door vervuiling en uitbaggering. Aan weerszijden strekt zich een oud zeekleigebied uit, met eeuwenoude wierden en romaanse kerkjes.

Benedenloop gaat over het gebied tussen de Dollard en de sluizen van Herbrum. In deze kleistreek is de Eems een brede rivier met getijdenwerking: bij laagtij stroomt het water naar het noordwesten, met hoogtij naar het zuidoosten. Aan de oevers zijn vissersdorpen en rivierhavens, zoals Leer en Papenburg.

In Middenloop beschrijf ik het lange, bevaarbare deel van de Eems tussen de sluizen van Herbrum en de plaats Greven. De rivier is hier beteugeld door talrijke sluizen en wordt bijgestaan door een nevenkanaal, het Dortmund-Ems-kanaal. Er zijn rivierhavens en handelsstadjes, zoals Haren, Meppen, Lingen en Rheine. De Eems is omringd door uitgestrekte en vroeger ontoegankelijke veenstreken. In dit van oudsher arme gebied worden rijke bodemschatten gewonnen: zandsteen, zout, turf, steenkool, aardgas en aardolie.

Bovenloop gaat over de Eems tussen de stad Münster en de bron. Münster is van oudsher de dominante stad in het stroomgebied van de Eems. Nu eens vrij meanderend, dan weer gekanaliseerd vindt de rivier haar weg door grillige en beboste zandstreken, met wonderbaarlijk mooie oude stadjes aan haar oevers, zoals Telgte, Warendorf, Rheda, Wiedenbrück en Rietberg.

Op mijn zoektocht naar de bronnen van de Eems en van mijn eigen leven zag ik de rivier als een stroom van oorlog en liefde, van waanzin en troost.

.

Monding

.

.

De zon breekt door in de Eemsmond. Duizend schitteringen spatten uiteen in de lichtgroene watervlakte. De Ostfriesland plokt gestaag naar het noorden; op de brug van de witte veerboot wapperen de vlaggen van Nederland, Duitsland en Borkum. In de verte maakt een blauw garnalenkottertje een trek door de Waddenzee, de gieken met de netten uitgespreid. We varen tussen groene en rode boeien door; ze dansen scheef in het water door de kracht van het opkomende tij. Ik sta aan de reling en luister naar de stemmen van kinderen die over het dek rennen, het geroep van zilvermeeuwen die bij het schip zweven – glieuw, glieuw, gli, gli, gli! –, het ruisen van de golven die opeens een ander, trager ritme krijgen: de Noordzee-deining laat zich voelen.

Voor me, nog wazig, de omtrekken van het eiland Borkum. Zand, duinen, begroeiing, een vuurtoren. Een witte, blinkende rand aan de westkant, dat zullen de voorname badhotels aan de boulevard zijn. Het lijkt of we aan Borkum voorbijgaan, de Noordzee op, maar dan neemt de veerboot een scherpe bocht en varen we door een geul evenwijdig aan het eiland. Even later meren we aan in de veerhaven.

Terwijl alle andere Nederlandse en Duitse Waddeneilanden langgerekt en smal zijn, ligt Borkum hoekig als een pistool in zee. Dat komt door zijn bijzondere positie. Het eiland wordt belaagd en omspoeld door de twee uitmondingen van de Eems: de krachtige, druk bevaren geul van de Westereems en de stillere, voormalige vaargeul van de Oostereems. In de loop van de eeuwen is het eiland telkens door stormen, overstromingen, vloedgolven en verzanding van vorm veranderd. Ooit was het deel van een groter eiland, dat deels in de golven verdween; in 1750 vormden twee kleinere eilanden samen het huidige eiland Borkum. Het eiland zou nog steeds naar het oosten wandelen, als het niet met een zware betonnen versterking op zijn plaats wordt gehouden.

Tweeduizend jaar geleden werd het voor het eerst genoemd door de Romeinse geschiedschrijver Gaius Plinius Secundus, die in het jaar 47 van onze jaartelling meevoer op een Romeinse vloot, onder leiding van Corbulo, om de Germanen in Noord-Duitsland eronder te houden. Via de Noordzee voeren ze de Eems op. Plinius was verbijsterd over het desolate waddenlandschap dat hij aantrof. Hij noemde het eiland Burchana het beroemdste van de drieëntwintig Waddeneilanden en vermeldde dat het ook Boneneiland heette, naar de paardenbonen die er op de zilte grond groeiden.

In de dertiende eeuw, in 1227, verzamelden de schepen van Friese kruisvaarders zich bij Borkna, om vandaar naar het Heilige Land te varen. Vanaf de veertiende eeuw werden Oost-Friese edelen de baas op het eiland. In de Hanzetijd was Borkum een wijkplaats voor zeerovers, en tijdens de Tachtigjarige Oorlog tegen Spanje zaten er Nederlandse watergeuzen. In diezelfde tijd werden Borkumer zeelui actief in de walvisvangst; vaak voeren ze op Nederlandse schepen. Tussen 1807 en 1810 maakte Borkum even deel uit van het koninkrijk Nederland. Na de Tweede Wereldoorlog maakte Nederland aanspraken op de Eemsmond en op Borkum, als vergoeding voor de toegebrachte oorlogsschade. Dat ging niet door, want de geallieerden wilden het niet; Duitsland mocht niet te veel verzwakt worden, omdat het een buffer moest zijn tegenover de oprukkende macht van de Sovjet-Unie.

Al vroeg, in 1834, kwamen de eerste badgasten naar het eiland om rust en genezing te vinden in het gezonde zeeklimaat. In 1850 bezochten zo’n 250 vakantiegangers Borkum; tegenwoordig zijn dat er rond de 280.000. Het eiland heeft 5500 vaste bewoners.

Die avond loop ik over de boulevard. De zee ruist, wandelaars genieten van de avondzon, het strand is vol rood-witte en blauw-witte gestreepte strandstoelen en houten badhokjes, die nu verlaten zijn, vissers staan met hun werphengels tot hun liezen in het water, een rij pieren steekt de zee in. Een wijde, parelmoeren watervlakte ligt voor me, met in de verte de vage omtrekken van een eiland. Dat zal Rottumeroog zijn.

Bij het oude muziekpaviljoen op de boulevard ga ik op een terras zitten. De stenen zijn nog warm van de mooie dag. De zon blijft een poos als een vuurrode bol boven de horizon hangen, voor hij ondergaat. De lichtblauwe lucht verkleurt naar oranje en geel en paars, met donkere wolkenslierten. Een schip vaart in de verte voorbij; de zwarte masten steken af tegen de brandende hemel.

Vanuit het café klinkt Zuid-Amerikaanse muziek. De schemering valt in. De lampjes van de muziekkoepel gaan aan en verspreiden een betoverend licht. Alsof ik hier op een Caribisch eiland zit, en naar een overweldigende zonsondergang kijk.

Het orkestje in de muziekkoepel gaat spelen, oude Duitse volksliedjes en walsen. De omstanders op het terras en op de banken rond het paviljoen, meest ouderen, zitten vredig te luisteren; sommigen neuriën mee. Als afscheidslied wordt het melancholieke ‘Adé zur guten Nacht, jetzt wird wieder Schluss gemacht, dass wir uns scheiden’ gespeeld.

Honderd jaar geleden werden hier in dezelfde muziekkoepel op de strandpromenade ook al concerten gegeven. Die avonden van de Borkumse Kurkapel eindigden steevast met het in 1903 gemaakte Borkum-lied, dat door de badgasten enthousiast werd meegezongen:

Wij groeten vandaag, met een vrolijk lied

jou, Borkum, met je mooie strand,

waar meeuwen door de lucht zweven

en het groene land zich uitstrekt,

waar de Noordzee wild bruist bij de duinen,

en waar het licht van de vuurtoren vanuit

trotse hoogte de schipper de weg wijst.

Er heerst op het groene eiland een echte Duitse sfeer.

Daarom trekken allen die stamverwant zijn,

opgewekt naar je toe.

Op Borkums strand heerst de Duitse geest,

alleen Duits is het motto.

Wij houden het ereschild van Germania door en door zuiver.

Maar wie hier komt met platte voeten,

met kromme neuzen en gekrulde haren,

die mag hier niet van je strand genieten.

Die moet eruit! Die moet eruit! Eruit!

Laat Borkum, het mooiste sieraad van de Noordzee,

vrij zijn van joden. Laat Rosenthal en Levinsohn

maar naar Norderney gaan!

Het café waar ik nu zit, was toen eigendom van Theodor Köhler. Uit een krantenverslag indertijd van zo’n muziekavond: ‘Aan een tafel, dicht bij de muziek, zat, samen met eigenaar Theodor Köhler, slager Julius Pels en dronk vergenoegd zijn glas bier. Hij leverde het vlees voor het restaurant, dat de brullende antisemieten elke dag aten. Niet alleen aan Köhler leverde hij, aan veel meer grote restaurants.’ Maar in 1919 vertrok Julius Pels toch maar van het eiland.

