Steven Pinker

Ons betere ik

Waarom de mens steeds minder geweld gebruikt

Vertaald door Hanneke Bos, Menno Grootveld, Inge Kok en Meile Snijders

==

==

Uitgeverij Contact

© 2011 Steven Pinker

© 2011 Nederlandse vertaling Hanneke Bos, Menno Grootveld,

Inge Kok en Meile Snijders

Oorspronkelijke titel The Better Angels of Our Nature. Why Violence Has Declined

Oorspronkelijke uitgever Viking

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 254 3919 4 / NUR 320

==

www.uitgeverijcontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011 met ISBN 978 90 254 2716 0

Voor

Eva, Carl en Eric

Jack en David

Yael en Danielle

en de wereld die ze erven

Wat een hersenschim is de mens. Wat een nieuw wezen, wat een monster, wat een chaos, wat een vat vol tegenstrijdigheden, wat een wonder! Rechter over alle dingen, stomme aardworm; drager van de waarheid, beerput van onzekerheid en dwaling; glorie en uitvaagsel van het heelal.

==

Blaise Pascal

Voorwoord

Dit boek gaat over misschien de belangrijkste ontwikkeling ooit die in de menselijke geschiedenis heeft plaatsgevonden. Geloof het of niet (en ik weet dat de meeste mensen het niet geloven), het geweld in de wereld is over een langere tijdspanne afgenomen en het tijdperk waarin we nu leven is misschien wel het vredelievendste in het bestaan van onze soort. De afname is zeker niet gladjes verlopen, het geweld is niet volledig verdwenen en het is allerminst zeker of het geweld blijft afnemen. Maar de trend is onmiskenbaar, zowel op een schaal van millennia als van jaren, en strekt zich uit van het voeren van oorlogen tot het slaan van kinderen.

De vermindering van geweld laat geen aspect van het leven onberoerd. Het dagelijks bestaan is anders als je altijd bang moet zijn om te worden verkracht, ontvoerd of vermoord. Handel, onderwijs en kunsten kunnen nauwelijks tot ontwikkeling komen als de instellingen die ze mogelijk maken even snel worden geplunderd en platgebrand als ze zijn opgebouwd.

De historische ontwikkeling van het geweld beïnvloedt niet alleen het dagelijks leven, maar ook hoe we dit begrijpen. Wat is er fundamenteler voor ons gevoel van wat alles betekent en waar het naartoe gaat dan de vraag of we op lange termijn beter of slechter zijn geworden van het geploeter van het menselijk ras? Hoe, in het bijzonder, moeten wij de moderniteit begrijpen – wat moeten we denken van de erosie van de familie, stam, traditie en godsdienst, veroorzaakt door het individualisme en het kosmopolitisme, de rede en de wetenschap? Er hangt veel af van hoe we deze overgang opvatten: of we onze wereld zien als een poel van misdaad, terrorisme, genocide en oorlogen of als een periode die in vergelijking met het verleden is gezegend met een ongekend niveau van vreedzame coëxistentie.

De vraag of de trends in het gebruik van geweld omhoog of omlaag gaan, beïnvloedt ook onze opvatting van de natuur van de mens. Hoewel op biologie gebaseerde theorieën over de menselijke natuur vaak worden geassocieerd met een fatalistische houding ten aanzien van geweld, en de theorie dat de geest een onbeschreven blad is met vooruitgang wordt geassocieerd, is het verband in mijn ogen eerder omgekeerd. Hoe moeten we de natuurlijke staat van leven begrijpen die er heerste toen onze soort ontstond en de geschiedenis begon? De overtuiging dat het geweld is toegenomen, doet vermoeden dat we zijn besmet, misschien onherstelbaar besmet, door de wereld die we gemaakt hebben. De overtuiging dat het is afgenomen, suggereert dat we als woestelingen zijn begonnen en dat de kunstgrepen van de beschaving ons een nobele richting hebben doen kiezen, een richting waarin we kunnen hopen verder te komen.

Dit is een dik boek en dat moet ook wel. Eerst moet ik u ervan overtuigen dat het geweld in de loop van de geschiedenis echt is afgenomen, in de wetenschap dat dit idee scepsis, ongeloof en soms woede opwekt. Onze cognitieve vermogens maken ons vatbaar voor het idee dat we in gewelddadige tijden leven, vooral als ze worden opgestookt door media die uitgaan van het motto if it bleeds, it leads. Het menselijk brein schat de kans dat een gebeurtenis zich voordoet in aan de hand van het gemak waarmee het zich voorbeelden herinnert, en er worden nu eenmaal meer beelden van bloedbaden onze huizen in gestraald en in onze geheugens gebrand dan van mensen die sterven van ouderdom.1 Hoe gering het percentage doden door geweld ook is, in absolute aantallen zijn het er altijd genoeg om een televisiejournaal mee te vullen. De indruk die mensen hebben van geweld, is dus losgekoppeld van de werkelijke omvang.

Ons gevoel van gevaar wordt ook verstoord door onze morele psychologie. Niemand heeft ooit activisten voor een goede zaak geworven door te roepen dat de dingen steeds beter gaan. En brengers van goed nieuws krijgen vaak het advies hun mond te houden om mensen niet in slaap te sussen. Ook geeft een groot deel van onze intellectuele cultuur niet graag toe dat er iets goeds zou kunnen zijn aan onze beschaving, moderniteit en westerse maatschappij. Maar waarschijnlijk komt de illusie dat geweld continu aanwezig is vooral voort uit een van de krachten die het geweld ooit hebben doen afnemen. De afname van gewelddadig gedrag ging gepaard met een afname van een tolerante of zelfs verheerlijkende houding ten aanzien van geweld, en vaak loopt de mentaliteitsverandering voorop. Vergeleken bij de massawreedheden uit de menselijke geschiedenis lijkt een dodelijke injectie voor een moordenaar in Texas of een bende hooligans die iemand van een etnische minderheid intimideert vrij mild. Maar vanuit hedendaags perspectief beschouwen we dergelijke gebeurtenissen als teken van hoe diep we kunnen zinken, niet van hoe hoog de lat tegenwoordig wordt gelegd.

Tegen deze vooroordelen in zal ik u moeten overtuigen met cijfers, die ik uit computerbestanden pluk en in grafieken weergeef. Telkens leg ik uit waar de cijfers vandaan komen en doe ik mijn best om duidelijk te maken wat ze betekenen. Het probleem dat ik wil begrijpen, is hoe het geweld op vele fronten is afgenomen: in het gezin, in de buurt, tussen stammen en andere gewapende groepen, en tussen grote naties en staten. Als de geschiedenis van het geweld op verschillende niveaus een volkomen eigen traject had gevolgd, dan zou voor elk een apart boek geschreven moeten worden. Maar tot mijn voortdurende verbazing gaan de wereldwijde trends achteraf gezien op bijna alle niveaus naar beneden. Dat vraagt om onderbouwing van de verschillende trends in één boek en het zoeken naar overeenkomstige perioden, oorzaken en ontwikkelingen.

Ik hoop u ervan te overtuigen dat zoveel vormen van geweld gelijktijdig zijn afgenomen dat dit geen toeval meer kan zijn en dat er dus een verklaring voor gevonden moet worden. Het ligt voor de hand om de geschiedenis van het geweld als een morele strijd voor te stellen – als een heldhaftig gevecht van recht tegen onrecht – maar dat is niet mijn uitgangspunt. Mijn aanpak is wetenschappelijk in brede zin, wat wil zeggen dat ik naar verklaringen zoek waarom dingen gebeuren. We ontdekken misschien dat de vooruitgang in vredelievendheid deels tot stand werd gebracht door ‘morele ondernemers’ en hun bewegingen. Maar het is ook mogelijk dat we prozaïscher verklaringen vinden, die te maken hebben met veranderingen in de techniek, het bestuur, de handel of de aanwezige kennis. De afname van geweld kan niet worden opgevat als een onstuitbare progressieve kracht die ons naar een omegapunt van volmaakte vrede voert. Het gaat eerder om een verzameling statistische trends in het gedrag van groepen mensen in verschillende tijdperken en het vraagt daarom om een verklaring in psychologische en historische zin: hoe de menselijke geest reageert op veranderende omstandigheden.

Een groot deel van dit boek is gewijd aan de psychologie van geweld en geweldloosheid. De theory of mind die ik gebruik, is een synthese van cognitieve wetenschap, affectieve en cognitieve neurowetenschappen, sociale en evolutionaire psychologie, en andere wetenschappen van de menselijke natuur die ik onderzocht in Hoe de menselijke geest werkt, Het onbeschreven blad en De stof van het denken. Volgens deze synthese is het brein een complex systeem van cognitieve en emotionele vermogens die in de hersenen zijn geïmplementeerd en hun basisontwerp danken aan evolutionaire processen. Door een aantal van deze vermogens neigen we naar verschillende soorten geweld. Dankzij andere – ‘de betere engelen van onze natuur’, in Abraham Lincolns woorden – neigen we naar samenwerking en vrede. Om de afname van het geweld te verklaren moet ik de veranderingen vaststellen in onze culturele en materiële omgeving die zorgden dat onze vredelievende motieven de overhand kregen.

Ten slotte moet ik laten zien hoe onze geschiedenis ingrijpt op onze psychologie. Alles wat de mens betreft, is onderling verbonden en dat geldt in het bijzonder voor geweld. De vreedzamer samenlevingen zijn meestal ook rijker, gezonder, beter opgeleid, beter bestuurd, vrouwvriendelijker en meer geneigd om handel te drijven. Het is niet gemakkelijk om te zeggen met welke van deze positieve kenmerken de vicieuze cirkel begon en welke daarop meeliftten en het is verleidelijk om te berusten in onbevredigende cirkelredenaties als ‘het geweld is afgenomen omdat de cultuur minder gewelddadig werd’. Sociale wetenschappers onderscheiden ‘endogene’ variabelen (die zich binnen het systeem bevinden en worden beïnvloed door het fenomeen dat ze proberen te verklaren) en ‘exogene’ variabelen (die op gang worden gebracht door krachten van buitenaf). Exogene krachten kunnen praktisch zijn en bijvoorbeeld veranderingen betreffen op het gebied van technologie, demografie, handel en bestuur. Maar ze kunnen ook te maken hebben met de intellectuele wereld, als nieuwe ideeën worden bedacht en verspreid en een eigen leven gaan leiden. Het is het bevredigendst om een historische verandering te verklaren aan de hand van een exogene trigger. Voor zover de data dit toestaan, zal ik proberen om exogene krachten te identificeren die onze geest op verschillende tijdstippen en verschillende wijzen hebben beïnvloed, en waarvan men kan zeggen dat ze daarmee een afname van het geweld hebben veroorzaakt.

Al die verklaringen voor deze veranderingen vormen bij elkaar een dik boek – zo dik dat ik het verhaal niet bederf als ik de belangrijkste conclusies nu al aanstip. Ons betere ik is een verhaal over zes trends, vijf innerlijke demonen, vier goede engelen en vijf historische krachten.

==

Zes trends (hoofdstuk 2 tot en met 7). Om enige samenhang te brengen in de vele ontwikkelingen die samen zorgden dat het geweld onder onze soort afnam, heb ik ze in zes belangrijke trends onderverdeeld.

De eerste, die zich in de loop van duizenden jaren voltrok, betreft de overgang van de anarchistische samenlevingen waarin jagen, verzamelen en kleinschalige landbouw centraal stonden en onze soort zijn evolutionaire geschiedenis grotendeels doormaakte, naar de landbouwbeschavingen met steden en overheden, die rond vijfduizend jaar geleden ontstonden. Na die overgang namen de voortdurende overvallen en plundertochten af die kenmerkend waren voor het leven in een natuurlijke toestand en volgde een ongeveer vijfvoudige daling van het aantal doden door geweld. Ik noem dit opleggen van vrede het pacificatieproces.

De tweede trend duurde meer dan vijfhonderd jaar en is het best gedocumenteerd in Europa. Tussen de late Middeleeuwen en de twintigste eeuw daalde het aantal moorden in de Europese landen met een factor tien tot vijftig. In zijn klassieke boek Het civilisatieproces schreef socioloog Norbert Elias deze raadselachtige daling toe aan het samengaan van een lappendeken van feodale gebieden tot grote koninkrijken met een centraal gezag en een infrastructuur van koophandel. Met dank aan Elias noem ik deze trend het civilisatieproces.

De derde trend begon in het tijdperk van de Rede en de Europese Verlichting in de zeventiende en achttiende eeuw (hoewel hij voorlopers had in het klassieke Griekenland en de Renaissance, en parallellen elders in de wereld). Hierbij ontstonden de eerste georganiseerde bewegingen om sociaal geaccepteerde vormen van geweld af te schaffen, zoals despotisme, slavernij, duelleren, martelen, moorden uit bijgeloof, sadistische bestraffing en wreedheid tegen dieren, evenals het eerste begin van een systematisch pacifisme. Historici noemen deze overgang soms de Humanitaire Revolutie.

De vierde belangrijke trend voltrok zich na de Tweede Wereldoorlog, waarin een historisch ongekende ontwikkeling plaatsvond, die al meer dan 65 jaar duurt: de grote mogendheden en ontwikkelde landen in het algemeen voerden niet langer oorlog tegen elkaar. Historici noemen deze gezegende stand van zaken de Lange Vrede.2

De vijfde trend betreft ook de gewapende strijd, maar is subtieler. Hoewel mensen die het nieuws volgen het wellicht moeilijk kunnen geloven, zijn alle soorten gewelddadige conflicten – burgeroorlogen, genocide, onderdrukking door autocratische regeringen en terreuraanslagen – sinds het einde van de Koude Oorlog in 1989 over de hele wereld in aantal afgenomen. Onder verwijzing naar het voorlopige karakter van deze fortuinlijke ontwikkeling, noem ik haar de Nieuwe Vrede.

In het naoorlogse tijdperk, symbolisch ingeluid door de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1948, ontstond er ten slotte een groeiende weerzin tegen agressie op kleinere schaal, met inbegrip van geweld tegen etnische minderheden, homoseksuelen, vrouwen, kinderen en dieren. Vanaf eind jaren 1950 tot de dag van vandaag ontstond er een stortvloed aan afsplitsingen van het mensenrechtenidee – bewegingen voor burgerrechten, homorechten, vrouwenrechten, rechten van kinderen en rechten van dieren – die ik de rechtenrevolutie noem.

==

Vijf innerlijke demonen (hoofdstuk 8). Veel mensen geloven impliciet in de hydraulische theorie van geweld, die inhoudt dat we een aangeboren neiging hebben tot agressie (een doodsinstinct of bloeddorstige aanleg), die we in ons opkroppen en die periodiek moet worden ontladen. Dat is echter diametraal in tegenspraak met hedendaagse wetenschappelijke inzichten in de psychologie van geweld. Agressie bestaat niet uit een enkel motief, laat staan dat het om een opgekropte drang gaat, maar komt voort uit verschillende psychologische systemen die verschillen wat betreft de prikkels uit de omgeving, de interne logica, de neurobiologische basis en hun sociale verspreiding. In hoofdstuk 8 worden er vijf van uitgelegd. Roofzuchtig of instrumentaal geweld is geweld dat gewoon als praktisch middel wordt gebruikt om een doel te bereiken. Dominantie is de drang naar gezag, prestige, roem en macht, of het nu om machogedrag onder individuen gaat of om een machtsstrijd tussen raciale, etnische, religieuze of nationale groepen. Wraak wakkert de morele drang tot vergelding, straf en rechtvaardigheid aan. Sadisme is genot beleven aan andermans leed. En een ideologie is een gedeeld geloofssysteem, meestal voorzien van een utopische visie die onbeperkt geweld rechtvaardigt om het onbeperkte goede te kunnen bereiken.

==

Vier goede engelen (hoofdstuk 9). Mensen zijn niet van nature goed (net zomin als ze van nature slecht zijn), maar ze beschikken over motieven die hen van geweld doen afzien en de richting doen kiezen van samenwerking en altruïsme. Door empathie (met name in de vorm van medeleven of sympathie) voelen we de pijn van anderen en brengen we hun belangen op een lijn met de onze. Zelfbeheersing stelt ons in staat om te anticiperen op de consequenties van impulsief gedrag en dit dienovereenkomstig te remmen. Met ons morele besef stellen we een reeks normen en taboes die de interactie bepalen tussen de mensen in een cultuur, soms op een wijze die het geweld doet afnemen, maar soms ook (als de normen tribaal, autoritair of puriteins zijn) op een wijze die het doet toenemen. En ten slotte kunnen we ons door de rede bevrijden van ons beperkte perspectief, om na te denken over de manier waarop we leven en hoe we onze goede engelen kunnen inzetten. In een paragraaf onderzoek ik ook de mogelijkheid dat homo sapiens zich in de recente geschiedenis zodanig heeft ontwikkeld dat hij minder gewelddadig is geworden in de technisch-biologische zin van een verandering in ons genoom. Maar dit boek richt zich vooral op omgevingsveranderingen: op veranderingen in de historische omstandigheden die op verschillende manieren van invloed zijn op een vaststaande menselijke aard.

==

Vijf historische krachten (hoofdstuk 10). In het laatste hoofdstuk probeer ik de geschiedenis en de psychologie weer bij elkaar te brengen door de exogene krachten te benoemen die onze vredelievende motieven en de meervoudige afname van het geweld hebben bevorderd. De Leviathan – de staat en de rechterlijke macht met een monopolie op het legitiem gebruik van geweld – remt de verleiding om andere groepen aan te vallen en te beroven, verzwakt de impuls om wraak te nemen en verkleint de op eigenbelang gebaseerde vooroordelen die alle partijen doen geloven dat ze aan de kant van de engelen staan. Economische samenwerking is een spel met alleen maar winnaars, en nu technologische vooruitgang de uitwisseling van goederen en ideeën over langere afstanden en bij grotere groepen handelspartners mogelijk maakt, heeft men andere mensen liever levend dan dood en worden ze minder snel gedemoniseerd of als minderwaardig beschouwd. Feminisering is het proces waarbij culturen steeds meer respect voor de belangen en waarden van vrouwen krijgen. Omdat geweld grotendeels een tijdverdrijf voor mannen is, zijn culturen die vrouwen zelfbeschikking geven geneigd om geweld niet langer te verheerlijken en minder snel gevaarlijke subculturen voort te brengen van ontwortelde jonge mannen. De krachten van het kosmopolitisme, zoals lezen, reizen en massamedia, leren ons het perspectief van anderen te zien die niet op ons lijken en de kring waarvoor we empathie voelen uit te breiden. Ten slotte kan een intensievere toepassing van kennis en rationaliteit op zaken die de mens betreffen – de roltrap van de rede – mensen dwingen te beseffen hoe zinloos geweldsspiralen zijn, hun eigen belangen niet steeds te laten voorgaan en hun geweld te zien als een probleem dat moet worden opgelost in plaats van als een wedstrijd die moet worden gewonnen.

Als men beseft dat het geweld afneemt, begint de wereld er anders uit te zien. Het verleden lijkt minder onschuldig, het heden minder sinister. Men heeft meer waardering voor de kleine successen op het gebied van samenleven die onze voorouders utopisch zouden hebben geleken: het uit verschillende rassen bestaande gezin dat in het park speelt, een cabaretier die een grap maakt over de opperbevelhebber van het leger, landen die kalm een crisis bezweren in plaats van deze op een oorlog te laten uitdraaien. Dit is geen verandering die zelfgenoegzaamheid inhoudt. De vrede die we tegenwoordig genieten, bestaat omdat vorige generaties geschokt waren door het geweld van hun tijd en probeerden dit tegen te gaan, en dus moeten wij op dezelfde wijze proberen het geweld dat nog steeds onder ons is te verminderen. En de beste bevestiging dat deze inspanningen de moeite waard zijn, is de erkenning dat het geweld afneemt. Er wordt sinds lang gemoraliseerd over het onmenselijke gedrag van mensen onderling. Als we weten dat de onmenselijkheid door een bepaalde oorzaak is afgenomen, kunnen we de agressie zien als een kwestie van oorzaak en gevolg. In plaats van te vragen waarom er oorlog is, kunnen we vragen: ‘Waarom is er vrede?’ We kunnen dan niet alleen geobsedeerd zijn door wat we verkeerd hebben gedaan, maar ook door wat we goed doen. Want we doen iets goed en het zou prettig zijn om te weten wat dat precies is.

==

Veel mensen vragen me hoe ik ertoe kwam om over geweld te schrijven. Daar is niets raadselachtigs aan: geweld is vanzelfsprekend een zorg voor iedereen die de menselijke natuur bestudeert. Ik las voor het eerst over de afname van het geweld in Homicide, Martin Daly’s en Margo Wilsons klassieke boek over evolutionaire psychologie, waarin zij de hoge percentages gewelddadige doodsoorzaken bespreken in staatloze samenlevingen en verwijzen naar de daling van het aantal moorden vanaf de Middeleeuwen tot nu toe. In verschillende van mijn vorige boeken noemde ik reeds deze neerwaartse trend en de toegenomen menselijkheid, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de afschaffing van slavernij, despotisme en wrede straffen, ter ondersteuning van het idee dat morele vooruitgang in overeenstemming kan zijn met een biologische benadering van het menselijke brein en een erkenning van de donkere kant van de menselijke natuur.3 Ik herhaalde deze ideeën bij mijn antwoord op de jaarlijkse vraag van het online forum www.edge.org, die in 2007 luidde: ‘Waar bent u optimistisch over?’ Deze knuppel in het hoenderhok leverde een uitgebreide correspondentie op van historisch criminologen en onderzoekers in internationale studies, die me schreven dat er veel meer bewijzen voor een historische afname van het geweld zijn dan ik me had gerealiseerd.4 Hun gegevens overtuigden mij dat er een verhaal lag te wachten om te worden verteld.

Mijn eerste en grootste dank gaat uit naar de volgende wetenschappers: Azar Gat, Joshua Goldstein, Manuel Eisner, Andrew Mack, John Mueller en John Carter Wood. Tijdens mijn werk aan het boek profiteerde ik ook van correspondentie met Peter Brecke, Tara Cooper, Jack Levy, James Payne en Randolph Roth. Deze onderzoekers voorzagen me genereus van hun ideeën, geschriften en gegevens, en waren zo vriendelijk me wegwijs te maken in onderzoeksgebieden die ver van het mijne vandaan liggen.

David Buss, Martin Daly, Rebecca Newberger Goldstein, David Haig, James Payne, Roslyn Pinker, Jennifer Schaap-Skeffington en Polly Wiessner lazen de eerste kladversie voor een groot deel of helemaal en gaven bijzonder nuttige kritiek en adviezen. Ook van onschatbare waarde waren de opmerkingen over individuele hoofdstukken, waarvoor dank aan Peter Brecke, Daniel Chirot, Alan Fiske, Jonathan Gottschall, A.C. Grayling, Niall Ferguson, Graeme Garrard, Joshua Goldstein, Jack Hoban, Stephen Leblanc, Jack Levy, Andrew Mack, John Mueller, Charles Seife, Jim Sidanius, Michael Spagat, Richard Wrangham en John Carter Wood.

Veel andere mensen reageerden op mijn verzoeken om informatie met een snelle uitleg of boden suggesties die in dit boek werden opgenomen: John Archer, Scott Atran, Daniel Batson, Donald Brown, Lars-Erik Cederman, Christopher Chabris, Gregory Cochran, Leda Cosmides, Tove Dahl, Lloyd deMause, Jane Esberg, Alan Fiske, Pinchas Goldschmidt, Keith Gordon, Reid Hastie, Brian Hayes, Judith Rich Harris, Harold Herzog, Fabio Idrobo, Tom Jones, Maria Konnikova, Robert Kurzban, Gary Lafree, Michael Macy, Steven Malby, Megan Marshall, Michael McCullough, Nathan Myhrvold, Mark Newman, Barbara Oakley, Robert Pinker, Roslyn Pinker, Susan Pinker, Ziad Obermeyer, David Pizarro, Tage Rai, David Ropeik, Scott Sagan, Ned Sahin, Aubrey Sheiham, Francis X. Shen, Joseph Shusko, Richard Shweder, Thomas Sowell, Håvard Strand, Ilavenil Subbiah, Philip Tetlock, Andreas Foro Tollefsen, James Tucker, Staffan Ulfstrand, Jeffrey Watumull, Robert Whiston, Matthew White, Michael Wiesenfeld en David Wolpe.

Veel collega’s en studenten van Harvard voorzagen me ruimhartig van adviezen op hun vakgebied, onder wie Mahzarin Banaji, Robert Darnton, Alan Dershowitz, James Engell, Nancy Etcoff, Drew Faust, Benjamin Friedman, Edward Glaeser, Omar Sultan Haque, Marc Hauser, James Lee, Bay McCulloch, Richard McNally, Michael Mitzenmacher, Orlando Patterson, Leah Prijs, David Rand, Robert Sampson, Steve Shavell, Lawrence Summers, Kyle Thomas, Justin Vincent en Felix Warneken.

Mijn speciale dank gaat uit naar de onderzoekers die met mij hebben samengewerkt aan de gegevens die in dit boek worden gebruikt. Brian Atwood voerde talloze statistische analyses uit en verrichte met grote precisie, degelijkheid en inzicht databaseonderzoek. William Kowalsky voorzag me van veel relevante gegevens uit de enquêtewereld. Jean-Baptiste Michel hielp het Bookworm-programma, het Google Ngram en het Google Books-corpus ontwikkelen en bedacht een elegant model voor het meten van de omvang van oorlogen. Bennett Haselton verrichtte informatief onderzoek naar de perceptie van de geschiedenis van geweld. Esther Snyder hielp bij grafische en bibliografische zoekopdrachten. Ilavenil Subbiah ontwierp de grafieken en kaarten, en voorzag me in de loop der jaren van bijzonder waardevolle inzichten in de cultuur en de geschiedenis van Azië.

Mijn literair agent John Brockman stelde de vraag die leidde tot het schrijven van dit boek en maakte vele nuttige opmerkingen over de eerste kladversie. Wendy Wolf, mijn redacteur bij Penguin, keek grondig naar de eerste kladversie en droeg met haar analyse sterk bij aan de uiteindelijke vorm. Ik ben John, Wendy en Will Goodlad bij Penguin UK enorm dankbaar voor hun hulp in alle stadia van dit boek.

Oprechte dank gaat uit naar mijn familie voor hun genegenheid en aanmoediging: Harry, Roslyn, Susan, Martin, Robert en Kris. Mijn grootste dank gaat naar Rebecca Newberger Goldstein, die niet alleen de inhoud en stijl van het boek verbeterde, maar me ook aanmoedigde met haar geloof in dit project en meer heeft gedaan dan wie ook om mijn wereldbeeld te vormen. Dit boek is opgedragen aan mijn nichtje, mijn neven en mijn stiefdochters: zij kunnen genieten van een wereld waarin het geweld verder afneemt.

[1] Een ander land

Het verleden is een ander land; ze doen de dingen daar anders.

– L.P. Hartley

==

==

Als het verleden een ander land is, dan is het een schokkend gewelddadig land. Men vergeet al snel hoe gevaarlijk het leven vroeger was, hoe diep de gewelddadigheid ooit was verweven met het dagelijks leven. Het verleden wordt vreedzamer in ons collectieve geheugen; we hebben er alleen nog kleurloze souvenirs van, de bloederige oorsprong is verbleekt. Een vrouw die een crucifix draagt, denkt er zelden bij na dat dit martelwerktuig in de oude wereld werd gebruikt om mensen te straffen. Iemand die zegt dat hij geradbraakt is, heeft zelden een beeld voor ogen van de vroegere praktijk. We worden omringd door tekenen van de wreedheid van onze voorouders, maar we zijn ons er nauwelijks van bewust. Zoals de geest door reizen wordt verruimd, zo kan een letterlijk ingestelde rondgang door onze culturele erfenis inzicht geven in hoe anders ze de dingen deden in het verleden.

In een eeuw die begon met 9/11, Irak en Darfur, klinkt de bewering dat we in een ongewoon vreedzame tijd leven u misschien weerzinwekkend of wellicht volslagen krankzinnig in de oren. Ik weet uit gesprekken en van onderzoeksgegevens dat de meeste mensen er niets van geloven.1 In de volgende hoofdstukken zal ik de stelling onderbouwen met datums en gegevens. Maar eerst wil ik u op weg helpen door u een aantal belastende feiten over het verleden waarvan u altijd al op de hoogte was weer in herinnering te brengen. Ik doe dit niet alleen om u te overtuigen: wetenschappers laten op hun conclusies vaak nog een sanity check los, waarbij ze deze op echte verschijnselen uitproberen om zich ervan te verzekeren dat ze niets over het hoofd zien en geen absurde conclusies trekken. De historische vogelvlucht in dit hoofdstuk is een sanity check voor de gegevens die volgen.

Wat volgt, is een rondreis door een ander land, dat we het verleden noemen, van 8000 v.Chr. tot de jaren zeventig van de vorige eeuw. Het is niet zozeer een grand tour langs de oorlogen en gruweldaden die we al herdenken vanwege het geweld dat ermee gepaard ging, maar veeleer een reeks kijkjes achter de bekende feiten om ons te herinneren aan de toenmalige gewelddadigheid. Het verleden is natuurlijk niet een land, maar bestaat uit een groot aantal culturen en levenswijzen. Wat ze gemeen hebben, is de schok van het oude: een achtergrond van geweld dat algemeen werd verdragen en vaak aanvaard, op manieren die schokkend zijn voor een eenentwintigste-eeuwse westerling.

==

==

Menselijke prehistorie

==

In 1991 stuitten twee wandelaars in de Tiroler Alpen op een lijk dat uit een smeltende gletsjer stak. Reddingswerkers die dachten dat het een slachtoffer was van een skiongeluk, bevrijdden het lichaam met pneumatische boren uit het ijs en beschadigden daarbij zijn dijbeen en rugzak. Pas toen een archeoloog een neolithische koperen bijl zag, beseften ze dat het ging om een man van vijfduizend jaar geleden.2

Ötzi de IJsman, zoals hij nu wordt genoemd, werd een beroemdheid. Hij verscheen op het omslag van Time Magazine en was het onderwerp van talloze boeken, documentaires en artikelen. Niet sinds de ‘2000 Year Old Man’ van Mel Brooks (‘Ik heb meer dan 42 000 kinderen en niet een komt me opzoeken’) heeft een vele duizenden jaren oude persoon zoveel te vertellen gehad over het verleden. Ötzi leefde tijdens de cruciale prehistorische overgang van jagen en verzamelen naar de landbouw, en van stenen naar metalen gereedschappen. Behalve een bijl en een rugzak had hij een koker met gevederde pijlen, een dolk met een houten handvat en een gloeiend kooltje gewikkeld in schors, onderdeel van een uitgebreider pakket om vuur te maken. Hij droeg een berenmuts met een leren kinband, beenstukken van aan elkaar genaaide dierenhuid en waterdichte sneeuwschoenen van leer en touw, geïsoleerd met gras. Hij had tatoeages op zijn door artritis getekende gewrichten, mogelijk een teken dat hij daar acupunctuur had ondergaan, en hij had paddenstoelen met geneeskrachtige eigenschappen bij zich.

Tien jaar na de vondst van de IJsman ontdekte een team van radiologen iets verrassends: Ötzi had een pijlpunt in zijn schouder. Hij was niet in een gletsjerspleet gevallen en doodgevroren, zoals wetenschappers aanvankelijk dachten, maar hij was vermoord. Een CSI-team gespecialiseerd in het neolithium onderzocht zijn lijk en langzaam kwamen de contouren van een misdrijf in zicht. Ötzi had niet geheelde snijwonden op zijn handen en wonden op zijn hoofd en borst. Met behulp van DNA-analyses werden er bloedsporen van twee andere mensen op een van zijn pijlpunten aangetroffen, bloed van een derde persoon op zijn dolk en van een vierde op zijn cape. Volgens een reconstructie behoorde Ötzi tot een groep aanvallers die strijd had geleverd met een naburige stam. Hij schoot een man dood met een pijl, haalde de pijl weer op, schoot nog een man dood en haalde ook die pijl op, en droeg daarna een gewonde kameraad op zijn rug. Toen weerde hij een aanval af en werd hij zelf door een pijl geveld.

Ötzi is niet de enige duizenden jaren oude man die aan het eind van de twintigste eeuw een wetenschappelijke beroemdheid werd. In 1996 zagen toeschouwers tijdens een watervliegtuigrace bij Kennewick, in de staat Washington, een paar botten uit de oever van de Columbiarivier steken. Archeologen groeven kort daarop het skelet uit van een man van 9400 jaar geleden.3 Kennewick Man werd al snel het onderwerp van een met veel publiciteit omgeven juridische en wetenschappelijke strijd. Verschillende inheemse Amerikaanse stammen eisten het skelet op, inclusief het recht om het volgens hun tradities te begraven, maar een federale rechtbank verwierp hun eisen met de opmerking dat geen enkele mensencultuur ooit negen millennia achter elkaar is blijven bestaan. De wetenschappelijke onderzoeken werden hervat en antropologen hoorden tot hun verbazing dat Kennewick Man anatomisch verschilde van de tegenwoordige Noord-Amerikaanse indianen. Volgens het ene onderzoek had hij Europese trekken, volgens een ander leek hij op de Ainu, de oorspronkelijke bewoners van Japan. Beide mogelijkheden betekenden dat de mens in verschillende migratiestromen naar Amerika moet zijn getrokken, wat in tegenspraak is met DNA-bewijs dat deed vermoeden dat indianen afstammen van een enkele groep migranten uit Siberië.

