.

.

EERDER VERSCHENEN

Eerder verschenen van Jos Palm:

Kloosters in Nederland (1991)

Geloven in de Bijlmer. Over religieuze groeperingen (met Mar Oomen, 1994)

En de goden verhuisden mee. Portretten van niet-westerse gelovigen (met Mar Oomen, 1997)

Oerend hard. Het onmogelijke hǿkersleven van Ben Jolink (2005)

De vergeten geschiedenis van Nederland. Waarom Nederlanders hun verleden zouden moeten kennen (2005)

Ik wil wekken en waarschuwen. Gesprekken over Nederlandse historici en hun eeuw (met Wim Berkelaar, 2008)

.

MOEDERKERK

Jos Palm

MOEDERKERK

De ondergang van rooms Nederland

2012
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

.

OPDRACHT

Voor Mar, Tobiah en Jonas
en voor mijn broers en zussen

.

1

HUISKAMER EN KERK

De kerk werd ‘moeder’ genoemd. Onze moeder de heilige kerk. Veel mensen hebben haar als zodanig ervaren, ook al was ze in het dagelijks leven een pottekijkster. De hemel was het einddoel, daar deed je het allemaal voor. Hoe je als katholiek God moest dienen, maakte je moeder, de heilige kerk wel uit.

– Marga Kerklaan, Zodoende was de vrouw maar een mens om kinderen te krijgen

Mijn moeder stierf en werd drie dagen later begraven bij mijn vader, op hun huwelijksdag. Mooier afgerond kon het niet, zeiden wij, de kinderen, tegen elkaar, en zeiden ook de aanwezigen tegen ons, als troost. Het was immers de dag geweest dat hun leven als man en vrouw begon, op Maria-Lichtmis, een in hun huwelijksjaar 1949 nog gevierd kerkelijk feest, waarvan ook toen al bijna niemand wist waar het precies om ging. Die tweede dag in februari was ook in een ander opzicht welgekozen. Op die dag kon het weer nogal winters romantisch zijn. Zo was het ook ruim een halve eeuw nadat ze elkaar het jawoord hadden gegeven. Over de zwarte vlaggetjes van de lijkwagen, over de kragen en jassen van familie en vrienden en over het kruis dat de misdienaar voor de kist uit droeg, lag een geruststellend waas van fijnmazig wit. Zelfs in het graf, dat wij, de kinderen, voor haar zouden dichtgooien – want op die laatste inspanning onzerzijds had ze recht, vonden wij –, was het transparante wit te zien dat de dag zo aangenaam licht maakte.

Het was alsof de God die mijn moeder had opgeroepen tot een leven van bedden verschonen, ook eens een gebaar wilde maken na alle uitsloverij harerzijds; alsof Hij haar wilde bedanken voor haar trouw aan de kerk en haar regels door ro-yaal te morsen met de kleur die zij tot de hare had gemaakt. Wit was de kleur van de generatie katholieke meisjes waartoe zij behoorde. Ze trouwden – mits het leven, of gewoon een jongen, er niet voortijds tussen was gekomen – maagdelijk in het wit; hun dochters werden ‘bruidje van Christus’ in het wit; en ze geloofden in een blijmoedige en hooggestemde toonsoort. Want ondanks Colijn, de crisis en andere narigheden waren het optimistische tijden, die jaren waarin mijn moeder opgroeide.

Het sterven van mijn vader, twaalf jaar eerder, was theater geweest, tot aan het graf toe. De kuil, zo was afgesproken met de begrafenisondernemer, zouden wij zelf toedekken, net als we dat later bij mijn moeder zouden doen. We wilden, half-gelovig, driekwart-gelovig of ongelovig als we waren, nu eenmaal alles zelf doen, om zo als het ware in één dag goed te maken wat mijn vader vijfentwintig jaar tekort was gekomen aan gelovigheid van zijn zes kinderen. En zo liep ik op de dag van zijn uitvaart in misdienaarstoog, met een, besefte ik nadien, kijk op de wereld die niet alleen kon voortkomen uit aangedaanheid, maar die ook wees op het kindergeloof dat kennelijk weer over me was gekomen. Mijn oudste zus, die de verzamelde werken van Lenin en het Rode Boekje in huis had gebracht, zag ik het Onzevader meebidden met een overgave die deed denken aan het negenjarige meisje met het missaal in de hand op weg naar de kerk, dat ze eens was geweest. Ze was weer even het kind dat geloofde, omdat het wilde behagen. Welbeschouwd was het geloof van mijn generatie, geboren in de jaren vijftig, blijven steken in de fase van loyaliteit aan de ouders, verder was het nooit gekomen, en misschien was het daarom ook zo gemakkelijk van ons afgegleden. Maar op deze dag was het er weer, als vanouds.