De volgende dag fiets ik over de zeedijk langs de wadkant naar het Ostland, het oostelijke deel van Borkum, dat vroeger een apart eiland was. Op een gegeven moment wordt het fietspad een geul. Met blote voeten, fiets aan de hand, stap ik door een kweldergebied met plasjes en snelstromende prielen tot ik weer grond onder de voeten krijg. Even later houdt het pad helemaal op. Op zoek naar de Oostereems loop ik over een grillige, verlaten vlakte, waar alleen de wind, het roepen van meeuwen en het klaterende binnendringen van het opkomende zeewater in de slenken te horen zijn. Geuren van zilte planten als lamsoor, zeeaster en zeekraal. Het kwelderlandschap verandert weer; de grond wordt zanderig, er verschijnen kleine duintjes met teunisbloem en havergras. En dan opeens, na een duin, is daar de ruisende, blauwe Oostereems.

Zand, wind, golven, branding, duinen. Een luidruchtige meeuwenkolonie. De zon zet het witte strand en de duinen in een fel licht. De zee blinkt. Een zorgeloos geluksgevoel komt over me.

Die middag ga ik naar het Dykhus, een heemkundig museum, dat in een Borkums vissershuis gevestigd is. Het is een allegaartje wat er te zien is: landkaarten, traditionele kleding, meubels, opgezette vogels, replica’s van schepen, het geraamte van een potvis. Maar het museum schrikt er niet voor terug om ook de duistere twintigste-eeuwse geschiedenis van Borkum te tonen.

In een vitrine liggen foto’s, uit eind negentiende, begin twintigste eeuw, van groepen kinderen. Kleine meisjes in witte jurkjes en met helmachtige hoedjes, de spade over de schouders, marcheren in rijen van twee over het strand. Twee leidsters nemen het defilé af. Op een andere foto doet een groep geüniformeerde jongetjes met namaakgeweren exercities op de boulevard. Een volgende foto laat een groep jongens in militaire kledij zien, helmen op, de geweren in aanslag; ze doen gevechtsoefeningen in de duinen. Een zwartgelaarsde majoor heeft de leiding.

Ook ligt er een ansichtkaart uit 1899 van een groep jongens; ze zijn in drie rijen voor een kuurhotel opgesteld. Met petten, geweren en trommels. Erbij staat het lijflied van deze Blauwe Compagnie:

In het grote Duitse vaderland,

vol verheven majesteit,

wordt geëxerceerd, zoals bekend,

van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat.

De trommel dreunt, de vaan is blauw,

de commandant gebiedt.

In schrede en tred,

in blik en gemoed,

de mooiste symmetrie!

Want vrij is van semietenbloed

de Blauwe Compagnie.

De Borkumer strandcompagnieën zijn volgens Volker Apfeld, schrijver van Borkum, Festung im Meer, ontstaan toen eind negentiende eeuw Duitse families vaak wekenlang op het eiland hun vakantie doorbrachten en de kinderen wat te doen moesten hebben. Al in 1888 werden jonge jongens in de zomermaanden georganiseerd in de Blauwe Compagnie; ze droegen een blauwe band om hun bovenarm, liepen achter een blauwe vaan aan, en onder leiding van een volwassene, vaak een notabele, gingen ze oorlogje spelen in de duinen of op het strand vestingen bouwen. Algauw waren er ook compagnieën voor meisjes, kleuters en oudere kinderen, die ook namen van kleuren kregen, zoals de rood-witte, de zwart-gele, de blauw-geel-rode meisjescompagnie. Steeds meer kinderen sloten zich erbij aan. Bij het tienjarig bestaan kreeg de Blauwe Compagnie driehonderd exercitiegeweren, driehonderd blauwe hoeden, degens, zijden sjerpen en een nieuwe vaan. Er werd gestreden onder het motto: ‘Helder het oog! Scherp de blik! Steeds voorwaarts! Nooit terug! Het is voor het vaderland, ook al lijkt het spel!’

In 1893 kreeg baron Wilhelm von Thermann de leiding over de Blauwe Compagnie. Onder hem werden militaire marsen en parades door het dorp georganiseerd. Hoogtepunt was het drie dagen durende regimentsfeest, met parades, manoeuvres in de duinen, wedstrijden, muziek en fakkeloptochten. Uit een brochure: ‘De Blauwe Compagnie wil vaderlandsliefde, trots op de eigen nationaliteit en interesse voor militaire zaken bij de jeugd aanmoedigen. Zij wil de zonen van badgasten behoeden voor verwekelijking en verveling, de nieuwkomers in een kring van leeftijdgenoten en gelijkgestemden brengen en de kameraadschap onder de Duitse jeugd bevorderen.’

Tijdens het jaarlijkse Sedan-feest, waarbij triomfantelijk werd herdacht dat de Franse aartsvijand Napoleon III gevangen werd genomen op het slot Wilhelmshöhe, tijdens de Frans-Duitse Oorlog van 1870, hielden de kinderlegers fakkeloptochten. In de zomer paradeerden de kindercompagnieën dagelijks op muziek van het Borkumer kapelorkest.

In 1908 werd het boekje Die militärischen Jugendspielen in den Nordseebadern in een oplage van 10.000 exemplaren uitgegeven, om de activiteiten van de vakantie-kinderlegers niet alleen op Borkum, maar ook op andere Duitse Waddeneilanden, bekender te maken. In datzelfde jaar werd het Verbond van Duitse Kinderlegers opgericht.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwamen veel van de compagniejongeren en hun leiders om het leven als soldaten van het Duitse leger. Het Verdrag van Versailles, het vredesverdrag na de oorlog, verbood de heroprichting van Duitse militaire jongerengroepen. Maar algauw kwamen ze terug. De militaire rangen werden gewoon door niet-militaire termen vervangen. Een regiment heette nu Bund deutscher Jungmannen. Een luitenant heette nu Feldmeister, een sergeant een Feldwart. In 1933 ging een groot deel van de compagnieën over in de Hitler Jugend.

In 1902 was Borkum door keizer Wilhelm tot militaire zeevesting verklaard. Het eiland werd tot de tanden toe bewapend met marineschepen, vliegtuigen, infanterie en artillerie, en er werden militaire barakken gebouwd. Vanwege zijn strategische ligging moest Borkum in geval van oorlog de Eemsmond en de marinehavens Emden en Wilhelmshaven helpen verdedigen. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, vluchtten de toeristen van het eiland; de bevolking moest hand- en spandiensten verlenen aan het militaire opperbevel. Na de oorlog bleef een deel van het militaire materieel op Borkum, ook al was dat volgens het Verdrag van Versailles verboden.

In de jaren dertig nam de militarisering van Borkum weer toe. In 1934 deed de Duitse atoomgeleerde Wernher von Braun, die in zijn jeugd een tijdlang op het naburige eiland Spiekeroog had gewoond, zijn eerste, geslaagde proef met twee langeafstandsraketten op Borkum. Ze heetten Max en Moritz, naar de helden van het bekende boek van de schrijver Wilhelm Busch, die zijn vakantie graag op Borkum doorbracht. De raketten schoten zo’n 2000 meter de lucht in, om een eind verderop weer neer te vallen. Wernher von Braun was tevreden over zijn prestatie: ‘Het was voor mij een verheffend en trots gevoel. We hadden het bewijs dat we op de goede weg waren. Max en Moritz hebben mij, als ik het zo mag formuleren, geholpen om door te breken.’

Twee jaar later bezocht Adolf Hitler het eiland. Hij werd begroet met een parade door de nationaalsocialistische partij, onder leiding van Jan Akkermann, en bezocht de militaire stellingen op het eiland. Hitler ging ervan uit dat een invasie van de geallieerden mogelijk op Borkum zou plaatsvinden, dus opnieuw werd Borkum zwaar bewapend. Er werden zo’n 170 bunkers en honderden andere militaire installaties, zoals barakken en magazijnen, aangelegd, en een lange strekdam met een marinehaven.

Tijdens de oorlog werd Borkum geregeld door geallieerde vliegtuigen gebombardeerd. Daarom werden de kinderen van het eiland in 1941 naar Oostenrijk gestuurd. Er kwamen kampen, waar krijgsgevangenen, politieke gevangenen en dwangarbeiders werden ingezet voor het bouwen van de militaire kustbeveiliging. Er waren veel Nederlanders onder hen. Aan het eind van de oorlog werd vanuit Borkum de Groningse Eemskust zwaar beschoten.

Na de oorlog moest al het militaire materieel vernietigd worden. De mijnen op zee werden opgeruimd; de bunkers werden opgeblazen. Burgemeester Jan Akkermann werd opgehangen.

Al snel na de oorlog kwam het toerisme terug. Maar Nederlanders gingen lange tijd liever naar Schiermonnikoog of Terschelling dan naar Borkum.

Telkens als ik deze dagen op Borkum naar de bakker of de kruidenier ga, praat ik Gronings, en krijg in het Platduits antwoord: het is dezelfde Nedersaksische taal. Onder de Hoogduitse oppervlakte zit een oudere, Nedersaksische cultuur – zoals die ook in Groningen nog leeft. Opvallend ook zijn de Groningse en Friese namen op het eiland, zoals Aeikens, Dallinga, Steenhuis, Hettinga, Tjarksen. En het lijkt wel of de helft van het eiland Akkermann heet; overal kom je die naam tegen.