Om tal van redenen is Kennewick Man een fascinerend onderzoeksobject geworden voor de wetenschappelijk nieuwsgierigen. Een daarvan is dat er een projectiel van steen werd aangetroffen in de bekkengordel van Kennewick Man. Hoewel het bot gedeeltelijk is genezen, wat aangeeft dat hij niet aan de verwonding is gestorven, is het forensisch bewijs onmiskenbaar: er is op Kennewick Man geschoten.

Dit zijn slechts twee voorbeelden van beroemde prehistorische overblijfselen die gruwelijk nieuws opleverden over hoe de eigenaar aan zijn eind kwam. Veel bezoekers van het British Museum zijn gefascineerd door Lindow Man, een bijna perfect bewaard gebleven lijk van tweeduizend jaar oud dat in 1984 in het Engelse veen werd gevonden.4 We weten niet hoeveel van zijn kinderen hem bezochten, maar we weten wel hoe hij stierf: zijn schedel werd met een stomp voorwerp ingeslagen, zijn nek werd gebroken door een gevlochten touw en om het af te maken werd ook nog eens zijn keel doorgesneden. Lindow Man was wellicht een druïde die op drie manieren ritueel werd geofferd om drie verschillende goden tevreden te stellen. Aan de sporen te zien lijken veel andere in het veen gevonden mannen en vrouwen uit Noord-Europa te zijn gewurgd of te zijn doodgeslagen, -gestoken of -gemarteld.

Tijdens mijn onderzoek voor dit boek stuitte ik binnen een maand op twee nieuwe verhalen over opmerkelijk goed geconserveerde menselijke resten. In Noord-Engeland werd uit een modderige groeve een tweeduizend jaar oude schedel opgegraven. De archeoloog die de schedel schoonmaakte, voelde iets bewegen, keek door de opening onderin en zag een gele substantie, die resten van hersenen bleken te zijn. Weer bleek de ongewoon goede staat waarin de schedel was gebleven niet het enige opmerkelijke aan de vondst. De schedel was bewust gescheiden van de romp, zodat de archeoloog vermoedde dat het om iemand ging die was geofferd.5 De andere ontdekking was een 4600 jaar oud graf in Duitsland met de resten van een man, een vrouw en twee jongens. Uit DNA-analyses bleek dat ze tot hetzelfde gezin behoorden, het oudste gezin dat de wetenschap kent. Het viertal was op hetzelfde tijdstip begraven – een teken, zeiden de archeologen, dat ze bij een overval waren vermoord.6

Wat was er in de oudheid met mensen aan de hand dat ze geen interessant lijk voor ons konden achterlaten zonder dat er sprake is van moord en doodslag? Voor sommige gevallen kan de tafonomie (de wetenschap die gestorven organismen onderzoekt) misschien een onschuldige verklaring bieden. Misschien werden de lijken die aan het einde van het eerste millennium in moerassen werden gedumpt en daar in het zuur werden gelegd voor het nageslacht, altijd eerst ritueel geofferd. Maar als we ze vergelijken met andere voorbeelden, hebben we geen reden om te denken dat ze alleen werden bewaard omdat ze werden vermoord. Later zullen we kijken hoe met forensisch onderzoek kan worden aangetoond hoe iemand uit de prehistorie aan zijn einde kwam. Voorlopig wekken de prehistorische overblijfselen alleen maar sterk de indruk dat het verleden een land was waar je je leven niet zeker was.

==

==

Het Griekenland van Homerus

==

Om het prehistorische geweld te kunnen begrijpen zijn we afhankelijk van de bewijzen van individuele lijken die toevallig werden gebalsemd of gefossiliseerd. Ons begrip is daarom beperkt. Vanaf het moment dat de geschreven taal zich begon te verspreiden, beschikken we over betere informatie over hoe de mensen van toen hun zaken regelden. De Ilias en de Odyssee van Homerus worden als de eerste grote werken van westerse literatuur gezien en staan in veel literatuurgidsen bovenaan. Hoewel deze verhalen zich afspelen tijdens de Trojaanse Oorlog van rond 1200 v.Chr., werden ze veel later opgeschreven – tussen 800 en 650 v.Chr. – en denkt men dat ze het leven van de stammen en chiefdommen van de oostelijke Middellandse Zee uit dat tijdperk weerspiegelen.7

Je leest tegenwoordig vaak dat de totale oorlog, waarbij niet alleen tegen het leger, maar tegen de hele samenleving wordt gevochten, een moderne uitvinding is. De totale oorlog wordt geweten aan de opkomst van de natiestaat, aan universalistische ideologieën en aan technologieën die het mogelijk maken om op afstand te doden. Maar als Homerus’ beschrijvingen kloppen (en ze stemmen overeen met archeologische, etnografische en historische gegevens), dan waren de oorlogen in het archaïsche Griekenland minstens zo totaal als die in de moderne tijd. Agamemnon legt koning Menelaos zijn plannen voor de oorlog voor:

==

Mijn beste Menelaos, waarom ben je zo huiverig om mensen te doden? Hebben de Trojanen je ook zo goed behandeld, toen zij in je huis verbleven? Nee, wij zijn niet van plan om er ook maar één in leven te laten; zelfs baby’s in de baarmoeder mogen niet in leven blijven. Het hele volk moet worden uitgeroeid; er mag niemand overblijven die aan hen denkt en een traan zal laten.

==

In zijn boek The Rape of Troy bespreekt literatuurwetenschapper Jonathan Gottschall hoe Oudgriekse oorlogen werden gevoerd:

==

Snelle schepen met weinig diepgang worden het strand op geroeid en dorpen worden geplunderd voordat naburige dorpen kunnen komen helpen bij de verdediging. De mannen worden meestal gedood, vee en draagbare rijkdommen meegenomen, en vrouwen afgevoerd om voortaan bij de overwinnaars te leven, waar ze nederige arbeid en seksuele diensten verrichten. De mannen in Homerus’ tijd weten dat ze waarschijnlijk een plotselinge, gewelddadige dood zullen sterven, de vrouwen leven in angst om hun mannen en kinderen; ze vrezen opdoemende zeilen aan de horizon, want die kunnen de voorbode zijn van een nieuw leven van verkrachting en slavernij.8

==

We lezen ook vaak dat twintigste-eeuwse oorlogen ongekend destructief waren omdat ze werden uitgevochten met machinegeweren, artillerie, bommenwerpers en andere langeafstandswapens waarmee soldaten, bevrijd van hun natuurlijke remmingen, bereid waren genadeloos grote aantallen anonieme, gezichtsloze vijanden te doden. Volgens deze redenering zijn de oude wapens lang niet zo dodelijk als onze hightech moordmethoden. Maar Homerus geeft levendige beschrijvingen van de verwondingen die strijders toebrachten. Gottschall geeft een voorbeeld:

==

Met verbazingwekkend gemak wordt het lichaam door het koude brons doorkliefd en stroomt de stroperige inhoud naar buiten: hersenen wellen op onder trillende speerpunten, jongemannen houden met vertwijfelde handen hun ingewanden tegen, ogen worden uit schedels geslagen of gesneden en glinsteren nietsziend in het stof. Scherpe punten steken nieuwe in- en uitgangen in jonge lichamen: midden in het voorhoofd, in de slapen, tussen de ogen, onder in de nek, recht door de mond of wang en aan de andere kant er weer uit, door heupen, het kruis, de billen, handen, navels, rug, buik, tepels, ruggen, neuzen, oren en kinnen. [...] Speren, pieken, pijlen, zwaarden, dolken en stenen hunkeren naar de smaak van bloed en vlees. Het bloed spuit in het rond en hangt als een nevel in de lucht. Botstukjes vliegen in het rond, beenmerg sijpelt uit verse stompen.

Na de strijd stroomt het bloed uit duizenden dodelijke of verminkende wonden, waardoor stof in modder verandert en het gras op de vlakte wordt bemest. Onherkenbaar zijn de mannen die de grond in werden geploegd door zware strijdwagens, scherp gehoefde hengsten en de sandalen van de mannen. Het veld is bezaaid met harnasdelen en wapens. Overal liggen lijken weg te rotten en te ontbinden, als feestmaal voor honden, wormen, vliegen en vogels.9

==

Ook in eenentwintigste-eeuwse oorlogen worden vrouwen verkracht, maar we zien dit sinds lang als een gruwelijke oorlogsmisdaad, die de meeste legers proberen te voorkomen en de rest ontkent en verbergt. De helden uit de Ilias beschouwden vrouwenvlees daarentegen als legitieme oorlogsbuit: zij konden naar believen over vrouwen beschikken, ze voor zich opeisen, hen gebruiken. Menelaos begint de Trojaanse Oorlog als zijn vrouw Helena wordt ontvoerd. Agamemnon brengt rampspoed over de Grieken door te weigeren een seksslavin terug te geven aan haar vader, en als hij toegeeft, eigent hij zich er een van Achilles toe en stelt hij hem later met achtentwintig vervangsters schadeloos. Achilles geeft de volgende kernachtige beschrijving van zijn carrière: ‘Ik heb vele slapeloze nachten en bloedige dagen strijdend doorgebracht om mannen hun vrouwen te kunnen afnemen.’10 Wanneer Odysseus na twintig jaar afwezigheid naar zijn vrouw terugkeert, vermoordt hij alle mannen die haar het hof maakten toen iedereen dacht dat hij dood was, en wanneer hij ontdekt dat de mannen relaties hadden met de tientallen concubines in zijn huishouding, laat hij die vermoorden door zijn zoon.

Deze verhalen van massamoord en verkrachting zijn zelfs vergeleken bij moderne oorlogsdocumentaires verontrustend. Homerus en zijn personages betreuren weliswaar de gruwelen van de oorlog, maar verder aanvaarden ze die als een onontkoombaar levensfeit, zoals het weer: iets waarover iedereen sprak, maar waartegen niemand iets kon doen. Zoals Odysseus zei: ‘[Wij zijn mannen,] aan wie Zeus elk persoonlijk het lot heeft toegewezen om ons leven op te branden in pijnlijke oorlogen, van onze vroege jeugd totdat we sneuvelen.’ Het vernuft van de mannen, zo vindingrijk toegepast bij het bedenken van wapens en strategieën, schoot schromelijk tekort bij het begrijpen van de aardse oorzaken van oorlog. In plaats van de gesel van de oorlog als een probleem te zien dat door mensen werd veroorzaakt en door mensen moest worden opgelost, fantaseerden ze over een stel heethoofdige goden en schreven ze hun eigen tragedies toe aan de jaloezie en dwaasheden van deze goden.

==

==

De Hebreeuwse Bijbel

==

Net als het werk van Homerus speelt de Hebreeuwse Bijbel (het Oude Testament) aan het eind van het tweede millennium v.Chr., maar werden de boeken meer dan vijfhonderd jaar later geschreven.11 In tegenstelling tot het werk van Homerus wordt de Bijbel heden ten dage bewonderd door miljarden mensen die hem de bron van hun morele waarden noemen. Het is het meest verkochte boek ter wereld, dat in drieduizend talen is vertaald en over de hele wereld op hotelnachtkastjes te vinden is. Orthodoxe joden kussen de Bijbel via hun gebedssjaals; getuigen voor Amerikaanse rechtbanken zweren er een eed op door hun hand erop te leggen. Zelfs de president raakt het boek aan wanneer hij de ambtseed uitspreekt. Maar al deze verering ten spijt is de Bijbel een lange lofzang op het plegen van geweld.

In den beginne schiep God de hemel en de aarde. En toen vormde God de mens uit het stof van de aardbodem en blies de levensadem in zijn neusgaten; zo werd de mens tot een levend wezen. En de God nam een van de ribben van Adam, en maakte een vrouw. En Adam noemde zijn vrouw Eva, omdat zij de moeder was van al wat leefde. En Adam bekende Eva, zijn vrouw, en zij werd zwanger en baarde Kaïn. Voorts baarde ze zijn broer Abel. Kaïn sprak met zijn broer Abel en toen ze in het veld waren, stond Kaïn tegen zijn broer Abel op en doodde hem. Met een wereldbevolking van precies vier mensen komt dat neer op een moordpercentage van 25 procent, ongeveer duizend keer hoger dan het tegenwoordige percentage moorden in westerse landen.

Nauwelijks zijn mensen begonnen zich te vermenigvuldigen of God besluit dat ze zondig zijn en dat genocide de geschikte straf voor hen is. (In een sketch van Bill Cosby smeekt een buurman Noach om hem te vertellen waarom hij een ark bouwt. Noach antwoordt: ‘Hoe lang kun je watertrappen?’) Als de vloed zich terugtrekt, maakt God duidelijk welke morele les Noach ervan kan leren, namelijk die van de vendetta: ‘Wie des mensen bloed vergiet, diens bloed zal door de mens vergoten worden.’

De volgende belangrijke figuur in de Bijbel is Abraham, de geestelijke voorvader van joden, christenen en moslims. Abraham heeft een neef, Lot, die zich in Sodom vestigt. Omdat de bewoners zich onledig houden met anale seks en soortgelijke zonden, doodt God alle mannen, vrouwen en kinderen door middel van een goddelijke napalmaanval. Ook de vrouw van Lot wordt ter dood gebracht, omdat ze het waagt om te kijken naar het inferno.

Om Abrahams morele integriteit op de proef te stellen, beveelt God hem om zijn zoon Isaak mee te nemen naar een bergtop, hem vast te binden, zijn keel door te snijden en zijn lichaam te verbranden als geschenk aan de Heer. Isaak wordt alleen gespaard omdat een engel op het laatste moment de hand van zijn vader tegenhoudt. Al duizenden jaren vragen lezers zich verbaasd af waarom God op deze verschrikkelijke beproeving aandrong. Volgens een interpretatie greep God niet in omdat Abraham geslaagd was voor de test, maar omdat hij niet geslaagd was – maar dat is anachronistisch, want niet de eerbied voor het menselijk leven, maar gehoorzaamheid aan de goddelijke macht werd als de hoogste deugd gezien.

Isaaks zoon Jacob heeft een dochter, Dina. Dina werd ontvoerd en verkracht – blijkbaar een standaardvorm van hofmakerij in die tijd, want de familie van de verkrachter biedt vervolgens aan om haar als vrouw voor de verkrachter van haar familie te kopen. Dina’s broers leggen uit dat een belangrijk moreel principe de koop in de weg staat: de verkrachter is onbesneden. Dus doen ze een tegenbod: als alle mannen in de stad hun voorhuid wegsnijden, mogen ze Dina hebben. Dit doen de mannen en wanneer ze met pijnlijk bloedende penissen zijn uitgeschakeld, vallen de broers de stad binnen, die ze plunderen en verwoesten. De mannen slachten ze af, de vrouwen en kinderen nemen ze mee. Als Jakob zich zorgen maakt dat naburige stammen wraak zullen nemen, leggen zijn zonen uit dat dit het risico waard was: ‘Mocht hij onze zuster soms als een hoer behandelen?’12 Spoedig daarop bevestigen zij de gezinswaarden door hun broer Jozef als slaaf te verkopen.

Jakobs nakomelingen, de Israëlieten, vinden hun weg naar Egypte en worden te talrijk voor de farao, die hen daarom tot slaven maakt en beveelt dat alle jongens bij de geboorte moeten worden gedood. Mozes ontsnapt aan de massale kindermoord, groeit op en vraagt dan de farao zijn volk te laten gaan. God, die almachtig is, had de farao’s hart kunnen verzachten, maar hij verhardt het juist. De farao teistert daarop alle Egyptenaren met pijnlijke zweren en ander ongerief, en doodt dan ook nog al hún eerstgeboren zonen. (Het woord Pesach – van het Hebreeuwse pasach, ‘sloeg over’ – zinspeelt op het feit dat de doodsengel huishoudens met Hebreeuwse eerstgeborenen oversloeg.) Na dit bloedbad verdrinkt God ook nog het Egyptische leger als dit de Israëlieten achtervolgt door de Rode Zee.

De Israëlieten komen bijeen op de berg Sinaï om de Tien Geboden te horen, de eerbiedwaardige morele voorschriften die het maken van afbeeldingen en het begeren van vee verbieden, maar slavernij, verkrachting, marteling, verminking en genocide toestaan. De Israëlieten wachten ongeduldig op Mozes’ terugkeer met een uitgebreider stel wetten, waarin de doodstraf staat op godslastering, homoseksualiteit, je ouders tegenspreken en werken op de sabbat. Om de tijd te doden, maken ze een standbeeld van een kalf en aanbidden het, waarvoor ze – u raadt het al – de doodstraf krijgen. In opdracht van God vermoorden Mozes en zijn broer Aäron drieduizend van hun metgezellen.

God instrueert de Israëlieten vervolgens in zeven hoofdstukken van Leviticus hoe ze een gestage stroom dieren moeten slachten die hij van hen eist. Aäron en zijn twee zonen bereiden het tabernakel voor de eerste dienst voor, maar de zonen gebruiken per ongeluk de verkeerde wierook. Dus verbrandt God hen.

Als de Israëlieten naar het beloofde land gaan, ontmoeten ze daar de Midianieten. In opdracht van God doden ze de mannen, verbranden ze hun stad, stelen ze hun vee en nemen ze hun vrouwen en kinderen mee als gevangenen. Wanneer ze terugkeren, is Mozes woedend omdat ze de vrouwen hebben gespaard, van wie een aantal de Israëlieten hadden overgehaald om rivaliserende goden te aanbidden. Dus draagt hij zijn soldaten op om de genocide te voltooien en als beloning huwbare seksslavinnen mee te nemen: ‘Nu dan, doodt al wat onder de jeugdigen van het mannelijk geslacht is, doodt ook alle vrouwen, die gemeenschap met een man hebben gehad. Maar alle jeugdigen onder de vrouwen, die geen gemeenschap met een man hebben gehad, zult gij voor u laten leven.’13

In Deuteronomium 20 en 21 doet God de Israëlieten een totaalbeleid aan de hand voor de omgang met steden die hen niet accepteren als heersers: slaat de mannen met de scherpte des zwaards en neemt het vee, de vrouwen en de kinderen mee. Een man die een mooie vrouw krijgsgevangen heeft gemaakt, zit misschien met het volgende probleem: omdat hij net de ouders van de jonge vrouw heeft afgeslacht, is ze mogelijk niet in de stemming voor de liefde. God voorziet het probleem en biedt de volgende oplossing: scheer haar hoofd, knip haar nagels en houd haar een maand lang binnen terwijl ze zich suf huilt. Dan kan hij bij haar naar binnen gaan en haar verkrachten.

Er is nog een lijst vijanden (Hethieten, Amorieten, Kanaänieten, Ferezieten, Hevieten en Jebusieten) om de genocide te completeren: ‘U zult niets laten leven, dat adem heeft. U zult hen totaal vernietigen: gelijk u de Here, uw God, geboden heeft.’14

Jozua brengt dit advies in de praktijk als hij Kanäan binnenvalt en de stad Jericho verovert. Nadat de muren ineen zijn gestort, wordt door zijn soldaten ‘alles verwoest wat in de stad was, man en vrouw, kind en oudere, os, schaap en ezel, door de scherpte des zwaards’.15 Nog meer aarde wordt er verschroeid toen Jozua ‘het ganse land sloeg, het gebergte, het zuiden, de laagte, de bronnen, en al hun koningen. Hij liet niemand overblijven; ja, hij verwoestte alles wat adem had, zoals de Here, de God Israëls, geboden had.’16

De volgende fase in de Israëlitische geschiedenis is het tijdperk van de richteren of stamhoofden. De beroemdste van hen, Samson, vestigt zijn reputatie door tijdens zijn bruiloft dertig man te doden omdat hij hun kleding nodig heeft voor een verloren weddenschap. Om de moord op zijn vrouw en zijn vader te wreken, slacht hij duizend Filistijnen af en steekt hij hun gewassen in brand. Nadat hij aan gevangenschap heeft weten te ontkomen, doodt hij er nog eens duizend met het kaakbeen van een ezel. Wanneer hij eindelijk is gevangen en zijn ogen zijn uitgebrand, geeft God hem de kracht voor een zelfmoordaanslag zoals op de Twin Towers, waarbij hij een groot gebouw laat instorten en er drieduizend mannen en vrouwen worden verpletterd die binnen bezig zijn met een eredienst.

De eerste koning van Israël, Saul, vestigt een klein rijk, dat hem de gelegenheid geeft een oude schuld te vereffenen. Eeuwen eerder, tijdens de uittocht van de Israëlieten uit Egypte, waren ze lastiggevallen door de Amalekieten en had God de Israëlieten bevolen ‘om de naam Amalek uit te roeien’. Als richter Samuel Saul tot koning zalft, herinnert hij hem aan Gods opdracht: ‘Ga nu heen en versla Amalek, vernietig alles wat hij bezit en spaar hem niet. Dood man en vrouw, kind en zuigeling, rund en schaap, kameel en ezel.’17 Saul voert de opdracht uit, maar Samuel hoort tot zijn woede dat hij hun koning Agag heeft gespaard. Dus hakte Samuel ‘Agag in stukken, voor de Heer’.

Saul wordt uiteindelijk afgezet door zijn schoonzoon David, die de zuidelijke stammen van Juda inlijft en Jeruzalem verovert, dat hij de hoofdstad maakt van een koninkrijk dat vier eeuwen zal meegaan. De historische figuur David zou worden geëerd in literatuur, muziek en beeldhouwkunst, en zijn zespuntige ster zou drieduizend jaar lang een symbool zijn voor zijn volk. Ook christenen zouden hem als voorloper van Jezus vereren.

Maar in de Hebreeuwse Bijbel is David niet alleen de ‘zoete zanger van Israël’, de gebeeldhouwde dichter die harp speelt en de psalmen componeert. Nadat hij naam maakt door Goliath te doden, werft hij een bende guerrillastrijders, perst hij zijn medeburgers met geweld geld af en vecht hij als huurling voor de Filistijnen. Deze prestaties maken Saul jaloers, want de vrouwen aan zijn eigen hof zingen: ‘Saul heeft duizenden gedood, David tienduizenden.’ Dus smeedt Saul een complot om hem te vermoorden.18 David ontsnapt ternauwernood en pleegt ten slotte een staatsgreep.

Als David koning wordt, behoudt hij zijn reputatie als moordenaar van tienduizenden. Zijn generaal Joab ‘verwoestte het land van de Ammonieten’, en David ‘liet de bevolking naar buiten brengen en in stukken hakken met ijzeren klingen, zagen en bijlen’.19 Ten slotte slaagt hij erin iets te doen dat volgens God zondig is: hij beveelt een volkstelling. Om David te straffen voor zijn ongehoorzaamheid doodt God zeventigduizend van zijn burgers.

Binnen de koninklijke familie gaan seks en geweld hand in hand. Tijdens een wandeling op het paleisdak ziet David een naakte vrouw, Batseba. Hij vindt haar prachtig en dus zorgt hij dat haar man wordt gedood in een gevecht en neemt hij haar op in zijn harem. Later verkracht een van Davids kinderen een andere vrouw en wordt hij door een derde uit wraak gedood. De wreker, Absalom, verzamelt een leger en probeert zich Davids troon toe te eigenen door met tien van zijn concubines seks te hebben. (Zoals gewoonlijk krijgen we niet te horen wat de concubines daarvan vonden.) Terwijl Absalom vlucht voor Davids leger, raakt zijn haar in een boomtak verstrikt en doorboort Davids generaal zijn hart met drie speren. Hiermee is de familieruzie ten einde. Batseba weet de seniele David zover te krijgen om hun zoon Salomo als zijn opvolger te zalven. Als de wettige erfgenaam Adonia, de oudste zoon van David, protesteert, laat Salomo hem vermoorden.

Aan koning Salomo worden minder moorden toegeschreven dan aan zijn voorgangers. Hij is bekender vanwege de bouw van de tempel in Jeruzalem en als auteur van de boeken Spreuken, Prediker en Hooglied (hoewel hij met een harem van zevenhonderd prinsessen en driehonderd bijvrouwen zeker niet al zijn tijd aan schrijven zal hebben besteed). Maar het bekendst is hij vanwege zijn spreekwoordelijke wijsheid, en ‘Salomo’s oordeel’. Twee prostituees die een kamer delen, bevallen een paar dagen na elkaar. Een van de baby’s sterft en beide vrouwen beweren dat de nog levende jongen van haar is. De wijze koning beslist het geschil door een zwaard te trekken en te dreigen de baby in tweeën te klieven en de vrouwen elk de helft van het bloederige lijkje te geven. Een vrouw trekt haar aanspraak in en Salomo wijst haar de baby toe. ‘Toen geheel Israël het oordeel vernam dat de koning had uitgesproken, werden ze vervuld met ontzag voor de koning, want zij merkten dat de wijsheid Gods in hem was om recht te doen.’20

Doordat het een mooi verhaal is, lijkt het des te verder van ons af te staan en vergeten we al snel de wreedheid van de wereld waarin het speelt. Stelt u zich een rechter in familiezaken voor die een geschil over het moederschap beslist door een kettingzaag te voorschijn te halen en te dreigen de baby voor de ogen van de strijdende partijen af te slachten. Salomo was ervan overtuigd dat de meer humane vrouw (we krijgen niet te horen of ze inderdaad de moeder was) zich zou openbaren en dat de andere vrouw zo nijdig zou blijven dat ze hem de baby voor haar ogen zou laten afslachten en hij had gelijk! Maar hij moet bereid zijn geweest om de baby in tweeën te klieven, want anders zou hij zijn geloofwaardigheid hebben verloren. De vrouwen moeten op hun beurt hebben geloofd dat hun wijze koning in staat was om deze gruwelijke moord te begaan.

De Bijbel toont een wereld die, door moderne ogen gezien, onthutsend is in zijn wreedheid. Mensen verkrachten en vermoorden hun naaste verwanten of verkopen hen als slaaf. Krijgsheren slachten willekeurig burgers af, ook de kinderen. Vrouwen zijn seksspeeltjes die worden gekocht, verkocht of gestolen. En de Here vermoordt en martelt mensen met honderdduizenden tegelijk wegens een triviale ongehoorzaamheid of om geen enkele reden. Deze gruweldaden zijn geen incidenten en worden niet geheimgehouden. Alle belangrijke personages in het Oude Testament doen eraan mee, al die figuren die door zondagsschoolkinderen met krijt worden getekend. En ze zijn onderdeel van een continue verhaallijn die duizenden jaren bestrijkt, van Adam en Eva via Noach, de aartsvaders, Mozes, Jozua, de richteren, Saul, David, Salomo enzovoort. Volgens Bijbelgeleerde Raymund Schwager bevat de Hebreeuwse Bijbel ‘meer dan zeshonderd passages die expliciet gaan over naties, koningen of individuen die anderen aanvallen, vernietigen of doden. [...] Afgezien van de ongeveer duizend verzen waarin Jahwe zelf optreedt als uitvoerder van gewelddadige straffen en de vele teksten waarin de Heer de misdadiger overdraagt aan het zwaard van een bestraffer, geeft Jahweh in meer dan honderd andere passages uitdrukkelijk bevel om mensen te doden.’21 Matthew White, die zich ‘wreedhedenexpert’ noemt en een database bijhoudt met schattingen van de aantallen doden bij historische oorlogen, bloedbaden en genociden, komt op ongeveer 1,2 miljoen sterfgevallen door massamoord die specifiek worden opgesomd in de Bijbel. (De half miljoen slachtoffers van de oorlog tussen Juda en Israël die wordt beschreven in 2 Kronieken 13 rekent hij niet mee, omdat hij het aantal genoemde slachtoffers historisch ongeloofwaardig vindt.) Worden de slachtoffers van de zondvloed van Noach meegerekend, dan moeten er nog eens 20 miljoen aan het totaal worden toegevoegd.22

Het goede nieuws is natuurlijk dat het meeste nooit heeft plaatsgevonden. Niet alleen is er geen bewijs dat Jahweh de aarde heeft doen overstromen en steden in brand heeft gestoken, maar de aartsvaders, de exodus, verovering en het joodse rijk zijn vrijwel zeker ficties. Historici hebben in Egyptische geschriften niets gevonden over het vertrek van een miljoen slaven (dat niet onopgemerkt kan zijn gebleven onder de Egyptenaren) en evenmin zijn archeologen in de ruïnes van Jericho en de naburige steden bewijzen tegengekomen van een aanval rond 1200 v.Chr. En als er rond het begin van het eerste millennium v.Chr. een davidisch rijk heeft bestaan dat zich uitstrekte van de Eufraat tot aan de Rode Zee, dan lijkt niemand anders dit toen te hebben opgemerkt.23

Volgens moderne bijbelgeleerden is de Bijbel een soort Wikipedia. Het boek werd in de loop van vijfhonderd jaar samengesteld door auteurs die in verschillende stijlen en dialecten schreven, uiteenlopende opvattingen van God hadden en verschillende namen voor de hoofdpersonen gebruikten. En het onderging willekeurige bewerkingen waardoor het vol tegenstrijdigheden, overlappingen en non sequiturs staat.

De oudste delen van de Hebreeuwse Bijbel stammen waarschijnlijk uit de tiende eeuw v.Chr. en bevatten verhalen over de oorsprong van plaatselijke stammen en ruïnes, en wetsteksten die in aangepaste vorm waren overgenomen van naburige beschavingen in het Nabije Oosten. De teksten bevatten waarschijnlijk rechtsregels voor de grensgebieden in de heuvels in een zuidoostelijke uithoek van Kanaän, waar stammen uit de IJzertijd vee hoedden en landbouw bedreven. De stammen kwamen steeds dichter bij de valleien en de steden, gingen af en toe op plundertocht en verwoestten zelfs een stad of twee. Uiteindelijk nam de hele bevolking van Kanaän hun mythen over en maakte ze tot een eenheid met een gezamenlijke genealogie, een rijke geschiedenis, een stel taboes om hen te weerhouden naar buitenlanders over te lopen en een onzichtbare politieagent om te zorgen dat ze elkaar niet voortdurend naar de keel vlogen. Ongeveer tussen het eind van de zevende en het midden van de zesde eeuw v.Chr., toen de Babyloniërs het koninkrijk Juda veroverden en de bewoners in ballingschap dwongen, werd een eerste versie afgerond met een doorlopend historisch verhaal. Deze uiteindelijke versie werd na hun terugkeer naar Juda in de vijfde eeuw v.Chr. voltooid.

Hoewel de historische verhalen in het Oude Testament fictief zijn (of op zijn best artistieke reconstructies, zoals Shakespeares historische drama’s), bieden zij een kijkje in het leven en de waarden van de beschavingen die in het midden van het eerste millennium v.Chr. in het Nabije Oosten leefden. Of de Israëlieten zich nu daadwerkelijk bezighielden met genocide of niet, ze vonden het zeker een goed idee. De mogelijkheid dat een vrouw het recht kon hebben niet verkracht of als seksueel eigendom verhandeld te worden leek tot niemand door te dringen. De schrijvers van de Bijbel hadden geen problemen met slavernij of met wrede straffen, zoals iemand de ogen uitsteken, stenigen of aan stukken hakken. Een mensenleven had geen enkele waarde in vergelijking met blinde gehoorzaamheid aan de macht en de gewoontes.

Als u denkt dat ik met mijn bespreking van de letterlijke inhoud van de Hebreeuwse Bijbel de miljarden mensen attaqueer die het boek vandaag de dag vereren, dan begrijpt u niet waar het mij om te doen is. Het behoeft geen betoog dat de overgrote meerderheid van de belijdende joden en christenen door en door fatsoenlijke mensen zijn die genocide, verkrachting, slavernij of steniging vanwege frivole overtredingen absoluut afkeuren. Ze vereren de Bijbel immers vooral als talisman. In de afgelopen millennia en eeuwen werd de Bijbel salonfähiger gemaakt, als allegorie voorgesteld, opgevolgd door minder gewelddadige teksten (de Talmoed voor joden en het Nieuwe Testament voor christenen) of discreet genegeerd. En daar gaat het om. De gevoeligheid ten aanzien van geweld is dermate veranderd dat christenen voor de Bijbel verschillende maatstaven aanleggen dan voor andere zaken. Ze bewijzen het boek lippendienst als symbool voor een hoogstaande ethiek, terwijl ze hun ethische principes op modernere waarden baseren.