Bij het graf had ons even onverzettelijke als kortstondige religieuze activisme nog tot een scène geleid. In onze drang tot Wiedergutmachung hadden we buiten de plichtsgetrouwheid van de twee aanwezige grafdelvers gerekend, die het dichten van de kuil als hun onvervreemdbare plicht beschouwden. Dat zij hun schoppen zouden afgeven, er kon geen sprake van zijn. De kuil, er zat niets anders op, werd gedicht met handen en voeten en met behulp van een paar scherven van dakpannen die als schop dienstdeden. Ons aldus behelpend hadden we het gevoel dat we weer in de tuin achter het ouderlijk huis aan het wroeten en spelen waren. Het karwei gaf achteraf aan ons eendagsgeloof een bevredigende heroïek. Het theater dat voor mijn vader was opgevoerd, werd er nog grootser door, onze schuld kleiner. Zo moeten we dat althans hebben gevoeld, gaarne bereid als we waren om de lange jaren van niet aan de verwachtingen voldoen uit te wissen.

We waren vaderskinderen. Dat we ook kinderen van een moeder waren, ontdekten we twaalf jaar later, toen zij bezig was dood te gaan. Haar uitvaart was bij lange na niet zo’n theatrale gebeurtenis geweest als die van mijn vader. Het was katholiek en het was goed. De kerkklok had haar uitgeluid. De pastoor – het zeldzame type dat zo uit een seminarie uit de jaren vijftig kon zijn weggelopen – had rond haar dode lichaam de vereiste gebeden gesproken en de zegeningen verricht. Het wierookvat, het wijwatervat, het In paradisum, alles was eraan te pas gekomen. Ook al had ze in haar laatste demente maanden niet meer naar God getaald, moeder zou het zo gewild hebben, hadden wij, in familievergadering bijeen, eendrachtig besloten.

Op de dag van haar begrafenis was onze godsdienstigheid beperkt gebleven. Alsof het geloof van mijn moeder er niets en dat van mijn vader er alles toe had gedaan. Zo had het mij toegeschenen. De lastige waarheid was dat we onze moeder niet terug konden betalen met gelovigheid. Dat besef las ik van de gezichten van mijn broers en zussen af, terwijl ze net als ik staarden naar de priester op het altaar dat ons ooit zo vertrouwd was geweest. Vanzelfsprekend deden we alles om haar ‘zo mooi mogelijk weg te brengen’. Maar het punt was dat de schuld tegenover haar die ons gebaard had niet te vereffenen was door voor een dag terug te keren in de schoot van de moederkerk.

Zo ik ooit nieuwsgierig ben geweest naar de roomse deken die over het leven van mijn moeder en mijn vader was gelegd, dan was het wel op dat moment. Temeer omdat mijn moeder zich een leven lang schijnbaar heel behaaglijk had gevoeld onder die deken, ook toen haar generatiegenoten ‘beminde gelovigen’ er eind jaren zestig voorzichtig onder vandaan kropen en wij hem afwierpen.

In mijn praatje verwees ik ook naar de gebreken van de kerk. Het bracht de beminnelijke pastoor tot een kleine apologie vanaf het altaar: ‘Jullie moeder heeft ook heel veel aan de rooms-katholieke kerk gehad. Haar leven en ook haar dood hebben er betekenis door gekregen,’ zei hij. Wat haar leven betreft had hij natuurlijk gelijk.

In het kostershuis in Arnhem waar ze opgroeide, was de kerk nooit ver weg. Hoe dichtbij de kerk was, konden wij als kind als het ware uitmeten, want het kostershuis waar mijn oma woonde, was door een smal poortje met een groene houten deur verbonden met de pastorietuin. Achter die deur op het binnenplaatsje, waar ook de wc was, begon een gewijde wereld, die wij als kinderen niet zomaar mochten betreden, alsof het de deur van het paradijs was, zo scheen het ons toe.