Een van hen is de zanger en wadloopgids Albertus Akkermann. Hij is begin veertig, heeft een enorme omvang, en een brede lach en blauwe ogen. Aan de keukentafel in het grote, rode bakstenen familiehuis in het centrum van het dorp vertelt hij over zijn liedjes en zijn familieachtergrond.

‘Mijn vader is in de armoedige naoorlogse tijd op Borkum opgegroeid. Hij werd zeeman, morse-officier, en voer de hele wereld over, naar Cuba, China, Zuid-Amerika. Op een keer zei mijn broer, die toen een jongetje van vijf was, tegen mijn moeder: “Warum geht der Onkel wieder weg?” Mijn vader schoten de tranen in de ogen, hij belde meteen de rederij dat hij ermee ophield, en besloot werk op Borkum te zoeken. Hij werd havenmeester.

Omdat mijn vader er als kind van had gedroomd om accordeon te spelen, wilde hij dat zijn drie kinderen muziekles kregen: mijn broer kreeg een gitaar, mijn zuster klavier, en ik kreeg accordeonles. Eerst had ik er niet veel zin in. Ik was een onrustig kind en had muizennesten in mijn kop, zoals we hier zeggen. Maar op een gegeven moment kreeg ik een heel goede leraar, en ben ik nooit meer opgehouden te spelen. Wij hebben hier op Borkum een vereniging, waarin we in traditionele Borkumer klederdracht oude dansen uitvoeren en zingen, zoals de rondedans “Hé Jan, kiek es oet!” Ik ben toen Platduitse liedjes gaan verzamelen, trad veel op, en in 1992 ben ik als zanger en accordeonist bij Triangel gekomen, een muziekgroep die in het Platduits zingt.

Als kind woonde ik met mijn grootouders en ouders in dit grote huis. Met mijn grootvoader en grootmouder praatte ik Platduuts; mijn ouders spraken Hoogduits met ons, want in die tijd werd gedacht dat kinderen die plat praatten op school niet goed konden meekomen. Onzin natuurlijk. Het Platduits is mijn moedertaal, waarin mijn gevoelsleven verankerd is. Ik praat ook met mijn kinderen plat. We moeten die taal in leven houden, anders verdwijnt hij. Ik heb in Oldenburg voor onderwijzer geleerd, maar ik leef voor de muziek en voor het wad.’

Een van zijn liedjes heet ‘Kinnertied’, kindertijd:

As ik ein lüttje Junge was

da spölten wi völ in de Dünen.

De Welt was groot, de Sömmer lang

un wi kunnen uns gaut vergnügen.

Man wenn ik vör dat Steckje stah,

de vör mien Düne steiht,

denn dreih ik mi heil trurig um

un denk, de Tied de geiht.

Spazeer ik in’t Oostland rin,

sett ik mi heil still henn.

De Wind, de weiht,

Ik kom tau Ruh,

de Stünden fleigen denn.

Ik kiek denn sinnig over t Land,

seih Dünen, Strand und See.

Up einmal ward mi’t warm um’t Hart.

Ik bün denn nochmal kleen.

Al meer dan een halve eeuw is Jan Abrahamse verslingerd aan het wad. Toen hij in de jaren vijftig van de vorige eeuw vanuit de Groningse kust over het verlaten, grijs glimmende, zuigende slib en de uitgestrekte zandplaten van de droogvallende Waddenzee naar de Waddeneilanden ging lopen, werd hij voor gek versleten. Hij was in 1965 medeoprichter van de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee, later de Waddenvereniging genoemd, was jarenlang hoofdredacteur van het Waddenbulletin en oprichter en hoofdredacteur van het prachtige tijdschrift Noorderbreedte. Met milieugroepen streed hij met succes voor het behoud van de unieke Dollard en tegen de giflozingen van fabrieken op de Eems. In zijn huis in Groningen vertelt Jan Abrahamse wat hem zo aantrekt in het wad.

‘Ik ken de Waddeneilanden vanuit mijn kindertijd,’ vertelt hij. ‘Mijn vader werkte in Leeuwarden bij de waterleidingmaatschappij, en die beschikte over zomerhuisjes voor het personeel op Vlieland en Ameland. Daar brachten wij onze vakanties door. In 1955 ging ik sociale geografie studeren in Groningen, omdat ik Leeuwarden zo’n duf gedoetje vond en ik wat van de wereld wilde zien. Ik dacht dat geografen wel naar Tibet en Antarctica en Patagonië zouden gaan. Maar dat werd niks. Onze geografie-excursies gingen naar België en Duitsland; daar was ik al geweest. Toen leerde ik Jaap Buwalda kennen, die was net begonnen met wadlopen. “Ik wil wel mee!” zei ik, en zo liepen wij in 1957 voor het eerst over geulen en langs mosselbanken over het wad naar Rottumerplaat, een spectaculaire, moeilijke tocht van achttien kilometer. Vanaf toen werd ik erdoor gegrepen: door de weidsheid, de kracht, de wind, de dynamiek van eb en vloed, de stromingen, de geulenstelsels, de zandbanken en slibbanken, het kustdal waar het slib bezinkt, de landaanwinningswerken, de kwelders. We moesten uren voor het eb werd vertrekken; het hele wad stond nog onder water. Op het slib moest je een soort schaatsende bewegingen maken, maar vooral in de slibafzettingen bij de kust zakten we diep weg.

In die tijd wilde men de Waddenzee inpolderen, men zat in Nederland nog helemaal in de roes van de Zuiderzeewerken en de Deltawerken, dus die hele Waddenzee was voor Waterstaat een hapklare brok om in te dijken. In 1964 schreef een zestienjarige scholier uit Kortenhoef, Kees Wevers, een ingezonden stuk in kranten dat er absoluut geen dam naar Ameland moest komen, en die jongen belde iedereen op om medestanders te vinden, zo ook mij. Ik had toen al meegewerkt aan Het Waddenboek. Op een gegeven moment heeft Kees Wevers alle mensen die gereageerd hadden in Harlingen bij elkaar geroepen, een heel uiteenlopend stel: een bioloog, een wethouder, een naaigarenfabrikant, en mr. G.A. de Lange, een advocaat-procureur die een huisje op Vlieland had, een uitermate leuke, boeiende en inspirerende man, van wie ik ontzettend veel heb geleerd. Hij werd in 1965 de eerste voorzitter van de Waddenvereniging. Ik werd secretaris en eindredacteur van het Waddenbulletin. Zo leerde ik ook de biologische wereld van het wad kennen. Met de bioloog Jan Veen, die vogelwachter was, ging ik voor een reportage naar Griend, een vogeleilandje in de Waddenzee. Opeens kwam er een snelleke, een klein roofvogeltje, overvliegen, en toen − wham! − wiekte er een enorme wolk watervogels omhoog. “70.000 scholeksters en strandlopers!” telde Jan Veen in de gauwigheid.

Ik raakte ook gefascineerd door de cultuurhistorie van het gebied. Kijk, je hebt de Waddeneilanden, de Waddenzee en de kuststrook van Noord-Holland, Friesland, Groningen, Noord-Duitsland en Zuidwest-Denemarken. Die hele kuststrook is ooit wad geweest. Het terpen- en wierdengebied begint in Noord-Holland en eindigt in Denemarken. Het hoort tot de meest indrukwekkende en cultuurhistorisch en archeologisch interessante fenomenen van Europa, minstens zo belangrijk als Pompeï en Troje. Er liggen hier honderden wierden die 2000 tot 1000 jaar oud zijn. En als je wil zien hoe Noord-Groningen en Noord-Friesland er vroeger uitzagen, moet je naar de Halligen gaan, restanten van eilanden die nog steeds met extreem hoogwater onderlopen in Noord-Duitsland voor de kust van Sleeswijk-Holstein, die zijn magnifiek! Het wordt veel te weinig beseft dat het wierdengebied heel bijzonder is.

In 2009 is de Duitse en Nederlandse Waddenzee uitgeroepen tot Werelderfgoed. Ik ben blij dat de Waddenzee nu die bijzondere status heeft. Er is tien, twintig jaar hard voor geknokt. Maar het is niet genoeg. Denemarken doet niet mee. Ook de Waddeneilanden en het kustgebied vallen er niet onder. Maar het wad is niet alleen de zee en de natuur; het is veel meer. Het is onderdeel van een totaal: de geografie en de geschiedenis, de kwelders, de polders, de wierden, de dijken en de dorpen, de landbouw en de zeevaart, de kerken en boerderijen, de havens en vuurtorens. Die zijn allemaal gezichtsbepalend en identiteitsbepalend voor het waddengebied.

In de jaren zeventig ben ik gevraagd om een blad te maken over landschap, natuur en milieu van Noord-Nederland. Dat werd Noorderbreedte. Er kwam steeds meer bij: architectuur, kunst in de openbare ruimte, plattelandsontwikkeling. Al die dingen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Je hebt gelijk: ik kijk steeds met een globale blik naar het geheel. Letterlijk ook! Wat heb ik vaak voor overzichtsfoto’s of reportages in een vliegtuigje boven het internationale waddengebied gevlogen!’