==

==

Het Romeinse Rijk en het vroege christendom

==

Christenen bagatelliseren meestal de toornige godheid van het Oude Testament ten gunste van een nieuwere versie van God, zoals die in het Nieuwe Testament (de christelijke Bijbel) wordt vertegenwoordigd door zijn zoon Jezus, de Vredevorst. Je vijanden liefhebben en de andere wang toekeren is zeker een hele verbetering ten opzichte van de totale vernietiging van alles wat adem heeft. Maar Jezus stond natuurlijk evenmin boven het gebruik van gewelddadige beelden om zich te verzekeren van de trouw van zijn schare. In Mattheüs 10:34-37 zegt hij:

==

Meent niet dat ik gekomen ben om vrede te brengen op aarde: Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard. Want Ik ben gekomen om tweedracht te brengen tussen een man en zijn vader, en tussen een dochter en haar moeder, en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder. En iemands huisgenoten zullen zijn vijanden zijn. Wie zijn vader of moeder liefheeft boven Mij, is Mij niet waardig; en wie zoon of dochter liefheeft boven Mij, is Mij niet waardig.

==

Het is niet duidelijk wat hij van plan was met dat zwaard, maar er is geen bewijs dat hij iemand sloeg met de scherpte ervan.

Natuurlijk zijn er geen rechtstreekse bewijzen voor wat Jezus in de Bijbel zegt of doet.24 De woorden die aan hem worden toegeschreven zijn tientallen jaren na zijn dood genoteerd, en de christelijke Bijbel staat net als de Hebreeuwse vol tegenstellingen, onbevestigde geschiedenissen en duidelijke verzinsels. Maar net zoals de Hebreeuwse Bijbel een inkijkje biedt in de waarden van het midden van het eerste millennium v.Chr., zo vertelt de christelijke Bijbel ons veel over de eerste twee eeuwen van onze jaartelling. Het verhaal van Jezus was in die tijd geenszins uniek voor de christenen. In een aantal heidense mythen komt een verlosser voor die werd verwekt door een god, tijdens de winterzonnewende uit een maagd werd geboren, twaalf zodiakale discipelen om zich heen had, tijdens de lente-equinox als zondebok werd geofferd, naar de onderwereld werd gestuurd, met veel gejuich herrees en symbolisch door zijn volgelingen werd opgegeten, waarmee hij werd verlost en onsterfelijk werd.25

De achtergrond van Jezus’ verhaal is het Romeinse Rijk, de laatste van een reeks veroveraars van Judea. Hoewel de eerste eeuwen van het christendom zich afspeelden tijdens de Pax Romana (Romeinse vrede), was die vrede slechts relatief. Het was een tijd van meedogenloze imperialistische expansie, waarin onder meer Groot-Brittannië werd veroverd en de joodse bevolking van Judea na de verwoesting van de Tweede Tempel in Jeruzalem werd gedeporteerd.

Het belangrijkste symbool van het rijk was het Colosseum, dat tegenwoordig door miljoenen toeristen wordt bezocht en over de hele wereld op pizzadozen prijkt. In dit stadion kwamen gigantische menigten naar misselijkmakend wrede spelen kijken. Naakte vrouwen werden vastgebonden aan een paal en verkracht of aan stukken verscheurd door dieren. Legers van krijgsgevangenen slachtten elkaar af tijdens namaakgevechten. Slaven voerden mythologische verhalen op waarbij ze werden verminkt of gedood: een man die Prometheus speelde, werd bijvoorbeeld vastgeketend aan een rots, waarna een getrainde arend zijn lever uitrukte. Gladiatoren vochten met elkaar op leven en dood. Ons gebaar van duim omhoog of omlaag stamt wellicht van het publiek van destijds, dat dit maakte om een zegevierende gladiator te laten weten of hij zijn tegenstander de genadestoot moest toedienen of niet. Ongeveer een half miljoen mensen stierven een gruwelijke dood om de Romeinse burgers hun brood en spelen te geven. Het grootse Rome stelt ons gewelddadig vermaak in een aanmerkelijk beter daglicht (zelfs onze ‘extreme sporten’ en ‘sudden death’).26

De bekendste Romeinse dood was natuurlijk die door kruisiging. Wie ooit naar de voorgevel van een kerk heeft gekeken, moet op zijn minst een ogenblik hebben gedacht aan de gruwelijke pijn die mensen leden als ze aan het kruis waren genageld. Mensen met een sterke maag kunnen ook nog een forensisch onderzoek op basis van archeologische en historische bronnen lezen naar de dood van Jezus Christus, dat in 1986 werd gepubliceerd in de Journal of the American Medical Association.27

Een Romeinse terechtstelling begon met de geseling van de naakte gevangene. Met behulp van een korte zweep, gemaakt van met scherpe steentjes doorvlochten leer, geselden Romeinse soldaten de rug, billen en benen van de terechtgestelde. Volgens de auteurs van de JAMA ‘werden de onderliggende skeletspieren hierdoor stukgescheurd en ontstonden er trillende linten bloedend vlees’. De gevangene werd met zijn armen vastgebonden aan een dwarsbalk van vijftig kilo, die hij naar een plek moest dragen waar een andere balk rechtop in de grond was gezet. De man werd op zijn bloedende, kapotgeslagen rug gegooid en er werden spijkers door zijn polsen heen geslagen om hem aan de dwarsbalk vast te nagelen. (Het vlees van de handpalmen kan het gewicht van een man niet torsen, dus die bekende afbeeldingen kloppen niet.) Het slachtoffer werd op de rechtopstaande balk gehesen en ook zijn voeten werden vastgespijkerd, meestal zonder ondersteunend blok. De ribbenkast zette uit doordat het gewicht van het lichaam aan de armen trok, waardoor de gekruisigde moeite had met uitademen, tenzij hij zich optrok aan zijn armen of zich met zijn voeten tegen de spijkers omhoogduwde. Na tussen de drie uur en vier dagen lang te hebben geleden, stierf de gekruisigde door verstikking of bloedverlies. De beulen konden de marteling verlengen door het gewicht van de man een tijd ergens op te laten rusten of de dood bespoedigen door zijn benen met een knuppel te breken.

Hoewel niets menselijks mij vreemd is, kan ik mij onmogelijk verplaatsen in de geest van de mensen van toen die deze orgie van wreedheid verzonnen. Zelfs al had ik Hitler onder mijn hoede en kon ik hem naar believen straffen, het zou niet bij mij opkomen om hem op deze wijze te martelen. Ik zou waarschijnlijk huiveren van medeleven, maar zou niet het soort mens willen zijn dat zich met zulke wreedheden bezighield en niet willen bijdragen aan het wereldlijden zonder dat daar een evenredig voordeel mee te behalen viel (zelfs het praktische doel om toekomstige despoten af te schrikken, is meer gebaat bij een zo groot mogelijke pakkans dan een zo gruwelijk mogelijke straf.) Maar in dat andere land dat we het verleden noemen, was kruisiging een veel voorkomende straf. De methode werd uitgevonden door de Perzen, naar Europa gebracht door Alexander de Grote en op grote schaal gebruikt in de landen rond de Middellandse Zee. Jezus, die werd veroordeeld voor kleinschalige opruiing, werd samen met twee gewone dieven gekruisigd. Het Bijbelverhaal diende niet zozeer verontwaardiging op te roepen omdat kleine criminelen werden bestraft met kruisiging, maar omdat Jezus werd behandeld als een kleine crimineel.

De kruisiging van Jezus werd natuurlijk nooit licht opgevat. Het kruis werd het symbool van een beweging die zich door de oude wereld verspreidde; het Romeinse Rijk nam het over en tweeduizend jaar later is het nog steeds het meest herkenbare symbool ter wereld. De vreselijke dood die het in herinnering brengt, moet het tot een extra krachtige meme hebben gemaakt. Maar laten we een stap doen buiten de ons zo vertrouwde wereld van het christendom en nadenken over hoe men destijds tegen de kruisiging aankeek. In onze huidige, gevoelige tijd is het meer dan een beetje macaber dat een grote ethische beweging een afbeelding van een gruwelijk martelwerktuig als symbool gebruikt. (Stelt u zich voor dat een douchekop werd gebruikt als symbool voor een Holocaustmuseum of dat de overlevenden van de genocide in Rwanda een godsdienst begonnen rond het symbool van een machete.) Meer ter zake is welke les de eerste christenen trokken uit de kruisiging. Tegenwoordig zou een dergelijke barbarij voor mensen aanleiding zijn om verzet tegen een wreed regime te organiseren of te eisen dat geen levend wezen nog ooit deze marteling hoeft te ondergaan. Maar dat waren niet de lessen die de vroege christenen trokken. Nee, voor hen was de terechtstelling van Jezus een noodzakelijk onderdeel van het Goede Nieuws, de mooiste episode uit de geschiedenis. God heeft de wereld een enorme gunst bewezen door het goed te vinden dat de kruisiging plaatsvond: hij gaf de mensen uitstel van de straf voor hun zonden (in het bijzonder de zonde om af te stammen van een man en een vrouw die hem niet hadden gehoorzaamd). Hoewel hij oneindig machtig en barmhartig was, kon hij geen andere manier bedenken om dat te doen dan een onschuldig mens (zijn eigen zoon nog wel) door zijn armen en benen te laten spietsen en gruwelijk lijdend door verstikking te laten sterven. Zij die deze sadistische moord als geschenk van goddelijke barmhartigheid beschouwden, konden het eeuwige leven verdienen. Zij die de logica niet zagen, moesten eeuwig branden.

Volgens deze manier van denken is de marteldood geen onzegbare gruwel. Er zit een zonnige kant aan, deze dood is een weg naar verlossing, een deel van het goddelijk plan. Net als Jezus vonden de vroegchristelijke heiligen een plek naast God doordat ze op ingenieuze manieren waren doodgemarteld. Meer dan duizend jaar lang beschreven christelijke martelaren deze kwellingen met een pornografisch aandoend genot.28

Ik noem een paar heiligen die redelijk bekend zijn van naam, zo niet van doodsoorzaak. Sint-Pieter, apostel van Jezus en de eerste paus, werd ondersteboven gekruisigd. Sint-Andreas, de patroonheilige van Schotland, kwam aan zijn einde aan een X-vormig kruis, dat later in de vorm van diagonale strepen op de Union Jack werd verbeeld. Sint-Laurens werd levend geroosterd op een raamwerk, een detail waarvan maar weinig Canadezen, die zijn naam kennen van de Sint-Laurensrivier, de Sint-Laurensgolf en van een grote boulevard in Montreal, op de hoogte zijn. Een andere heilige die herdacht wordt, is Sint-Catharina, die werd geradbraakt. Dit is een straf waarbij de beul het slachtoffer vastbond op een wagenwiel, zijn ledematen met een voorhamer stuksloeg, de verbrijzelde lichaamsdelen door de spaken vlocht en hem aan een paal ophees waar de vogels in hem konden pikken en hij langzaam stierf aan bloedingen en shock. (Het wiel van Catharina, vol scherpe punten, siert het schild van St. Catherine’s College in Oxford.) Sint-Barbara, die haar naam gaf aan de prachtige Californische stad Santa Barbara, werd ondersteboven aan haar enkels opgehangen terwijl soldaten met ijzeren haken haar lichaam uit elkaar scheurden, haar borsten afsneden, haar wonden brandden met hete ijzers en op haar hoofd sloegen met van spijkers voorziene knuppels. En dan is er Sint-Joris, niet alleen de patroonheilige van Engeland, maar ook die van Palestina, Georgië, de kruistochten, de padvinderij en tientallen andere organisaties. Omdat God Joris telkens bleef reanimeren, werd hij vele malen achter elkaar doodgemarteld. Hij zat met gewichten aan zijn benen schrijlings op een scherp mes, werd geroosterd op een vuur, doorboord door zijn voeten, verpletterd door een wiel met scherpe punten, hij kreeg zestig spijkers in zijn hoofd gehamerd, zijn rug werd met kaarsen gebrand tot het vet eruit droop en vervolgens werd hij in tweeën gezaagd.

Dergelijke voyeuristische verhalen over martelaren waren niet bedoeld om woede op te wekken over de folteringen, maar om bewondering te wekken voor de moed van de martelaren. Net als bij Jezus werd het folteren als een goede zaak beschouwd. De heiligen verwelkomden hun kwellingen, omdat hun lijden op aarde werd beloond met zaligheid in de volgende. De christelijke dichter Prudentius schreef over een martelaar: ‘Zijn moeder was aanwezig en zag de voorbereidingen voor haar zoons dood, maar toonde geen tekenen van verdriet. Ze leek eerder blij telkens wanneer ze de sissend hete pan boven het olijfhout haar kind zag roosteren en schroeien.’29 Sint-Laurens zou de patroonheilige worden van de cabaretiers, want terwijl hij op het rooster lag, zei hij tegen zijn beulen: ‘Deze kant is nu wel gaar, draai me maar om en neem een hapje.’ De beulen waren gewone kerels, bijrolacteurs; als ze in een kwaad daglicht kwamen te staan, was dat omdat ze ónze helden martelden, niet omdat ze beulen waren.

De vroege christenen prezen foltering ook als het verdiende loon voor zondaars. De meeste mensen hebben wel eens gehoord van de zeven hoofdzonden, in 590 n.Chr. gestandaardiseerd door paus Gregorius I. Minder mensen weten hoe men in de hel voor deze zonden werd bestraft:

==

Hoogmoed: radbraken

Afgunst: in ijskoud water

Gulzigheid: ratten, padden en slangen eten

Wellust: smoren in vuur en zwavel

Woede: ledematen worden afgehakt

Hebzucht: in een ketel met kokende olie

Luiheid: in een slangenkuil30

==

Deze straffen duurden natuurlijk tot in de eeuwigheid.

Door wreedheden te heiligen schiep het vroege christendom een precedent voor het systematische martelen dat in het christelijke Europa meer dan duizend jaar een gewoonte zou blijven. Als u bekend bent met termen als radbraken, vierendelen, levend villen, geselen, de pijnbank, brandstapel, duimschroeven, wurgpaal, ijzeren maagd (een hol, open scharnierend standbeeld voorzien van spijkers, waaraan de heavy metal-band Iron Virgin later zijn naam zou ontlenen), kent u een fractie van de manieren waarop ketters in de Middeleeuwen en de vroegmoderne tijd werden gemarteld.

Tijdens de Spaanse inquisitie kwamen kerkelijke functionarissen tot de conclusie dat de gedwongen bekering van duizenden voormalige joden niet was beklijfd. Om de bekeerlingen te dwingen hun heimelijke afvalligheid te bekennen, lieten de inquisiteurs hen met hun armen achter hun rug vastbinden en aan hun polsen ophijsen, waarna ze hen met een reeks schokken weer lieten zakken, zodat hun pezen scheurden en hun armen uit de kom werden getrokken.31 Veel anderen werden levend verbrand, een lot dat ook ten deel viel aan Michael Servetus, omdat hij de Drie-eenheid in twijfel trok; aan Giordano Bruno, omdat hij (onder andere) meende dat de aarde rond de zon draaide; en aan William Tyndale omdat hij de Bijbel in het Engels had vertaald. Galileo, misschien wel het beroemdste slachtoffer van de inquisitie, kwam er makkelijk vanaf: ze lieten hem de folterwerktuigen alleen zien (in het bijzonder de pijnbank) en hij kreeg de gelegenheid om af te zien van de mening ‘dat de zon niet beweegt en het middelpunt is van de wereld, en dat de aarde beweegt en niet het middelpunt is’. Tegenwoordig zie je de pijnbank vaak in cartoons en worden er elastische ledematen op uitgerekt en slechte grappen bij gemaakt (‘Rek- en strekoefening’; ‘Wie mooi wil zijn moet pijn lijden’). Maar in die tijd viel er niets te lachen. De Schotse reisauteur William Lithgow, een tijdgenoot van Galileo, beschreef zijn ervaringen op de pijnbank van de inquisitie:

==

Toen de hendels naar voren bogen, werden mijn knieën met zoveel kracht tegen de twee planken geduwd dat de zenuwen in mijn dijen scheurden en mijn knieschijven werden verbrijzeld. Mijn ogen bewogen schoksgewijs, mijn mond schuimde en mijn tanden klapperden als een roffelende trom. Mijn lippen trilden, ik kreunde heftig en het bloed brak uit bij mijn armen, gescheurde pezen, handen en knieën. Op het hoogtepunt van de pijn werd ik losgemaakt en op de vloer gezet, terwijl ze telkens bleven herhalen: ‘Beken! Beken!’32

==

Hoewel veel protestanten het slachtoffer waren van martelingen, martelden ze zelf net zo goed als ze aan de macht waren. Van de vijftiende tot de achttiende eeuw verbrandden ze honderdduizend vrouwen op de brandstapel wegens hekserij.33 Zoals zo vaak gebeurt in de geschiedenis van de wreedheid, werd er in later eeuwen luchthartig gedaan over deze verschrikkingen. In de populaire cultuur van vandaag zijn heksen geen slachtoffers die worden gemarteld en terechtgesteld, maar ondeugende stripfiguren of brutale verleidsters, zoals Broom-Hilda, Witch Hazel, Glinda, Samantha en de zusjes Halliwell in Charmed.

Martelen was in de christelijke wereld niet alleen een oude gewoonte, er was ook een morele reden voor. Voor wie werkelijk denkt dat mensen eeuwig worden verdoemd als ze Jezus niet aanvaarden als hun verlosser, is het de grootst mogelijke gunst dergelijke personen te martelen totdat ze die waarheid erkennen: liever nu een paar uur ellende dan later een eeuwigheid lang. En iemand het zwijgen opleggen voordat hij anderen kan corrumperen en hem tot voorbeeld stellen om de rest af te schrikken, zijn verantwoordelijke maatregelen ten behoeve van de volksgezondheid. Sint-Augustinus toonde dit aan met vergelijkingen: een goede vader voorkomt dat zijn zoon een giftige slang oppakt en een goede tuinman snijdt een rotte tak weg om de rest van de boom te redden.34 Jezus had zelf de beste methode aangewezen: ‘Wie in Mij niet blijft, wordt weggeworpen als een wijnrank en verdort; hij wordt verzameld, in het vuur geworpen en met de andere ranken verbrand’ (Johannes 15:6).

Nogmaals, deze discussie voer ik niet om christenen ervan te beschuldigen dat ze foltering en vervolging billijken. Natuurlijk zijn vrome christenen tegenwoordig heel tolerant en humaan. Zelfs degenen die donderend vanaf televisiekansels preken, roepen niet op tot het levend verbranden van ketters of de moord op joden aan de wipgalg. De vraag is waarom niet, want hun geloof impliceert dat ze daar goed aan doen. Het antwoord is dat mensen in het Westen vandaag de dag hun religieuze ideologie als een aparte categorie zien. Als ze in kerken hun geloof belijden, doen ze dat op basis van overtuigingen die in tweeduizend jaar nauwelijks zijn veranderd. Maar in het dagelijks leven respecteren ze de moderne normen van geweldloosheid en verdraagzaamheid, een goedaardige hypocrisie waarvoor we allen dankbaar moeten zijn.

==

==

Middeleeuwse ridders

==

Als je het woord ‘heilige’ niet helemaal serieus moet nemen, dan geldt dat helemaal voor het woord ‘ridderlijk’. De westerse cultuur dankt een paar bijzonder romantische beelden aan de legendes over ridders en jonkvrouwen uit de tijd van koning Arthur. Lancelot en Guinevere zijn archetypes van de romantische liefde, sir Galahad is de belichaming van de galante ridder. Over Camelot, koning Arthurs hof, werd begin jaren zestig een gelijknamige Broadwaymusical gemaakt en toen na de moord op John F. Kennedy bekend werd dat hij dol was geweest op de muziek ervan, werd Camelot een nostalgische term voor zijn regering. Kennedy’s favoriete regels waren naar verluidt: ‘Don’t let it be forgot that once there was a spot / For one brief shining moment that was known as Camelot.’ (Laat men niet vergeten dat er ooit plek was / voor een schitterend ogenblik genaamd Camelot.)

Maar de ridderlijke manier van leven raakte wel in de vergetelheid en dat is maar goed ook, want anders had die nooit zo’n fraai imago gehad. De middeleeuwse ridderromans, die spelen in de zesde eeuw en werden geschreven tussen de elfde en de dertiende eeuw, waren niet echt geschikt voor een Broadwaymusical. De mediëvist Richard Kaeuper telde het aantal extreem gewelddadige incidenten in de beroemdste van deze ridderromans, de dertiende-eeuwse Lancelot, en vond er gemiddeld één per vier pagina’s.

==

Om ons te beperken tot kwantificeerbare gevallen: er worden minstens acht schedels gespleten (sommige tot aan de ogen, andere tot aan de tanden of de kin), acht van hun paard gevallen mannen worden bewust vertrapt onder de enorme hoeven van overwinnende strijdrossen (zodat ze herhaaldelijk flauwvallen van de pijn), er vinden vijf onthoofdingen plaats, twee schouders worden in hun geheel afgehouwen, drie handen worden afgehakt, drie armen worden op verschillende lengtes geamputeerd, een ridder wordt in een laaiend vuur gegooid en twee ridders worden met een katapult afgeschoten en sterven onmiddellijk. Een vrouw wordt door een ridder in ijzeren banden gesnoerd, een andere wordt jarenlang door God in een bad met kokend water gezet, weer een andere wordt ternauwernood gemist door een geworpen lans. Vrouwen worden vaak ontvoerd en we horen op een gegeven moment over veertig verkrachtingen. [...]

Behalve deze makkelijk opsombare daden zijn er verslagen van drie privéoorlogen (met, in een geval, honderd slachtoffers aan de ene kant, en vijfhonderd gifdoden aan de andere). [...] Tijdens een toernooi doodt Lancelot om de stemming erin te krijgen de eerste man die hij tegenkomt met zijn lans en gaat de anderen met getrokken zwaard te lijf. ‘[Hij] sloeg links en rechts, doodde de paarden tegelijk met de ridders, hakte handen en voeten, hoofden en armen, schouders en dijen af. Hij velde degenen boven hem wanneer hij hen tegenkwam, en liet in zijn kielzog treurnis achter, want de hele aarde baadde in bloed, waar hij ook ging.’35

==

Hoe hebben deze ridders ooit een reputatie van gentlemen kunnen verwerven? Volgens Lancelot ‘had Lancelot de gewoonte nooit een ridder te doden die om genade smeekte, tenzij hij vooraf had gezworen hem wel te doden of hij er niet omheen kon’.36

Wat betreft hun veel geroemde omgang met dames: er is een ridder die een prinses het hof maakt door haar te beloven om namens haar de mooiste vrouw die hij kan vinden te verkrachten; zijn rivaal belooft haar de hoofden te sturen van ridders die door hem in toernooien worden verslagen. Ridders beschermen dames, maar alleen om te voorkomen dat ze worden ontvoerd door andere ridders. In Lancelot staat: ‘De gewoonten in het koninkrijk Logres zijn van dien aard dat als een dame of een meisje alleen reist, ze niemand hoeft te vrezen. Maar als ze in het gezelschap van een ridder reist en een andere ridder haar door strijd kan veroveren, kan de winnaar een meisje of dame op elke wijze nemen die hij wenst, zonder zich te schamen of zich schuldig te voelen.’37 Vermoedelijk is dat niet wat de meeste mensen vandaag de dag met ‘ridderlijkheid’ bedoelen.

==

==

Het vroegmoderne Europa

==

Zoals we in hoofdstuk 3 zullen zien, wordt het middeleeuwse Europa stabieler als de ridderlijke krijgsheren onder het gezag komen te staan van de monarchen van gecentraliseerde koninkrijken. Maar deze koningen en koninginnen waren net zomin toonbeelden van nobelheid.

Veel schoolkinderen in de Britse Commonwealth leren met behulp van het volgende ezelsbruggetje een van de belangrijkste gebeurtenissen in de Britse geschiedenis:

==

King Henry the Eighth, to six wives he was wedded:

One died, one survived, two divorced, two beheaded.

[Koning Hendrik de Achtste, met zes vrouwen was hij getrouwd:

Een overleed, een leefde door, twee scheidden, twee werden onthoofd.]

==

Onthoofd! In 1536 liet Hendrik zijn vrouw Anna Boleyn onthoofden na haar vals te hebben beschuldigd van overspel en verraad. Ze had een zoon van hem gebaard die stierf, bovendien voelde hij zich aangetrokken tot een van haar hofdames. Twee vrouwen later verdacht hij Catherine Howard van overspel en liet hij ook haar onthoofden. (Toeristen die de Tower of London bezoeken kunnen het hakblok bekijken waarop ze onder de bijl ging.) Henry was van de jaloerse soort: hij liet ook een oude vriend van Catherine uitrekken en vierendelen, dat wil zeggen, hij liet hem ophangen, maar vervolgens weer losmaken terwijl hij nog leefde, waarna hij hem liet openrijten, castreren, onthoofden en in vieren hakken.

De troon werd geërfd door Hendriks zoon Edward, ging vervolgens naar Hendriks dochter Maria en ten slotte naar een andere dochter, Elizabeth. Maria Tudor kreeg haar bijnaam Bloody Mary niet omdat ze tomatensap met wodka dronk, maar omdat ze driehonderd religieus andersdenkenden op de brandstapel liet verbranden. Zowel zij als haar zuster hielden de familietraditie voor het oplossen van binnenlandse problemen hoog. Maria Tudor zette Elizabeth gevangen, en zag toe op de terechtstelling van hun nicht, lady Jane Grey. Elizabeth liet op haar beurt 123 priesters vierendelen, haar nicht Maria Stuart terechtstellen en andere vijanden martelen met handboeien die hun botten versplinterden (ook te bezichtigen in de toren). De Britse koninklijke familie krijgt tegenwoordig heel wat te horen over haar tekortkomingen, variërend van botheid tot ontrouw, terwijl je zou denken dat ze enige lof verdienen dat ze nog geen enkel familielid hebben laten onthoofden en geen enkele rivaal hebben laten verbranden of vierendelen.

Ondanks al die martelingen die ze liet uitvoeren, is Elizabeth I een van de meest vereerde monarchen. Ze wordt beschouwd als koningin van een gouden eeuw waarin het land en de kunsten floreerden, met name het theater. Het is geen nieuws dat Shakespeares tragedies veel geweld bevatten. Maar zijn fictieve werelden zijn zo barbaars dat ze zelfs het tegenwoordige publiek schokken, terwijl dat echt wel wat gewend is. Hendrik V, hoofdpersoon van Shakespeares gelijknamige toneelstuk (Henry V), stelt tijdens de Honderdjarige Oorlog het volgende ultimatum aan een Frans dorp:

==

Why, in a moment look to see

The blind and bloody soldier with foul hand

Defile the locks of your shrill-shrieking daughters;

Your fathers taken by the silver beards,

And their most reverend heads dash’d to the walls,

Your naked infants spitted upon pikes.

[Kijk, straks ziet u

de blinde, bloederige soldaat met gore handen

de lokken van uw schril krijsende dochters onteren;

uw vaders bij hun zilveren baard gegrepen,

hun eerbiedwaardige hoofden tegen de muur gebeukt,

uw naakte baby’s gespietst op pieken.]

==

In King Lear steekt de hertog van Cornwall de ogen van de graaf van Gloucester uit met de woorden: ‘Out, vile jelly!’ (Eruit jij, glibber). Daarna stuurt Regan, de vrouw van de hertog, de graaf met bloedende oogkassen het huis uit: ‘Smijt hem de stadspoort uit, dan kan hij ruiken hoe hij in Dover komt.’ In De koopman van Venetië verkrijgt Shylock als onderpand voor een lening het recht om een pond vlees te snijden uit de borst van Antonio. In Titus Andronicus vermoorden twee mannen een andere man, verkrachten zijn bruid, snijden haar tong eruit en amputeren ze haar handen. Haar vader doodt de verkrachters, bakt ze in een pastei en voert die aan hun moeder, die hij vervolgens vermoordt. Dan vermoordt hij ook nog zijn eigen dochter, omdat ze het waagde zich te laten verkrachten, en ten slotte worden ook hij en zijn moordenaar vermoord.

De kinderliteratuur was niet minder gruwelijk. In 1815 verscheen de verzameling sprookjes van Jacob en Wilhelm Grimm, oude volksverhalen die geleidelijk waren aangepast voor kinderen. De Sprookjes van Grimm, zoals ze algemeen bekend staan, behoren met de Bijbel en het werk van Shakespeare tot de best verkochte, meest gerespecteerde literatuur van de westerse canon. Hoewel het niet blijkt uit de gekuiste versies in Walt Disney-films, zijn moord, kindermoord, kannibalisme, verminkingen en seksueel misbruik schering en inslag in deze ‘grimmige’ verhalen. Neem alleen al de drie beroemde stiefmoedersprookjes:

==

– Tijdens een hongersnood worden Hans en Grietje door hun vader en stiefmoeder in het bos achtergelaten om te sterven van de honger. De kinderen stuiten door het bos dwalend op een eetbaar huis waar een heks woont. De heks neemt Hans gevangen en mest hem vet om hem later op te eten. Gelukkig duwt Grietje de heks een brandende oven in, en ‘de goddeloze heks verbrandt op verschrikkelijke wijze’.38

– Als Assepoesters stiefzusters haar gouden muiltjes aanpassen, snijden ze op advies van hun moeder een stuk van hun teen of hiel af zodat ze lijken te passen. Duiven merken het bloed op, en nadat Assepoester met de prins is getrouwd, pikken ze de ogen van de stiefzusters uit om hen te straffen ‘voor hun goddeloosheid en boosheid, en hen de rest van hun leven blind te maken’.

– Sneeuwwitje wekt de jaloezie van haar stiefmoeder, de koningin. De boze koningin geeft een jager opdracht om het meisje mee te nemen naar het bos, haar te doden en haar longen en lever mee terug te brengen zodat ze die kan opeten. Als de koningin begrijpt dat Sneeuwwitje is ontsnapt, doet ze nog drie pogingen om haar te vermoorden, twee met vergif, een door haar te wurgen. Nadat de prins haar weer tot leven heeft gewekt, komt de koningin hun bruiloft verstoren, maar ‘ijzeren schoenen waren al voor haar opgewarmd boven een kolenvuur. [...] Ze moest de gloeiendhete ijzeren schoenen aantrekken en erop dansen tot ze dood neerviel op de grond.’39

==

Zoals we in hoofdstuk 7 zullen zien, zijn producenten van vermaak voor jonge kinderen tegenwoordig zo afkerig van geweld dat ze zelfs de eerste Muppetsshows te gevaarlijk vinden. En nu we het toch over poppen hebben: een van de populairste vormen van kindervermaak in Europa was de poppenkastvoorstelling met Punch en Judy (Jan Klaassen en Katrijn in Nederland, noot vert.). Tot ver in de twintigste eeuw voerde dit stel ruziënde handpoppen in Engelse badplaatsen grappige sketches op in versierde poppenkasten. De literatuurwetenschapper Harold Schechter vat een typerende sketch als volgt samen:

==

Het begint als Punch de hond van zijn buurman aait, die onmiddellijk zijn tanden in de grotesk grote neus van de pop zet. Punch weet de hond los te maken, roept de eigenaar Scaramouche en slaat na wat ruwe scherts diens hoofd ‘met één klap van zijn schouders’. Punch roept vervolgens zijn vrouw Judy en vraagt om een kus. Die krijgt hij niet; in plaats daarvan geeft ze hem een dreun in zijn gezicht. Op zoek naar een andere uitlaatklep voor zijn genegenheid, vraagt Punch om zijn kindje en begint dit te wiegen. Helaas poept de baby net op dat moment in zijn luier. Het liefdevolle gezinshoofd Punch slaat de baby dan met zijn hoofd tegen de poppenkast en smijt het dode kindje het publiek in. Als Judy weer verschijnt en ziet wat er gebeurd is, is ze begrijpelijkerwijs boos. Ze rukt Punch een stok uit zijn handen, en geeft hem ervan langs. Hij ontworstelt haar op zijn beurt de stok en slaat haar net zo lang tot ze dood is. Dan zingt hij een triomfantelijk liedje:

==

Who’d be plagued with a wife

That could set himself free

With a rope or a knife

Or a good stick, like me?