Er was nog iets met die deur, begreep ik jaren later. Door die deur was waarschijnlijk ooit de pastoor gekomen, als een dief in de nacht, om de grootouders van mijn moeder te vertellen dat hij ‘de oplossing’ wist voor Dina, hun dochter. Mijn moeder moest nog geboren worden toen de ramp zich aankondigde die ook over haar leven een schaduw zou werpen, en die en passant duidelijk maakte dat uit de deur van de pastorietuin niet enkel goeds kwam.

Eenvoudig gezegd: het katholieke leven van mijn moeder had ook een niet bepaald feestelijke kant, die haar blik op de kerk en haar bedienaren aangenaam kon verscherpen. Soms, op spaarzame momenten, getuigde zij van een gezonde, nuchtere kijk op de roomse neiging tot zelffelicitatie, vooral als mijn vaders incidentele aanvallen van vroomheid haar wel eens te veel werden. Toch voedde zij ons, zoals dat heet, ‘blijmoedig rooms’ op, en wisten we lange tijd niet beter dan dat priesters op de paus na de meest voorbeeldige mensen op aarde waren.

Menige zaterdagmiddag droeg mijn moeder een van ons kinderen op een zelfgebakken cake van haar hand af te leveren op de dorpspastorie, waarvan het trappenhuis, dachten wij als zes- en zevenjarigen, tot aan de hemel reikte. Mijn vader was er op zijn manier evenzeer toe genegen het de bedienaren van de kerk naar de zin te maken. Doorgaans met haar goedkeuring. Heel veel later, toen de kerk allang een randverschijnsel was geworden, hoefde de laatste roomse priester die mijn vader had opgeduikeld om in zijn geloof te kunnen volharden, maar te wenken of mijn vader stond al klaar. Nog op hoge leeftijd, als zeventigjarige, lag hij onder de auto van ‘de monseigneur’ te sleutelen opdat deze op zondag naar een van zijn ‘echte katholieke’ schuilkerken kon rijden.

Toen ze overleden – mijn vader in 1993, mijn moeder in 2006 – was de rooms-katholieke kerk in Nederland op sterven na dood. Heel hun bestaan en een kwart – of minder – van ons leven had in het teken gestaan van een geloof dat niet meer bestond, althans niet meer op de oude vertrouwde, alles opeisende wijze. Het religieuze ‘contract’ tussen gelovigen en geloofsbedienaren had opgehouden te functioneren. De priester schonk geen hemel meer, geen vergeving, geen zegen en geen geluk. De gelovige zag niets meer in de gebruikelijke tegenprestaties zoals geen vlees eten op vrijdag. Er was ook bijna niemand meer die nog naar de kerk ging. In mijn geboortedorp waar vroeger bij een zondagse hoogmis drie- tot vierhonderd gelovigen bijeenkwamen, kinderen, vaders, moeders, opa’s en oma’s, zat nu een handvol gelovigen, voornamelijk ouderen. En zo was het welbeschouwd in heel Nederland. In steden als Amsterdam, maar ook in de zuidelijke, traditioneel katholieke steden werden de neogotische hallenkerken neergehaald om plaats te maken voor kleine en intieme gebeds- en ontmoetingsruimten, die op zondag ook weer akelig leeg bleven.

De priester van vroeger was zo goed als verdwenen, van de kerk was niet veel meer over en ook de God van mijn vader en moeder, die een jeugd lang ook onze God was, bleek niet meer dezelfde. Hij was in zekere zin onbetrouwbaar geworden, ten langen leste ingehaald door de geschiedenis waarvan Hij niet meer het begin en einde was, zoals we ooit hadden geleerd te zeggen. Van een almachtige God was Hij veranderd in een soort vertrouwenspersoon of in een ‘iets’ waar je desgewenst aan kon geloven, aan kon twijfelen of waar je gewoon niets mee had. Een deel van ons kinderen had nog geprobeerd een vervanging voor Hem te vinden in Marx en Mao. Mijn ouders op hun beurt hadden troost gezocht bij de zeldzaam wordende priesters van de oude stempel, die net deden alsof er in de kerk en de samenleving helemaal geen jaren zestig waren geweest. Het had slechts tijdelijk geholpen. Een wereld was ontegenzeggelijk weggevaagd – curieus genoeg onder leiding van de voormalige voorgangers zelf, van de priesters, de paters, de monniken en de nonnen. De pracht en praal, de zekerheid van het heerlijke hiernamaals, de eindeloos beschermende sfeer waarmee de kerk haar gelovigen omringde, de missiepreken, de processies, de communicantenoptochten met bruidjes in het wit: het was allemaal weg en het zou nooit meer terugkomen. Heel die ‘grote draaikolk van religieuze gebeurtenissen waar je als gelovige bijna bewusteloos in rond cirkelde’, zoals Godfried Bomans het noemde, had plaatsgemaakt voor goedbedoelde woorden, goedbedoelde gebeden en gebouwen. De kerk was een zo goed als leeg instituut geworden van oude mannen en vrouwen met hier en daar een jonge priester of religieus uit Polen of Afrika. ‘We zijn een missiegebied geworden’, zo vatte mijn vader de situatie op het eind van zijn leven samen.