Over de brede zeedijk loop ik naar het noordelijkste punt van het Groningse vasteland. Aan de landkant ligt de Emmapolder: uitgestrekte akkers met aardappelen, bonen, wortelen, suikerbieten en tarwe, een warme lappendeken van tinten groen en oker. Vroeger waren dit kwelders, gebieden met zilte planten die bij storm en hoogwater werden overspoeld en met een vruchtbare sliblaag bedekt. Die kwelders werden in de loop van de eeuwen ingedijkt en vormen nu vette, vruchtbare kleigrond. Achter de akkers ligt een verlaten polderweg en er staan honderden hoge, zilverkleurige windmolens meedogenloos te draaien.

Aan de zeekant stroomt een vrolijke blauwe Westereems met driftige golfslag naar de Noordzee.

Op dit eenzame punt staat een monumentaal beeld, bijna drie meter hoog: de poort van Kaap Noord. Een tempel van drie hoge, bruin geoxideerde zuilen onder een driehoekige architraaf, waarin in het midden een ronde opening is uitgespaard. Als je via de treden van cortenstaal naar binnen gaat, wordt je blik vanzelf omhooggetrokken. Door de opening zie je de hemel blinken.

Beeldhouwer René de Boer, die in het nabijgelegen Usquert woont, een Groninger in hart en nieren, werkt graag met cortenstaal. ‘Dit materiaal heeft de eigenschap dat de huid ervan oxideert tot een prachtige aardkleurige tint, die aansluit bij de kleur van Groninger klei.

Ik hou van het land en het wad. Het gebied is stug en rauw en hard, maar de ruimte en weidsheid nodigen ook uit tot bezinning. De poort van Kaap Noord is een plek waar niet alleen de schapen op de dijk graag schuilen, maar ook wandelaars trekken ernaartoe, alsof het een pelgrimsoord is. Ze blijven er een poosje stilstaan, laten hun blik over de Eems glijden en vervolgen hun weg.’

Leunend op het bakstenen muurtje langs de oude, halfronde sluis van Greetsiel kijk ik uit over de buitenhaven en het natuurgebied de Leyhörn. Om me heen tientallen toeristen die net als ik van de zon en het uitzicht genieten. Een strakblauwe lucht, een groene zeedijk in de verte, een gele rietkraag rond een stuk buitendijks land waar kinderen vliegers oplaten. In de haven liggen een stuk of zeven rode en blauwe garnalenkotters aangemeerd; als waaiers hangen de netten aan de gieken. De vissers zijn al aan boord. Zo meteen zullen ze wegvaren, het wad op. De eethuisjes aan de haven doen goede zaken, want het is middagtijd en de toeristen zoeken een plekje op de terrassen. Greetsiel heeft de grootste kotterhaven van Ostfriesland. Bijna dertig vissersboten hebben hier hun domicilie; een kwart van de beroepsbevolking leeft van de visvangst en de visrestaurants. Terwijl andere vissersdorpen in Ostfriesland getijdenhavens hebben die alleen bij hoogwater bereikbaar zijn, kunnen de vissers van Greetsiel altijd de Eems en het Wad op, via de sluizen van Leysiel.

De Leybucht, waaraan Greetsiel ligt, is net als de Dollard een grote inham in de Eemsmond die door stormvloeden in de Middeleeuwen ontstaan is. In de loop van de tijd is een deel van de Leybucht weer terugveroverd op de zee. Toen er in de jaren zestig van de vorige eeuw opnieuw hevige stormen waren en de dijken bij Greetsiel het dreigden te begeven, werden er plannen gemaakt om de hele Leybucht, net als de Lauwerszee in Nederland, in te polderen en van een hoge zeedijk te voorzien. Maar het mooie, schilderachtige Greetsiel zou dan landinwaarts komen te liggen. Als gevolg van hevige protesten van natuurbeschermers, vissers en toerisme-ondernemers werd een compromis gevonden: ten westen van Greetsiel zou een langgerekt, omdijkt schiereiland komen, dat de druk van de zee zou opvangen. Dit nieuwe gebied, de Leyhörn, steekt als een grote neus de Waddenzee in.

Ik draai me om en haal een Italiaans ijsje bij de ijssalon. Wat een bijzondere plek is dit, met lage dijkhuisjes, deftige klokgevels, hoge stadshuizen, een heel oude toren, rode klinkerstraatjes, boogbruggetjes, twee molens en een binnenhaven omringd door kastanjes – het lijkt wel een oud-Nederlands havenstadje. In het Hohe Haus aan de binnenhaven zet een serveerster een dienblad met een kannetje thee, melk en een schaaltje met suikerklontjes voor me op tafel. Het Hohe Haus was oorspronkelijk het rentmeestershuis van de burcht van de adellijke familie Cirksena.

Naast het Hohe Haus staat de voormalige pastorie van Greetsiel. Bij de ingang hangt een zwart marmeren gedenkplaat, met de tekst: Geboorteplek van prof. Ubbo Emmius, rector van de universiteit van Groningen, geboren 4 december 1547 in Greetsiel, gestorven 9 december 1625 in Groningen.

Wat heb ik die naam al vaak gehoord, Ubbo Emmius; heel wat scholen, ziekenhuizen, straten en verenigingen aan weerszijden van de Eems zijn naar hem genoemd. Maar wie was hij eigenlijk, en wat was zijn betekenis?

Op een zondagmiddag praat ik met historica Gudrun Dekker over Ubbo Emmius in haar huis aan de rand van de stad Norden. Achter het huis is een diepe tuin die afloopt naar het Norder Tief, het diep waarover Ubbo Emmius ruim vierhonderd jaar geleden voer toen hij vanuit Greetsiel in Norden naar school ging. Overal liggen en staan geschiedenisboeken in de woonkamer van Gudrun Dekker, en ze moet op de ronde tafel een stapeltje opzijschuiven om ruimte te maken voor de theepot en de taartjes. Gudrun, in de zestig, doet al jaren onderzoek naar het leven en de betekenis van Ubbo Emmius; ze heeft een biografie over hem geschreven: Ubbo Emmius: Leben, Umwelt, Nachlass und Gegenwart. Wat voor een persoon was hij?

‘Hij was de vierde zoon van de predikant Emmo Dieken uit Greetsiel en zijn vrouw Elske Egberts Tjaarda, die oorspronkelijk uit Norden kwam,’ vertelt ze. ‘Zijn geboortedorp was zijn hele leven heel belangrijk voor hem. In al zijn boeken heeft hij, heel trots, op het titelblad geschreven: Autore Ubbone Emmio Gretano Frisio − door de Friese auteur Ubbo Emmius uit Greetsiel. Hij schrijft in een van zijn boeken dat hij als kind met zijn vader over de dijk van Greetsiel liep en dat zijn vader hem de burcht van de Cirkscena’s aanwees, en hem vertelde uit wat voor familie zijzelf stamden: onder hun voorvaderen waren veel kerkvoogden, dijk- en zijlrechters. Ubbo was genoemd naar een oom Ubbo Emmen uit Leerort, een rechtsgeleerde die de borg daar beheerde en die kinderloos gestorven was. Hij had een aanzienlijk deel van zijn vermogen aan de vader van Ubbo Emmius nagelaten.

Door de erfenis van zijn oom kon Ubbo Emmius studeren. Hij bezocht de Latijnse scholen in Emden, Bremen en Norden, bij beroemde leermeesters. Tussen 1570 en 1573 studeerde hij aan de universiteit van Rostock; veel studenten met een klassieke vorming gingen daar indertijd heen. Daar deed hij geschiedenis, wiskunde en vooral theologie, hij had een zeer brede belangstelling. Tijdens een winter werd hij doodziek, en hij knapte maar niet op. Uiteindelijk bleek dat hij aan scheurbuik leed. Hij genas door een dieet van geitenmelk, die met mosterdzaad en rammenas gekookt was. In een Latijnse tekst, de oudste die van hem bewaard is gebleven, dankt Ubbo God voor zijn genezing.

In 1573 wilde hij verder studeren in Genève. Maar toen bereikte hem het bericht dat zijn vader gestorven was, en hij ging naar Greetsiel terug om zijn moeder bij te staan. In die tijd verpleegde zijn zusje Teelke, die negentien jaar was, een zieke tante in Norden, maar zij zou ook naar huis terugkeren. Ubbo Emmius zat met zijn moeder en broers aan tafel te eten, toen er een man binnenstormde en riep: “Uw dochter! Uw dochter!” Het schip waarmee Teelke naar Greetsiel reisde, was in de haven van Greetsiel gekapseisd en het meisje was overboord geslagen en verdronken. Ubbo Emmius bleef toen bij zijn familie.

Alsnog reisde hij in 1576 naar Genève, deels per koets, deels per schip, deels te voet. In een Itinerarium, een reisdagboek dat is overgeleverd, schreef hij over deze tocht. Hij nam eerst afscheid van al zijn familie en vrienden in Greetsiel en bracht familiebezoeken aan zijn broers en neven die herenboeren in de Krummhörn waren. In die tijd werden er enorme maaltijden, een soort afscheidsorgieën, gehouden, omdat het lang niet zeker was dat je, als je zo’n lange reis maakte, elkaar ooit zou weerzien. Het was een gevaarlijke en onrustige periode, de tijd van de Tachtigjarige Oorlog, de Nederlandse opstand tegen Spanje. In Emden zaten veel Nederlandse watergeuzen die geregeld in gevecht waren met de Spanjaarden.