[Wie laat zich sarren door een vrouw

Die zich kan bevrijden

Met een mes of een touw

Of een goede stok, zoals ik?]40

==

Ook de nursery rhymes – de kinderversjes – van Moeder de Gans, waarvan de meeste dateren uit de zeventiende en achttiende eeuw, zijn schokkend in vergelijking met wat we kleine kinderen tegenwoordig laten horen. Cock Robin wordt in koelen bloede vermoord. Een alleenstaande moeder woont in een armoedig huisje met tal van buitenechtelijke kinderen die nauwelijks te eten hebben en er vaak met de zweep van langs krijgen. Twee kinderen worden er alleen om een gevaarlijke boodschap gestuurd. Jack loopt een hersenschudding op, mogelijk met blijvende schade, Jills toestand is onbekend. Een zwerver bekent dat hij een oude man een trap af heeft gegooid. Georgie Porgie valt minderjarige meisjes seksueel lastig, die er symptomen van posttraumatische stressstoornis aan overhouden. Humpty Dumpty blijft in kritieke toestand achter na een vreselijk ongeluk. Een nalatige moeder laat een kind alleen achter in een boomtop, met desastreuze gevolgen. Een merel valt een dienstmeisje aan dat de was ophangt en verwondt haar neus. Drie slechtziende muizen worden met een vleesmes verminkt. Hier komt een kaarsje om naar je bedje te gaan, daar komt een hakmes om je hoofd eraf te slaan! In een recent artikel in de Archives of Diseases of Childhood wordt het geweldsniveau in verschillende genres kindervermaak gemeten. In televisieprogramma’s zaten 4,8 gewelddadige scènes per uur, in de Engelse nursery rhymes 52,2.41

==

==

Mannen van eer in Europa en de vroege Verenigde Staten

==

Als u een Amerikaans tiendollarbiljet bij de hand hebt, kijk dan even naar de man die erop staat afgebeeld en denk een ogenblik na over zijn leven en zijn dood. Alexander Hamilton is een illustere figuur in de Amerikaanse geschiedenis. Als medeauteur van de Federalist Papers legde hij de filosofische basis voor de democratie. Als eerste Amerikaanse minister van Financiën bedacht hij de instellingen die de basis vormen van de moderne markteconomie. Verder leidde hij tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog drie bataljons, hielp hij bij de Constitutional Convention (de bijeenkomst waarbij de grondwet van de Verenigde Staten werd aangenomen), voerde hij het bevel over het leger, richtte hij de Bank of New York op, was hij afgevaardigde voor de staat New York en stichtte hij de New York Post.42

Maar in 1804 deed deze briljante man iets wat naar tegenwoordige maatstaven verbazingwekkend dom was. Hamilton leefde al langere tijd in onmin met zijn rivaal, vicepresident Aaron Burr, en ze maakten vaak stekelige opmerkingen over en weer. Toen Hamilton een keer weigerde om kritiek op Burr terug te nemen die aan hem werd toegeschreven, daagde Burr hem uit tot een duel. Hij had deze afspraak met de dood om allerlei redenen, waaronder een beroep op het gezonde verstand, kunnen weigeren.43 De mode om te duelleren was al op zijn retour, en in New York, de staat waar Hamilton woonde, was het duel zelfs helemaal verboden. Hamilton had er een zoon door verloren, en in de brief waarin hij op Burrs uitdaging reageerde, somde hij vijf bezwaren op tegen de praktijk. Maar toch was hij bereid te duelleren, omdat, zo schreef hij, hij geen andere keus had, ‘vanwege dat wat mannen van de wereld eer noemen’. De volgende morgen werd hij naar de overkant van de Hudson geroeid om Burr op de New Jersey Palisades tegemoet te treden. Burr zou niet de laatste vicepresident zijn die een mens neerschoot, maar hij was een betere schutter dan Dick Cheney (die tijdens de jacht per ongeluk iemand raakte) en Hamilton overleed de volgende dag.

Hamilton was niet de enige Amerikaanse staatsman die tot een duel werd verleid. Henry Clay duelleerde ooit en James Monroe zag er alleen vanaf om John Adams uit te dagen omdat Adams op dat moment president was. Van de andere gezichten die op Amerikaanse bankbiljetten staan, had Andrew Jackson, die op het twintigdollarbiljet is vereeuwigd, zoveel kogels in zijn lijf van duels, dat hij volgens hemzelf ‘rammelde als een zak knikkers’ wanneer hij liep. Zelfs de grote emancipator Abraham Lincoln, die op het vijfdollarbiljet staat, ging in op een uitdaging om te duelleren, hoewel hij ervoor zorgde dat het duel niet kon plaatsvinden.

Het duel was natuurlijk geen Amerikaanse uitvinding. Het ontstond tijdens de Renaissance als middel om de vechtpartijen, moorden, vendetta’s en straatgevechten tussen aristocraten en hun gevolg te kanaliseren. Wanneer iemand meende in zijn eer te zijn aangetast, kon hij de ander tot een duel uitdagen en het geweld tot één sterfgeval beperken, zonder dat de clan of entourage van de verslagen man wrok hoefde te koesteren. Maar zoals de essayist Arthur Krystal opmerkt, ‘de adel nam [...] het begrip eer zo serieus dat bijna alles als een aantasting van de eer werd gezien. Twee Engelsen duelleerden omdat hun honden hadden gevochten. Twee Italiaanse collega’s duelleerden vanwege een verschil van mening over de vraag of Tasso of Ariosto de betere schrijver was; dit werd beslecht toen een van de duellisten dodelijk gewond toegaf dat hij de dichter die hij verdedigde niet had gelezen. En Byrons achteroom William, de vijfde baron Byron, doodde een man na onenigheid over de vraag op wiens land meer wild zat.’44

In de achttiende en negentiende eeuw werd er nog volop geduelleerd, hoewel de Kerk het duel veroordeelde en het door veel regeringen werd verboden. Samuel Johnson verdedigde de gewoonte met de woorden: ‘Een man mag iemand neerschieten die inbreuk maakt op zijn persoonlijkheid, net zoals hij iemand mag neerschieten die in zijn huis probeert in te breken.’ Grootheden als Voltaire, Napoleon, de hertog van Wellington, Robert Peel, Tolstoj, Poesjkin en de wiskundige Évariste Galois lieten zich tot een duel verleiden, en de laatste twee verloren er hun leven door. Het duel leek met zijn opbouw, climax en ontknoping een kant en klaar onderwerp voor fictieschrijvers. De dramatische mogelijkheden werden onder andere benut door sir Walter Scott, Dumas père, De Maupassant, Conrad, Tolstoj, Poesjkin, Tsjechov en Thomas Mann.

De geschiedenis van het duel brengt een raadselachtig fenomeen aan het licht: een geweldscategorie kan eeuwenlang onderdeel zijn van een beschaving en vervolgens in het niets verdwijnen. De duellerende heren vochten niet om geld of land en zelfs niet om vrouwen, maar om eer, een vreemd concept dat alleen bestaat omdat iedereen gelooft dat het bestaat. Zoals we zullen zien, is eer een zeepbel die door bepaalde kanten van de menselijke aard, zoals het streven naar status en handhaving van normen, wordt opgeblazen en door andere, zoals humor, wordt doorgeprikt.45 In de Engelssprekende wereld stierf het duel halverwege de negentiende eeuw uit en in de rest van Europa in de daaropvolgende decennia. Historici merkten op dat het niet zozeer door wettelijke verboden of morele afkeuring verdween, als wel door spot. Toen ‘plechtige heren die naar het veld van eer gingen, alleen maar werden uitgelachen door de jongere generatie, was dat meer dan de gewoonte, hoe geheiligd ook door de traditie, kon verdragen’.46 Wanneer je tegenwoordig iemand hoort zeggen ‘doe tien passen, draai je om en vuur’, dan denk je meer aan Bugs Bunny en Yosemite Sam dan aan ‘mannen van eer’.

==

==

De twintigste eeuw

==

Nu de rondreis door de culturele geschiedenis van het geweld in de buurt komt van het heden, lijken de oriëntatiepunten vertrouwder te worden. Maar zelfs in de cultuur van de afgelopen eeuw treffen we relikwieën aan die tot een ander land lijken te behoren.

Neem de verdwijnende martiale cultuur.47 Oudere steden in Europa en de Verenigde Staten staan vol publieke werken die de militaire macht van een natie luister bijzetten. Als voetgangers loop je langs standbeelden van bevelhebbers te paard, sculpturen van gespierde Griekse krijgers, triomfbogen bekroond met strijdwagens, ijzeren hekwerken in de vorm van zwaarden en speren. Metrohaltes zijn vernoemd naar slagvelden waar overwinningen werden behaald: de Parijse metro heeft een Gare d’Austerlitz, de Londense ondergrondse een Waterloo Station. Op foto’s van een eeuw geleden zie je mannen op nationale feestdagen in opzichtige militaire gala-uniformen rondparaderen en tijdens rijk aangeklede diners met de elite keuvelen. De oudere Amerikaanse staten zetten zwaar aan met een agressieve iconografie van granaten, blanke wapens, roofvogels, panters, tijgers en leeuwen. Zelfs Massachusetts, dat bekend staat om zijn pacifistische instelling, heeft een zegel waarop een geamputeerde arm met een zwaard zwaait en een indiaan een pijl en boog vasthoudt. Erboven staat het motto van Massachusetts: ‘Met het zwaard zoeken we vrede, maar in vrijheid.’ Het naburige New Hampshire wil niet achterblijven en siert zijn kentekenplaten met het motto ‘Leef in vrijheid of sterf’.

In het Westen vernoemen we onze openbare plekken niet langer naar militaire overwinningen. Onze oorlogsmonumenten tonen niet langer trotse bevelhebbers te paard, maar huilende moeders, vermoeide soldaten of een ellenlange lijst namen van doden. Militairen vallen op straat niet meer op in hun grauwe uniformen en genieten weinig prestige onder het volk. In het Londense Trafalgar Square werd de sokkel tegenover de leeuwen en Nelson’s Column onlangs bekroond met een sculptuur die nauwelijks verder van de militaire iconografie af kan staan, namelijk van een naakte, zwangere kunstenares die zonder armen en benen werd geboren. Aan het slagveld bij Ieper in België, dat de inspiratie vormt voor het gedicht ‘Flanders Fields’ en de klaprozen die op 11 november in landen van het Gemenebest worden gedragen, is onlangs een gedenkteken ontsproten voor de duizend soldaten die tijdens de Eerste Wereldoorlog werden neergeschoten wegens desertie – mannen die in die tijd diep werden veracht. En de twee meest recente motto’s van Amerikaanse staten zijn van Alaska ‘Noordwaarts naar de toekomst’ en van Hawaiï ‘Het leven van het land is vereeuwigd in gerechtigheid’, maar toen Wisconsin een vervanger zocht voor de slogan ‘Amerika Zuivelland’ luidde een van de inzendingen ‘Eet kaas of sterf’.

Het pacifisme is vooral opvallend in Duitsland, een land dat ooit zo sterk met martiale waarden was verbonden dat de woorden ‘Teutoons’ en ‘Pruisisch’ synoniem waren met rigide militarisme. In 1964 zong de satirische singer-songwriter Tom Lehrer nog over de angst onder de bevolking dat West-Duitsland deel zou nemen aan een coalitie van landen die kerncentrales zouden bouwen. In dit sarcastische slaapliedje stelt de zanger een baby gerust:

==

Once all the Germans were warlike and mean,

But that couldn’t happen again.

We taught them a lesson in 1918

And they’ve hardly bothered us since then.

[Ooit waren alle Duitsers oorlogszuchtig en gemeen,

Maar dat kon nu niet meer gebeuren.

We leerden hen een lesje in 1918

En daarna vielen ze ons zelden nog lastig.]

==

De angst voor een revanchistisch Duitsland werd nieuw leven ingeblazen in 1989, toen de Berlijnse Muur viel en de twee Duitslanden plannen maakten om zich te herenigen. Maar de hedendaagse Duitse cultuur blijft lijden onder voortdurend gewetensonderzoek over haar rol in de wereldoorlogen en is doortrokken van weerzin tegen alles wat riekt naar militair geweld. Geweld is er taboe, zelfs in videogames. Toen Parker Brothers probeerde een Duitse versie van Risk op de markt te brengen, een bordspel waarbij de spelers de wereldmacht moeten veroveren, probeerde de Duitse regering het te censureren (uiteindelijk werden de regels herschreven, zodat de spelers hun tegenstanders ‘bevrijden’ in plaats van hun grondgebied te veroveren).48 Het Duitse pacifisme is niet alleen symbolisch. In 2003 demonstreerden een half miljoen Duitsers tegen de invasie van Irak onder leiding van Amerika. De Amerikaanse minister van defensie, Donald Rumsfeld, schreef zoals bekend het land af omdat het tot ‘het oude Europa’ zou behoren. Gezien de Europese geschiedenis van onophoudelijke oorlogen, toonde hij hiermee aan over het slechtste historische besef van iedereen te beschikken, op dat van de student na die al die gemeenplaatsen in Shakespeare maar niks vond.

Velen van ons hebben nog een andere verandering in de westerse gevoeligheid voor militaire symboliek meegemaakt. Toen het ultieme militaire wapen, de atoombom, in de jaren veertig en vijftig op het toneel verscheen, wekte dit aanvankelijk niet veel afkeer, hoewel er net een kwart miljoen mensen mee om zeep waren geholpen en er nog eens honderden miljoenen mensenlevens door werden bedreigd. Nee, de wereld vond de bom charmant! De ontwerper van een sexy badpak, de bikini, noemde zijn creatie naar een atol in Micronesië dat door kernproeven van de aardbodem was verdwenen, omdat de bikini een soortgelijke reactie teweeg zou brengen als een kernexplosie. Ridicule initiatieven van de civil defense (bescherming burgerbevolking) als de bouw van atoomschuilkelders in de achtertuin en oefeningen in klaslokalen om dekking te leren zoeken tijdens een atoomaanval, moedigden mensen aan om te denken dat een nucleaire aanval nog best kon meevallen. Nog steeds hangt er boven de kelderingang van veel Amerikaanse flatgebouwen en scholen een roestig bordje met een drievoudige driehoek dat vroeger aangaf dat zich daar een atoomschuilkelder bevond. In commerciële logo’s zag je vaak paddenstoelwolken. Je had bijvoorbeeld Atomic Fireball Jawbreaker-snoepjes, een Atomic Market (een door een echtpaar gedreven kleine supermarkt niet ver van het Massachusetts Institute of Technology) en het Atomic Café, dat zijn naam leende aan een documentaire uit 1982 over de bizarre nonchalance waarmee de wereld begin jaren zestig met kernwapens omging, totdat de gruwelen eindelijk tot de mensen begonnen door te dringen.

Een andere belangrijke verandering die we hebben meegemaakt, is dat vertoon van geweld in het dagelijks leven tegenwoordig niet meer wordt getolereerd. Enige tientallen jaren geleden werd het achtenswaardig gevonden als een man zijn vuisten gebruikte wanneer hij werd beledigd.49 Nu gaat zo iemand voor een primitieveling door, iemand die zijn impulsen niet in de hand heeft en in therapie moet om zijn woede te leren beheersen.

Een incident uit 1950 maakt dit duidelijk. President Harry Truman had in The Washington Post een onvriendelijke recensie gelezen over een optreden van zijn dochter Margaretha, die een aankomend zangeres was. Op briefpapier van het Witte Huis schreef Truman de criticus: ‘Op een dag hoop ik u te ontmoeten. Wanneer dat gebeurt, zult u een nieuwe neus, veel biefstuk voor op uw blauwe ogen en wellicht een suspensoir nodig hebben.’ Hoewel de neiging om zoiets te schrijven heel invoelbaar is, zou het tegenwoordig idioot en zelfs sinister gevonden worden als een machthebber in het openbaar een criticus zou bedreigen. Maar destijds werd Truman alom bewonderd om zijn vaderlijke ridderlijkheid.

En als u de uitdrukkingen ‘ninety-seven-pound weakling’ (slappeling van 45 kilo) en ‘get sand kicked in your face’ (zand in je gezicht geschopt krijgen) kent, hebt u waarschijnlijk ooit de advertenties gelezen voor de bodybuildingcursussen van Charles Atlas die in de jaren veertig in tijdschriften en stripboeken stonden. Het waren stripverhaaltjes waarin meestal een leptosoom type voor de ogen van zijn vriendinnetje op het strand wordt belaagd door een sterkere kerel. De zwakkere man druipt beschaamd af naar huis, trapt een stoel om, waagt er een postzegel van tien cent aan, ontvangt een schriftelijk trainingsprogramma, keert terug naar het strand om wraak te nemen op zijn belager, en herstelt zo zijn status bij de stralende jonge vrouw.

==

==

Figuur 1-1: Dagelijks geweld in een bodybuildingadvertentie, jaren veertig

==

Wat betreft het product was Atlas zijn tijd ver vooruit: de populariteit van bodybuilding bereikte in de jaren tachtig recordhoogten. Maar de marketing was van een ander tijdperk. In advertenties voor sportscholen en trainingsapparatuur worden tegenwoordig geen vuistslagen meer uitgedeeld om de mannelijke eer te herstellen. Het beeldmateriaal is narcistisch, bijna homo-erotisch. Je ziet kunstzinnige close-ups van uitpuilende borstspieren en sixpacks in advertenties die voor mannen en vrouwen zijn bedoeld. Ze beloven dat je mooier, niet dat je sterker wordt.

Nog revolutionairder dan de afkeer van geweld tussen mannen onderling is de afkeer van geweld tegen vrouwen. Veel babyboomers hebben heimwee naar The Honeymooners, een sitcom uit de jaren vijftig met Jackie Gleason als stoere buschauffeur, wiens plannen om snel rijk te worden belachelijk worden gemaakt door zijn verstandige vrouw Alice. Een van de vaste grappen in het programma is dat Ralph woedend zijn vuist tegen haar schudt en roept: ‘Op een dag, Alice, op een dag... BENG, recht in je waffel!’ (En soms: ‘Wham, zoef, zo naar de maan!’) Alice lacht er altijd om, niet omdat ze een man die zijn vrouw slaat minacht, maar omdat ze weet dat Ralph niet mans genoeg is om dit te doen. We zijn tegenwoordig zo gevoelig voor geweld tegen vrouwen dat dergelijke grappen in een gewoon tv-programma ondenkbaar zijn. Of neem deze advertentie in een tijdschrift uit 1952:

==

==

Figuur 1-2: Huiselijk geweld in een advertentie voor koffie, 1952

==

De speelse, erotische benadering van huiselijk geweld in deze advertentie zou tegenwoordig niet meer kunnen. En ze was zeker niet uniek. Ook in een advertentie voor Van Heusen-shirts uit de jaren vijftig krijgt een vrouw een pak slaag. In een advertentie voor Pitney Bowes-frankeermachines uit 1953 zie je een geërgerde baas tegen een koppige secretaresse schreeuwen; eronder staat: ‘Is het altijd tegen de wet om een vrouw te vermoorden?’50

En dan is er de langstlopende musical op Broadway, The Fantasticks, met zijn Gilbert en Sullivan-achtige deuntje ‘It depends on what you pay’ (waarvan de tekst was gebaseerd op een uit 1905 daterende vertaling van Edmond Rostands toneelstuk Les Romanesques). Twee mannen beramen een ontvoering – de zoon van de een zal de dochter van de ander redden:

==

You can get the rape emphatic.

You can get the rape polite.

You can get the rape with Indians:

A very charming sight.

You can get the rape on horseback;

They’ll all say it’s new and gay.

So you see the sort of rape

Depends on what you pay.

==

[U kunt een ontvoering krijgen met veel misbaar

Of heel ingetogen,

Er kunnen indianen meedoen,

Dat ziet er leuk uit.

De ontvoering kan ook te paard gebeuren,

Iedereen zal dat nieuw en dolletjes vinden.

Ziet u, de soort ontvoering die u krijgt,

Hangt af van wat u betaalt.]

==

Hoewel de librettist met het woord rape ‘ontvoering’ bedoelde, in plaats van de andere betekenis, ‘verkrachting’, veranderde tussen de eerste opvoering van de musical in 1960 en de laatste opvoering in 2002 de opvatting over verkrachting dermate dat het woord niet meer door de beugel kon. De librettist Tom Jones (geen familie van de zanger uit Wales) legde me uit:

==

Naarmate de tijd verstreek, werd ik steeds ongeruster over dat woord. Langzaam, heel langzaam, drong het tot me door. Ik zag krantenkoppen, las verhalen over brute groepsverkrachtingen. En over date rapes. Ik dacht: Dit is niet grappig. Goed, we hadden het niet echt over verkrachting, maar de lachlust werd ongetwijfeld deels gewekt doordat de andere betekenis het woord schokkend maakte.

==

Begin jaren zeventig weigerde de producent van het toneelstuk Jones’ verzoek om de tekst te mogen herschrijven, maar hij stond hem toe om in een inleiding bij het lied uit te leggen hoe het woord rape bedoeld was en om het aantal herhalingen ervan te verminderen. Na de laatste voorstelling in 2002 (het werd in 2006 weer in het repertoire opgenomen) herschreef Jones zijn teksten volledig en heeft hij wettelijk laten vastleggen dat alleen de nieuwe versie mag worden uitgevoerd in producties van The Fantasticks waar ook ter wereld.51

Tot voor kort waren er nauwelijks juridische belemmeringen voor geweld tegen kinderen. Ouders sloegen hun kinderen niet alleen – wat tegenwoordig in veel landen verboden is – ze gebruikten hiervoor ook vaak een haarborstel of spatel, of ze gaven het kind ‘een pak op hun billen’ om het des te meer te vernederen en pijn te doen. Een vaak gehoord verhaal in de jaren vijftig was dat moeder haar ondeugende kind waarschuwde (‘wacht maar tot je vader thuiskomt’) en dat vader dan bij thuiskomst zijn riem afdeed en het kind een afstraffing gaf. Andere vaak beschreven straffen waren zonder eten naar bed sturen en de mond wassen met zeep. Kinderen die waren overgeleverd aan de grillen van andere volwassenen dan hun ouders, werden nog bruter behandeld. Nog niet zo lang geleden werden schoolkinderen gestraft op manieren die tegenwoordig voor pure foltering zouden doorgaan en hun leerkrachten op gevangenisstraf zouden komen te staan.52

==

Mensen denken vaak dat alleen de wereld van nu bijzonder gevaarlijk is. Het is moeilijk om het nieuws te volgen zonder bang te worden voor terreuraanslagen, botsingen der beschaving en de inzet van massavernietigingswapens. Maar vaak vergeten we de gevaren die een paar decennia geleden in het nieuws waren en zijn we blasé over het gelukkige feit dat zoveel ervan zijn verdwenen. In latere hoofdstukken bekijken we de cijfers die aantonen dat de jaren zestig en zeventig veel gewelddadiger en bedreigender waren dan de tijd waarin we nu leven, maar eerst zal ik, in de geest van dit hoofdstuk, impressionistisch te werk gaan.

Ik ben in 1976 afgestudeerd. Zoals de meeste mensen met een mastersdiploma, herinner ik me niets meer van de toespraak waarmee ik de wereld van de volwassenheid in werd gestuurd. Dit geeft me de vrijheid om er nu een te verzinnen. Hier is een prognose van een denkbeeldige deskundige uit de wereld van halverwege de jaren zeventig.

==

Geachte rector, faculteitsleden, familie, vrienden en medestudenten. Het is een tijd van grote uitdagingen, maar ook van grote kansen. Nu u op het punt staat uw leven als master te beginnen, roep ik u op om iets terug te doen voor de gemeenschap, om te werken aan een betere toekomst, om te proberen de wereld beter te maken.

Nu dat achter de rug is, heb ik iets interessanters te zeggen. Ik wil mijn visie met u delen van hoe de wereld eruitziet tegen de tijd dat u uw vijfendertigste reünie meemaakt. We leven dan in een nieuw millennium, in een wereld die uw voorstellingsvermogen te boven gaat. Ik heb het niet over de voortschrijdende technologie, hoewel u zich die ontwikkeling nauwelijks zult kunnen indenken. Ik heb het over de vooruitgang die geboekt zal worden op het gebied van vrede en veiligheid, die u nog onvoorstelbaarder zult vinden.

De wereld van 2011 is nog steeds een gevaarlijke plek. De komende vijfendertig jaar worden er net als nu oorlogen gevoerd en vinden er nog steeds genociden plaats, soms op plekken die niemand had kunnen voorspellen. Kernwapens vormen nog altijd een bedreiging. Een paar gewelddadige regio’s in de wereld zullen gewelddadig blijven. Maar naast deze constanten doen zich gigantische veranderingen voor.

Het allerbelangrijkste is dat de nachtmerrie die van jongs af aan uw leven beheerst – dat u in een atoomschuilkelder schuilt terwijl buiten een Derde Wereldoorlog woedt en de wereld door kernwapens wordt vernietigd – zich niet zal voltrekken. Over een jaar of tien sluit de Sovjet-Unie vrede met het Westen en eindigt de Koude Oorlog zonder dat er een schot wordt gelost. Ook China verdwijnt van ons radarscherm als militaire bedreiging, ja, het land wordt zelfs een van onze belangrijkste handelspartners. In de komende vijfendertig jaar wordt er geen enkel kernwapen gebruikt tegen een vijand. Er doen zich zelfs helemaal geen oorlogen voor tussen grote landen. Het blijft vrede in West-Europa en binnen vijf jaar komt er ook een einde aan de continue oorlogen in het Verre Oosten.

Er is meer goed nieuws. Oost-Duitsland opent zijn grenzen en studenten slaan vrolijk met voorhamers de Berlijnse Muur aan gruzelementen. Het IJzeren Gordijn verdwijnt en de landen van Midden- en Oost-Europa worden democratieën, vrij van Sovjetoverheersing. De Sovjet-Unie zweert niet alleen het totalitaire communisme af, maar houdt vrijwillig op te bestaan. De republieken die eeuwen of tientallen jaren lang door Rusland werden bezet, worden onafhankelijke, veelal democratische staten. In de meeste landen gebeurt dit zonder dat er een druppel bloed wordt vergoten.

Ook het fascisme verdwijnt in Europa en vervolgens in de rest van de wereld. Portugal, Spanje en Griekenland worden liberale democratieën. Hetzelfde geldt voor Taiwan, Zuid-Korea en de meeste Zuid- en Midden-Amerikaanse landen. De generalissimo’s, kolonels, junta’s, bananenrepublieken en jaarlijkse militaire staatsgrepen verdwijnen in de meeste ontwikkelde landen van het toneel.

Ook het Midden-Oosten heeft verrassingen in petto. U hebt net de vijfde oorlog in vijfentwintig jaar tijd meegemaakt tussen Israël en de Arabische buurlanden. Tijdens deze oorlogen kwamen vijftigduizend mensen om en kort geleden begonnen de supermachten er bijna een kernoorlog door. Maar binnen drie jaar zal de president van Egypte de premier van Israël in het Israëlische parlement omhelzen, en zullen ze een vredesverdrag tekenen dat voor onbepaalde tijd gehandhaafd blijft. Ook Jordanië sluit een duurzame vrede met Israël. Syrië houdt van tijd tot tijd vredesbesprekingen met Israël, en de twee landen voeren geen oorlog meer.

In Zuid-Afrika wordt het apartheidsregime ontmanteld en staat de blanke minderheid de macht af aan de zwarte meerderheid. Dit gebeurt zonder dat er een burgeroorlog ontstaat, zonder bloedbaden of heftige verwijten tegen de voormalige onderdrukkers.

Veel van deze ontwikkelingen zullen het resultaat zijn van een lange, moedige strijd. Andere zullen gewoon gebeuren en iedereen verrassen. Misschien dat sommigen onder u later zullen proberen te achterhalen hoe dit allemaal is gebeurd. Ik feliciteer u met uw resultaten en ik wens u veel succes en voldoening in de komende jaren.

==

Hoe zouden mijn medestudenten en ik hebben gereageerd op deze optimistische woorden? Als ze al hadden geluisterd, dan zouden ze spottend hebben gegrinnikt en het idee hebben gehad dat de spreker nog steeds op die acid uit Woodstock aan het trippen was. Maar de optimist zou hoe dan ook gelijk hebben gekregen.

==

Als toerist leer je een land niet kennen door in een paar steden een dagje door te brengen en ik verwacht evenmin dat u door dit spurtje door de eeuwen heen bent overtuigd dat het verleden gewelddadiger was dan de huidige tijd. Nu u weer thuis bent, zit u vast vol vragen. Worden er niet nog steeds mensen gemarteld? Was de twintigste eeuw niet de bloedigste uit de geschiedenis? Zijn de oude oorlogen niet gewoon vervangen door nieuwe? Leven we niet in een tijdperk van terreur? Zeiden ze in 1910 al niet dat oorlog uit de tijd was? Wat te denken van de bio-industrie? En kunnen terroristen niet morgen een oorlog beginnen met gestolen kernwapens?

Dat zijn uitstekende vragen, die ik in de rest van het boek zal proberen te beantwoorden aan de hand van cijfermateriaal en historisch onderzoek. Maar ik hoop dat deze sanity checks een goede inleiding waren op het onderwerp. Ze herinneren ons eraan dat hoewel we tegenwoordig met heel wat gevaren worden geconfronteerd, de gevaren in het verleden nog groter waren. Lezers van dit boek (en, zoals we zullen zien, mensen in het grootste deel van de wereld) hoeven zich niet langer zorgen te maken over ontvoering met seksuele slavernij als doel, over genocide op bevel van God, over moorddadige circussen en toernooien, over een folterdood aan het kruis of op de pijnbank, brandstapel of wipgalg omdat ze er impopulaire opvattingen op na houden; ze hoeven niet bang te zijn voor onthoofding omdat ze geen zoon baren; niet deel te nemen aan een pistoolduel om hun eer te verdedigen of op het strand een tegenstander neer te slaan om indruk te maken op hun vriendinnetje; en ze hoeven geen wereldwijde kernoorlog te vrezen die een einde maakt aan de beschaving of het menselijk leven zelf.

[2] Het pacificatieproces

Kijk, het leven is akelig, wreed en kort, maar dat wist je toen je holbewoner werd.

– Cartoon in de New Yorker1

==

==

Thomas Hobbes en Charles Darwin waren aardige mensen, maar als bijvoeglijk naamwoord zijn ze weinig geliefd. Niemand wil leven in een wereld die hobbesiaans of darwinistisch is (om maar niet te spreken van orwelliaans, malthusiaans of machiavellistisch). De twee mannen werden in het woordenboek vereeuwigd vanwege hun cynische samenvatting van het leven in de natuurlijke staat: Darwin met zijn survival of the fittest (een uitdrukking die hij gebruikte, maar niet verzon), Hobbes met ‘het leven van de mens is eenzaam, armoedig, akelig, wreed en kort’. Het inzicht in geweld dat deze mannen gaven, is dieper, subtieler en uiteindelijk menselijker dan de bijvoeglijke naamwoorden doen vermoeden. Om iets van het geweld van de mens te begrijpen, moeten we beginnen met hun ideeën.

Dit hoofdstuk gaat over de oorsprong van geweld in de logische zowel als de chronologische betekenis. Aan de hand van Darwin en Hobbes kijken we naar de zich telkens aanpassende logica van het geweld en wat deze voorspelt voor onze gewelddadige impulsen, die misschien zijn ontstaan als onderdeel van de menselijke natuur. Wij gaan vervolgens in op de prehistorie van het geweld en we onderzoeken wanneer het in onze evolutionaire ontwikkeling de kop opstak, hoe vaak het voorkwam in de millennia voordat de geschreven geschiedenis begon en door welke historische ontwikkelingen het voor het eerst werd beteugeld.

==

==

De logica van geweld

==

Darwin gaf ons een theorie die verklaart waarom levende wezens zijn zoals ze zijn, niet alleen wat betreft hun lichamelijke kenmerken, maar ook wat de denkwijzen en motieven betreft die hun gedrag bepalen. Honderdvijftig jaar na de Origin of Species geeft de theorie van de natuurlijke selectie, die ruimschoots werd geverifieerd in het laboratorium en in het veld, en werd uitgebreid met ideeën uit nieuwe wetenschappelijke disciplines, een coherent beeld van het leven op aarde. Tot deze nieuwe disciplines behoren de genetica, die de replicatie verklaart waardoor natuurlijke selectie mogelijk is, en de speltheorie, die laat zien hoe het goal-seeking agents (‘doelzoekende entiteiten’) vergaat in een wereld die andere goal-seeking agents bevat.2

Waarom zouden organismen ooit zo evolueren dat ze ernaar streven andere organismen schade te berokkenen? Het antwoord is minder eenvoudig dan de uitdrukking ‘survival of the fittest’ doet vermoeden. In zijn boek The Selfish Gene legt Richard Dawkins uit hoe de evolutionaire biologie is samengegaan met de genetica en de speltheorie, en probeert hij de lezers wakker te schudden uit hun onnadenkende vertrouwdheid met de levende natuur. Hij vraagt de lezers om zich dieren voor te stellen als ‘overlevingsapparaten’ die zijn ontworpen door hun genen (de enige entiteiten die zich in de loop van de evolutie trouw blijven voortplanten) en vervolgens na te gaan hoe deze overlevingsmachines zouden evolueren.