In onze kleine familiegeschiedenis tekende zich aldus de grotere geschiedenis van de katholieke kerk af. Wat door kerkhistorici ‘het verraad der clercken’ is genoemd, ondervonden mijn ouders hoogstpersoonlijk, vonden ze zelf. ‘De priesters hebben het er mooi bij laten zitten’ – hoe vaak heb ik het ze niet horen zeggen. Het was hun meest gebezigde commentaar op de jaren zestig en zeventig. Mijn vader wist het zeker, en mijn moeder stemde ermee in: de kapelaans en pastoors hadden, aangespoord door verkeerde professoren, ‘al het oude weggegooid’. Nog op zijn sterfbed in het ziekenhuis hield mijn vader vol in zijn afwijzing van wat hij niet anders kon zien dan de falende priesterkaste. ‘Ga eerst maar een ander pak aantrekken,’ zei hij tegen de pastor in broek en coltrui die kwam om hem het sacrament der stervenden toe te dienen. Daarna verdween hij weer in de mist van de ziekte die hem overweldigde, zijn slappe handen stevig om een kruisbeeld gevouwen. Doe een wit boordje om en kleed je als een priester, bedoelde hij. Mijn moeder moest erom glimlachen en wij ook. Zo kenden wij hem als een gelovige in ongelovige tijden.

Maar die gelovige tijden die aan deze gebeurtenis vooraf waren gegaan, hoe zagen die er eigenlijk uit, voor haar en voor hem en – nog weer later – voor hun kinderen? Wat had mijn zachtaardige ouders ertoe gedreven om zo hardnekkig vast te houden aan een gebiedende kerk, die feitelijk niet meer bestond? De ongelovige tijden die onverbiddelijk waren gevolgd op het georganiseerd hemelen op aarde, hadden hun schrik aangejaagd. Maar daar was niet alles mee gezegd. Er was iets wat hen bond aan geloof en kerk dat niet alleen uit gewoonte en verknochtheid aan de traditie te verklaren viel. Mijn moeder kon, haar tot op hoge leeftijd jubelende zingen ten spijt, heel af en toe ook schamper doen over de kerk en haar bedienaren. De kerk had haar veel gegeven, zoals de pastoor op haar uitvaart had gezegd, maar de kerk had haar ook iets ontnomen. Dat was een familiegeheim waarin zij haar kinderen zo nu en dan liet delen, de spaarzame keren dat ze toegaf dat het net dat over haar leven was gespannen haar benauwde. Toch bleef zij de kerk trouw, door dik en dun, net als vele gelovigen. Sterker nog, toen de roomse kerk verdween, zochten mijn vader en moeder een vervangend betrouwbaar katholiek godshuis.

Het was alsof zij zich hun God niet zomaar lieten afnemen, alsof ze te veel in het roomse Opperwezen hadden geïnvesteerd om het van de ene op de andere dag los te laten.

In de wandkast op haar slaapkamer in ons ouderlijk huis moest op zijn minst een deel van het antwoord te vinden zijn op de vraag naar de motieven van mijn moeders geloofstrouw. Achter de bloemetjesjurken en het ‘nette manteltje’ lag daar de administratie van haar leven, ongeordend opgeborgen in mijn vaders sigarenkistjes, die dienstdeden als verpakking van haar verleden.