Ubbo Emmius trok via de Eems, langs Leer en Meppen naar het zuiden, en daarna stak hij door naar de Rijn en zo naar Genève. Dat reisjournaal is soms vermakelijk. Zo schreef hij over de gevolgen van een drinkgelag met vrienden, onderweg in een herberg. “Op 8 juli kon ik met moeite, met mijn katterige, zware kop en een heel slap lichaam uit mijn bed komen. Met grote inspanning legde ik anderhalve mijl af en toen ik in een gasthuis in een dorp een ontbijt nam, was ik er behoorlijk slecht aan toe maar nadat ik had overgegeven, voelde ik me opgelucht.” Onderweg bezocht hij studievrienden en bekeek monumenten.

In Genève studeerde hij bij Theodor Beza, een opvolger van Johannes Calvijn, en ontpopte zich er tot een strenge calvinist. Ook zijn vader, Emmo Dieken, was al calvinistisch georiënteerd in het verder lutherse Ostfriesland – alleen de stad Emden was, door de enorme immigratie van Nederlandse gevluchte calvinisten, overwegend calvinistisch. In 1578 keerde Ubbo Emmius terug naar Greetsiel; hij was vreselijk blij om zijn moeder en zijn familie terug te zien. Hij schreef in zijn dagboek: “Op 23 juli voer ik met een schip naar Emden. De volgende dag, op Sint-Jacob, kwam ik tegen de avond aan in Greetsiel bij mijn familie, die ik gezond, behouden en ongedeerd terugzag. Dank aan de hoogste leider van alle dingen!”’

Ubbo Emmius had jarenlang gestudeerd, maar wat moest hij nu worden: predikant of leraar? Hij koos voor het laatste. Waarschijnlijk via zijn vriend Hajo Rykena, die burgemeester was van Norden, werd hij daar benoemd tot rector van de Latijnse school, waar hij zelf leerling was geweest. Maar hij had er een tegenstander, de lutherse Johannes Ligarius, die door Ubbo Emmius ‘Slimme Vos’ genoemd werd. Die man kreeg het voor elkaar dat Emmius tijdens zijn lessen door een kritische commissie gevisiteerd werd en zijn ontslag kreeg; hij zou de leerlingen op deze lutherse school in calvinistische zin indoctrineren. Ubbo Emmius zat een halfjaar werkloos thuis.

Al eerder was hem een andere ramp overkomen. Hij was in 1581 getrouwd met Theda Tjabbern, dochter van een rijke landbezitter uit Ditzum aan de overkant van de Eems, die een huis en landerijen inbracht. Ze kregen een zoontje, Emmo Ubben, en na een jaar werd een tweede kind geboren, maar het stierf met de moeder in het kraambed.

Ubbo Emmius was nog maar tweeënhalf jaar getrouwd toen hij weduwnaar werd. Zijn jonge vrouw werd in de Ludgeruskerk in Norden begraven, en hij schreef een rouwdicht voor haar, dat nog steeds in de kerk te zien is: ‘Met groot verlangen naar zijn warm geliefde gemalin, zijn andere ik, de diepbedroefde echtgenoot Ubbo Emmius.’

Hij woonde enkele jaren alleen met zijn zoontje, maar besloot toen opnieuw te trouwen. Het moest wel een vrouw van stand zijn. Hij vroeg zijn vriend Hajo Rykena, de burgemeester van Norden, en een andere vriend, Abbo Agena, om een echtgenote voor hem te werven. Hij had een oogje op een jonge, voorname vrouw uit Rheiderland, Houwe Heuwen Sparringa; zij woonde op het steenhuis van Bunderhee. De beide huwelijksmakelaars staken de Eems over en meldden zich bij het steenhuis, maar Houwe en haar vader wilden niks van Ubbo Emmius weten, Houwe wilde een andere man, en zij lieten de beide vrienden zelfs niet binnen. De beide mannen keerden bedremmeld terug bij Ubbo Emmius. En die schreef toen een heel emotionele brief dat hij zeer beledigd was dat hij werd afgewezen.

Later hertrouwde hij alsnog, en wel met een veel jongere redersdochter uit Emden, Margaretha van Bergen. Ubbo Emmius bracht het huis uit Norden uit zijn eerste huwelijk in, dat op naam van zijn zoontje stond.

Op een gegeven moment kreeg hij vanuit Leer het verzoek of hij daar rector van de Latijnse school wilde worden. De graaf daar, Johann Circsena, was calvinistisch, dus hij werd er met open armen ontvangen. Hij was tegen de veertig jaar oud, een man in de kracht van zijn leven. Hij maakte een nieuw studieplan, wierf overal in Ostfriesland leerlingen, begon aan zijn zestigdelige reeks boeken over de geschiedenis van Friesland, en ging veel om met Nederlandse calvinistische ballingen in Leer, zoals de Groningse familie Coenders van Helpen. Zijn Latijnse school bloeide. Ubbo Emmius werd befaamd in heel Ostfriesland.

Toen in 1594 Groningen werd bevrijd en van een katholieke stad veranderde in een calvinistische stad, konden de Groningse ballingen in Emden en Leer ernaar terug. En in hun voetspoor ging Ubbo Emmius mee naar Groningen. Hij werd er rector van de Latijnse school.

‘Die stap naar Groningen was een nieuwe carrièresprong,’ vertelt Gudrun Dekker. ‘Ubbo Emmius kon ongelofelijk goed omgaan met de mensen uit de high society van Groningen. Hij had een gave om het juiste netwerk te organiseren en pikte er die mensen uit die hem verder konden brengen. In de voorwoorden van zijn boeken prees hij steeds belangrijke mensen, zoals de familie Coenders en de familie Nassau, en tegelijk probeerde hij waarschijnlijk om geld van ze los te krijgen voor de uitgave van zijn boeken. Hij was er erg op gebrand dat zijn manuscripten niet in een la belandden, maar dat ze gedrukt werden.’

In Groningen voelde Ubbo Emmius zich als een vis in het water. Maar weer overkwam hem een ramp: zijn zoon uit zijn eerste huwelijk, Emmo Ubben, werd toen hij 21 was ernstig ziek.

‘In 1601 zat die jongen verzwakt op een stoel in de keuken van het woonhuis in Groningen. Hij was qua geest nog helder, en moest in opdracht van zijn vader zijn testament opmaken. Ubbo Emmius had tien voorname mensen in zijn huis uitgenodigd − tien! − om dat testament rechtsgeldig te maken. Hij wilde gedaan krijgen dat het huis in Norden en allerlei goederen in Rheiderland die de jongen van de Tjabbern-familie geërfd had, in zijn nieuwe gezin ingelijfd zouden worden. Hij probeerde zelfs de regels van het Oost-Friese erfrecht te veranderen, zodat de erfenis in zijn handen zou vallen. De jongen stierf. De tien notabelen hadden allen hun handtekening gezet onder het testament. Maar de opzet van Emmius is desondanks niet gelukt. Het huis en de landerijen gingen terug naar de Tjabbern-familie van zijn eerste vrouw.’

Ubbo Emmius was in 1614 medeoprichter en werd de eerste rector magnificus van de universiteit van Groningen. Studenten kwamen van heinde en verre naar Groningen om bij hem te studeren. Hij was ook cartograaf en doceerde geschiedenis en Grieks; verder schreef hij deze jaren aan zijn geschiedenis van de Friezen. Die boeken zijn feitelijk en informatief, vol gebeurtenissen en jaartallen, maar geen onderhoudende lectuur. Ze worden nog steeds veel door historici geraadpleegd.

Hij was streng gelovig. ‘Het woord van de Heer is als een lamp voor onze voeten,’ was zijn lijfspreuk. Dat staat nog steeds op het zegel van de universiteit van Groningen. Geregeld stak hij de Eems over, naar Emden, om in de religieuze conflicten tussen calvinisten en lutheranen de calvinisten bij te staan. Hij verontschuldigde zich dan voor zijn afwezigheid in Groningen.

Hoe kijkt Gudrun Dekker, die zich al jaren met hem bezighoudt, tegen hem aan?

‘Ik vind hem niet onsympathiek, maar ook geen erg aardige man. Hij schrijft bijvoorbeeld ergens dat de stad Emden wonderlijk veel aalmoezen aan arme mensen gaf. Dat zou hij niet doen! Hij was berekenend en handig. Hij leende bijvoorbeeld in Emden geld uit, aan de stad en aan verwanten, maar hij vroeg acht procent rente! Hij was geen man die veel medelijden met anderen had. Hij wist precies wat hij wilde, was pragmatisch en doelgericht.

Zijn belang is dat hij alles wat hij in zijn tijd gezien en gehoord heeft − steden, landstreken en geschiedenis − heeft opgeschreven. En hij heeft zich ingezet voor het recht tot opstand van een volk. Iedereen moet kunnen zeggen wat hij wil, zei hij. In die zin is hij een voorloper van het parlementarisme. Je kunt een geestelijke lijn trekken tussen hem en Jean-Jacques Rousseau. Hij was een heel precieze onderzoeker, die zich baseerde op betrouwbare bronnen; hij had een grote waarheidsliefde, zowel in zijn werk als in zijn privéleven. Maar hij was hard, eerzuchtig en zuinig. Hij gebruikte het beschreven papier van zijn studenten, om op de lege achterkanten zijn teksten te schrijven. Hoeveel hij in zijn leven geschreven heeft is bijna onbegrijpelijk.