==

Voor een overlevingsapparaat is een ander overlevingsapparaat (dat niet haar eigen kind of een ander naast familielid is) een onderdeel van zijn omgeving, net als een rots, een rivier of een brok voedsel. Het andere apparaat zit in de weg of kan worden benut, maar verschilt in een belangrijk opzicht van een rots of een rivier: het is geneigd om terug te slaan. Dit omdat ook dit apparaat zijn onsterfelijke genen voor de toekomst veiligstelt en er eveneens alles aan zal doen om ze te bewaren. Natuurlijke selectie bevoordeelt genen die hun overlevingsapparaat zodanig besturen dat het optimaal gebruikmaakt van zijn omgeving. Hierbij hoort ook zo goed mogelijk gebruikmaken van andere overlevingsapparaten, zowel van hetzelfde als van andere soorten.3

==

Iemand die ooit een havik een spreeuw heeft zien verscheuren, een zwerm stekende insecten een paard heeft zien kwellen of het aidsvirus langzaam een mens heeft zien slopen, weet uit eigen ervaring hoe gevoelloos overlevingsapparaten andere overlevingsapparaten te lijf gaan. In een groot deel van de levende wereld is geweld de standaard en behoeft het geen verdere uitleg. Wanneer de slachtoffers tot een andere soort behoren, noemen we de agressors predatoren of parasieten. Maar de slachtoffers kunnen ook van dezelfde soort zijn. Kindermoord, broeder- en zustermoord, kannibalisme, verkrachting en strijd op leven en dood komen, zo is aangetoond, bij veel diersoorten voor.4

Dawkins’ zorgvuldig verwoorde passage verklaart ook waarom de natuur niet een groot bloederig strijdperk is. Om te beginnen zijn dieren minder geneigd om hun naaste familieleden kwaad te doen omdat een gen dat een dier aanspoort om een familielid te grazen te nemen, veel kans maakt een kopie van zichzelf in dat familielid te beschadigen, waardoor het de neiging heeft door natuurlijke selectie te verdwijnen. Nog belangrijker is volgens Dawkins dat een ander organisme verschilt van een rots of een rivier wat betreft de neiging om terug te slaan. Een organisme dat gewelddadige eigenschappen heeft ontwikkeld, behoort tot een soort waarvan de andere leden, gemiddeld, net zulke gewelddadige eigenschappen hebben ontwikkeld. Als je iemand van je eigen soort aanvalt, is je tegenstander waarschijnlijk net zo sterk en strijdlustig als je zelf bent, en voorzien van dezelfde wapens en verdedigingsmethoden. De kans dat je door iemand van de eigen soort aan te vallen zelf gewond raakt, is een krachtig selectieprincipe dat het uitdelen van willekeurige klappen of aanvallen tegenwerkt. Het druist ook in tegen de ‘hydraulische metafoor’ en andere populaire theorieën over geweld, die uitgaan van bloeddorstigheid, doodsverlangen, het killersinstinct en andere destructieve neigingen en impulsen. Wanneer zich een neiging tot geweld ontwikkelt, heeft die altijd een strategisch belang. Levende wezens worden geselecteerd om alleen geweld te gebruiken in omstandigheden waarin de verwachte voordelen opwegen tegen de verwachte nadelen. Dat onderscheidingsvermogen gaat vooral op voor intelligente soorten, die met hun grotere hersenen beter in staat zijn de verwachte kosten en baten in een bepaalde situatie in te schatten, in plaats van alleen om de gemiddelde kansen in de loop van de evolutionaire tijd.

De logica van het geweld die geldt voor leden van een intelligente soort tegenover andere leden van die soort, brengt ons bij Hobbes. In een opmerkelijke passage in Leviathan (1651) geeft hij in minder dan honderd woorden een analyse van de motieven voor het gebruik van geweld, die minstens zo goed zijn als wat er ook tegenwoordig over geschreven wordt:

==

In de menselijke natuur vinden we dus drie hoofdoorzaken van onenigheid. Ten eerste, de wedijver; ten tweede, het wantrouwen; ten derde, de trots. De eerste van deze drie maakt dat mensen elkaar aanvallen om profijt te behalen; de tweede, om veilig te kunnen leven; de derde, om hun reputatie hoog te houden. In het eerste geval gebruikt iemand geweld om zich meester te maken van andermans persoon, vrouw, kinderen en vee; in het tweede, om deze te verdedigen; en in het derde, naar aanleiding van kleinigheden, zoals een woord, een glimlach, een verschil van mening, en alle andere tekenen van geringschatting, hetzij direct gericht tegen zijn personen, hetzij indirect tegen zijn verwanten, zijn vrienden, zijn natie, zijn beroep of zijn naam.5

==

Hobbes achtte wedijver een onvermijdelijk gevolg van het feit dat anderen hun belangen nastreven. Tegenwoordig zien we dat het is ingebouwd in het evolutionaire proces. Overlevingsapparaten die hun concurrenten uit de buurt van schaarse middelen als voedsel, water en aantrekkelijk grondgebied weten te houden, zullen zich beter reproduceren dan die concurrenten, waardoor de overlevingsapparaten die het best geschikt zijn voor een dergelijke competitie overblijven in de wereld.

We weten tegenwoordig ook waarom vrouwen tot de ‘middelen’ behoren waar mannen om moeten wedijveren. Bij de meeste diersoorten investeert het vrouwtje meer in het nageslacht dan het mannetje. Dit geldt vooral voor zoogdieren, waar de moeder nakomelingen in haar lichaam tot wasdom laat komen en die na de geboorte zoogt. Een mannetje kan het aantal nakomelingen van hemzelf vergroten door met meerdere vrouwtjes te paren – waardoor andere mannetjes kinderloos blijven – terwijl een vrouwtje haar aantal nakomelingen niet kan vergroten door met meerdere mannetjes te paren. Om die reden is het vrouwelijke voortplantingsvermogen een schaars middel, waar mannetjes bij veel soorten, waaronder de mens, om concurreren.6 Dit betekent overigens niet dat mannen door hun genen gestuurde robots zijn, dat ze een moreel excuus hebben om te verkrachten of vreemd te gaan, dat vrouwen passieve seksuele objecten zijn, dat mensen alleen maar proberen zoveel mogelijk baby’s te krijgen of dat ze ongevoelig zijn voor invloeden uit hun cultuur, om enkele veel voorkomende misverstanden over de theorie van seksuele selectie te noemen.7

De tweede oorzaak van de ruzie is wantrouwen – in het Engels diffidence, dat tegenwoordig ‘verlegenheid’ betekent, maar in de tijd van Hobbes eerder ‘angst’. De tweede oorzaak is een consequentie van de eerste: wedijver leidt tot angst. Als u vermoedt dat uw buurman van zins is u als concurrent uit te schakelen door u bijvoorbeeld te vermoorden, dan bent u geneigd om uzelf te beschermen door hem preventief aan vallen en uit te schakelen. U komt daartoe zelfs in de verleiding als u normaal gesproken geen vlieg kwaad doet, tenminste als u er niet in wilt berusten dat u vermoord gaat worden. De tragedie is dat uw concurrent alle reden heeft om dezelfde gedachtegang te volgen, zelfs als hij ook eigenlijk de soort persoon is die geen vlieg kwaad doet. Ook als hij weet dat u in principe geen agressieve bedoelingen heeft jegens hem, vreest hij misschien terecht dat u in de verleiding kunt komen om hem uit te schakelen uit angst dat hij zal proberen u uit te schakelen, wat u zou motiveren om hem te pakken te nemen enzovoort, ad infinitum. De politieke wetenschapper Thomas Schelling vergelijkt deze patstelling met een gewapende huiseigenaar die een gewapende inbreker verrast, waarna beiden in de verleiding komen om de ander neer te schieten om te voorkomen dat de ander als eerste schiet. Deze paradox wordt ook wel de ‘hobbesiaanse val’ of, als het over internationale betrekkingen gaat, het ‘veiligheidsdilemma’ genoemd.8

Hoe kunnen intelligent handelende personen de hobbesiaanse val vermijden? De meest voor de hand liggende manier is door middel van afschrikkingsbeleid: sla niet als eerste toe; wees sterk genoeg om een eerste aanval te overleven en de agressor met gelijke munt terug te betalen. Een geloofwaardig afschrikkingsbeleid kan een concurrent zijn motivatie ontnemen om aan te vallen met het doel om profijt te behalen, omdat de kosten van de vergelding hoger zijn dan de verwachte baten. En het ontneemt hem ook zijn motivatie om aan te vallen uit angst, omdat u niet van plan bent om als eerste aan te vallen en, nog belangrijker, omdat u minder gemotiveerd bent om als eerste aan te vallen. De sleutel tot het afschrikkingsbeleid is echter de geloofwaardigheid van het idee dat u terug zult slaan. Als uw tegenstander denkt dat u bij een eerste aanval volledig weggevaagd kunt worden, heeft hij geen reden om vergelding vrezen. En als hij denkt dat u na een aanval niet meteen terugslaat, omdat het op dat moment op rationele gronden te laat is om iets te bereiken, zal hij die rationaliteit misschien misbruiken en u ongestraft aanvallen. Alleen als u stelselmatig iedere verdenking van zwakte weerlegt, alle overtredingen afstraft en alle rekeningen vereffent, is uw afschrikkingsbeleid geloofwaardig. Daardoor bent u gemotiveerd om vanwege een kleinigheid meteen aan te vallen: een woord, een glimlach of welk ander teken dan ook dat uw tegenstander u onderwaardeert. Hobbes noemde het trots (in het Engels eigenlijk glory); vaker wordt dit ‘eer’ genoemd; maar de nauwkeurigste term is ‘geloofwaardigheid’. Dit afschrikkingsbeleid staat ook bekend als het afschrikkingsevenwicht; tijdens de Koude Oorlog sprak men over mutual assured destruction (MAD, wederzijds gegarandeerde vernietiging). De vrede die met een afschrikkingsbeleid wordt bereikt, is kwetsbaar omdat het geweld alleen vermindert als er met geweld wordt gedreigd. Beide zijden moeten op ieder geweldloos teken van gebrek aan respect met agressie en machtsvertoon reageren, zodat de ene geweldsdaad tot een volgende kan leiden en er een eindeloze vergeldingscyclus kan ontstaan. Zoals we in hoofdstuk 8 zullen zien, kunnen beide zijden vanwege een belangrijke ontwerpfunctie in de menselijke natuur, het zelfbevoordelende vooroordeel, geloven dat er bij hun eigen geweldsdaden sprake is van gerechtvaardigde vergelding, terwijl de ander zonder reden agressief optreedt.

Hobbes’ analyse heeft betrekking op het leven in een anarchistische wereld. De titel van zijn meesterwerk wijst op een manier om aan de anarchie te ontsnappen: de Leviathan, een monarchie of andere overheidsmacht die de wil van het volk belichaamt en een monopolie heeft op het gebruik van geweld. Door agressors sancties op te leggen, kan de Leviathan hun motief voor agressie wegnemen, waardoor ook de algemene angst voor een preventieve aanval wordt gesust en de noodzaak van onmiddellijke vergelding om de besluitvaardigheid te tonen wordt weggenomen. En omdat de Leviathan een belangeloze buitenstaander is, heeft hij geen last van het chauvinisme dat de twee partijen doet denken dat de tegenstander de duivel zelf is terwijl hij eigenlijk onschuldig is als een lam.

De logica van de Leviathan kan worden samengevat in een driehoek (figuur 2-1). Bij iedere gewelddaad zijn drie partijen betrokken: de agressor, het slachtoffer en een toeschouwer. Alle drie hebben ze een motief om geweld te plegen: de agressor om het slachtoffer als prooi te verschalken, het slachtoffer om wraak te nemen, de toeschouwer om de schade die hij door het gevecht kan oplopen te minimaliseren. Geweld tussen de strijdende partijen kan ‘oorlog’ worden genoemd, geweld van de toeschouwer tegen de strijdende partijen ‘de wet’. De leviathaanse theorie zegt, in een notendop, dat de wet beter is dan oorlog.

==

==

Figuur 2-1: De geweldsdriehoek

==

Hobbes’ theorie doet een verifieerbare voorspelling over de geschiedenis van het geweld. De Leviathan verscheen in een laat stadium van de menselijke ontwikkeling. Volgens archeologen leefde de mens in een toestand van anarchie tot er ongeveer vijfduizend jaar geleden een beschaving ontstond in de tijd dat sedentaire boeren zich in steden en staten vestigden en er voor het eerst overheden werden gevormd. Als Hobbes’ theorie klopt, heeft deze overgang ook geleid tot de eerste grote historische afname van het geweld. Voordat de beschaving ontstond, zonder ‘gemeenschappelijke macht waarvoor allen ontzag hadden’, was hun leven akeliger, wreder en korter dan na de vrede die werd opgelegd door gewapende autoriteiten, een ontwikkeling die ik het ‘pacificatieproces’ noem. Volgens Hobbes leefden ‘de wilden op veel plaatsen in Amerika’ op een gewelddadige, anarchistische wijze, maar hij zei niet welke wilden hij in gedachten had.

Omdat er zo weinig bekend was over de prehistorie, kon iedereen erop los speculeren over de primitieve mens, en duurde het niet lang voor er een concurrerende theorie werd verkondigd. Tegenover Hobbes stond de in Zwitserland geboren filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), die meende dat ‘er niets vriendelijkers bestaat dan [de mens] in zijn oorspronkelijke staat [...] Het voorbeeld van de wilden [...] lijkt te bevestigen dat de mensheid ooit gevormd werd om zo te blijven, [...] en dat alle uiterlijke verbeteringen evenveel stappen zijn [...] in de richting van de aftakeling van de soort.’9

Hoewel de filosofieën van Hobbes en Rousseau veel meer inhielden dan alleen de tegenstelling tussen ‘akelig, wreed en kort’ en ‘de nobele wilde’, leidden hun concurrerende stereotypen van het leven in de natuurlijke staat tot een controverse die tot op de dag van vandaag voortduurt. In Het onbeschreven blad besprak ik hoe de kwestie werd opgezadeld met een zware emotionele, morele en politieke bagage. In de tweede helft van de twintigste eeuw werd Rousseaus romantische theorie de politiek correcte doctrine over de menselijke natuur, zowel in reactie op eerdere, racistische doctrines over ‘primitieve’ mensen als vanuit de overtuiging dat dit een verheffender beeld gaf van de menselijke conditie. Veel antropologen denken dat als Hobbes gelijk had, oorlog onvermijdelijk en zelfs wenselijk is; daarom moet iedereen die voor de vrede is, erop staan dat Hobbes het bij het verkeerde eind had. Volgens deze ‘antropologen van de vrede’ (die in feite nogal agressief zijn – de etholoog Johan van der Dennen noemt ze de ‘vredesmaffia’) schrikken dieren terug voor het doden van hun eigen soort, is oorlog een recente uitvinding en was de strijd onder inheemse volkeren ritualistisch en onschadelijk totdat de Europese kolonisten op het toneel verschenen.10

Zoals ik al in het voorwoord zei, denk ik dat de moralistisch gemotiveerde, romantische theorie van geweld de zaken omdraait, maar dat is niet waar het in dit hoofdstuk om gaat. Wat betreft het geweld bij volken voor het ontstaan van de eerste staten kletsten Hobbes en Rousseau maar wat, want geen van beiden wist ook maar iets over de tijd vóór de beschaving. Tegenwoordig zijn we beter op de hoogte. In dit hoofdstuk bespreek ik de feiten over het geweld in de vroegste stadia van de mensheid. Het verhaal begint in de tijd voordat we mensen waren, en we kijken naar agressie bij onze neven de primaten om te zien hoe geweld in onze evolutionaire ontwikkeling kan zijn ontstaan. Bij onze eigen soort aangekomen concentreer ik me op het contrast tussen enerzijds de groepen jager-verzamelaars en stammen die in complete anarchie leefden en anderzijds volken die in gevestigde staten leefden en een vorm van bestuur kenden. We kijken hoe jager-verzamelaars vechten en waar ze om vechten. Dit leidt tot de centrale vraag: strijden in anarchie levende stammen meer of minder vernietigend dan mensen in gevestigde staten? Voor een antwoord hebben we niet meer genoeg aan verhalen, maar we dienen te beschikken over cijfers: zo goed mogelijk ingeschatte percentages doden door geweld in anarchistische samenlevingen en in maatschappijen die onder een Leviathan leven. Tot slot kijken we naar de voordelen en nadelen van het beschaafde leven.

==

==

Geweld bij voorouders van de mens

==

Tot hoe ver terug kunnen we de geschiedenis van het geweld traceren? Hoewel de primaten waarvan wij mensen afstammen lang geleden zijn uitgestorven, zijn er in hun andere nakomelingen, de chimpansees, wellicht aanwijzingen te vinden voor hoe ze waren. We stammen natuurlijk niet af van chimpansees en het is, zoals we zullen zien, een open vraag of chimpansees de eigenschappen van onze gemeenschappelijke voorouders behielden of een unieke chimpanseerichting insloegen. Maar we kunnen hoe dan ook iets leren van de agressie onder chimpansees, omdat eruit blijkt hoe het geweld kan evolueren bij een primatensoort waarmee we een aantal eigenschappen gemeen hebben. En omdat hiermee de evolutionaire stelling kan worden getoetst dat gewelddadige neigingen niet hydraulisch (opgekropte agressie die zich moet ontladen), maar strategisch zijn en alleen worden toegepast in omstandigheden waarin veel te winnen valt en de risico’s laag zijn.11

Gewone chimpansees leven in gemeenschappen van maximaal honderdvijftig apen die een duidelijk territorium bezetten. Als chimpansees vruchten en noten zoeken, die ongelijkmatig zijn verdeeld over het bos, splitsen ze zich vaak op in kleinere groepen, variërend in grootte van een tot vijftien apen. Als een groep een groepje van een andere gemeenschap tegenkomt op de grens tussen hun territoria, is de interactie altijd vijandig. Als de groepen ongeveer even sterk zijn, betwisten zij met lawaaierige strijd de grens. De twee partijen schreeuwen, jouwen, schudden met takken, gooien met voorwerpen, en vallen naar elkaar uit totdat na op z’n vroegst een half uur een van de beide groepen, meestal de kleinere, wegsluipt.

Deze gevechten zijn de typerende agressieve vertoningen die bij veel dieren voorkomen. Ooit dacht men dat het rituelen waren om voor het welzijn van de soort geschillen te beslechten zonder bloed te vergieten, maar tegenwoordig worden ze gezien als vertoningen van kracht en vastberadenheid die de zwakkere groep de gelegenheid geven om te capituleren als de uitkomst van de strijd al vaststaat en doorgaan alleen maar tot verwondingen aan beide zijden zou leiden. Wanneer twee dieren aan elkaar gewaagd zijn, kan het vertoon van kracht uitdraaien op een echt gevecht, waarbij een of beide dieren gewond kunnen raken of de dood kunnen vinden.12 Maar gevechten tussen groepen chimpansees ontaarden niet in echte gevechten, en antropologen dachten daarom dat de soort in wezen vredelievend was.

Jane Goodall, de primatologe die voor het eerst gedurende langere perioden chimpansees in het wild observeerde, deed op een gegeven moment een schokkende ontdekking.13 Wanneer een groep chimpanseemannetjes met een kleinere groep of een eenling uit een andere groep wordt geconfronteerd, gaan ze niet schreeuwen en dreigen, maar maken ze gebruik van hun getalsoverwicht. Als de vreemde chimpansee een seksueel ontvankelijk adolescent vrouwtje is, vlooien ze haar en proberen ze met haar te paren. Als ze een kind meedraagt, is de kans groot dat ze haar aanvallen en het kleine aapje doden en opeten. En als ze een solitair mannetje tegenkomen of er een isoleren van een groepje, gaan ze achter hem aan en nemen ze hem gruwelijk te pakken. Twee aanvallers houden het slachtoffer vast, terwijl de anderen hem slaan, zijn tenen en geslachtsdelen afbijten, het vlees van zijn lichaam scheuren, zijn ledematen omdraaien, zijn bloed drinken of zijn luchtpijp eruit rukken. De chimpansees van een bepaalde groep namen ieder mannetje van een naburige groep te grazen, een gebeurtenis die we, als zij zich bij mensen voordeed, genocide zouden noemen. De aanvallen vinden zelden plaats als ze bij toeval andere apen tegenkomen; ze komen veel vaker voor bij ‘grenspatrouilles’, waarbij een groep mannetjes rustig elk solitair mannetje dat ze zien achternagaan. Moorden doen zich ook voor binnen een groep. Een bende mannetjes doodt soms een rivaal; en af en toe doodt een sterke vrouw, geholpen door een mannetje of een ander vrouwtje, het kroost van een zwakker vrouwtje.

Toen Goodall voor het eerst over deze moorden schreef, vroegen andere wetenschappers zich af of het uitzonderlijke en abnormale geweldsuitbarstingen waren of symptomen van een ziekte – of dat het kwam doordat de primatologen de chimpansees voerden om ze makkelijker te kunnen observeren. Drie decennia later bestaat er nauwelijks nog twijfel dat deze moordzuchtige agressie tot het normale gedragsrepertoire van chimpansees behoort. Primatologen hebben bij bijna vijftig apen dergelijk gedrag direct of indirect waargenomen tijdens gevechten tussen verschillende gemeenschappen, en bij meer dan vijfentwintig tijdens gevechten binnen een gemeenschap. Er is over minstens negen chimpanseegemeenschappen gerapporteerd, ook over groepen die niet werden gevoerd. In sommige gemeenschappen sterft meer dan een derde van de mannetjes door geweld.14

Zit er een darwinistische logica achter de ‘chimpicide’? De primatoloog Richard Wrangham, voormalig student van Goodall, heeft verschillende hypothesen onderzocht met behulp van de uitgebreide demografische en ecologische gegevens die over chimpansees zijn verzameld.15 Hij heeft een groot darwiniaans voordeel kunnen vaststellen en een kleiner. Wanneer chimpansees rivaliserende mannetjes en hun nakomelingen doden, breiden ze hun grondgebied uit, hetzij door dit meteen te bezetten of door daaropvolgende gevechten te winnen omdat ze getalsmatig nog meer in het voordeel zijn. Zo kunnen ze de toegang tot het voedsel van het territorium monopoliseren voor zichzelf, hun nakomelingen en de vrouwtjes met wie ze paren, wat tot een hoger geboortecijfer leidt. De gemeenschap neemt soms ook de vrouwtjes op van de overwonnen gemeenschap, zodat de mannetjes nog een tweede voordeel genieten bij het verwekken van nakomelingen. Niet dat de chimpansees rechtstreeks vechten om voedsel of vrouwtjes. Het enige wat ze interesseert, is heersen in hun territorium en rivalen uitschakelen, als ze dat kunnen zonder zelf grote risico’s te lopen. De evolutionaire voordelen zijn indirect en gelden voor de lange termijn.

De chimpansees minimaliseren de risico’s door oneerlijk te vechten en met minstens drie tegen een het slachtoffer te lijf gaan. Door het foerageerpatroon – fruitdragende bomen zijn ongelijk over het bos verdeeld – vallen er des te meer slachtoffers onder solitaire chimpansees. Hongerige apen moeten vaak alleen of in kleine groepen voedsel zoeken en zich in ‘niechimpsland’ wagen om hun maaltijd bij elkaar te scharrelen.

Wat heeft dit te maken met geweld bij de mens? Het maakt het waarschijnlijker dat voorouders van de mens dergelijke moordzuchtige overvallen pleegden sinds de tijd van de gemeenschappelijke voorouder van mens en chimpansee, circa zes miljoen jaar geleden. Er is echter nog een mogelijkheid. Van deze gemeenschappelijke voorouder van mens en gewone chimpansee (Pan troglogytes) splitste zich nog een derde soort af, de bonobo of dwergchimpansee (Pan paniscus), die ongeveer twee miljoen jaar geleden ontstond. We zijn even nauw verwant aan bonobo’s als aan gewone chimpansees, en bonobo’s doen niet aan dergelijk moordzuchtig groepsgedrag. Het verschil tussen bonobo’s en chimpansees is zelfs een van de stokpaardjes van de populaire primatologie. Bonobo’s staan bekend als vreedzame, matriarchale, wellustige, plantenetende ‘hippiechimpansees’. Er is een vegetarisch restaurant in New York naar ze vernoemd, ze vormen de inspiratie voor de ‘Bonobo Way of Peace Through Pleasure’ van de seksuologe dr. Suzy, en ze zouden een rolmodel voor de moderne man zijn als columniste Maureen Dowd van The New York Times haar zin kreeg.16

De primatoloog Frans de Waal wijst erop dat de gemeenschappelijke voorouder van de mens, de chimpansee en de bonobo in theorie meer op de bonobo kan hebben geleken dan op de chimpansee.17 Als dat het geval is, zou de basis van het gemeenschappelijke geweld bij de mens minder diep geworteld zijn. Gewone chimpansees en mensen zouden hun neiging tot het plegen van moordzuchtige overvallen elk afzonderlijk kunnen hebben ontwikkeld en bij mensen kan die zich historisch in bepaalde culturen hebben ontwikkeld in plaats van evolutionair in de afzonderlijke soorten. Als dat zo is, zou de mens geen aangeboren neiging hebben tot groepsgeweld en zou er geen behoefte zijn aan een Leviathan of andere instellingen om dit te voorkomen.

Maar het idee dat de mens voortkomt uit een rustige, bonoboachtige voorouder stuit op twee problemen. Ten eerste laat men zich misschien te makkelijk meeslepen door het verhaal over hippiechimpansees. Bonobo’s zijn een bedreigde diersoort die in gevaarlijke delen van Congo in ontoegankelijke bossen leeft, en veel van wat we over ze weten, is waargenomen bij kleine groepen goed gevoede jonge of jongvolwassenen dieren die in gevangenschap leven. Veel primatologen vermoeden dat onderzoek bij oudere, hongerigere, talrijkere en vrijere groepen bonobo’s een duisterder beeld zou opleveren.18 Bonobo’s in het wild blijken te jagen, andere groepen strijdlustig te benaderen en elkaar te verwonden bij gevechten, die waarschijnlijk soms een dodelijke afloop hebben. Bonobo’s zijn dus ongetwijfeld minder agressief dan gewone chimpansees – ze overvallen nooit andere groepen en twee gemeenschappen lopen rustig door elkaar heen – maar ze zijn zeker niet over de hele linie vreedzaam.

Het tweede, nog belangrijker probleem is dat de gemeenschappelijke voorouder van de bonobo, de gewone chimpansee en de mens waarschijnlijk meer op een gewone chimpansee leek dan op een bonobo.19 Bonobo’s zijn vreemde primaten, niet alleen wat hun gedrag, maar ook wat hun anatomie betreft. Met hun kleine, kinderlijke hoofden, lichtere organen, geringere verschillen tussen de seksen en andere jeugdige eigenschappen zijn ze niet alleen heel anders dan gewone chimpansees, maar ook dan andere mensapen (gorilla’s en orang-oetans) en dan de fossiele Australopithecus, de voorouder van de mens. Met hun onderscheidende anatomie zijn bonobo’s uitzonderingen in de grote apenstamboom vanwege neotenie, een proces waarbij de groei van een dier zodanig wordt vertraagd dat het in volwassenheid een aantal jeugdige kenmerken behoudt (bij de bonobo’s betreft het de schedel en de hersenen). Neotenie komt vaak voor bij soorten die zijn gedomesticeerd, zoals bij honden, die zich afsplitsten van wolven. Het is een traject waarbij dieren door selectie minder agressief kunnen worden. Volgens Wrangham was de selectie voor het beperken van agressie bij mannetjes de primaire factor bij de evolutie van bonobo’s, misschien omdat bonobo’s in grote groepen foerageren, zonder kwetsbare eenlingen, en groepsagressie dus niet lonend was. Als dat zo is, zijn bonobo’s ‘de vreemde aap in de bijt’ en stammen wij af van een dier dat dichter bij de gewone chimpansee stond.

Zelfs als chimpansees en mensen groepsgeweld onafhankelijk van elkaar hebben ontdekt, kan dat toeval ons iets leren. Het zou betekenen dat dodelijke overvallen in evolutionair opzicht voordelig zijn bij een intelligente soort die zich opsplitst in groepen van verschillende grootte en waarin verwante mannetjes coalities vormen en elkaars relatieve kracht kunnen beoordelen. Wanneer we later in dit hoofdstuk kijken naar geweld bij de mens, zullen we zien dat sommige overeenkomsten ongemakkelijk groot zijn.

Het zou mooi zijn als de kloof tussen de gemeenschappelijke voorouder en de moderne mens gedicht kon worden door de vondst van fossielen. Maar de voorouders van de chimpansees lieten geen fossielen na en fossielen en artefacten van hominiden zijn te schaars om rechtstreekse bewijzen op te leveren voor agressie, zoals wapens of wonden. Sommige paleoantropologen meten het gewelddadige temperament van fossiele soorten af aan de grootte van mannetjeshoektanden (omdat agressieve soorten grote, scherpe hoektanden hebben) en aan het verschil in grootte tussen mannetjes en vrouwtjes (mannetjes bij polygyne soorten zijn over het algemeen groter omdat ze met andere mannetjes moeten vechten).20 Helaas gaan de kleine kaken van hominiden niet ver genoeg open om profijt te kunnen hebben van grote hoektanden, in tegenstelling tot de snuit van andere primaten, dus dit zegt weinig over hoe agressief of rustig de voorgangers van de mens waren. En als een soort niet zo attent is om een groot aantal complete skeletten na te laten, is het moeilijk om het sekseverschil betrouwbaar vast te stellen en de grootte van de mannetjes en vrouwtjes te vergelijken. (Om deze redenen zijn veel antropologen sceptisch over de recente bewering dat Ardipithecus ramidus, een 4,4 miljoen jaar oude soort, waarschijnlijk een voorouder van Homo, uniseks was en kleine hoektanden had, en dus monogaam en vreedzaam was.)21 De meer recente en overvloedige Homo-fossielen tonen aan dat de mannetjes al minstens twee miljoen jaar groter zijn dan de vrouwtjes, in een verhouding die minstens evenredig is aan die bij de moderne mens. Dit versterkt het vermoeden dat gewelddadige wedijver tussen mannen een lange geschiedenis heeft in onze evolutie.22

==

==

Soorten menselijke samenlevingen

==

De soort waartoe we behoren, de ‘anatomisch moderne homo sapiens’, zou 200 000 jaar oud zijn. Maar de ‘zich modern gedragende mensen’, die kunst, rituelen, kleding en complexe gereedschappen kenden en in staat waren om in verschillende ecosystemen te leven, ontstonden waarschijnlijk pas 75 000 jaar geleden in Afrika, waarna ze uitwaaierden over de rest van de wereld. Toen de soort ontstond, leefden ze als jager-verzamelaars in kleine, nomadische, egalitaire groepen van verwanten. Ze hadden geen geschreven taal en kenden geen overheid. Tegenwoordig leeft de overgrote meerderheid van de mensen in gestratificeerde samenlevingen met miljoenen inwoners. Ze eten door de landbouw geproduceerd voedsel en worden bestuurd door overheden. De overgang, ook wel de neolithische revolutie (het neolithicum is de nieuwe steentijd) genoemd, begon ongeveer 10 000 jaar geleden met de opkomst van de landbouw in de Vruchtbare Halvemaan, China, India, West-Afrika, Meso-Amerika en de Andes.23

Het is verleidelijk om de grens van 10 000 jaar te gebruiken als scheidslijn tussen twee grote tijdperken van het menselijk bestaan: het jager-verzamelaarstijdperk, waarin wij het grootste deel van onze biologische ontwikkeling hebben doorgemaakt en dat nog steeds waar te nemen is bij bestaande jager-verzamelaars, en het tijdperk van de beschaving daarna. Deze scheidslijn wordt vaak gebruikt in theorieën over de ecologische niche waaraan de mens zich biologisch heeft aangepast (die door evolutionair psychologen ‘de omgeving van evolutionaire aangepastheid’ wordt genoemd). Maar dat is niet de scheidslijn die het meest relevant is voor de hypothese van de Leviathan.

Om te beginnen geldt de grens van 10 000 jaar alleen voor de eerste gemeenschappen die landbouw bedreven. De landbouw ontwikkelde zich later in andere delen van de wereld en verspreidde zich slechts geleidelijk vanuit de kernen. Ierland werd bijvoorbeeld pas ongeveer 6000 jaar geleden geraakt door de landbouwgolf die oorspronkelijk uit het Nabije Oosten kwam.24 Tot een paar eeuwen geleden werden grote delen van Amerika, Australië, Azië en Afrika bevolkt door jager-verzamelaars en dat geldt natuurlijk nog steeds voor een paar gebieden.

Maatschappijen kunnen evenmin worden gesplitst in groepen jager-verzamelaars en agrarische beschavingen.25 De staatloze volken die we het best kennen, zijn in kleine stammen levende jager-verzamelaars zoals de Bosjesmannen uit de Kalahariwoestijn en de Inuit uit het noordpoolgebied. Maar zij overleven alleen als jager-verzamelaars omdat zij in afgelegen delen van de wereld wonen die niemand anders wil. Als zodanig zijn ze niet representatief voor onze anarchistische voorouders, die mogelijk in rijkere gebieden woonden. Tot voor kort zochten andere jager-verzamelaars vooral valleien en rivieren op die vol vis en wild zaten, waar ze een welvarender, complexer en minder nomadisch leven konden leiden. De indianen van de Amerikaanse Noordwestkust, bekend om hun totempalen en potlatches, zijn een bekend voorbeeld. Ook buiten het bereik van overheden zijn de kleinschalige landbouw bedrijvende volken in het Amazonegebied en Nieuw-Guinea, die naast jagen en verzamelen ook stukken bos kappen en wegbranden om akkertjes aan te leggen waar ze bananen of zoete aardappelen verbouwen. Ze leven minder spartaans dan de zuivere jager-verzamelaars, maar zijn aan hen veel meer verwant dan aan de sedentaire voltijds boeren.

