Geert Mak

De hond van Tišma

Wat als Europa klapt?

==

Een enkel fragment van deze tekst is eerder afgedrukt in De Groene Amsterdammer.

==

Verzorging e-book Perfect Service

==

© 2012 Geert Mak

Omslagontwerp Herman van Bostelen

==

ISBN 9789025439231 / NUR 320

==

www.uitgeverijcontact.nl

www.uitgeverijatlas.nl

www.geertmak.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

1

Het was in de winter van 1999. Het voormalige Joegoslavië lag ontredderd uiteen. De vriendelijke Donau-stad Novi Sad was keer op keer door de geallieerden gebombardeerd, de bruggen hingen geknakt en gebroken in de rivier. De stedelingen stonden aan de besneeuwde oevers, in verbijstering. Over de oorlog, over hun verwoeste wereld, over het ondenkbare dat ze zichzelf hadden aangedaan. Ik ging op bezoek bij de oude Aleksandar Tišma, een van de grootste Joegoslavische schrijvers. Hij woonde vlak om de hoek, hij is in 2003 overleden.

Toen ik hem vroeg hoe hij zich voelde, in dit verloren land, vertelde hij me een verhaal over zijn hond, Jackie. Op een winterdag was het dier weggelopen, langs de Donau, en op een of andere manier was het op een ijsschots beland. Kinderen uit de buurt waren hem komen halen. ‘Mijnheer Tišma, uw hond verdrinkt!’ Hij rende erheen, riep de hond keer op keer bij de naam, maar het beest bleef maar op die schots zitten, als verstijfd. Jackie verkeerde in shock. Uiteindelijk wist een van de kinderen hem bij zijn nekvel te pakken, en alles liep goed af.

‘Zo is het op dit moment ook met ons,’ zei Tišma. ‘We zitten als verstijfd op een ijsschots, we weten niet wat te doen, en ondertussen varen we weg op de stroom.’

==

In deze maanden moet ik vaak terugdenken aan de hond van Tišma, op zijn ijsschots. Historische gebeurtenissen worden door degenen die ze meemaken slechts zelden als historisch beleefd. Dat is maar goed ook, want zonder de rust van onze alledaagse beslommeringen zouden we allemaal gek worden van zorg en zenuwen. De kracht van het gewone leven is gigantisch, dat laat zich niet snel uit de rails duwen, zelfs niet tegen beter weten in. Die hang naar vastigheid in turbulente tijden heeft ook een keerzijde: hoe ingrijpender de consequenties van nieuwe ontwikkelingen voor ons dagelijks leven zijn, des te sterker is onze neiging om de blik af te wenden. Het liefst blijven we maar doorlopen, als een kip zonder kop, steeds in onze vaste paden.

Ooit bracht ik anderhalve dag door in de kelders van de Weense Neue Hofburg, in de warme beslotenheid van de Nationalbibliothek, puur om eens te kijken hoe de gemiddelde Wener, van achter zijn koffie en zijn krant, in de zomer van 1914 de beginnende catastrofe van de Eerste Wereldoorlog meemaakte. Ik deed dat aan de hand van de leggers van de stadseditie van Die Neue Freie Presse, en het was een verbluffende ervaring: ook in dat zomerse Wenen van 1914 ging alles nog wekenlang zijn gewone gang. De voorpagina’s van de krant werden beheerst door de vraag wie er wel of niet was uitgenodigd op de begrafenis van de vermoorde kroonprins en zijn vrouw, op de Beurs begon een slome zomerstemming te hangen, vorsten en belangrijke staatslieden gingen met vakantie.

Pas na een maand sloeg op de krantenpagina’s de onrust toe. Maar ook toen nog klonk, door al het rampnieuws heen, het ijzeren ritme van de alledaagse advertenties: ‘Feschoform. Werkt enorm! De echte Wenerin dankt haar stevige boezem slechts aan Feschoform boezembalsem!’ Ik zal het nooit vergeten, de krant van maandag 3 augustus 1914, de oorlogsverklaring van Duitsland aan Rusland, maar Feschoform ging gewoon door.