Hij had geen gemakkelijk leven; toen hij in 1625 stierf, leefden er nog maar twee van zijn zes kinderen: zijn dochter Elisabeth, die de huishouding deed, en zijn zoon Wessel, die dominee in de Martinikerk was. Maar hij klaagde niet. Hij hield zijn kop omhoog. Hij twijfelde niet aan zichzelf; hij was er vast van overtuigd dat hij de juiste levensweg volgde. Zonder al die karaktereigenschappen en door zijn orthodox-calvinistische levensovertuiging had Ubbo Emmius zijn omvangrijke en belangrijke werk niet kunnen schrijven. Hij streefde ernaar dat zijn werken na zijn dood zouden blijven voortbestaan. En dat is gelukt!’

Gudrun Dekker lacht: ‘Wat zou Ubbo Emmius in zijn schik zijn als hij jou en mij hier, vier eeuwen later, zo bezig zou zien! We praten al uren over hem!’

Waarom is zijzelf al jaren bevlogen bezig met Ubbo Emmius?

Nadenkend zegt ze: ‘Grensoverschrijdende thema’s interesseren me, en dat komt misschien doordat mijn grootmoeder uit Groningen kwam. Zij heette Harmke Veenstra. Als jonge vrouw ging ze in Emden werken, en leerde daar haar man kennen. Omgekeerd is mijn moeder Edith in de jaren dertig van de twintigste eeuw, in de crisisjaren, naar Groningen gegaan om er in een textielfabriek te werken. Later zijn ze verhuisd naar Oost-Pruisen, naar Koningsbergen. Daar ben ik in de oorlog geboren, terwijl mijn vader soldaat in Rusland was; hij is daar omgekomen en heeft mij nooit gezien. Vanuit Koningsbergen zijn wij − ik was een baby − in 1945 naar Ostfriesland gevlucht, naar Norden. Onze familie uit Groningen heeft ons in de moeilijke naoorlogse jaren steeds geholpen met kleren en eten; Groningen was een paradijs voor mij. Dus net als Ubbo Emmius beweeg ik me steeds tussen Ostfriesland en Groningen heen en weer. Het lijkt wel alsof ik door mijn leven en mijn eenzaamheid voorbestemd ben om een boek over hem te schrijven.’

Een blauw, golvend, wijd estuarium. Met lichtgele vlekken en donkerblauwe strepen: zandplaten en vaargeulen. Aan weerszijden kromme donkergroene lijnen en gele en groene blokjes: dijken, akkers en weilanden. Kriebelige halen en rode vlakjes: veldwegen en dorpen.

Vanuit de lucht lijkt de Eemsmond, met al zijn zandbanken, slenken, stromingen, kwelders en kustgebieden, op een abstract schilderij van Paul Klee. De verraderlijke zandplaten, die al eeuwen in beweging zijn, hebben bijzondere namen, zoals Ransel, Meeuwenstaart, Hond en Paap.

De Eems is een geheimzinnige getijdenstroom aan de rand van Nederland en van Duitsland. Een grensrivier. Met hoogwater dringt de zee twee keer per dag diep het estuarium in om zich ook twee keer per dag, bij eb, weer terug te trekken. De onbekende en onbeminde rivier wordt door schrijvers en kunstenaars aan haar lot overgelaten. De eeuwen door hebben geschiedkundigen en wetenschappers haar vooral bij geschillen en oorlogen beschreven. Alleen vissers, zeelieden, scheepsbouwers en kooplui kennen de geheimen van de Eems.

Aan de Eems, in de haven van Delfzijl, ben ik geboren. Mijn vroegste herinneringen zijn beelden van stromend water. Bij weer of geen weer ging ik naar de haven en de dijk. Schepen uit verre landen, donkere zeelui in de straten, vreemde talen, de zilte, brakke geur van havenwater, de wijde luchten boven de Eems en de dreiging dat bij stormweer de dijken zouden breken, hebben al vroeg een verlangen naar de verte in mij gewekt. Mijn leven lang woon ik dicht bij water, schepen, dijken, wind en vergezichten.

Een getijdenstroom is als een muziekstuk, als het voorbijglijden van de tijd: vandaar vertrek je, meegevoerd door het tij van je jeugd, en daar keer je, ervarener geworden, weer terug. En altijd maar stroomt die beweeglijke levensrivier heen en weer, heen en weer, onder steeds andere wolkenluchten, hemelkleuren en nachtelijke sterren.

De laatste jaren komt de Eems geregeld in het nieuws. Nog steeds weten maar weinig mensen hoe mooi ze is en hoe ze door het landschap slingert en waar ze ontspringt. Maar ze wordt een bedreigde rivier genoemd, een gele rivier, een dode rivier. De Eems belichaamt veel tegenstrijdigheden en paradoxen van onze tijd: in het noorden is zij grauw van de slibwolken, in het zuiden wordt ze de schoonste rivier van Duitsland genoemd. In het noorden verrijzen kolencentrales en kerncentrales aan haar oevers, in het zuiden worden de oude meanders in het rivierdal hersteld. De Eems stroomt door zand, veen en klei, en met die bodemgesteldheid veranderen de bewoners aan haar oevers. Als de rivier zou kunnen praten, wat voor verhalen zou zij dan vertellen?

In de tijd van Karel de Grote (742-814) waren de gebieden aan weerszijden van de Eemsmond dichtbevolkt en bewoond door Friese volken. Aan beide oevers bevonden zich reeksen vlaknederzettingen en wierden, die vanaf de zevende eeuw voor onze jaartelling waren opgeworpen om zich tegen stormvloeden te beschermen. De mensen leefden van akkerbouw, veeteelt en visvangst, en vereerden hun Germaanse goden: Wodan, Donar, Freya en Balder.

Vanuit Engeland, dat in die tijd al gekerstend was, kwamen in de achtste eeuw zendelingen zoals Wilfried, Willibrord en Bonifatius naar deze Friese gebieden om ze te bekeren. Dat lukte aanvankelijk niet erg, want de meeste kustbewoners moesten niet veel van het christendom hebben. In 754 vermoordden ze de prediker Bonifatius bij Dokkum.

Maar toen eind achtste eeuw veel Friese gebieden door de Franken vanuit het zuiden waren veroverd, zag Karel de Grote, die zijn steeds groter wordende rijk beschouwde als opvolger van het Romeinse Rijk, zijn kans schoon. Hij vroeg de prediker Liudger (742-809), die zelf uit een Friese adellijke familie kwam en de Friese taal sprak, om het noorden te kerstenen. Eenmaal christelijk en getemd, zouden de Friezen loyale onderdanen worden, meende Karel.

Liudger maakte verschillende tochten naar het noorden en stichtte op de wierden van Noord-Groningen en Ostfriesland vele houten kerkjes, die een paar eeuwen later door tufstenen en bakstenen kerken werden vervangen, zoals in Baflo, Leens, Usquert, Loppersum, Oldehove, Niehove en Farmsum in Groningen, en onder meer in Norden en Leer aan de andere kant van de Eems.

Daarna werd hij door Karel de Grote gevraagd om de Saksen, die in het gebied aan de middenloop en bovenloop van de Eems woonden, te kerstenen. Ook hier stichtte hij kerken, zoals in Aschendorf, Meppen, Emsbüren, Greven en Telgte. Aan een zijriviertje van de Eems, de Aa, richtte Liudger een missiepost op in Mimigernaford. Dat werd een klooster, een monasterium, dat later zou uitgroeien tot de stad Münster.

In 805 werd Liudger de eerste bisschop van Münster. De Groningse gebieden die Liudger tot het christendom had bekeerd – Humsterland, Hunzingo, Fivelingo, Oldamt en Reiderland, en de Oost-Friese gebieden Eemsgo en Federgo – vielen vanaf die tijd tot eind zestiende eeuw onder het bisdom Münster, terwijl de stad Groningen tot het bisdom Utrecht hoorde.

Als het Eemsmondgebied, met zijn talloze oude kerkjes aan weerszijden van de rivier, acht eeuwen lang onder het bisdom Münster viel, zou je denken dat er veel religieuze uitwisseling en handelscontacten moeten zijn geweest tussen Münsterland en het noorden. Hoe verliepen die?

Over een mogelijk Münsterse invloed op het middeleeuwse kerkelijke leven praat ik op een middag met Remi van Schaïk, medewerker middeleeuwse geschiedenis aan de universiteit van Groningen.

‘Over die Münsterse invloed kun je speculeren. De vroegromaanse kerkarchitectuur hier werd vooral beïnvloed door het Nederrijnse gebied. De romaanse kerken werden aanvankelijk gebouwd met tufsteen, natuursteen dat vanuit het Eifelgebergte werd aangevoerd. Het transport ging via de Rijn en de IJssel, waar Deventer een belangrijke stapelplaats was, naar het Almere, de Waddenzee en via de rivieren de Hunze en de Fivel naar Groningen. En ook de bouwmeesters kwamen vaak uit het Rijnland,’ vertelt Remi van Schaïk.