Toen de eerste boeren sedentair werden, granen en peulvruchten gingen verbouwen en gedomesticeerde dieren gingen houden, nam hun aantal plotseling enorm toe. Zij verdeelden hun arbeid, zodat sommigen leefden van voedsel dat door anderen was gekweekt. Maar er ontstonden niet meteen complexe staten en overheden. Eerst vormden zich stammen van mensen die door verwantschap en cultuur met elkaar verbonden waren, en de stammen vormden soms samen ‘chiefdommen’, grotere groepen met een gecentraliseerde leider die werd omringd door een vaste kring mensen. Sommige stammen leefden als veenomaden en handelden met sedentaire boeren in dierlijke producten. De Israëlieten van de Hebreeuwse Bijbel waren tribale veehouders die rond de tijd van de richteren chiefdommen vormden.

Pas ongeveer 6000 jaar na het ontstaan van de landbouw verschenen de eerste echte staten.26 Dat gebeurde toen de machtigste chiefdommen met hun gewapende entourages andere chiefdommen en stammen onderwierpen, hun macht verder centraliseerden en er gespecialiseerde klassen van ambachtslieden en soldaten ontstonden. De opkomende staten bouwden forten, steden en andere verdedigbare nederzettingen, en ontwikkelden schrijfsystemen die hen in staat stelden archieven te vormen, belastingen te innen en wetten te formuleren waarmee de burgers in het gareel werden gehouden. Soms vormden stammen ter verdediging een staat als buurstaatjes hun bezittingen wilden afnemen, en grotere staten slokten vaak kleinere op.

Antropologen brengen bij dergelijke samenlevingen allerlei subtypen en tussenliggende vormen aan en merken op dat er geen culturele lift is die eenvoudiger samenlevingen zonder meer tot complexere verheft. Stammen en chiefdommen kunnen hun gewoonten oneindig lang handhaven, zoals de Montenegrijnse stammen, die tot in de twintigste eeuw bleven bestaan. En wanneer een staat instort, wordt hij soms overgenomen door stammen, wat gebeurde tijdens de Griekse Middeleeuwen (die volgden op de ineenstorting van de Myceense beschaving, de tijd waarin de Homerische epen spelen) en de Europese Middeleeuwen (die na de val van het Romeinse Rijk kwamen). In veel falende staten van tegenwoordig, zoals Somalië, Soedan, Afghanistan en de Democratische Republiek Congo, zijn grote gebieden in feite chiefdommen.27 De chiefs noemen we ‘krijgsheren’.

Om al deze redenen heeft het geen zin om historische veranderingen in geweldsniveau af te meten aan de aantallen doden op een tijdlijn. Als we zien dat het geweld bij een bepaald volk afneemt, komt dat doordat er iets in hun sociale organisatie verandert, niet doordat de historische klok een bepaald uur slaat, en die verandering kan zich wanneer dan ook voltrekken, als die zich al voltrekt. Noch kunnen we een geleidelijke afname van het geweld verwachten langs een continuüm waarin eenvoudige, nomadische jager-verzamelaars veranderen in complexere, sedentaire jager-verzamelaars en vervolgens in landbouw bedrijvende stammen en chiefdommen, in kleine staten en ten slotte in grote staten. De grote transitie die we kunnen verwachten, is de verschijning van een vorm van sociale organisatie die een plan lijkt te hebben om het geweld binnen haar grenzen te beteugelen. Dat is de Leviathan, de gecentraliseerde staat.

Niet dat iedere vroege staat (zoals Hobbes schreef) een gemenebest was dat zijn macht ontleende aan een sociaal contract dat de burgers na onderhandelen hadden weten af te sluiten. Vroege staten bestonden eerder uit bendes machtige maffiosi die geld en andere zaken afpersten van de lokale bevolking in ruil voor bescherming tegen vijandige buren en elkaar.28 De afname van het geweld die daar het gevolg van was, kwam zowel de heersers als de beschermde burgers ten goede. Zoals een boer probeert te voorkomen dat zijn dieren elkaar doden, zo zal een heerser proberen om zijn onderdanen te weerhouden van de cycli van overvallen en vetes die zorgen voor een herverdeling van middelen en een vereffening van oude rekeningen, maar die vanuit zijn perspectief alleen maar verlies opleveren.

==

Het onderwerp geweld in staatloze samenlevingen kent een lange, gepolitiseerde geschiedenis. Eeuwenlang werden inheemse volkeren als woeste barbaren gezien. In de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring staat bijvoorbeeld dat de koning van Engeland ‘heeft geprobeerd de bewoners van onze grensstreken tegen ons in te zetten, de meedogenloze indiaanse wilden, die naar bekend oorlog voeren door zonder onderscheid des persoons jong en oud, man en vrouw, en rijk en arm uit te roeien’.

Tegenwoordig lijken deze woorden archaïsch en eigenlijk weerzinwekkend. Woordenboeken waarschuwen voor het gebruik van het woord ‘wilde’ voor autochtone volken. En omdat dezelfde Europese kolonisten de indianen stelselmatig hebben uitgemoord, lijken de ondertekenaars op een zwart ziende pot die de eerste steen werpt in de porseleinkast. Vanwege het toegenomen respect voor de waardigheid en rechten van alle volken (dat in hoofdstuk 4, 5 en 7 wordt besproken) durven we tegenwoordig minder vrijuit te spreken over het geweldsniveau bij volken zonder kennis van het schrift, die door de ‘antropologen van de vrede’ een nieuw Rousseau-achtig imago hebben gekregen. Volgens Margaret Mead zouden de Chambri uit Nieuw-Guinea bijvoorbeeld in hun cultuur de seksen omdraaien omdat de mannen make-up gebruikten en krullen in hun haar maakten, maar ze zei er niet bij dat ze het recht op deze vrouwelijke versierselen verdienden door leden van vijandige stammen te doden.29 Antropologen die zich niet bij de heersende trend aansloten, werd de toegang ontzegd tot de gebieden waar ze hadden gewerkt, kregen ervan langs in manifesten van hun beroepsvereniging, werden bestookt met rechtszaken en zelfs beschuldigd van genocide.30

Natuurlijk lijken tribale gevechten op het eerste gezicht vrij onschuldig vergeleken bij moderne oorlogsvoering. Mannen die zich tekortgedaan voelen door een naburig dorp dagen de mannelijke inwoners uit om op een bepaalde tijd en plaats te verschijnen. De twee partijen stellen zich tegenover elkaar op, maar op een zodanige afstand dat hun projectielen de andere partij nauwelijks kunnen raken. Ze beledigen en vervloeken elkaar, ze scheppen op, schieten pijlen af of gooien met speren naar de tegenstander en ontwijken die van de ander. Wanneer een krijger of twee zijn verwond of gedood, houden ze het voor gezien. Onderzoekers trokken uit deze luidruchtige taferelen de conclusie dat oorlogsvoering bij primitieve volken ritueel en symbolisch was, heel anders dan de glorieuze bloedbaden bij meer ontwikkelde volken.31 De historicus William Eckhardt (die vaak wordt geciteerd vanwege zijn bewering dat het geweld in de loop van de geschiedenis sterk is toegenomen) schreef bijvoorbeeld: ‘Groepen jager-verzamelaars, die ongeveer 25 tot 50 personen telden, konden nauwelijks echt oorlog gevoerd hebben. Het aantal mensen en wapens was onvoldoende om te vechten, er was weinig waar je ruzie over kon krijgen en het ontbrak aan middelen om de strijd te bekostigen.’32

Pas de afgelopen vijftien jaar begonnen wetenschappers die geen politieke appeltjes te schillen hadden, zoals Lawrence Keeley, Steven LeBlanc, Azar Gat en Johan van der Dennen, systematisch gegevens te verzamelen over de frequentie van gevechten bij staatloze volken en de slachtoffers die daarbij vallen.33 Uit tellingen van de werkelijke aantallen doden bij primitieve oorlogvoering blijkt dat de gevechten minder onschadelijk zijn dan het lijkt. Om te beginnen draaien schermutselingen soms uit op een grootschalig gevecht, waarbij het slagveld bezaaid raakt met lijken. Bovendien loopt bij regelmatige confrontaties zelfs bij een of twee sterfgevallen per gevecht het aantal slachtoffers tussen tientallen mannen flink op, wat resulteert in een hoog percentage geweldsdoden, naar welke maatstaf dan ook.

Maar de belangrijkste vertekening is gelegen in het feit dat er geen onderscheid wordt gemaakt tussen de twee soorten geweld die zo belangrijk bleken bij de studies van chimpansees: massale confrontaties en aanvallen in kleinere groepjes. De meeste slachtoffers vallen bij de stiekeme overvallen, niet bij de lawaaierige gevechten.34 Een groep mannen valt voor zonsopgang een vijandelijk dorp binnen, ze schieten hun pijlen af op de eerste mannen die hun hutten uitkomen om te plassen en vervolgens op de anderen die afkomen op de commotie. Ze steken met speren door muren, schieten pijlen af door deuropeningen of schoorstenen en steken hutten in brand. Ze kunnen heel wat slaperige dorpelingen om het leven brengen voordat die hun verdediging hebben georganiseerd en tegen die tijd zijn de aanvallers weer in het bos verdwenen.

Soms zijn er genoeg aanvallers om een dorp compleet uit te moorden of om alle mannen te doden en de vrouwen mee te voeren. Een andere effectieve manier om de vijand te decimeren, is door een hinderlaag te leggen: mannen op oorlogspad verstoppen zich bijvoorbeeld in het bos langs een jachtroute en nemen hun vijanden te grazen als die langs lopen. Een andere tactiek is verraad: mannen doen alsof ze vrede komen sluiten met een vijand, nodigen hen uit voor een feest en steken op een afgesproken teken de nietsvermoedende gasten neer. En als een man van een andere stam per ongeluk in zijn eentje op hun grondgebied belandt, is het beleid hetzelfde als bij de chimpansees: meteen afmaken.

In staatloze samenlevingen zijn mannen (het gaat bijna altijd om mannen) bloedserieus over oorlog, niet alleen over de tactiek, maar ook over de bewapening, waaronder chemische en biologische wapens.35 Ze vergiftigen pijlpunten met het gif van dieren of met rottend weefsel dat de wond doet etteren. Ze maken pijlpunten die afbreken van de schacht, waardoor het slachtoffer ze er moeilijk uit kan trekken. Ze snijden delen van hoofden, hoofdhuid en geslachtsdelen af als trofee. Ze maken geen gevangenen, maar slepen soms een vijand mee terug naar het dorp en martelen hem dood. William Bradford, een van de pelgrims op het schip de Mayflower, schreef over de indianen in Massachusetts: ‘Ze zijn niet tevreden hun vijanden van het leven te hebben beroofd, [ze] genieten er ook van om hen op de bloedigste manieren te martelen, om sommigen levend te villen met een schelp, om andere ledematen en gewrichten af te snijden en te roosteren op de sintels, om voor hun ogen lappen van hun vlees te eten terwijl ze nog leven.’36

We zijn verontwaardigd als we lezen dat Europese kolonisten inheemse volken als ‘wilden’ aanduiden, en we beschuldigen hen terecht van hypocrisie en racisme, maar de wreedheden hebben ze zeker niet verzonnen. Er zijn veel ooggetuigen met verhalen over gruwelijk geweld tijdens stammenoorlogen. Helena Valero, een vrouw die in de jaren dertig in het Venezolaanse regenwoud werd ontvoerd door de Yanomamö, vertelde over een van hun rooftochten:

==

Ondertussen bleven van alle kanten de vrouwen met hun kinderen komen, die door de andere Karawetari gevangen waren genomen. [...] Toen begonnen de mannen de kinderen te vermoorden; kleintjes, grotere, ze doodden er velen. Ze probeerden weg te rennen, maar zij vingen hen, gooiden hen op de grond en doorstaken hen met speren, die door hun lichaam gingen en hen aan de grond nagelden. De kleinsten pakten ze bij de voeten en ze sloegen hen tegen de bomen en rotsen. [...] Alle vrouwen huilden.37

==

Aan het begin van de negentiende eeuw ontsnapte een Engelse gevangene genaamd William Buckley uit een strafkolonie in Australië en leefde vervolgens dertig jaar lang gelukkig bij de Wathaurung-aboriginals. Hij beschreef later hun manier van leven, waaronder hun wijze van oorlogvoeren:

==

Bij het naderen van de verblijfplaats van de vijand bleven we in een hinderlaag liggen totdat alles stil was en toen de meesten van hen in slaap waren, splitsten we ons op in groepjes. Ons groepje stormde op hen af, doodde drie van hen ter plekke en verwondde een aantal anderen. De vijand vluchtte overhaast en liet zijn oorlogswapens achter voor de aanvallers. Hun gewonden werden doodgeslagen met boemerangs, met drie luide kreten om de triomf van de overwinnaars kracht bij te zetten. De lichamen van de doden werden op schokkende wijze verminkt: met vuurstenen, schelpen en tomahawks sneden ze de armen en benen af.

Toen de vrouwen hen terugzagen, hieven zij ook een geschreeuw aan en dansten ze rond in woeste extase. De lichamen werden op de grond gegooid en met stokken geslagen – ze leken allemaal volkomen gek van opwinding.38

==

Niet alleen de Europeanen die met de inboorlingen verkeerden vertelden dergelijke verhalen, ook de inboorlingen zelf. Robert Nasruk Cleveland, een Inupiaq Inuit, vertelde het volgende in 1965:

==

De volgende ochtend vielen de overvallers het kamp aan en doodden alle overgebleven vrouwen en kinderen. [...] Nadat ze een zalm in de vagina hadden geduwd van alle indianenvrouwen die ze hadden gedood, namen de Noatakers Kititigaagvaat en haar baby mee en liepen naar de bovenloop van de Noatakrivier. [...] Ten slotte, toen ze bijna thuis waren, verkrachtten de Noatakers Kititigaagvaat en lieten haar met haar baby achter om te sterven. [...]

Toen de kariboejagers van de Kobuk enkele weken later terugkeerden naar huis, vonden ze de rottende resten van hun vrouwen en kinderen. Ze zwoeren wraak. Een jaar of twee daarna trokken ze noordwaarts naar de bovenloop van de Noatak om hun plan ten uitvoer te brengen. Ze ontdekten al snel een grote groep Nuataagmiut en volgden hen in het geheim. Op een ochtend zagen de mannen in het Nuataagmiut-kamp een grote kudde kariboes, die ze achtervolgden. Terwijl ze weg waren, vermoordden de Kobuk alle vrouwen in het kamp. Vervolgens sneden ze hun vulva’s af, regen deze aan een koord en liepen snel terug naar huis.39

==

In het Westen werd kannibalisme lange tijd als het summum van primitieve woestheid beschouwd en in reactie daarop verwierpen antropologen vaak de verhalen over kannibalisme en beschouwden ze deze als bloedlaster door naburige stammen. Maar forensische archeologen toonden onlangs aan dat kannibalisme wijdverbreid was in de prehistorie. Er zijn bijvoorbeeld mensenbotten gevonden met menselijke beetsporen en mensenbotten die waren gekraakt en gekookt zoals die van dieren en weggegooid met het keukenafval.40 Sommige gevonden beenderen dateren van 800 000 jaar geleden, ongeveer de tijd waarin de Heidelbergmens, een gemeenschappelijke voorouder van de moderne mens en de Neanderthaler, op het evolutionaire toneel verscheen. Ook in kookpotten en in oude menselijke uitwerpselen zijn sporen van menselijk bloedeiwit gevonden. Kannibalisme was wellicht zo gewoon in de prehistorie dat het onze evolutie heeft beïnvloed: ons genoom bevat genen die als afweer fungeren tegen prionziekten die door kannibalisme worden veroorzaakt.41 Dit alles is in overeenstemming met ooggetuigenverslagen, zoals deze letterlijke weergave, opgetekend door een missionaris, van wat een Maori-krijger tegen het buitgemaakte hoofd van de leider van een vijandelijke stam zei:

==

Je wilde wegrennen, hè? Maar mijn krijgsknots haalde je in. Ik heb je gebraden, je werd voedsel voor mijn mond. En waar is je vader? Opgegeten. En je broer? Opgegeten. En waar is je vrouw? Daar zit ze, ze is mijn vrouw. En waar zijn je kinderen? Daar, met zware lasten op hun rug, ze dragen voedsel, ze zijn mijn slaven.42

==

Veel onderzoekers vonden het beeld van onschuldige prehistorische verzamelaars aannemelijk, omdat ze moeite hadden zich de middelen en motieven voor te stellen die hen tot oorlog voeren zouden kunnen aanzetten. Denk bijvoorbeeld aan Eckhardts opmerking over jager-verzamelaars: ‘Er was weinig waar je ruzie over kon krijgen.’ Maar organismen die door natuurlijke selectie zijn geëvolueerd, hebben altijd een reden om te vechten (wat natuurlijk niet betekent dat ze dat ook altijd doen). Hobbes merkte op dat mensen in het bijzonder drie redenen hebben om te vechten: profijt, veiligheid en geloofwaardige afschrikking. Mensen in staatloze samenlevingen vechten om alle drie.43

Jager-verzamelaars vallen de buren aan om territorium te veroveren, bijvoorbeeld jachtgronden, waterpoelen, rivieroevers en -mondingen en vindplaatsen van waardevolle mineralen zoals vuursteen, lavaglas, zout of oker. Ze houden plundertochten op zoek naar vee of opgeslagen voedsel. En ze vechten vaak om vrouwen. Mannen overvallen soms uitsluitend een naburig dorp om de vrouwen te ontvoeren, die zij massaal verkrachten en onderling verdelen om als echtgenotes te dienen. Of ze houden een plundertocht en nemen de vrouwen mee als bonus. Of ze overvallen een andere groep om vrouwen op te eisen die hun waren beloofd als echtgenotes, maar niet op de afgesproken tijd werden geleverd. En soms voeren jonge mannen aanvallen uit om trofeeën te veroveren, de macht te grijpen of alleen maar om hun agressie en dapperheid te tonen, met name in samenlevingen waar men dergelijke vaardigheden moet laten zien om de status van volwassene te bereiken.

Mensen in staatloze samenlevingen vallen ook aan voor hun eigen veiligheid. Het veiligheidsdilemma of de hobbesiaanse val is bij hen voortdurend aan de orde. Soms vormen ze een alliantie met dichtbijgelegen dorpjes als ze vrezen dat hun groep te klein is, of ze voeren een preventieve aanval uit als ze bang zijn dat een vijandelijke alliantie te groot wordt. Een Yanomamö-man in het Amazonegebied zei tegen een antropoloog: ‘We zijn het vechten moe. We willen niet meer doden. Maar de anderen zijn verraderlijk en niet te vertrouwen.’44

Maar het meest genoemde motief voor aanvallen is wraak nemen of vijanden weerhouden om aan te vallen door de te verwachten verliezen te verhogen. In de Ilias vertoont Achilles een psychologische eigenschap die in culturen over de hele wereld te vinden is: wraak, ‘zoeter nog dan vloeiende honing, stijgt op als rook in de borst van de mens’. Stammen en groepen jager-verzamelaars wreken diefstal, overspel, vandalisme, stroperij, ontvoering van vrouwen, geschonden overeenkomsten, vermeende hekserij, en eerdere gewelddaden. Uit een intercultureel onderzoek bleek dat in 95 procent van de samenlevingen mensen expliciet voorstander zijn van de doodstraf voor mensen die iemand doden.45 Stamleden voelen soms niet alleen de rook opstijgen in hun borst, ze weten dat ook hun vijanden dit voelen. Dat is de reden waarom ze dorpen die ze overvallen soms tot de laatste inwoner uitmoorden: ze verwachten dat degenen die het overleven wraak zullen nemen voor hun gedode verwanten.

==

==

Het geweldsniveau in samenlevingen met en zonder staat

==

De beschrijvingen van geweld in staatloze samenlevingen laten weinig heel van het stereotiepe idee dat jager-verzamelaars inherent vreedzaam zijn, maar daarbij wordt nog niet duidelijk of het geweldsniveau hoger of lager is dan in zogenaamd beschaafde samenlevingen. In de geschiedenis van de moderne staat ontbreekt het zeker niet aan wreedheden en gruwelijke moordpartijen, niet in het minst tegen inheemse volkeren van andere continenten, en in moderne oorlogen zijn tientallen miljoenen doden gevallen. Alleen door naar de cijfers te kijken, kunnen we een idee krijgen van de vraag of het geweld door de beschaving is toe- of afgenomen.

In absolute cijfers zijn beschaafde samenlevingen natuurlijk niet te evenaren wat betreft de vernietiging die ze aanrichten. Maar moeten we kijken naar de absolute of naar de relatieve aantallen, dat wil zeggen: naar het percentage van de bevolking? De keuze confronteert ons met de moreel onoplosbare vraag of het erger is wanneer 50 procent van een populatie van honderd mensen wordt gedood of 1 procent van een populatie van een miljard. Aan de ene kant zou je kunnen zeggen dat iemand die wordt gemarteld of gedood daaronder lijdt, ongeacht de hoeveelheid andere mensen die dit lot ondergaan, en dat dus de som van dit lijden onze analytische aandacht en ons medeleven verdient. Maar aan de andere kant kan je redeneren dat het risico van een ontijdige of pijnlijke dood door geweld, een ongeval of ziekte nu eenmaal bij het leven hoort. Dus moet het als moreel juist worden beschouwd dat er op een bepaalde tijd en plaats zoveel mensen van het leven genieten, waartegen we het moreel slechte afwegen dat anderen het slachtoffer zijn van geweld. Dit kan ook als volgt worden verwoord: ‘Als ík een van de mensen was die in een bepaald tijdperk leefde, wat zou dan de kans zijn dat ik het slachtoffer werd van geweld?’ De conclusie van de tweede redenatie, of die nu om het deel van een populatie draait of om het risico voor het individu, is dat we ons bij de vergelijking van de schadelijkheid van geweld in samenlevingen op de verhouding moeten richten, in plaats van op de aantallen gewelddaden.

Wat gebeurt er dus, als we de opkomst van staten tot scheidslijn maken en jager-verzamelaars, jager-landbouwers en andere tribale volkeren (uit welke tijd dan ook) tegenover gevestigde staten zetten (eveneens uit welke tijd dan ook)? Een aantal onderzoekers vlooit sinds kort de antropologische en historische literatuur door op zoek naar betrouwbare tellingen van aantallen lijken in staatloze samenlevingen. Er zijn twee soorten schattingen beschikbaar. De ene soort is afkomstig van etnografen die demografische gegevens, waaronder de aantallen doden, bijhouden van het volk dat ze over een langere tijdsperiode bestuderen.46 De andere komt van forensisch archeologen, die prehistorische begraafplaatsen of museumcollecties doorspitten op zoek naar tekenen van boze opzet.47

Hoe kan men de doodsoorzaak zien van slachtoffers die honderdduizenden jaren geleden zijn omgekomen? Er zijn prehistorische skeletten waarbij een smoking gun wordt aangetroffen, of ten minste het equivalent daarvan uit het stenen tijdperk: een speer- of pijlpunt in een bot, zoals bij de Kennewickmens en Ötzi. Maar indirecte bewijzen zijn soms bijna even flagrant. Archeologen kunnen prehistorische skeletten controleren op beschadigingen door geweldpleging zoals die ook tegenwoordig ontstaan bij geweld tegen mensen, waaronder ingeslagen schedels, door stenen werktuigen gemaakte inkervingen in schedels of ledematen, en breuken in de ellepijp (zoals iemand oploopt die zich met zijn armen verdedigt tegen een belager). Aan de beschadigingen van het skelet is te zien of deze werden veroorzaakt toen het al een skelet was of eerder, toen het nog onderdeel was van een levend lichaam. Levende botten vertonen scherpe, hoekige randen bij breuken, net als glas, terwijl dode botten in een schone rechte hoek breken, zoals krijt. En als een bot bij het gebroken stuk een ander verweringspatroon laat zien dan bij het intacte deel, is het waarschijnlijk gebroken nadat het omringende vlees was weggerot. Andere tekenen van geweld in de naaste omgeving zijn fortificaties, schilden, wapens als strijdbijlen (die nutteloos zijn voor de jacht) en afbeeldingen van gevechten tussen mensen op grotwanden (een aantal daarvan is meer dan zesduizend jaar oud). Hoewel er dus veel bewijzen zijn, worden de dodenaantallen meestal onderschat, omdat allerlei gewelddadige doodsoorzaken – een vergiftigde pijl, een etterende wond, een gescheurd orgaan of een doorgesneden slagader – geen sporen achterlaten op de botten van het slachtoffer.

Wanneer onderzoekers de aantallen doden door geweld ruwweg hebben opgeteld, kunnen ze die op twee manieren in een verhoudingscijfer weergeven. Ten eerste kunnen ze het percentage sterfgevallen berekenen dat door geweld is veroorzaakt. Dit percentage geeft antwoord op de vraag: hoe groot is de kans dat iemand geen natuurlijke dood is gestorven, maar door menselijk ingrijpen is omgekomen? In figuur 2-2 staan deze percentages vermeld voor drie groepen staatloze mensen – die uit de prehistorie (afgeleid uit skeletten op archeologische vindplaatsen), jager-verzamelaars en jager-tuinbouwers – en voor een verscheidenheid aan samenlevingen die wel een staat kennen. We lopen er even doorheen.

==

==

Figuur 2-2: Percentage sterfgevallen als gevolg van oorlogvoering in samenlevingen met en zonder staat.
Bronnen: Prehistorische vindplaatsen: Bowles, 2009; Keeley, 1996. Jager-verzamelaars: Bowles, 2009. Jager-tuinbouwers en andere tribale groepen: Gat, 2006; Keeley, 1996. Het oude Mexico: Keeley, 1996. Wereld, twintigste eeuw oorlogen en genociden (inclusief door de mens veroorzaakte hongersnoden): White, in druk. Europa, 1900-1960: Keeley, 1996, van Wright, 1942, 1942/1964, 1942/1965, zie noot 522. Europa, zeventiende eeuw: Keeley, 1996. Europa en de Verenigde Staten, twintigste eeuw: Keeley, 1996, van Harris, 1975. Wereld, twintigste-eeuwse slagvelddoden: Lacina & Gleditsch, 2005; Sarkees, 2000, zie noot 54. Verenigde Staten, 2005, oorlogsdoden: zie de tekst en noot 57. Wereld, 2005 slagvelddoden: zie de tekst en noot 588.

==

==

De bovenste cluster laat percentages doden door geweld zien aan de hand van skeletten afkomstig van archeologische vindplaatsen.48 Deze skeletten van jager-verzamelaars en jager-tuinbouwers komen uit Azië, Afrika, Europa en Amerika en dateren van 14 000 v. Chr. tot 1770 n.Chr., in elk geval van ruim vóór de opkomst van samenlevingen met een staat of de eerste duurzame contacten daarmee. De sterftecijfers variëren van 0 tot 60 procent, met een gemiddelde van 15 procent.

Hierna komen de percentages voor acht contemporaine of recente samenlevingen uit Noord- en Zuid-Amerika, de Filippijnen en Australië die voornamelijk leven van jagen en verzamelen.49 Het gemiddelde aantal doden door strijd is op een haar na hetzelfde als de gemiddelde schatting op basis van de botten: 14 procent, met een spreiding van 4 tot 30 procent.

In de daaropvolgende cluster heb ik een aantal staatloze samenlevingen bij elkaar gezet die een mengeling van jacht, verzamelen en tuinbouw bedrijven. Ze zijn allemaal afkomstig uit Nieuw-Guinea of het Amazoneregenwoud, met uitzondering van de laatste Europese tribale samenleving, de Montenegrijnen, bij wie het percentage doden door geweld van 24,5 procent dicht bij het gemiddelde ligt voor de groep als geheel.50

Tot slot zijn er een aantal percentages voor staten. De vroegste zijn afkomstig uit de steden en rijken van het pre-Columbiaanse Mexico, waar 5 procent van de doden door mensenhanden is omgebracht. Dat was ongetwijfeld een gevaarlijke plaats, maar het was een derde tot een vijfde minder gewelddadig dan een gemiddelde staatloze samenleving.51 Wat betreft de moderne staten hebben we honderden verschillende politieke stelsels, tientallen eeuwen en vele subcategorieën geweld om uit te kiezen (oorlogen, moorden, genociden enzovoort), dus er is niet een ‘correcte’ schatting. Maar we kunnen de vergelijking zo eerlijk mogelijk maken door de meest gewelddadige landen en eeuwen te kiezen, plus enkele schattingen van geweld in de wereld van vandaag. Zoals we in hoofdstuk 5 zullen zien, zijn de zeventiende eeuw, met zijn bloedige godsdienstoorlogen, en de twintigste, met zijn twee wereldoorlogen, de twee meest gewelddadige eeuwen in de Europese geschiedenis van de afgelopen vijfhonderd jaar. De historicus Quincy Wright schat het percentage oorlogsdoden in de zeventiende eeuw op 2 procent en datzelfde percentage in de eerste helft van de twintigste eeuw op 3 procent.52 Als men de laatste vier decennia van de twintigste eeuw zou meerekenen, zou het percentage lager zijn. Een schatting waarin ook de Amerikaanse oorlogsdoden worden meegerekend, komt uit op minder dan 1 procent.53

Onlangs werd het onderzoek naar de oorlog een stuk preciezer gemaakt door de uitgave van twee kwantitatieve dataverzamelingen, die ik zal toelichten in hoofdstuk 5. Ze bevatten een conservatieve opsomming van de ongeveer 40 miljoen slagvelddoden die in de twintigste eeuw zijn gevallen.54 (Slagvelddoden zijn militairen en burgers die in de strijd zelf werden gedood.) Als we bedenken dat er iets meer dan 6 miljard mensen stierven in de twintigste eeuw, en even geen rekening houden met enkele demografische finesses, kunnen we schatten dat ongeveer 0,7 procent van de wereldbevolking in die eeuw stierf door oorlogsgeweld.55 Zelfs als we de schattingen verdrie- of -viervoudigen door rekening te houden met doden door hongersnoden en ziekten ten gevolge van de oorlogen, zou de kloof tussen de samenlevingen met en zonder staat enorm zijn. En als we de doden door genocide, etnische zuivering en andere door de mens veroorzaakte rampen erbij optellen? Matthew White, de wreedhedenexpert met wie we in hoofdstuk 1 kennismaakten, schat dat ongeveer 180 miljoen sterfgevallen te wijten zijn aan al deze menselijke oorzaken bij elkaar. Dat is bij elkaar nog steeds slechts 3 procent van de sterfgevallen in de twintigste eeuw.56

Laten we nu even naar het heden kijken. Volgens de meest recente editie van de Statistical Abstract of the United States (Statistisch overzicht van de Verenigde Staten) overleden er 2 448 017 Amerikanen in 2005. Het was voor Amerika een van de slechtste jaren voor de oorlogsslachtoffers in decennia, want de strijdkrachten voerden oorlog in Iran en in Afghanistan. In de twee oorlogen samen stierven 945 Amerikanen, wat neerkomt op 0,0004 procent (vier duizendsten van een procent) van de Amerikaanse doden dat jaar.57 Zelfs als we alle 18 124 in de Verenigde Staten gepleegde moorden erbij optellen, komt het totale percentage gewelddadige doden op 0,008 (acht honderdsten van een procent). In andere westerse landen zijn de percentages nog lager. En in de wereld als geheel waren er volgens het Human Security Report Project dat jaar 17 400 sterfgevallen die rechtstreeks werden veroorzaakt door politiek geweld (oorlog, terrorisme, genocide en doden door toedoen van krijgsheren en milities), een percentage van 0,0003 (drie duizendsten van een procent).58 Het is een conservatieve schatting, met uitsluitend identificeerbare doden, maar zelfs als we het ruimhartig met twintig vermenigvuldigen om rekening te houden met de niet geïdentificeerde oorlogsdoden en indirecte doden door ziekte en hongersnood, wordt de 1 procent niet gehaald.

De grote kloof in de grafiek doet zich dus voor tussen de staten met een overheid en de anarchistische groepen en stammen. Maar onze gegevens zijn afkomstig uit een bonte verzameling archeologische opgravingen, tellingen door etnografen en moderne schattingen, soms berekend op de spreekwoordelijke achterkant van een sigarendoosje. Is er een manier om de twee reeksen gegevens, een van jager-verzamelaars, de andere van gevestigde beschavingen tegenover elkaar te plaatsen, zodat de volken, tijden en methoden zo goed mogelijk matchen? De economen Richard Steckel en John Wallis bekeken onlangs gegevens over negenhonderd indianenskeletten die werden gevonden in een gebied dat zich uitstrekt van het zuiden van Canada tot aan Zuid-Amerika, alle van mensen die stierven vóór de komst van Columbus.59 Ze verdeelden de skeletten in jager-verzamelaars en stadsbewoners, afkomstig van beschavingen in de Andes en Midden-Amerika, zoals de Inca’s, Azteken en Maya’s. Het aandeel jager-verzamelaars dat tekenen van gewelddadige trauma’s vertoonde, was 13,4 procent, wat dicht bij het gemiddelde ligt voor de jager-verzamelaars uit figuur 2-2. Het aandeel stadsbewoners dat tekenen van geweld vertoonde, bedroeg 2,7 procent, wat dicht in de buurt komt bij de percentages voor samenlevingen met een staat van vóór de huidige eeuw. Waar veel factoren constant zijn, blijkt dus dat mensen die in een beschaving leven, vijf keer minder kans hebben om slachtoffer te worden van geweld.