De vraag was natuurlijk wat de sigarenkistjes met inhoud zouden openbaren, en zo ook de schoenendozen en fotoalbums die erachter bleken te liggen. Wat maakten ze duidelijk over mijn moeder, mijn vader en ons en – niet minder belangrijk – wat voor een kerk en wat voor een soort gelovigen zouden achter deze briefjes en mapjes met inhoud vandaan komen? De vele ansichtkaarten bijvoorbeeld die mijn moeder tot op hoge leeftijd met Kerstmis ontving, en die in een rood lintje aan de huiskamermuur hingen; ongetwijfeld zou ik ze aantreffen, maar zouden ze me verder helpen om een beeld te krijgen van haar geloofswereld? Zou deze verzameling brieven en foto’s me in staat stellen de even particuliere als algemene geschiedenis te schrijven van het katholicisme in de twintigste eeuw die ik voor ogen had?

Ik bekeek, las en sorteerde alles. Alleen zo kon ik ontdekken of het familieverleden geschiedschrijving kon worden. En midden in die documentatiewoede moest ik denken aan die paar zinnen die Kees Fens ooit geschreven had over zijn moeder.

Zij had nog maar één doel: haar kinderen verzorgen. Zij had nog maar één troost: haar geloof. Haar wereld was die van haar huiskamer en van de kerk. Tot huiskamer en kerk wilde zij haar kinderen opvoeden.

Toen ik die zinnen voor het eerst las, wist ik zeker dat ze over mijn moeder gingen. Bij herlezing besef ik dat ze over alle katholieke moeders gaan, nou ja, over bijna alle, want ook bij het grote project van de twintigste-eeuwse roomse kerk – meisjes grootbrengen tot kleine, overigens niet-maagdelijke Maria’s, tot hoedsters van geloof en moraal – ging er wel eens iets mis.

Bij mijn moeder ging het goed, althans vanuit het oogpunt van de kerk, dat grotendeels ook het hare was. Dit is het verhaal van een kerk, een moeder en een familie in een eeuw. Het begint vanzelfsprekend bij haar en zal ook vaak bij haar terugkomen. Maar met de nodige regelmaat zal ‘haar’ huiskamer worden verruild voor de kerk en de samenleving. De kadertroepen van de kerk, de pastoors en kapelaans, kwamen immers tot ver in de huiskamer, eerst om die te beschermen tegen ‘de wereld’, later om de maatschappij er binnen te brengen.

Maar laten we beginnen bij het begin, ergens rond 1919, toen mijn moeder een jaar of drie was en de kerk, voor een katholiek althans, machtiger en aanweziger scheen te zijn dan de Heer God zelf. De huiskamer was toen in het ideale geval min of meer een afdeling van Rome.

.

2

ROOMS

Roomschen dat zijn wij met ziel en harte, Roomschen dat zijn wij met woord en daad, Roomschen wat onspoed of leed ons tarte. Roomschen tot eenmaal het stervensuur slaat. Roomschen in huis, Roomsch ook daarbuiten.

– ‘Roomsche Blijdschap’, lied dat gezongen werd in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw

Mijn moeder was het kind van een ongewenste vader. Niets, maar dan ook helemaal niets in de administratie van haar leven herinnert aan hem. Hoe ik de kiekjes van familiefeesten en jubilea ook afspeur, naast mijn moeder is nergens een vader te vinden. Ze zit of staat altijd alleen tussen de opgetogen ooms en tantes en neven en nichten die in rooms gezinsverband tezamen leven. Zij doet dat niet. In het huishouden waar ze opgroeit, ontbreekt die ene figuur die elk ‘roomsch huisgezin’ compleet maakt, de katholieke huisman, de vader die voorbidt, het geld binnenbrengt en samen met de moeder en de kinderen ieder gezin enigszins doet gelijken op de heilige familie uit Bethlehem. Zij moet het zonder zo’n gezin stellen. Er is een moeder, er zijn grootouders en er is een grootouderlijk huis. Daar moet ze het mee doen. Die wetenschap spreekt uit haar ogen, die verontschuldigend de wereld in kijken, alsof zij het ook niet kan helpen dat er al zo vroeg een grote afwezige in haar leven is.