‘Maar de laatromaanse kerkenbouw, die je aan weerszijden van de Eems aantreft, is wel beïnvloed door Münster en Westfalen. Begin dertiende eeuw schakelde men over van tufsteen, dat duur en schaars was, naar baksteen. De kloostermoppen, de grote bakstenen, werden van zware klei gewoon in de buurt gebakken. Baksteen maakte het mogelijk om dunnere muren met muurgeledingen, grotere, met rondbogen versierde ramen en lichtere dakconstructies met koepelgewelven te bouwen. Die meloenvormige, vaak rijkversierde koepelgewelven zijn kenmerkend voor de laatromaanse kerken aan beide oevers van de Eems. Er werd veel siermetselwerk toegepast, in allerlei patronen: keperverband, visgraatmotief, vlechtwerk. Deze bouwwijze werd geïnspireerd door Westfaalse voorbeelden. De vele bewerkte doopvonten en gebeeldhouwde kistdeksels van Bentheimer zandsteen in deze kerken zijn via de Eems uit Bentheim geïmporteerd.

Die omslag van een Rijnlandse naar een Westfaalse invloed werd ingegeven door gewijzigde politieke omstandigheden. Het oude Karolingische Rijk van Karel de Grote en Lodewijk de Vrome was na hen in drie delen uiteengevallen: het westelijke deel, dat later Frankrijk werd, het oostelijke deel, dat later Duitsland werd, en het middendeel, Opper- en Midden-Lotharingen. Dat middendeel is het rijk waar die Rijnlandse inspiratie vandaan kwam. Maar het middenrijk is op een gegeven moment verloren gegaan en grotendeels bij het Duitse Rijk getrokken, en ook de economische betekenis ervan liep terug ten gunste van het Saksische gebied. Dat Saksische gebied heeft generaties lang de koningen en later de keizers van Duitsland geleverd. Er vond dus een verschuiving van de macht plaats.

Maar je moet wel beseffen dat de lange arm van de bisschop van Münster in het noorden betrekkelijk zwak was. De priesters en kloosterlingen vochten het hier onderling wel uit. Abt Emo van Huizinge, die leefde van 1170 tot 1237, de oprichter en het hoofd van het klooster Bloemhof van Wittewierum, leefde precies in de tijd van de omschakeling. Hij had wel contact met de bisschop van Münster, maar hij voelde zich meer betrokken bij zijn premonstratenzer moederklooster in Prémontré, in Frankrijk. Emo was een man van de wereld; hij reisde zelfs naar de paus van Rome om, tegen de wil van de bisschop van Münster in, voor de zelfstandigheid van zijn klooster te pleiten.

In de dom van Münster bevond zich een timpaan, een middeleeuwse schildering, waarop Friese edelen eerbiedig allerlei producten van hun land, zoals kaas, eieren, een os en een lam aanbieden, maar dat is een geïdealiseerde voorstelling. Die schildering was bedoeld om de bisschop van Münster te laten uitstralen dat die Friese landen tot zijn territorium hoorden, maar het is meer propaganda dan realiteit.’

Al eeuwen is de Eems een bron van voedsel: van vis, schelpen en schaaldieren. Op een zomernacht vaar ik mee met garnalenvisser Jaap Vos en zijn knecht Ron Boer op de Dina. UQ6 staat op de boeg van zijn viskotter.

Op de Usquerder garnalenkotters die in de Eemshaven hun thuishaven hebben, floepen die avond laat de schijnwerpers in de mast aan. De rode en gele netten, de gele masten en gieken, de oranje manden aan dek gloeien op in het felle licht. De motoren beginnen te dreunen. De vissers gooien de trossen los. Om middernacht varen de kotters achter elkaar de havenmonding uit.

Er staat een frisse wind. Ik sta aan de reling en zie in de verte de lichtjes van Borkum, de seinen van lichtschepen en boeien, de lampen van de andere viskotters die zich meer en meer over de zee verspreiden.

Jaap Vos, in zijn familie garnalenvisser van de vijfde generatie, laat de gieken aan weerszijden van de mast neer. De netten verdwijnen onder water. Dan maakt hij, met het tij mee, een trek van een paar kilometer door de Eemsmond en de Waddenzee. De kotter vaart langzaam. Als het schip bijna stilvalt, haalt Jaap Vos met een lier de netten op. Meteen komen er honderden meeuwen aanzetten − glieuw! glieuw! gli gli gli! −, griezelig, fladderend gedierte in het felle licht van de lamp. Ze duiken naar beneden, flitsen voorbij, strijken neer op de reling en sperren hun snavels open. Aan de gieken hangen druipende, bolle buidels. De touwen waarmee die dikbuikige netten zijn toegesnoerd worden losgemaakt, en dan stort de inhoud in een bak op het voordek. De oogst valt tegen: duizenden grijze, wriemelende Noordzeekrabben en wadkrabben blijken er te zijn gevangen. Ze vluchten weg in het zand, wier en slib dat ook is meegekomen, en spoelen weer overboord.

Bij de tweede trek gaat het beter. Jaap Vos heeft een ander visgebied opgezocht. Deze keer valt er een berg garnalen uit de netten in de bak. Ertussen een paar tongetjes, wat schar, spiering en schol. Via een kleine transportband komen de garnalen, krabben en vissen in een draaiende trommel terecht, waarin de garnalen gescheiden worden van de andere beesten. De krabben en kleine visjes spoelen weg over het dek en verdwijnen door gaten in de gangboorden weer in zee. De garnalen worden in manden opgevangen. Wat zijn ze mooi, die bijna doorzichtige beestjes.

Ron gooit de manden leeg in een kookpot, waaruit stoomwolken opstijgen. Nadat de garnalen gekookt zijn en een roze kleur gekregen hebben, komen ze terecht in een grote, schuddende zeef, waarna ze in een koelbak vallen en in koud water schoongespoeld worden. Daarna worden de garnalen opnieuw in een bak verzameld, waar een laatste controle plaatsvindt: stukjes wier en hout worden verwijderd. Ten slotte worden de garnalen in het ruim gestort. Tussen de bedrijven door zal Ron geregeld in het ruim afdalen om de garnalen in plastic zakken te verpakken.

De hele nacht door vissen de mannen; ze maken de ene trek na de andere. Terwijl Ron de garnalen selecteert, kookt en zeeft, vaart Jaap terug om daarna opnieuw dezelfde tocht te maken. In de loop van de nacht neemt de wind in kracht toe. Windkracht 4 was het toen we vertrokken, maar nu is het kracht 6. Er is meer deining. De kotter slingert. Ik voel me zeeziek worden en duik het vooronder in.

De dagen dat ik met Jaap Vos en zijn knecht in de Eemsmond en op de Waddenzee aan het vissen ben, gaan als in een roes voorbij. De Dina, genoemd naar de vrouw van Jaap Vos, is een mooi, smal, donkerblauw bootje. De stuurhut en de gieken zijn warmgeel van kleur. Voortdurend sta ik aan de reling te kijken naar de steeds verglijdende wolkenluchten en de ruige golven. Ik help een handje bij het uitzoeken van de gekookte garnalen, en maak in de kombuis stamppot andijvie met spekjes voor de hongerige vissers.

’s Avonds ligt er een gouden gloed over de Waddenzee − de weerkaatsing van de laatste zon. Talloze windmolens wentelen gestaag boven de Groninger kustlijn. Vanaf de slikken stijgt een zilte, rottende geur op. De Dina gaat voor anker. De kotter is schoongespoeld, de oranje vismanden staan blinkend en in elkaar gestapeld aan dek. Er komt steeds meer oranje en paars in de lucht. De zee, die eerst blauwgrijs was, met kleine golfjes, licht parelmoerachtig op.

Na twee dagen vissen belt Jaap Vos de visafslag. Er is storm op komst. Hij zoekt de Eemshaven op om zijn vangst af te leveren en beter weer af te wachten. Op het moment dat we de haven in varen, staat op de kade al een vrachtwagen met een geopende klep te wachten. Via de giek van de Dina worden de zakken met garnalen in de vrachtauto getakeld. Het is zo gebeurd. Daar rijdt de wagen alweer weg. Ik klauter aan wal en stap op zeebenen over de kade, een liedje van de geliefde, bekende zanger Ede Staal over garnalen in mijn hoofd:

Genoat! genoat! zo klonk het vrouger in de stroaten,

Genoat! k heb mooie dikke, t gaait per kop,

Genoat! as ik ze zai din kin t nait loaten,

Ik neem n stuk of wat in d haand,

De toavel leeg, op t zwilk n kraant,

En onder t doppen eet k ze aal op.

Genoat! lutje juweeltjes van de zeeën,

Genoat! was ik mor traauwd mit n zeemeermin,

Genoat! wait ie wat mien olden destieds deden,

De doppen werden altied dreugd,

Ik roek de lucht nog oet mien jeugd:

n Handjevol bie d hounder in.