Laten we ons bezighouden met de tweede manier om het geweldsniveau te berekenen, waarbij het percentage geweldsdoden wordt afgezet tegen levende mensen in plaats van dode. Deze cijfers zijn moeilijker te berekenen aan de hand van begraafplaatsen, maar gemakkelijker op basis van de meeste andere bronnen, want ze vergen alleen een telling van het aantal slachtoffers en een populatieomvang, geen gegevens over sterfgevallen door andere oorzaken. De standaard maatstaf voor moordcijfers is het aantal doden per 100 000 mensen per jaar en deze gebruik ik het hele boek door. Om enig gevoel te ontwikkelen voor wat deze getallen betekenen, kunt u in gedachten houden dat de veiligste plek en tijd in de menselijke geschiedenis, West-Europa aan het begin van de eenentwintigste eeuw, een moordcijfer kent dat in de buurt ligt van 1 per 100 000 per jaar.60 Zelfs in de vriendelijkste maatschappij raakt af en toe een jongeman buiten zinnen bij een caféruzie of doet een oude vrouw arsenicum in haar mans thee, dus dat is ongeveer het laagste moordcijfer dat je kunt krijgen. Van de moderne westerse landen is het cijfer in de Verenigde Staten gevaarlijk hoog. In de ergste periode in de jaren zeventig en tachtig lag het aantal moorden op ongeveer 10 per 100 000 mensen en in berucht gewelddadige steden als Detroit rond de 45 per 100 000 inwoners.61 Als u zou leven in een maatschappij met een dergelijk moordcijfer, zou u het gevaar in het dagelijks leven opmerken; en als het cijfer zou stijgen naar 100 per 100 000 mensen, zou het geweld u persoonlijk raken. Als u een honderdtal familieleden, vrienden en kennissen had, dan zou een van hen waarschijnlijk binnen tien jaar worden vermoord. Als het cijfer zou stijgen naar 1000 per 100 000 (1 procent), zou u ongeveer één kennis per jaar verliezen en zelf ook een flinke kans maken om vermoord te worden.

Figuur 2-3 toont de jaarlijkse sterftecijfers voor 27 staatloze samenlevingen (zowel jager-verzamelaars als jagers-tuinbouwers) en 9 samenlevingen die wel een staat kennen.

==

==

Figuur 2-3. Percentage oorlogsdoden in samenlevingen met en zonder staat.
Bron: staatloos: Hewa en Goilala van Gat, 2006; anderen van Keeley, 1996. Centraal-Mexico, Duitsland, Rusland, Frankrijk, Japan: Keeley, 1996; zie noten. Verenigde Staten in de twintigste eeuw: Leleand & Oboroceanu 2010, zie noot 63. Wereld in de twintigste eeuw: White, in druk, zie noot 64. Wereld in 2005: Human Security Report Project, 2008; zie noten 56 en 57.

==

Het gemiddelde aantal oorlogsdoden in staatloze samenlevingen is 524 per 100 000, ongeveer een half procent. Van de samenlevingen met een staat telde het Azteekse rijk in Midden-Mexico, dat vaak in oorlog was, ongeveer de helft van dat aantal oorlogsdoden.62 Daaronder zien we de cijfers voor vier samenlevingen met een staat in de eeuwen waarin ze hun meest destructieve oorlogen uitvochten. In de negentiende eeuw vocht Frankrijk de Napoleontische Oorlogen en de Frans-Pruisische Oorlog en sneuvelden er gemiddeld 70 mensen per 100 000 per jaar. De twintigste eeuw werd geteisterd door twee wereldoorlogen, die de grootste militaire schade veroorzaakten in Japan, Duitsland en Rusland/de USSR, dat ook een burgeroorlog en een aantal militaire avonturen doormaakte. Het gemiddelde aantal oorlogsdoden in die landen bedroeg respectievelijk 144, 27, en 135 per 100 000.63 In de twintigste eeuw stonden de Verenigde Staten bekend als oorlogszuchtig: ze vochten in twee wereldoorlogen en in de Filippijnen, Korea, Vietnam en Irak. Maar dit kostte het land jaarlijks minder levens dan de andere grote mogendheden van de eeuw, ongeveer 3,7 per 100 000.64 Zelfs als we alle sterfgevallen ten gevolge van georganiseerd geweld voor de hele wereld optellen – oorlogen, genociden, etnische zuiveringen en door de mens veroorzaakte hongersnoden – krijgen we voor de hele twintigste eeuw nog maar een jaarcijfer van ongeveer 60 per 100 000.65 De balkjes voor de Verenigde Staten en de hele wereld voor het jaar 2005 zijn zo dun als babyhaar en onzichtbaar in de grafiek.66

Ook naar deze maatstaf gemeten zijn staten dus veel minder gewelddadig dan de traditionele groepen en stammen. In moderne westerse landen ligt het sterftecijfer door geweld zelfs in de meest door oorlog verscheurde eeuwen gemiddeld een kwart lager dan in staatloze samenlevingen en bedraagt het minder dan een tiende van dat van de meest gewelddadige.

==

Hoewel jager-verzamelaars regelmatig oorlog voeren, gebeurt dat zeker niet continu. Dat valt ook niet te verwachten als de neiging tot geweld bij de mens een strategisch antwoord is op de omstandigheden in plaats van een hydraulische reactie op een innerlijke drang. Volgens twee etnografische onderzoeken voert 65 tot 70 procent van de jager-verzamelaarvolken minstens om het jaar oorlog, 90 procent ten minste eenmaal per generatie en vrijwel alle andere volken zeggen zich een oorlog te kunnen herinneren.67 Dat betekent dat jager-verzamelaars vaak vechten, maar ook voor langere tijd oorlog kunnen vermijden. In figuur 2-3 worden twee stammen vermeld, de Andamanezen en de Semai, met een gering aantal oorlogsdoden. Maar zelfs zij hebben interessante verhalen.

Het sterftecijfer onder de bewoners van de Andamanen, een eilandengroep in de Indische Oceaan, bedraagt 20 per 100 000, ver onder het gemiddelde voor de staatloze volken (dat hoger ligt dan 500 per 100 000), maar ze staan bekend als een van de agressiefste jager-verzamelaarvolken op aarde. Na de aardbeving en tsunami in de Indische Oceaan in 2004 vlogen bezorgde hulpverleners per helikopter naar de eilanden. Ze waren opgelucht toen ze werden begroet door een regen van pijlen en speren ten teken dat de Andamanezen niet waren weggevaagd. Twee jaar later vielen een paar Indiase vissers dronken in slaap en strandden met hun boot op een van de eilanden. Ze werden onmiddellijk gedood en ook de helikopter die werd gestuurd om hun lichamen op te halen, werd getrakteerd op een regen van pijlen.68

Er zijn overigens wel degelijk jager-verzamelaars en zwerflandbouwers zoals de Semai die zich, voor zover iemand weet, nooit hebben beziggehouden met de langdurige, collectieve moordpartijen die men ‘oorlog’ kan noemen. De antropologen van de vrede besteden veel aandacht aan deze groepen; volgens hen waren ze misschien de norm in de evolutionaire geschiedenis van de mens en zijn alleen de nieuwere en rijkere zwerflandbouwers en veehouders systematisch gewelddadig. De hypothese is niet direct relevant voor dit hoofdstuk, waarin mensen in anarchistische samenlevingen worden vergeleken met die in samenlevingen met een overheid, in plaats van jager-verzamelaars met iedereen. Maar we hebben hoe dan ook redenen om te twijfelen aan de hypothese van de onschuldige jager-verzamelaars. Uit figuur 2-3 blijkt dat de aantallen doden door krijgshandelingen in deze samenlevingen, hoewel lager dan bij tuinbouwers en stammen, met hen een flinke overlap vertonen. En de jager-verzamelaarvolken die we tegenwoordig waarnemen zijn, zoals eerder opgemerkt, misschien niet representatief voor de historische volken. We vinden hen in woestijnen of poolgebieden waar niemand anders wil leven en waar ze misschien zijn beland omdat ze zich goed gedeisd kunnen houden en het liefst vertrekken wanneer ze elkaar op de zenuwen werken. Van der Dennen zegt hierover: ‘De meeste hedendaagse “vreedzame” verzamelaars [...] lossen het eeuwige probleem van hoe met rust gelaten te worden op door splendid isolation, door contacten met andere volkeren geheel te vermijden, door te vluchten en zich te verbergen, of anders doordat ze door slaag tot onderdanigheid worden gedwongen, door nederlagen worden getemd, door geweld worden gepacificeerd.’69 De Bosjesmannen uit de Kalahariwoestijn werden in de jaren zestig bijvoorbeeld verheerlijkt als voorbeeld van een harmonieuze samenleving van jager-verzamelaars, maar in eerdere eeuwen voerden ze regelmatig oorlog tegen Europese kolonisten, hun Bantoeburen en elkaar, en richtten ze verscheidene bloedbaden aan.70

De lage aantallen oorlogsdoden bij selecte groepen jager-verzamelaars kunnen op een andere manier misleidend zijn. Ook al vermijden ze oorlog, ze plegen wel af en toe moorden en hun moordcijfers zijn vergelijkbaar met die van moderne samenlevingen met een staat. Ik geef ze in figuur 2-4 weer op een vijftien keer grotere schaal dan in figuur 2-3. Laten we beginnen met de onderste grijze balk in de cluster staatloze samenlevingen. De Semai zijn een stam van jager-verzamelaars, beschreven in het boek The Semai: A Nonviolent People of Malaya, die hun uiterste best doen om het gebruik van geweld te vermijden. Inderdaad plegen maar weinig Semai moorden, maar het aantal Semai is dan ook gering. Toen de antropoloog Bruce Knauft het uitrekende, kwam hij op een aantal van 30 moorden per 100 000 mensen per jaar, ongeveer zoveel als in de berucht gevaarlijke Amerikaanse steden tijdens de gewelddadigste jaren en drie keer zoveel als in de hele Verenigde Staten in het gewelddadigste decennium.71 Dezelfde soort rekensom kostte de Bosjesmannen hun vreedzame reputatie, wat wordt beschreven in The Harmless People, en ook van de Centraal-Arctische Inuit (Eskimo’s), die de inspiratie vormden voor Never in Anger.72 Niet alleen vermoorden deze onschuldige, geweldloze, woedevrije mensen elkaar verhoudingsgewijs veel vaker dan de Amerikanen of Europeanen, maar het moordcijfer van de Bosjesmannen daalde met een derde nadat hun grondgebied onder de heerschappij was gebracht van de regering van Botswana – geheel volgens de Leviathantheorie.73

==

==

Figuur 2-4. Moordcijfers in het minst gewelddadige staatloze samenlevingen vergeleken met samenlevingen met staat.
Bron: Bosjesmannen en Centraal-Arctische Inuit: Gat, 2006; Lee. Semai: Knauft, 1987. Tien grootste steden in de Verenigde Staten: Zimring, 2007, p. 140. Verenigde Staten: FBI Uniform Crime Reports, zie noot 73. West-Europa (benadering): World Health Organization, zie noot 66 van hoofdstuk 3.

==

De daling van het aantal moorden bij een optredende overheid ligt zo voor de hand dat antropologen die zelden met getallen documenteren. De verschillende ‘vredes’ waarover men in geschiedenisboeken leest – de Pax Romana, Islamica, Mongolica, Hispanica, Ottomana, Sinica, Britannica, Australiana (in Nieuw-Guinea), Canadiana (in het noordwesten van het Stille Oceaangebied) en Praetoriana (in Zuid-Afrika) – verwijzen naar het dalende aantal gewelddadige confrontaties, plundertochten en oorlogen in gebieden onder controle van een doelmatige overheid.74 Hoewel imperialistische verovering en heerschappij op zich vaak gewelddadig zijn, neemt het endemische geweld onder het veroverde volk vaak af. Het pacificatieproces is zo wijdverbreid dat antropologen het vaak als een methodologisch obstakel behandelen. Het spreekt vanzelf dat inheemse volkeren die onder de jurisdictie vallen van een regering veel minder vechten, dus worden ze gewoon buiten beschouwing gelaten in onderzoeken naar geweld onder inheemse volken. Het effect is duidelijk genoeg voor het volk zelf. Zoals een man uit Auyana zei die in Nieuw-Guinea onder de Pax Australiana leefde: ‘Het leven was beter nadat de regering kwam, [want] een man kon nu eten zonder over zijn schouder te hoeven kijken en kon ’s morgens naar buiten gaan om te plassen zonder bang te hoeven zijn voor vijandige pijlen.’75

De antropologen Karen Ericksen en Heather Horton becijferden hoe de aanwezigheid van een overheid de cyclus van moordzuchtige vetes doorbreekt. Door 192 traditionele onderzoeken door te vlooien, ontdekten ze dat één op één-wraak veel voorkwam bij samenlevingen van jager-verzamelaars en bloedwraak tussen verwanten zich vaak voordeed in tribale samenlevingen die niet waren gepacificeerd door een koloniale of nationale overheid, met name als daar een sterke cultuur van mannelijke eer heerste.76 In samenlevingen die onder bestuur van een centrale overheid waren gebracht, of die hulpbronnen hadden of erfpatronen kenden die mensen meer verantwoordelijkheid gaven voor het behoud van de sociale stabiliteit, werden zaken vaker beslist door rechtbanken.

Het is tragisch maar ook ironisch dat de kolonies in Afrika, Azië en Zuid-Amerika die zich in de tweede helft van de twintigste eeuw bevrijdden van de Europese heerschappij, daarna vaak weer vervielen in oorlogsgeweld, nog geïntensiveerd door het gebruik van moderne wapens, de inzet van georganiseerde milities en het feit dat jongemannen niet altijd meer gehoorzaam zijn aan stamoudsten.77 Zoals we in het volgende hoofdstuk zullen zien, vormt dit verschijnsel een stroom tegen de historische daling van het geweld in, maar toont het tevens de rol die de Leviathans spelen bij deze daling.

==

==

Beschaving en de nadelen

==

Had Hobbes dus gelijk? Deels wel. Mensen hebben drie belangrijke redenen om ruzie te maken: profijt (rooftochten), veiligheid (preventieve aanvallen) en reputatie (aanvallen ter vergelding). En de cijfers bevestigen dat mensen relatief gezien ‘in de tijd dat ze geen gemeenschappelijke macht kennen waarvoor ze ontzag koesteren, in die toestand verkeren die oorlog wordt genoemd’, en dat ze in die toestand ‘voortdurend bang zijn en gevaar lopen op een gewelddadige manier de dood te vinden’.

Maar logischerwijs had Hobbes het ook vaak bij het verkeerde eind terwijl hij in zijn fauteuil in het zeventiende-eeuwse Engeland zat te filosoferen. Mensen in staatloze samenlevingen werken veel samen met verwanten en bondgenoten, dus hun leven is verre van ‘eenzaam’ en slechts zelden ‘akelig’ en ‘wreed’. Ook al zijn ze om de paar jaar betrokken bij overvallen en gevechten, ze houden nog altijd veel tijd over om te foerageren, te feesten, te zingen, verhalen te vertellen, kinderen op te voeden, zieken te verzorgen en zich bezig te houden met andere noodzakelijkheden en genoegens van het leven. In een kladversie van een vorig boek had ik de Yanomamö terloops ‘het woeste volk’ genoemd, verwijzend naar de titel van het beroemde boek van de antropoloog Napoleon Chagnon. Een collega-antropoloog schreef in de kantlijn: ‘Zijn de baby’s woest? De oude vrouwen? En eten ze woest?’

Wat betreft het ‘arm’ zijn: dit geldt slechts ten dele. Samenlevingen zonder een georganiseerde staat kennen vast ‘geen gerieflijke gebouwen; geen werktuigen om zaken te verplaatsen en verwijderen die veel kracht vergen, geen kennis van het aardoppervlak, geen tijdrekening, [... en] geen letterkunde’, omdat het lastig is om die te ontwikkelen als de krijgers uit het volgende dorp je telkens wekken met vergiftigde pijlen, je vrouwen ontvoeren en je hutten in brand steken. Maar de eerste volkeren die het jagen en verzamelen opgaven voor de landbouw, trokken een zware wissel op zichzelf. Hele dagen achter een ploeg zeulen, altijd melige graankost eten en vlak naast het vee en duizenden andere mensen leven, kan gevaarlijk zijn voor de gezondheid. Uit onderzoeken naar skeletten door Steckel en zijn collega’s blijkt dat de eerste stadsbewoners vaker aan bloedarmoede, ontstekingen en tandbederf leden en bijna 2,5 centimeter korter waren dan jager-verzamelaars.78 Sommige Bijbelse geleerden menen dat het verhaal over de verdrijving uit de Hof van Eden een collectieve herinnering was aan de overgang van jagen-verzamelen naar de landbouw: ‘In het zweet des aanschijns zult gij brood eten.’79

Waarom hebben onze jagende en verzamelende voorouders Eden dan verlaten? Voor velen was het nooit een expliciete keuze: zij hadden zich vermenigvuldigd tot ze in de malthusiaanse val liepen: de rijkdommen van het land zelf waren onvoldoende om hen in leven te houden en dus moesten ze zelf eten gaan verbouwen. De staten ontstonden pas later en verzamelaars die aan de grenzen ervan leefden, gingen erin op of hielden hun oude manier van leven in stand. Voor degenen die de keuze hadden, was Eden wellicht te gevaarlijk: een paar zweren en holle kiezen en een paar centimeter minder lichaamslengte waren een geringe prijs voor een vijf keer zo kleine kans om aan een speer geregen te worden.80

De vergrote kans op een natuurlijke dood had nog een andere prijs, die werd beschreven door de Romeinse geschiedschrijver Tacitus: ‘Vroeger hadden we last van misdaden, nu van wetten.’ In de Bijbelverhalen die we in hoofdstuk 1 onderzochten, zagen we dat de eerste koningen met totalitaire ideologieën en door de kleinste ongehoorzaamheid wreed te bestraffen ontzag afdwongen bij hun onderdanen. Denk ook aan de toornige godheid die elke beweging van de mens in de gaten hield, het dagelijks leven aan arbitraire wetten onderwierp, die godslasteraars en non-conformisten liet stenigen. Of aan de koningen die de macht hadden om zich een vrouw toe te eigenen en in hun harem op te nemen of een baby door midden te snijden, aan de kruisiging van dieven en sekteleiders. De Bijbel geeft wat dit betreft een accuraat beeld van de toenmalige omstandigheden. Volgens sociale wetenschappers die de opkomst ervan bestuderen, begonnen de staten als gestratificeerde theocratieën waarin elites hun economische privileges veiligstelden door ondergeschikten een gewelddadige vrede op te leggen.81

Drie onderzoekers namen grote steekproeven van culturen van vroege samenlevingen om de correlatie tussen de politieke complexiteit en het absolutistische en gewelddadige karakter van deze culturen met cijfers te onderbouwen.82 Archeoloog Keith Otterbein toonde aan dat samenlevingen met een gecentraliseerder leiderschap vaker vrouwen doden in gevechten (in plaats van hen te ontvoeren), meer slaven hielden en vaker aan mensenoffers deden. Socioloog Steven Spitzer liet zien dat complexe samenlevingen vaker slachtofferloze activiteiten als heiligschennis, seksueel afwijkend gedrag, ontrouw en hekserij criminaliseerden en overtreders bestraften door marteling, verminking, slavernij en executie. En historica en antropologe Laura Betzig toonde aan dat complexe samenlevingen vaak een despoot als leider krijgen: een leider die bij conflicten steevast zijn zin krijgt, ongestraft mensen kan ombrengen en grote harems tot zijn beschikking heeft. Ze ontdekte dat er bij de Babyloniërs, Israëlieten, Romeinen, Samoanen, Fijiërs, Khmers, Azteken, Inca’s, Natchez (van de lagere Mississippi), Ashanti en in andere Afrikaanse koninkrijken sprake was van een dergelijk despotisme.

Wat geweld betreft losten de eerste Leviathans één probleem op, maar veroorzaakten ze een ander. Mensen liepen minder risico om het

slachtoffer te worden van moord of oorlogsgeweld, maar ze zuchtten nu wel onder het juk van tirannen, geestelijken en kleptocraten. Dit leidt tot een tweede, meer sinistere betekenis van het woord pacificatie: niet alleen het tot stand brengen van vrede, maar ook het zich toeëigenen van de absolute macht door een dwingende overheid. De oplossing van dit tweede probleem zou nog enige duizenden jaren op zich laten wachten en in een groot deel van de wereld blijft het tot aan de dag van vandaag onopgelost.

[3] Het beschavingsproces

We kennen een mens maar half tot we zijn samenleving kennen, en we kennen die samenleving maar half tot we haar manieren kennen.

– Henry James

==

==

Zolang als ik al met mes en vork kan eten, heb ik geworsteld met de regel die zegt dat je geen voedsel met je mes op je vork mag schuiven. Ik ben heus wel behendig genoeg om stukjes voedsel te pakken die voldoende massa hebben om op hun plaats te blijven liggen als ik mijn vork eronder steek. Maar mijn zwakke kleine hersenen zijn geen partij voor fijnzinnig gesneden dobbelsteentjes of glibberige kleine bolletjes die wegrollen bij de minste beweging van de tanden van de vork. Ik jaag ze achterna over het bord, wanhopig zoekend naar een rand of een helling die me het noodzakelijke houvast geeft, in de hoop dat ze niet zo veel vaart zullen ontwikkelen dat ze op het tafelkleed terechtkomen. Soms heb ik de gelegenheid te baat genomen als mijn tafelgenoot even wegkeek om mijn mes te gebruiken en hun ontsnapping te beletten voordat zij haar blik weer op mij richtte en mij op mijn faux pas kon betrappen. Alles om de schande, de boersheid en de ontoelaatbare ongemanierdheid te vermijden van het gebruik van een mes voor een ander doel dan om ermee te snijden. Geef me een hefboom die lang genoeg is, zei Archimedes, en een draaipunt om hem op te bevestigen, en ik zal de wereld in beweging brengen. Maar als hij zijn tafelmanieren had gekend, was hij niet in staat geweest een paar erwten met zijn mes op zijn vork te krijgen!

Ik herinner me dat ik als kind mijn twijfels had over dit nutteloze verbod. Wat is er zo vreselijk aan, zo vroeg ik me af, om je zilverwerk op een efficiënte en absoluut hygiënische manier te gebruiken? Ik vroeg immers niet of ik aardappelpuree met mijn handen mocht eten. Ik verloor de discussie, zoals alle kinderen, toen me te verstaan werd gegeven: ‘Omdat ik het zeg,’ en jarenlang heb ik stilletjes gemopperd over de onbegrijpelijkheid van de regels van de etiquette. Maar op een dag, toen ik onderzoek deed voor dit boek, vielen de schellen van mijn ogen, verdampte het raadsel en schoof ik voorgoed mijn weerzin tegen de regel dat je geen mes op deze manier mag gebruiken opzij. Ik dank deze openbaring aan de belangrijkste denker van wie u nog nooit hebt gehoord, Norbert Elias (1897-1990).

Elias werd geboren in Breslau, Duitsland (nu het Poolse Wroclaw) en studeerde sociologie en wetenschapsgeschiedenis.1 Hij ontvluchtte Duitsland in 1933 omdat hij joods was, werd in 1940 in een Brits kamp opgesloten omdat hij Duits was, en verloor allebei zijn ouders aan de Holocaust. Bovenop deze tragedies bracht het nazisme er nog een in zijn leven: zijn magnum opus, Het civilisatieproces, werd in Duitsland in 1939 gepubliceerd, een tijd waarin alleen het idee al een slechte grap leek. Elias zwierf van de ene universiteit naar de andere, gaf meestal les op de avondschool, en volgde een opleiding voor psychotherapeut, voordat hij neerstreek aan de universiteit van Leicester, waaraan hij verbonden bleef tot zijn pensionering in 1962. Hij kwam uit de obscuriteit te voorschijn toen Het civilisatieproces in het Engels werd vertaald, en werd pas in de laatste tien jaar van zijn leven als een belangrijke figuur erkend, toen een verbazingwekkend feit aan het licht kwam. Deze ontdekking ging niet over het belang van tafelmanieren, maar over de geschiedenis van het moorden.

In 1981 maakte de politieke wetenschapper Ted Robert Gurr, op basis van oude rechtbankverslagen, dertig schattingen van het moordcijfer in dertig verschillende perioden van de Britse geschiedenis, combineerde die schattingen met moderne gegevens uit Londen, en zette ze in een grafiek.2 Ik heb die gereproduceerd in figuur 3-1, met behulp van een logaritmische schaal, waarin de afstand tussen 1 en 10 even groot is als die tussen 10 en 100 en tussen 100 en 1000. Het moordcijfer wordt op dezelfde manier berekend als in het voorgaande hoofdstuk, als het aantal moorden per 100 000 mensen per jaar. De logaritmische schaal is noodzakelijk, omdat het moordcijfer zo scherp is gedaald. De grafiek laat zien dat het cijfer in diverse delen van Engeland tussen de dertiende en de twintigste eeuw met een factor tien, vijftig en – in sommige gevallen – zelfs honderd is gekelderd, bijvoorbeeld van 110 moorden per 100 000 mensen per jaar in veertiende-eeuws Oxford tot minder dan één moord per 100 000 mensen per jaar in het Londen van het midden van de twintigste eeuw.

==

==

Figuur 3-1. Moordcijfers in Engeland, 1200- 2000: schattingen van Gurr uit 1981.
Bron: Gegevens uit Gurr, 1981, p. 303-304, 313.

==

De grafiek verbijsterde vrijwel iedereen die haar zag (onder wie mijzelf – zoals ik in het voorwoord schreef, was zij het zaadje waaruit dit boek is voortgesproten). De ontdekking zet ieder cliché over het idyllische verleden en het gedegenereerde heden op z’n kop. Toen ik in een internetenquête vroeg naar de perceptie van geweld, dachten mensen dat het twintigste-eeuwse Engeland 14 procent gewelddadiger was dan het veertiende-eeuwse Engeland. In feite was het 95 procent minder gewelddadig.3

Dit hoofdstuk gaat over de daling van het moordcijfer in Europa van de Middeleeuwen tot het heden, en over soortgelijke en tegengestelde voorbeelden uit andere tijden en op andere plekken. Ik heb de titel van dit hoofdstuk ontleend aan Elias, omdat hij de enige belangrijke denker was met een theorie die dit fenomeen kon verklaren.

==

==

De daling van het Europese moordcijfer

==

Laten we, voordat we proberen deze opmerkelijke ontwikkeling te verklaren, ons ervan vergewissen dat zij reëel is. Na de publicatie van de grafiek van Gurr zijn verscheidene geschiedkundige criminologen dieper in de historie van de misdaad gedoken.4 De criminoloog Manuel Eisner heeft een veel grotere reeks schattingen van moordcijfers verzameld voor Engeland door de eeuwen heen, op basis van lijkschouwingen, rechtszaken en lokale gegevens.5 Iedere stip in de grafiek van figuur 3-2 is een schatting uit een stadje of een jurisdictie, opnieuw weergegeven op een logaritmische schaal. Vanaf de negentiende eeuw houdt de Britse regering jaarcijfers bij van het aantal moorden in heel het land, die in de grafiek zijn weergegeven als een grijze lijn. Een andere historicus, J.S. Cockburn, heeft voor de stad Kent doorlopende cijfers bijeengebracht voor de periode tussen 1560 en 1985, die Eisner boven op zijn eigen gegevens heeft afgebeeld als de zwarte lijn.6

==

==

Figuur 3-2. Moordcijfers in Engeland, 1200-2000.
Bron: Grafiek uit Eisner, 2003.

==

Opnieuw zien we een afname van het jaarlijkse moordcijfer, en die is niet gering: van tussen de 4 en 100 moorden per 100 000 mensen in de Middeleeuwen naar zo’n 0,8 (acht tiende van een moord) per 100 000 in de jaren vijftig. De tijdschaal toont aan dat het hoge middeleeuwse moordcijfer niet kan worden toegeschreven aan de sociale roerselen die volgden op de Zwarte Dood rond 1350, want veel van de schattingen gaan over de periode vóór die pandemie.

Eisner heeft lang nagedacht over de vraag in hoeverre we deze cijfers moeten vertrouwen. Moord is de favoriete misdaad van mensen die het misdaadcijfer willen ‘meten’, want een dood lichaam is moeilijk weg te denken, ongeacht de manier waarop mensen in een ver weg gelegen cultuur tegen misdaad aankijken; en er ontstaat altijd nieuwsgierigheid naar wie of wat er de oorzaak van is. Moordcijfers zijn daarom een betrouwbaarder geweldsindex dan cijfers over roof, verkrachting of aanranding, en ze vertonen gewoonlijk – zij het niet altijd – een zekere evenredigheid met die andere cijfers.7

Toch is het redelijk om je af te vragen hoe de mensen in verschillende tijdperken reageerden op deze moorden. Beoordeelden ze een moord net zo makkelijk als wij als opzettelijk of als een ongeluk, en vonden ze het normaal om moordenaars te vervolgen? Moordden mensen in vroeger tijden net zo vaak als dat ze verkrachtten, roofden of geweld pleegden? Hoe succesvol waren ze in het redden van mensen die het slachtoffer waren van lichamelijk geweld en in hoeverre konden ze daardoor voorkomen dat die moordslachtoffer werden?

Gelukkig kunnen deze vragen worden beantwoord. Eisner verwijst naar onderzoeken waaruit blijkt dat wanneer mensen vandaag de dag worden geconfronteerd met de omstandigheden van een eeuwenoude moord, en vervolgens aan ze wordt gevraagd of ze denken dat dit opzettelijk is gebeurd, ze doorgaans tot dezelfde conclusie komen als de mensen destijds. Hij heeft aangetoond dat het moordcijfer in de meeste perioden een correlatie vertoont met dat van andere geweldsmisdrijven. Hij merkt op dat iedere historische vooruitgang van de opsporingsmethoden of van het bereik van het strafrechtsysteem waarschijnlijk leidt tot een onderschatting van de daling van het moordcijfer, doordat tegenwoordig een groter deel van de moordenaars wordt gepakt, vervolgd en veroordeeld dan een paar eeuwen geleden. En als het gaat om levensreddende medische zorg: vóór de twintigste eeuw waren artsen kwakzalvers, waardoor net zoveel patiënten doodgingen als er werden gered. Toch deed het grootste deel van de daling van het moordcijfer zich voor tussen 1300 en 1900.8 In ieder geval is de ruis, die sociale wetenschappers zoveel hoofdbrekens bezorgt als ze een verandering van een kwart of een half procent proberen te meten, niet zo’n probleem als ze te maken hebben met een vertienvoudiging of een vervijftigvoudiging.

Waren de Engelsen uniek onder de Europeanen omdat ze geleidelijk aan minder gingen moorden? Eisner heeft ook naar andere West-Europese landen gekeken, waarvoor criminologen moordcijfers hebben verzameld. Uit figuur 3-3 blijkt dat de resultaten vergelijkbaar waren.

==

==

Figuur 3-3. Moordcijfers in vijf West-Europese landen, 1300-2000.
Bron: Gegevens uit Eisner, 2003, tabel 1.

==

De Scandinaviërs hadden nog een paar eeuwen nodig voordat ze erachter kwamen dat het niet nodig was elkaar naar het leven te staan, en de Italianen werden pas in de negentiende eeuw serieus. Maar in de twintigste eeuw was het jaarlijkse moordcijfer in ieder West-Europees land gedaald tot binnen een nauwe marge rond de 1 procent per 100 000.

Om de Europese daling in perspectief te plaatsen moeten we die vergelijken met de cijfers voor niet-statelijke samenlevingen, die we in hoofdstuk 2 zijn tegengekomen.

In figuur 3-4 heb ik de verticale as verlengd naar 1000 om ruimte te maken voor de extra orde van grootte die nodig is voor niet-statelijke samenlevingen. Zelfs in de late Middeleeuwen was West-Europa veel minder gewelddadig dan de niet-gepacificeerde, niet-statelijke samenlevingen en de Inuit, en vergelijkbaar met wijdverspreide jager-verzamelaars als de Semai en de !Kung. En vanaf de veertiende eeuw daalde het Europese moordcijfer gestaag, met een kleine opleving in de laatste dertig jaar van de twintigste eeuw.

==

==

Figuur 3-4. Moordcijfers in West-Europa, 1300-2000, en in niet-statelijke samenlevingen.
Bronnen: Niet-statelijk (geometrisch gemiddelde van 26 samenlevingen, exclusief Semai, Inuit en !Kung): zie figuur 2-3. Europa: Eisner, 2003, tabel 1; geometrisch gemiddelde van vijf regio’s; ontbrekende gegevens geïnterpoleerd.