Het toenmalige Wenen was een wereld van zekerheden, schreef Stefan Zweig in zijn herinneringen, een wereld die zich eindeloos leek voort te zetten, en toch was het allemaal opeens voorbij, voorgoed, ‘een tragisch gevolg van een interne dynamiek die zich in veertig jaar had opgehoopt’.

Het gevaar is groot dat ons hetzelfde gebeurt. Dat het hele Europese project, dit kostbare erfgoed van de vorige generaties Europeanen, ongemerkt uit onze handen glipt. En dat daarmee ook, net als bij Zweig, onze wereld van vanzelfsprekendheden plotseling in stukken valt.

==

Ik schrijf deze regels in Berlijn, aan een raamtafel in het oude hotel Savoy aan de Fasanenstraße, hypermodern in 1930 en daarna altijd zichzelf gebleven, alsof er in de tussenliggende jaren nooit iets is gebeurd. Henry Miller en Thomas Mann logeerden hier, de Russen vochten in de straten, de Britten hadden er hun hoofdkwartier, en altijd bleven de tafels keurig wit gedekt, de servetten in een punt, de schorten van de meisjes strak van het stijfsel. Ook vandaag. In de hal zit Herr Wulfert als een rots achter zijn bureau, en hij zal zijn gasten herkennen en ontvangen, tot in de eeuwigheid.

Dat is de zekere wereld waarin ik zit te schrijven, de wereld van Savoy in 2011. Lang konden we denken dat het ook onze echte wereld was. Uit die droom zijn we hardhandig wakker geschud – de krantenkoppen van de Berliner Zeitung en Die Tageszeitung liegen er niet om, dag na dag. We hebben het in Europa een tiental jaren betrekkelijk rustig gehad, en daarmee is het idee ontstaan dat onze Europese orde en onze westelijke wereldorde tot op grote hoogte stabiel zijn. Dat is een grote vergissing. Keer op keer laat de geschiedenis van de 20e eeuw immers zien dat het ondenkbare opeens toch onvermijdelijk kan worden. En de veranderingen plegen zich vervolgens vaak in verbijsterend snel tempo te voltrekken. Dat geldt ook voor deze jaren.

Wat we nu meemaken is geen gewone crisis. Dit is een overgang, een overgang naar een andere fase in de geschiedenis, een crisis die de grondslagen raakt van onze westerse samenlevingen. De Amerikaanse wereldhegemonie brokkelt af, en vermoedelijk zal China al binnen een jaar of tien de rol van grootste economische macht hebben overgenomen. De straten in de Arabische wereld worden gevuld met volksbewegingen die, met alle verschillen, doen denken aan de Europese revoluties van 1848, 1918 en 1989. Waar deze democratische omwentelingen ook in uitmonden, ze vormen de grootste uitdaging voor de Europese buitenlandse politiek sinds de val van de Muur.

Tegelijkertijd wordt Europa zelf geconfronteerd met een zwaar vervuilde bankensector, snel verslechterende economische vooruitzichten, toenemende spanningen tussen noord en zuid, sceptische burgers en gebrek aan leiderschap. Dit mengsel explodeert nu binnen de euro, een munteenheid die opgezet is zonder de veerkracht om moeilijke tijden te trotseren en geen structuur kent voor een efficiënte besluitvorming. Ulrike Guérot, chef van het bureau van de European Council On Foreign Relations hier in Berlijn, vergelijkt in haar laatste paper de Europese Unie met de voormalige Sovjet-Unie: ook het Europese project als geheel kan snel ten onder gaan als de euro uiteenvalt.