De Krummhörn in Ostfriesland ligt wijd en kaal tegen de Eems aan, met weilanden, akkers en smalle, slingerende, boomloze wegen. Langzaam, bijna tegenstribbelend, geeft het gebied zijn schatten en geheimen prijs. Het land is leger en onbestemder dan aan de overkant, het Groninger Ommeland; dat komt doordat de Krummhörn-boeren voor een deel nog steeds, net als hun verre voorouders rond het begin van de jaartelling, hun boerderijen in een ring aan de voet van de wierde hebben. Zij bleven al die eeuwen in het dorp. Op het Groningse platteland trokken de boeren na de bedijking weg van de dorpen, en vestigden zich in grote boerderijen bij hun landerijen. Een ander verschil met Groningen, waar veel wierden in het begin van de twintigste eeuw zijn afgegraven, is dat ze in de Krummhörn meestal niet zijn aangetast.

Mooie, kleine wierdendorpen liggen er, zoals Pilsum, Groothusen, Campen en Rysum, met smalle klinkerstraatjes, linden, kastanjes en roodstenen huisjes. De boerderijen liggen in een ring om het dorp, met de schuren naar de ringweg, de Ossengang, die om het dorp heen loopt, en de voorhuizen dicht naast elkaar. In een tweede ring woonden vroeger de middenstanders en de arbeiders, en midden op de wierde lagen de kerk, het kerkhof, de pastorie en een dobbe, een vijver voor de watervoorziening.

Op een zondagmiddag laat Reint Wobbes, meeslepend verteller en kenner van oude kerken, mij een aantal van die Krummhörn-kerken zien. Hij heeft in zijn jonge jaren gevaren als matroos en stuurman, werkte later als adviseur in de bouw en liep altijd musea binnen, want hij hield van geschiedenis en architectuur.

In al die Oost-Friese dorpen waar we op deze mooie zondag uit de auto stappen, komen oude kostersvrouwen en boerinnen in hun zondagse jurken, met een gouden sieraad of een zondags lefdoekje op de borst, uit hun huizen zetten en lopen op Reint af, want iedereen daar kent hem. Hij maakt geregeld met een bus toeristen van de Stichting Oude Groninger Kerken een tocht door dit gebied.

‘Hou ist mit joe?’

‘Ach, is vraauw Stevens ook aal dood?’

‘Joa, ze haar t stoer, dij leste tied, heur bainen wollen nait meer. Zoon laif mins.’

Reint en ik praten Gronings, de vrouwen Oost-Fries; het is bijna dezelfde taal. ‘Moin!’ zeggen de vrouwen als groet, ‘moi!’ zeggen wij.

‘De meeste kerken hier in de Krummhörn zijn reformierte Kirche, hervormde kerken. Er staat niet, zoals in lutherse kerken, een altaar,’ vertelt Reint Wobbes. ‘Deze hoek van de Krummhörn is, net als Emden en Rheiderland, calvinistisch, onder invloed van de geleerde Ubbo Emmius van Greetsiel, en door de verdraagzaamheid die hier heerste. Daardoor staken er eind zestiende eeuw duizenden Nederlandse gereformeerden, die in eigen land vervolgd werden, de Eems over en vestigden zich in de Krummhörn en in Emden.’

Op de zeedijk bij Pilsum staat een opvallende ronde vuurtoren, in brede banen rood en geel geschilderd. Hij is in 1891 gebouwd als een baken voor de schepen op de Eems, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de vuurtoren niet meer gebruikt om geen vijandige schepen de weg naar het Duitse binnenland te wijzen. Nu is het baken een vrolijk monument op de kale zeedijk. Romantische paartjes laten zich hier graag trouwen, gadegeslagen door nieuwsgierige schapen.

Het dorp Pilsum ligt landinwaarts, een paar kilometer van de Eems. De dertiende-eeuwse kerk staat midden op de wierde: een mooie, stevige, grote kerk van rode kloostermoppen, waar de laatromaanse versierdrift vanaf spat. Het schip is voorzien van rondboognissen; de driehoekige zuidgevel is witgepleisterd, met een ruitenpatroon van rondstaven. De toren is groot en vierkant, ook versierd met grotere en kleinere witgepleisterde bogen. Vroeger zal de toren als vuurtoren gediend hebben.

Aanvankelijk, in de elfde eeuw, was deze kerk van hout, met wanden van vlechtwerk. ‘Doordat de kustbewoners behalve boeren ook zeelui waren, en met hun schepen de rivieren afvoeren, de Eems en de IJssel en de Rijn, schaften ze, toen het hier wat welvarender werd, op een gegeven moment tufsteen aan in het havenplaatsje Andernach in het Eifelgebied,’ vertelt Reint Wobbes. ‘In de Eifel zelf werden de huizen van grote tufsteenblokken gebouwd, maar voor de handel werden die in kleine, hanteerbare blokjes gehakt van dertig bij vijftien bij acht centimeter − de Rijnlandse voet − om de steen gemakkelijk met schepen en karren te kunnen vervoeren.

Toen ze hier later in het Eemsmondgebied gingen bouwen met baksteen die van plaatselijke klei werd gebakken, zo rond 1200, hielden die steenbakkers diezelfde maten als van de tufsteen aan; daar waren ze aan gewend. Dat waren de kloostermoppen. Vervolgens werden, met de tijd, die bakstenen kleiner. Dat was ook logisch, want zo’n grote kloostermop kon een metselaar die in zijn rechterhand een troffel had niet in zijn linkerhand vasthouden. Het was niet praktisch. Bovendien kon je, als je kleinere stenen vormde, het bakproces beter beheersen. Die grote kloostermoppen gingen vaak scheuren.’

We lopen langs de kerkmuur. Reint Wobbes gaat met zijn hand over de onregelmatige bakstenen die telkens een andere kleurnuance hebben. ‘Kijk maar, hier zit een breuk. En daar is de steen heel donkerrood, half verbrand. Die steen daar is te bleek, die zat te ver van het vuur. Er zitten prachtige nuances in deze oude muur, dat vinden wij nu mooi. Vroeger zal er afkeurend naar gekeken zijn.

De kloostermoppen zijn zo rood, omdat hier eeuwenlang bruin veenwater over de kwelders heeft gestroomd. Er zat ijzeroer in. Die klei werd rood in het bakproces.’

We lopen over het kerkhof, om de kerk heen. Nog steeds worden hier mensen begraven. Daarvoor moeten oudere graven geruimd worden; dit in tegenstelling tot de wierdenkerkhoven aan de Groningse kant, die niet meer gebruikt werden nadat er begraafplaatsen buiten de dorpen waren gekomen, zodat de oude grafzerken konden blijven liggen. Maar ook hier in Pilsum liggen er nog enkele uit de zeventiende eeuw. Terwijl er op de Groningse grafzerken veel symbolen van de eindigheid van het leven gebeeldhouwd zijn, zoals een tak van een treurwilg, een flambouw of een zandloper, bevatten deze Oost-Friese graven veel wapenschilden. Zo ligt er het graf van een zekere Tiaden, die ‘in het 65ste jaar zijnes olders christelijk in den Here ontslapen is, als hij 40 jaren in zijn ehestand gelevet heeft, 38 jaren gedeputeerde in het college van de kerkvoogd in Pilsum was, en 6 jaar hopman en grietman. Hij is alhier begraven, verwachtende met alle rechtgelovige christenen, de vrolijke opstanding ten eeuwigen leven.’

Het interieur van de kerk van Campen is een wonder van schoonheid. De meloenvormige koepelgewelven zijn schitterend versierd, in oranjerood, donkerbruin en wit, met alle mogelijke decoratieve figuren: vierkanten, vlechtvormen, visgraten, dambordmotieven, cirkels, kruizen, klaverbladen, gestileerde bloemvormen, stippen, en ook een reeks figuratieve afbeeldingen van honden, paarden, een leeuw, een draak, een hert en Friese strijders. De kleuren zijn verschillend, maar anders zou ik me in een Moorse moskee of een Berberse kasbah wanen, zo rijk en tegelijk ingehouden is deze kerkzoldering.

‘Deze middeleeuwse, katholieke gewelven zijn in de reformatie overgeschilderd,’ vertelt Reint Wobbes. ‘Men wilde niet meer die bonte, kermisachtige versiering, maar een kerk met koel, helder licht. Bij de restauratie in de twintigste eeuw zijn die kleurige middeleeuwse gewelfschilderingen weer teruggebracht. De oorspronkelijke katholieken hebben er eeuwenlang kaarsen en wierook gebrand. Er zat een vettige laag op die schilderingen, dus die kalk ging er makkelijk af. En dit kwam tevoorschijn!

In al deze laatromaanse kerken zie je een eenvoudig calvinistisch interieur, maar bij de restauraties van de laatste jaren is het uitbundige katholicisme eronder tevoorschijn gekomen. Zulke kerkjes zijn nu een soort geschiedenisboek.

Dat deze schilderingen aan Moorse versieringen doen denken, komt doordat ze in de tijd van de kruistochten gemaakt zijn. Veel mannen uit deze streken voeren in de dertiende eeuw mee op schepen naar het Heilige Land, maakten onderweg kennis met andere culturen en wilden ook hier de boel versieren.

Zie je daar boven die beelden van engelen, en van een pelikaan? De pelikaan voedt zijn jongen met hartenbloed, zegt de legende. De keelkwab van een pelikaan is namelijk rood; daar bewaart hij de visjes in die hij gevangen heeft, om aan zijn jongen te voeden. Maar het lijkt alsof hij zijn jongen voedt met zijn eigen bloed uit zijn hartstreek. En zo kon de pelikaan tot een symbool van Christus worden.’