==

Hoewel Europa over het geheel genomen minder moordzuchtig werd, bleven bepaalde moordpatronen constant.9 Mannen waren verantwoordelijk voor zo’n 92 procent van de moorden (op kindermoorden na) en moordden vooral als ze in de twintig waren. Tot in de jaren zestig was het in de steden veiliger dan op het platteland. Maar andere patronen veranderden. In vroeger eeuwen moordden de hogere en de lagere klassen in gelijke mate. Maar toen het moordcijfer daalde, gebeurde dat bij de hogere klassen veel sneller dan bij de lagere, een belangrijke sociale verandering waarop we nog zullen terugkomen.10

Een andere historische verandering was dat het aantal moorden waarbij mensen niet-familieleden ombrachten veel sneller daalde dan het aantal moorden op kinderen, ouders, echtgenoten, broers en zussen. Dit is een bekend patroon in moordstatistieken en wordt soms ‘de Wet van Verkko’ genoemd: het aantal gevallen waarbij sprake is van geweld tussen mannen onderling fluctueert van tijd tot tijd en van plaats tot plaats veel heviger dan het aantal gevallen van huiselijk geweld waarbij naaste familieleden zijn betrokken.11 De verklaring van Martin Daly en Margo Wilson luidt dat familieleden in alle tijden en op alle plaatsen in dezelfde mate op elkaars zenuwen werken, vanwege diepgewortelde belangenconflicten die inherent zijn aan de patronen van genetische overlapping tussen naaste familieleden. Machogeweld tussen mannelijke bekenden wordt daarentegen in de hand gewerkt door een strijd om dominantie, die gevoeliger is voor de omstandigheden. Hoe gewelddadig een man moet zijn om zijn plaats in de pikorde in een bepaald milieu te behouden, hangt af van zijn inschatting van de mate van gewelddadigheid van de andere mannen, wat leidt tot gunstige of ongunstige ontwikkelingen die sterk aan vaart kunnen winnen, zowel in neerwaartse als in opwaartse zin. Ik zal de psychologie van de verwantschap gedetailleerder tegen het licht houden in hoofdstuk 7, en die van de dominantie in hoofdstuk 8.

==

==

Een verklaring voor de daling van het Europese moordcijfer

==

Laten we nu eens de implicaties onderzoeken van de eeuwenlange daling van de moordcijfers in Europa. Denkt u dat het leven in de stad, met zijn anonimiteit, drukte, immigranten, en mix van culturen en klassen een voedingsbodem is voor geweld? Hoe zit het met de pijnigende sociale veranderingen die teweeg werden gebracht door het kapitalisme en de Industriële Revolutie? Denkt u dat het leven in een kleine stad, rondom de kerk, de traditie en de angst voor God, het beste bolwerk is tegen moord en geweld? Denk daar dan nog maar eens goed over na. Naarmate Europa urbaner, kosmopolitischer, commerciëler, meer geïndustrialiseerd en wereldser werd, werd het ook steeds veiliger. En dat brengt ons terug bij de ideeën van Norbert Elias, de enige theorie die nog overeind staat.

Elias ontwikkelde de theorie van het beschavingsproces niet door zich over cijfers te buigen, die in zijn tijd niet voorhanden waren, maar door de textuur van het alledaagse leven in middeleeuws Europa te bestuderen. Hij onderzocht bijvoorbeeld een serie tekeningen uit het vijftiende-eeuwse Duitse manuscript Das Mittelalterliche Hausbuch, een beschrijving van het dagelijks leven gezien door de ogen van een ridder.12

Op het detail dat is afgebeeld in figuur 3-5 haalt een boer de ingewanden uit een paard, terwijl een varken aan zijn ontblote billen snuffelt. In een nabijgelegen grot zijn een man en een vrouw vastgeklonken in het blok. Boven hen wordt een man naar de galg geleid, waar al een lichaam aan hangt, en daarnaast bevindt zich een man die is gebroken op het rad; aan zijn uiteengereten lichaam pikt een kraai. Het rad en de galg zijn niet het middelpunt van de tekening, maar maken deel uit van een landschap, net als de bomen en de heuvels.

==

==

Figuur 3-5. Detail van ‘Saturnus’, Das Mittelalterliche Hausbuch (1475-1480).
Bronnen: Gereproduceerd in Elias, 1939/2000, appendix 2; zie Graf zu Waldburg Wolfegg, 1988.

==

Figuur 3-6 omvat een detail van een tweede tekening, waarin ridders een dorp aanvallen. Links onderaan wordt een boer gestoken door een soldaat; boven hem wordt een andere boer aan zijn overhemd getrokken terwijl een vrouw, met haar handen in de lucht, het uitschreeuwt. Rechts onderaan wordt een boer in een kapel neergestoken, terwijl hij van zijn bezittingen wordt beroofd, en vlakbij wordt een andere boer in boeien door een ridder met een knuppel geslagen. Boven hen steekt een groep ruiters een boerderij in brand, terwijl een van hen het vee van de boer wegvoert en zijn vrouw slaat.

==

==

Figuur 3-6. Detail van ‘Mars’, Das Mittelalterliche Hausbuch (1475-1480).
Bronnen: Gereproduceerd in Elias, 1939/2000, appendix 2; zie Graf zu Waldburg Wolfegg, 1988.

==

De ridders van het feodale Europa waren wat we vandaag de dag ‘krijgsheren’ zouden noemen. Staten waren incapabel, en de koning was slechts de meest prominente edelman, zonder permanent leger en met weinig controle over het land. Het bestuur was uitbesteed aan baronnen, ridders en andere edellieden, die leengoederen van diverse omvang controleerden en de boeren die daar woonden dwongen tot het afstaan van gewassen en het verrichten van militaire dienst. De ridders vielen elkaars territoria binnen in een hobbesiaanse dynamiek van veroveringen, preventieve aanvallen en wraak, en zoals uit de illustraties uit het Hausbuch blijkt, beperkten zij hun moordpraktijken niet tot andere ridders. In A Distant Mirror: The Calamitous 14th Century beschrijft de historicus Barbara Tuchman de manier waarop ze in hun levensonderhoud voorzagen:

==

Deze privéoorlogjes werden met groot enthousiasme door de ridders uitgevochten. Hun strategie bestond eruit te proberen de vijand te ruïneren door zo veel mogelijk van zijn boeren te doden en te verminken en zo veel mogelijk gewassen, wijngaarden, werktuigen, schuren en andere bezittingen te verwoesten, waardoor zijn inkomstenbronnen afnamen. Als gevolg daarvan waren de boeren het voornaamste slachtoffer van de oorlogvoerenden.13

==

Zoals we in hoofdstuk 1 hebben gezien, namen de ridders deel aan bloedige toernooien en andere demonstraties van mannelijke dapperheid, om de geloofwaardigheid van hun afschrikwekkende dreiging op peil te houden. Ze gebruikten woorden als eer, moed, ridderlijkheid, roem en hoffelijkheid, waardoor latere generaties gingen vergeten dat zij in werkelijkheid bloeddorstige plunderaars waren.

De privéoorlogjes en toernooien waren het decor van een leven dat ook op andere manieren gewelddadig was. Zoals we hebben gezien, werden religieuze waarden aan de man gebracht met behulp van bloedige kruisigingen, dreigementen van eeuwige marteling en wellustige beschrijvingen van gemutileerde heiligen. Ambachtslieden legden al hun vernuft in het ontwerpen van sadistische machines voor straffen en executies. Rovers maakten het reizen tot een gevaar voor lijf en leden, en het vrijkopen van gevangenen was een bloeiende handel. Zoals Elias opmerkte ‘trokken ook de kleine mensen – de hoedenmakers, kleermakers en schaapherders – heel snel hun mes.’14 Zelfs geestelijken deden eraan mee. De historicus Barbara Hanawalt citeert een verslag uit het veertiende-eeuwse Engeland:

==

Het gebeurde in Ylvertoft op zaterdag, vlak voor Sint-Maarten, in het vijfde jaar van koning Edward, dat een zekere William of Wellington, parochiekapelaan van Ylvertoft, zijn bediende John naar het huis van John Cobbler stuurde om voor een penny een kaars voor hem te kopen. Maar John wilde die niet zonder betaling aan hem geven, waarop William boos werd, en nadat hij zijn deur had ingetrapt, John op zijn voorhoofd sloeg, zodat zijn hersenen eruit stroomden en hij terstond overleed.15

==

Geweld drong ook door in het volksvermaak. Tuchman beschrijft twee populaire sporten uit die tijd: ‘Spelers, met hun handen op hun rug gebonden, wedijverden in het doden van een aan de deurpost genagelde kat door het dier met hun hoofd te vermorzelen, met het risico dat hun wangen werden opengehaald of hun ogen eruit werden gekrabd door de klauwen van het woeste beest... Of een varken, opgesloten binnen een grote omheining, werd achternagezeten door mannen met knuppels, onder het gelach van toeschouwers wanneer hij gillend wegrende voor de klappen, totdat hij levenloos ineenzeeg.’16

Tijdens mijn tientallen jaren in de academische wereld heb ik duizenden wetenschappelijke verhandelingen gelezen over een brede reeks onderwerpen, van de grammatica van onregelmatige werkwoorden tot de natuurkunde van meervoudige universa. Maar het raarste tijdschriftartikel dat ik ooit onder ogen heb gekregen, is ‘Losing Face, Saving Face: Noses and Honour in the Late Medieval Town’.17 Daarin documenteert de historicus Valentin Groebner tientallen verhalen uit middeleeuws Europa, waarin de ene persoon de neus afhakt van een ander. Soms ging het om een officiële straf voor ketterij, verraad, prostitutie of sodomie, maar vaker was het een daad van persoonlijke wraak. In één geval, in Neurenberg in 1520, had Hanns Rigel een affaire met de vrouw van Hanns von Eyb. Een jaloerse Von Eyb hakte de neus af van de onschuldige vrouw van Rigel, een enorm onrecht dat nog werd verergerd door het feit dat Rigel werd veroordeeld tot vier weken gevangenisstraf wegens overspel, terwijl Von Eyb er zonder kleerscheuren vanaf kwam. Deze verminkingen waren zo algemeen dat, volgens Groebner:

==

De auteurs van middeleeuwse chirurgieboeken ook speciale aandacht besteden aan neusverwondingen en bespreken of een eenmaal afgehakte neus nog kan teruggroeien, een controversiële vraag die de Franse koninklijke arts Henri de Mondeville in zijn beroemde Chirurgia beantwoordde met een categorisch: ‘Nee.’ Andere vijftiende-eeuwse medische autoriteiten waren optimistischer: het artsenijboek van Heinrich von Pforspundt uit 1460 beloofde onder meer een recept voor ‘het maken van een nieuwe neus’ voor degenen die de hunne waren verloren.18

==

Deze praktijk was de bron van het merkwaardige gezegde ‘een neus afhakken om je gezicht te redden’. In de late Middeleeuwen was het afhakken van iemands neus de gebruikelijke manier om wraak te nemen.

Net als andere wetenschappers die het middeleeuwse leven hebben onderzocht, schrok Elias van de verhalen over het temperament van de middeleeuwers, die naar onze maatstaven onbesuisd, ongeremd en bijna kinderlijk lijken:

==

Niet dat de mensen de hele tijd rondliepen met woeste gelaatsuitdrukkingen, opgetrokken wenkbrauwen en een krijgshaftige blik in hun ogen [...] Integendeel, zoëven maakten ze nog grapjes, nu bespotten zij elkaar, het ene woord leidt tot het andere, en plotseling is het gelach omgeslagen in een hevige ruzie. Veel van wat ons tegenstrijdig lijkt – de intensiteit van hun vroomheid, het geweld van hun angst voor de hel, hun schuldgevoelens, hun boetedoening, de enorme uitbarstingen van vreugde en blijdschap, het plotselinge woest worden en de oncontroleerbare kracht van hun haat en oorlogszucht – zijn in werkelijkheid allemaal, net als hun snelle gemoedswisselingen, symptomen van één en dezelfde structuur van het emotionele leven. De driften, de emoties werden vrijelijker, directer en openlijker geuit dan in latere tijden. Het is louter voor ons, in wie alles ingetogener, gematigder en berekenender is, en in wie sociale taboes als factoren van zelfbeheersing veel sterker zijn geworteld in het weefsel van onze drifteneconomie, dat de naakte intensiteit van deze vroomheid, oorlogszucht of wreedheid tegenstrijdig lijkt.19

==

Ook Tuchman schrijft over ‘de kinderachtigheid die waarneembaar is in het middeleeuwse gedrag, met zijn duidelijke onvermogen om impulsen in bedwang te houden.’20 Dorothy Sayers, in de inleiding bij haar vertaling van La Chanson de Roland, voegt daaraan toe: ‘Het idee dat een sterke man op grote persoonlijke of nationale calamiteiten moet reageren door zijn lippen enigszins te tuiten en zijn sigaret stilletjes in het haardvuur te gooien is van zeer recente oorsprong.’21

Hoewel de kinderlijkheid van de middeleeuwers zeker is overdreven, kunnen er verschillen zijn in de mate van de emotionele expressie in verschillende tijdperken. Elias besteedt een groot deel van Het civilisatieproces aan het documenteren van deze overgang met behulp van een ongebruikelijke database: handboeken over etiquette. Vandaag de dag beschouwen we deze boeken, zoals Amy Vanderbilt’s Everyday Etiquette en Miss Manner’s Guide to Excruciatingly Correct Behavior, als bronnen van handige tips voor het vermijden van beschamende pekelzonden. Maar ooit waren het serieuze gidsen voor ethisch verantwoord gedrag, geschreven door toonaangevende denkers uit die tijd. In 1530 schreef de beroemde geleerde Desiderius Erasmus, een van de grondleggers van de moderniteit, een etiquetteboek getiteld Goede manierlijke zeden, dat twee eeuwen lang een bestseller was in heel Europa. Door regels te geven voor wat mensen niet zouden moeten doen, bieden deze handboeken ons een blik op wat zij wél deden.

De mensen uit de Middeleeuwen waren in één woord grof. Een aantal van de adviezen in de etiquetteboeken gaat over het elimineren van lichamelijke lozingen:

==

Besmeur de trappen, gangen, kasten of wandtapijten niet met urine of andere rotzooi. – Ontlast jezelf niet voor de ogen van dames, of voor open deuren of ramen. – Schuif niet heen en weer in je stoel, alsof je probeert een windje te laten. – Raak je edele delen onder je kleren niet met je blote handen aan. – Groet niet iemand die aan het urineren of defeceren is. – Maak geen geluid als je een windje laat. – Trek je kleren niet voor de ogen van andere mensen uit als je gaat defeceren, en trek ze daarna ook niet voor de ogen van anderen weer aan. – Als je in een herberg een bed deelt met iemand, lig dan niet zo dicht bij hem dat je hem kunt aanraken, en stop je benen niet tussen die van hem. – Als je iets walgelijks ontdekt op de lakens, draai je dan niet om naar je metgezel om het aan hem te laten zien, en houd het stinkende ding dan niet voor zijn neus terwijl je zegt: ‘Ik zou wel eens willen weten hoe erg dat stinkt.’

==

Andere passages gaan over het snuiten van de neus:

==

Snuit je neus niet in het tafellaken, of in je vingers, je mouw of je hoed. – Bied je gebruikte zakdoek niet aan iemand anders aan. – Draag je zakdoek niet in je mond. – Evenmin is het fatsoenlijk om na je neus te hebben gesnoten je zakdoek uit te spreiden en er naar te kijken alsof er parels en robijnen uit je hoofd zijn gevallen.22

==

Dan zijn er nog de finesses van het spugen:

==

Spuug niet in de kom als je je handen aan het wassen bent. – Spuug niet zo ver dat je naar het slijm moet zoeken om je voet erin te zetten. – Draai je hoofd weg als je spuugt, zodat je niet iemand anders raakt. – Als er iets etterigs op de grond valt, ga er dan op staan, zodat het niemand doet walgen.23 – Als je slijm op iemands jas ziet zitten, is het niet beleefd om dat kenbaar te maken.

==

En er zijn vele, vele adviezen over tafelmanieren:

==

Wees niet de eerste die iets van de schaal neemt. – Val niet op het eten aan als een varken, dat snurkt en zijn lippen aflikt. – Draai het dienblad niet zo in de rondte dat het grootste stuk vlees bij jou in de buurt komt. – Schrok niet al je eten in één keer op, alsof je op het punt staat naar de gevangenis te worden afgevoerd, en prop ook niet zoveel eten in je mond dat je wangen opzwellen als een blaasbalg, en trek je lippen ook niet uit elkaar waardoor je een geluid maakt als een varken. – Steek je vinger niet in de saus in de schaal. – Steek geen lepel in je mond om er daarna eten mee uit de schaal te scheppen. – Knaag niet op een bot om het daarna weer op de schaal terug te leggen. – Veeg je bestek niet af aan het tafellaken. – Leg niets op je bord terug wat je al in je mond hebt gehad. – Bied niemand een stuk voedsel aan waarin je al hebt gebeten. – Lik je vette vingers niet af om ze aan het brood of aan je jas af te vegen. – Buig je niet voorover om uit je soepkom te drinken. – Spuug geen botten, pitten, eierschalen of schillen in je hand, en gooi ze niet op de vloer. – Peuter niet in je neus terwijl je aan het eten bent. – Drink niet uit je schaal; gebruik een lepel. – Slurp niet van je lepel. – Maak je riem niet los aan tafel. – Maak geen vies bord schoon met je vingers. – Roer niet in de saus met je vingers. – Houd geen vlees onder je neus om eraan te ruiken. – Drink geen koffie van je schotel.

==

In de geest van de moderne lezer leiden deze adviezen tot een hele reeks reacties. Hoe onattent, lomp, dierlijk en onvolwassen moeten deze mensen zijn geweest! Dit zijn aanwijzingen die ouders aan driejarige kinderen geven. Die verwacht je niet van een filosoof aan zijn lezers. Maar zoals Elias opmerkt, moesten de gewoonten van verfijning, zelfbeheersing en voorkomendheid, die inmiddels onze tweede natuur vormen, worden aangeleerd – dat is de reden dat we ze onze tweede natuur noemen. Zij ontwikkelden zich in Europa in de loop van de moderne geschiedenis.

Alleen al de hoeveelheid adviezen vertelt een verhaal. De ongeveer dertig regels staan niet los van elkaar, maar staan model voor een paar thema’s. Het is onwaarschijnlijk dat ieder van ons vandaag de dag in iedere afzonderlijke regel onderwezen moet worden, zodat wanneer een moeder er één over het hoofd zou hebben gezien, haar volwassen zoon zijn neus nog steeds in het tafellaken zou snuiten. De regels van de lijst (en nog veel meer die er niet op staan) zijn terug te voeren op een paar principes: houd je eetlust in bedwang; stel bevrediging uit; houd rekening met de gevoeligheden van anderen; gedraag je niet als een lompe boer; distantieer je van je dierlijke aard. De straf voor overtredingen van deze regels was van interne aard: een gevoel van schaamte. Elias merkt op dat de etiquetteboeken vrijwel nooit aandacht schenken aan gezondheid en hygiëne. Vandaag de dag zien we in dat het gevoel van walging zich heeft ontwikkeld als een onbewuste verdediging tegen biologische besmetting.24 Maar pas in de negentiende eeuw begon er een bewustzijn van het bestaan van microben en infecties te ontstaan. De enige expliciete motieven die in de etiquetteboeken worden aangevoerd zijn het voorkomen dat je je als een lompe boer of dier gedraagt en anderen aanstoot geeft.

In de Europese Middeleeuwen was ook de seksuele activiteit minder discreet. Mensen liepen vaker naakt in het openbaar, en paren namen slechts oppervlakkige maatregelen om hun coïtus privé te houden. Prostituées boden hun diensten openlijk aan; in veel Engelse steden heette de rosse buurt ‘Gropecunt Lane’. Mannen bespraken hun seksuele avonturen met hun kinderen, en de buitenechtelijke kinderen van een man mengden zich met zijn wettige kroost. Tijdens de overgang naar de moderniteit begon men deze openheid te zien als ongemanierd en daarna als onaanvaardbaar.

De verandering liet sporen na in de taal. Woorden voor ’boer’ kregen als tweede betekenis iets verdorvens: boor (kinkel), wat oorspronkelijk echt alleen maar ‘boer’ betekende, zoals het Duitse Bauer; villain (schurk), van het Franse vilein, een lijfeigene of dorpeling; churlish (lomp), van het Engelse churl, een gewone man; vulgar (volks, zoals in de term vulgate); en ignoble (laaghartig), geen aristocraat. Veel van de woorden voor seksuele handelingen en lichaamsdelen werden taboe. Engelsen waren gewoon te vloeken door bovennatuurlijke wezens aan te roepen, zoals in My God! of Jesus Christ! Aan het begin van het moderne tijdperk begonnen ze ook seksualiteit en allerlei lichamelijke uitscheidingen aan te roepen, en de ‘drieletterwoorden’, zoals we ze vandaag de dag noemen, konden niet meer in gezelschap worden gebezigd.25 Zoals de historicus Geoffrey Hughes heeft opgemerkt, is de tijd voorbij waarin de paardenbloem pissabed kon worden genoemd, de reiger shitecrow en de torenvalk windfucker, net als de uitbundig fallische aanprijzing van de broekklep.26 Ook bastard (smeerlap), cunt (kut), arse (reet) en whore (hoer) verdwenen uit het gewone taalgebruik en werden taboe.

Toen de nieuwe etiquette vaste grond onder de voeten kreeg, werd zij ook van toepassing op voorwerpen waarmee geweld werd bedreven, zoals messen. In de Middeleeuwen hadden de meeste mensen messen bij zich, die ze aan tafel gebruikten om een stuk vlees van het geroosterde karkas af te snijden, het te spietsen en naar hun mond te brengen. Maar de dreiging van een dodelijk wapen dat op een gezellige bijeenkomst binnen handbereik lag, en het schrikwekkende beeld van een op een gezicht gericht mes, werden steeds afstotelijker gevonden. Elias citeert een paar etiquetteregels die handelen over het gebruik van messen:

==

Gebruik je mes niet als tandenstoker. – Houd je mes tijdens het eten niet de hele tijd vast, maar alleen als je het gebruikt. – Gebruik de punt van je mes niet om eten in je mond te stoppen. – Snijd brood niet, maar breek het af. – Als je een mes aan iemand geeft, neem de punt dan in je hand en bied iemand het heft aan. – Houd het mes niet met heel je hand vast als een stok, maar houd het in je vingers. – Gebruik je mes niet om naar iemand te wijzen.

==

Het was tijdens deze overgang dat de vork in algemeen gebruik kwam als tafelgerei, zodat mensen hun messen niet langer naar hun mond hoefden te brengen. Speciale messen werden op tafel gelegd, zodat mensen niet meer hun eigen mes hoefden mee te brengen, en deze messen hadden ronde in plaats van scherpe punten. Bepaalde voedingswaren mochten nooit met een mes worden gesneden, zoals vis, ronde producten en brood – vandaar de uitdrukking samen brood breken.

Sommige van de middeleeuwse messentaboes kennen we nu nog steeds. Veel mensen zullen geen mes cadeau geven, tenzij het vergezeld gaat van een munt, die de ontvanger teruggeeft, zodat de transactie eerder een verkoop is dan een gift. De ogenschijnlijke reden is de indruk weg te nemen van het ‘doorsnijden van de vriendschapsbanden,’ maar een waarschijnlijker verklaring is het vermijden van de symboliek van het ongevraagd wijzen met een mes in de richting van een vriend. Een soortgelijk bijgeloof zegt dat het tot ongeluk leidt om iemand een mes aan te reiken: je moet het op tafel leggen en de ontvanger het laten oppakken. Messen op tafel zijn rond aan de uiteinden en niet scherper dan nodig is: scherpe messen worden te voorschijn gehaald voor taai vlees, en bottere messen als er vis wordt gegeten. En messen mogen alleen worden gebruikt als dat strikt noodzakelijk is. Het is ongemanierd om een mes te gebruiken om een plak cake te eten, voedsel naar je mond te brengen, ingrediënten te mengen (‘Roeren met een mes leidt tot ruzie’) of voedsel op je vork te duwen. Aha!

==

De theorie van Elias schrijft de afname van het geweld dus toe aan een bredere psychologische verandering (de ondertitel van zijn boek is Sociogenetic and Psychogenetic Investigations). Hij poneerde dat de Europeanen in de loop van een paar eeuwen, van de elfde of de twaalfde eeuw tot de zeventiende en de achttiende, steeds meer gingen leren hun impulsen te beheersen, de langetermijngevolgen van hun handelingen te doorzien en rekening te houden met de gedachten en gevoelens van anderen. Een cultuur van de eer – de bereidheid om wraak te nemen – maakte plaats voor een cultuur van de waardigheid – de bereidheid om je emoties in bedwang te houden. Deze idealen vonden hun oorsprong in de expliciete instructies die toonaangevende culturele persoonlijkheden aan aristocraten en edelen gaven, om hen in de gelegenheid te stellen zich te onderscheiden van de boerenkinkels en de boeven. Maar ze werden vervolgens opgenomen in de socialisatie van steeds jongere kinderen, totdat ze een tweede natuur werden. De normen sijpelden ook door van de hogere standen naar de bourgeoisie, die probeerde ze zich eigen te maken, en van daaruit naar de lagere klassen, zodat ze uiteindelijk deel van de hele cultuur werden.

Elias maakte gebruik van Freuds structuurmodel van de psyche, waarin kinderen een geweten (het Superego) krijgen door de bevelen van hun ouders te internaliseren als ze nog te jong zijn om die te begrijpen. Op dat punt kan het Ego van het kind deze geboden toepassen om zijn biologische impulsen (het Es) in toom te houden. Elias hield afstand tot de exotischer beweringen van Freud (zoals die over de oorspronkelijke vadermoord, het doodsinstinct en het oedipuscomplex), en zijn psychologie is door en door modern. In hoofdstuk 9 zullen we aandacht besteden aan het vermogen van de geest dat bij psychologen zelfbeheersing of het uitstel van behoeftenbevrediging heet, en bij leken ‘tot tien tellen’ of ‘je tong afbijten’.27 We zullen ook kijken naar een vermogen dat psychologen ‘empathie’, ‘intuïtieve psychologie’ en ‘iets in perspectief zien’ noemen, en leken ‘het in de geest van een ander kruipen’, ‘de wereld vanuit iemand anders bekijken’ of ‘het voelen van andermans pijn’. Elias liep vooruit op het wetenschappelijk onderzoek over deze twee ‘betere engelen’.

Critici van Elias hebben erop gewezen dat alle samenlevingen er fatsoensnormen op na houden over seksualiteit en uitscheiding, die vermoedelijk samenhangen met aangeboren emoties rond puurheid, walging en schaamte.28 Zoals we zullen zien, verschilt de mate waarin samenlevingen er morele opvattingen over deze emoties op na houden aanzienlijk van cultuur tot cultuur. Hoewel het middeleeuwse christendom zeker geen gebrek had aan normen voor puurheid, lijkt het zich aan een van de twee uitersten van het spectrum der culturele mogelijkheden te hebben bevonden.

Het was de verdienste van Elias dat hij de academische mode uit de weg is gegaan en niet heeft beweerd dat de vroegmoderne Europeanen de zelfbeheersing ‘uitvonden’ of ‘construeerden’. Hij beweerde slechts dat zij een geestelijk vermogen openbaarden dat altijd al deel had uitgemaakt van de menselijke natuur, maar door de middeleeuwers te weinig was gebruikt. Hij heeft dat punt herhaaldelijk benadrukt door te zeggen dat er ‘geen nulpunt bestond’.29 Zoals we in hoofdstuk 9 zullen zien, is het een interessante onderzoeksvraag om te kijken hoe mensen precies hun vermogen tot zelfbeheersing omhoog of omlaag schroeven. Een mogelijkheid is dat zelfbeheersing werkt als een spier, zodat zij, als je je erin oefent met behulp van tafelmanieren, over de hele linie sterker wordt en effectiever is als je jezelf ervan moet weerhouden de persoon te vermoorden die jou zojuist heeft beledigd. Een andere mogelijkheid is dat een bepaald niveau van zelfbeheersing een sociale norm is, net zoals de vraag hoe dicht je bij iemand anders kunt staan of welk deel van je lichaam je in het openbaar moet bedekken. Een derde is dat zelfbeheersing kan worden bijgesteld al naar gelang de kosten en baten in de plaatselijke omstandigheden. Zelfbeheersing is immers geen absoluut goed. Het probleem met te veel zelfbeheersing is dat een agressor er zijn voordeel mee kan doen, in de veronderstelling dat je misschien toch niet terugslaat omdat het al te laat is om iets uit te halen. Maar als hij redenen zou hebben om te geloven dat je in een reflex zou kunnen uithalen, zou hij je wellicht met meer respect behandelen. In dat geval zou je je gedrag gewoon kunnen aanpassen met een zelfbeheersingsknop, afhankelijk van de mate van gevaar om je heen.

==

Op dit punt van het verhaal is de theorie van het beschavingsproces onvolledig, omdat zij zich beroept op een proces dat endogeen is aan het probleem dat zij probeert te verklaren. Een afname van gewelddadig gedrag zou zijn samengegaan met een daling van de impulsiviteit, het eergevoel, de seksuele losbandigheid, onbeschaafdheid en lompheid aan de eettafel. Maar daardoor raken wij slechts verstrikt in een web van psychologische processen. Als verklaring telt het niet echt als je zegt dat mensen zich minder gewelddadig gedroegen omdat zij hebben geleerd hun gewelddadige impulsen te beheersen. Evenmin kunnen we erop vertrouwen dat eerst de impulsiviteit van de mensen veranderde en de afname van de gewelddadigheid het resultaat daarvan was, in plaats van andersom.

Maar Elias stelde wel een exogene katalysator voor om de hele zaak op gang te krijgen, zo niet twee katalysatoren. De eerste was de consolidatie van een ware Leviathan, na eeuwen van anarchie in Europa’s feodale lappendeken van baronieën en leengoederen. Gecentraliseerde monarchieën wonnen aan kracht, brachten de oorlogvoerende ridders onder controle, en strekten hun tentakels uit naar de buitenste regionen van hun koninkrijken. Volgens de militair historicus Quincy Wright kende Europa in de vijftiende eeuw vijfduizend onafhankelijke politieke eenheden (voornamelijk baronieën en prinsdommen), vijfhonderd ten tijde van de Dertigjarige Oorlog begin zeventiende eeuw, tweehonderd ten tijde van Napoleon begin negentiende eeuw, en minder dan dertig in 1953.30

De consolidatie van politieke eenheden was deels een natuurlijk proces van samenklontering, waarbij een redelijk machtige krijgsheer zijn buren opslokte om een nog machtiger krijgsheer te worden. Maar het proces werd versneld door wat historici de militaire revolutie noemen: het ten tonele verschijnen van wapens met buskruit, staande legers en andere dure oorlogstechnologieën, die alleen konden worden ondersteund door een grote bureaucratie en geregelde inkomsten.31 Een man op een paard met een zwaard en een bijeengeraapt zooitje boeren was geen partij voor de enorme hoeveelheden infanterie en artillerie die een echte staat op het slagveld in stelling kon brengen. Zoals de socioloog Charles Tilly het verwoordde: ‘Staten voeren oorlog en vice versa’.32

Gevechten om stukken land tussen ridders gingen de machtiger wordende koningen steeds meer de keel uithangen, omdat – ongeacht welke partij kwam bovendrijven – boeren werden gedood en productiecapaciteit werd vernietigd, die vanuit het gezichtspunt van de koning beter gebruikt konden worden om zijn legers en inkomsten mee aan te vullen. En toen ze eenmaal met de vrede bezig waren – die ‘king’s peace’ (koningsvrede) werd genoemd – konden ze het maar beter goed doen. Wanneer een ridder zijn wapens moest neerleggen, zodat de staat voortaan die vijanden moest afschrikken, was dat een riskante stap, omdat zijn vijanden dit als een teken van zwakte konden zien. De staat moest zijn deel van de afspraak nakomen, omdat anders iedereen het vertrouwen zou verliezen in zijn vredesbewarende capaciteiten, waarna de plundertochten en vendetta’s zich weer zouden hervatten.33

Het uitvechten van vetes tussen ridders en boeren was niet alleen hinderlijk, maar ook een gemiste kans. Tijdens de Normandische overheersing van Engeland heeft een of ander genie de lucratieve mogelijkheden ingezien van het nationaliseren van het justitieapparaat. Eeuwenlang had het rechtssysteem moord als een onrechtmatige daad behandeld: in plaats van wraak eiste de familie van het slachtoffer een betaling door de familie van de moordenaar. Dit stond bekend als bloedgeld of wergild (‘man-betaling’; wer is hetzelfde voorvoegsel als in weerwolf, ‘man-wolf’). Koning Hendrik I definieerde moord als een misdaad tegen de staat en zijn verpersoonlijking, de kroon. Moordzaken waren niet langer John Doe vs. Richard Roe, maar The Crown vs. John Doe (of later, in de VS, The People vs. John Doe of The State of Michigan vs. John Doe). De genialiteit van het plan was dat het wergild (dikwijls de volledige bezittingen van de gedaagde, naast extra geld van zijn familie) naar de koning ging in plaats van naar de familie van het slachtoffer. Er werd rechtgesproken in reizende gerechtshoven, die van tijd tot tijd ergens neerstreken om de opgestapelde zaken te behandelen. Om ervoor te zorgen dat alle moorden aan de gerechtshoven werden voorgelegd, moest iedere dood worden onderzocht door een plaatselijke dienaar van de kroon: de coroner.34