==

Op de promenadedekken speelt het Europese scheepsorkest ondertussen door alsof er niets aan de hand is. Op dit moment staat Griekenland van de 126 landen die de ratingbureaus beoordelen op de 126e plaats – het is nu dus het minst kredietwaardige land ter wereld. Maar nog steeds is het in Brussel taboe om publiekelijk over een Grieks failliet te spreken. Dat zou immers zelfs de ECB, die voor honderden miljarden aan Griekse obligaties op zijn balans heeft, in grote problemen brengen. In nog sterkere mate geldt dat voor een Grieks uittreden uit de eurozone. Voor een uiteenvallen van de hele euro, zo langzamerhand een reële optie, bestaan nog steeds geen Brusselse scenario’s – zo bang is men voor paniek.

Vanuit de hutten benedendeks, uit het alledaagse Europa, komen ondertussen steeds luidere alarmsignalen. Een vriend schrijft me vanuit Zuid-Spanje dat hij de bibliotheek bijna niet meer kan gebruiken omdat de stroom daar is afgesneden. De gemeente is failliet. De ambtenaren hebben sinds juli geen geld meer gekregen. Kennissen in Griekenland komen met verhalen over bejaarden die geen idee meer hebben waarvan ze moeten leven – los nog van alle dagelijkse problemen over stroomafsluitingen, een tekort aan benzine, en snel toenemende armoede. Overal regent het ontslagen, buren worden uit hun huis gezet, nieuw werk is nergens te vinden.

In Ierland krijgen verpleegsters, leraren, vuilnismannen en alle andere werkers in de publieke sector een vijfde minder loon. De economische groei is opnieuw gehalveerd. De strenge regels die Duitsland, Nederland en de ECB hebben opgelegd wurgen alle mogelijkheden tot herstel, rapporteert het Economic and Social Research Institute vanuit Dublin: ‘De huidige situatie bevat elementen die doen denken aan het beleid tijdens de Grote Depressie, toen een opkomende crisis werd beantwoord met een ouderwetse rechtzinnigheid die resulteerde in grote armoede, die vermeden had kunnen worden.’

Voor de meeste mensen in Nederland en Duitsland is de crisis nog altijd iets abstracts, als een onweer dat in de verte dreigt maar ons nog niet heeft bereikt. Beide landen verdienden er tot voor kort goed aan – al zouden ze dat nooit openlijk toegeven. Onze economieën floreerden, mede dankzij alle export naar Griekenland en andere zeepbel-economieën. Re-Define, een onderzoeksinstituut in Brussel, berekende dat Nederland dankzij deze crisis tussen 2009 en 2011 zeven en een half miljard euro winst maakte omdat het een veel lagere rente dan normaal hoefde te betalen. In alle paniek waren beleggers massaal naar het veilige noorden gevlucht. Voor Duitsland was de opbrengst twintig miljard.

==

Ik nam deel aan een kleine discussie met een paar schrijvers en politici over het huidige Europa, onder de vleugels van de deelstaat Noordrijn-Westfalen. In de hal rook het naar glühwein en genoeglijkheid, in de vergaderzalen was iedereen even bezorgd – trouwens ook over het eigen Duitse standpunt en de consequenties daarvan. Van de Duitsers begreep ik dat een sterke fractie binnen de Deutsche Bundesbank, hun centrale bank, het hele europroject nooit had zien zitten. Nu grepen ze hun kans. De houding van Berlusconi, afgelopen zomer, was voor veel politici de druppel geweest die de emmer had doen overlopen. De Italiaanse premier had beloofd dat hij streng zou gaan bezuinigen, de ECB verlichtte vervolgens de Italiaanse schuldenproblemen door Italiaanse staatsobligaties op te kopen, en prompt trok Berlusconi zijn bezuinigingsplannen weer in. Toen was het voor de Duitsers genoeg.

Alleen de Polen in ons gezelschap behielden een zekere opgewektheid. Met hun land ging het onverwacht goed, en bovendien hadden ze al zoveel meegemaakt dat ze van een crisis meer of minder niet opkeken. Hun kranten berichten met enige verbazing over de wanhoop van de Grieken: ‘Wij hadden het in de jaren tachtig nog veel zwaarder, wij hebben het toch ook gered?’