Er bestaat één foto die het begin van een ander verhaal vertelt, een verhaal dat niet doorging en waarvan de afdruk zich ook niet tussen de spullen uit mijn moeders kast bevond – de foto lag verloren bij een tante als het ware te wachten op verplaatsing naar de rechtmatige erfgenamen. De afbeelding is geen gewoon familiekiekje, maar een familieportret zoals dat in de vroege jaren van de vorige eeuw van talloze gezinnen gemaakt moet zijn door een fotograaf die wist hoe het gezin als fundament van de samenleving moest worden afgebeeld. Links staat de ongewenste vader. Zijn vrouw en zijn dochtertje zijn als dankbare bijfiguren om hem heen gedrapeerd. De vader is in driedelig pak gestoken, uit zijn vestzak hangt een horlogeketting, onder zijn neus bevindt zich een dun Pruisisch snorretje als het niet helemaal overtuigend teken van gezag. De moeder draagt een donkerkleurige rok en een witte blouse met hoog boordje, afgekleed met een effen strikje. Haar stijve kleding kan niet verbergen dat ze een knappe verschijning is, niet uitdagend, maar stil en onnadrukkelijk knap. Ze zit iets van haar echtgenoot af. Mijn moeder, een meisje van drie, staat er schattig bij. Een wit jurkje waar witte broekspijpen onder uit komen en lange zwarte kousen verhullen haar tengere kinderlichaam, in haar donkere haar is een witte strik geknoopt. Haar rechterarm bungelt wat onhandig langs haar jurk – eigenlijk zou ze een klein damestasje moeten hebben om vast te houden, maar dergelijke kinderfrivoliteiten pasten kennelijk niet in het eenvoudige en verbeeldingsloze milieu dat het hare was.

Het is bijna byzantijns, zo onbeweeglijk en statisch als de kleinste eenheid in de samenleving op deze foto wordt weergegeven, alsof een teken van leven een gevaar is voor het behoud ervan. Als je niet beter zou weten, als je de afloop niet kende uit de verhalen, zou je kunnen denken dat dit verstild familiegeluk was, formeel en plechtstatig afgebeeld naar de mode van die dagen weliswaar, maar toch een teken van bestendig geluk.

De foto moet genomen zijn in 1919, het jaar dat de Eerste Wereldoorlog werd besloten met de Vrede van Versailles en niemand in Nederland nog hoefde te vrezen voor het verlies van de neutraliteit, die in een stad zo dicht bij de grens als Arnhem ook zeker gekoesterd zal zijn. 1919 was ook het jaar dat in Arnhem voor de derde keer de Gelderse Katholiekendag werd gehouden. Een gebeurtenis die in een bescheiden triomftocht eindigde in de parochiekerk van mijn moeder en haar familie, de Sint-Jan.

De man en vrouw op het gezinsportret schijnen zich niet druk te maken om oorlog of vrede in Europa, en zelfs niet om het roomse feest dat zo dicht bij het ouderlijk huis was gevierd, op het terrein van het pensionaat Sacré-Coeur. Minstens duizend gelovigen hadden er getuigd van een ‘bloeiend katholiek organisatieleven en Roomsche blijheid’, aldus het katholieke dagblad De Tijd. En zo hoorde het ook op de Katholiekendagen. Ze dienden de godsdienstige en zedelijke vorming en de opbouw van de eigen maatschappelijke en politieke organisatie vooruit te brengen. Er zouden er in Nederland tussen 1899 en 1940 in totaal honderdelf georganiseerd worden, in stad en land, van Haarlem tot Doetinchem. Vier keer vond er een Katholiekendag plaats in Arnhem, een gemengde, door liberalen gedomineerde stad die wel wat katholiek machtsvertoon kon gebruiken. En het zou goed kunnen dat Dina, de moeder van mijn moeder, op een van die dagen mee heeft lopen bidden, zingen en getuigen. Misschien zelfs heeft haar dochter Greetje er wel voor het eerst kennisgemaakt met ‘de roomse zaak’ waar zij later, als opgroeiende jonge vrouw, voor zou ijveren. Toen in 1920 de laatste Arnhemse Katholiekendag gehouden werd, was zij een meisje van vier, dat wellicht aan de hand van haar moeder mee mocht, of zoals toen gebruikelijk was, mee moest.

De Katholiekendagen waren gebeurtenissen waarvan eigen dagbladen als De Maasbode, De Tijd en regionale roomse kranten uitgebreid verslag deden. Grote scharen gelovigen betoogden er op de openbare weg voor Rome, de kerk en het katholieke ideaal. ‘Wij hebben meer te doen dan onze beginselen te vertroetelen in de binnenkamer; wij moeten er mee het openbare leven in, onvervaard en met kloeken moed’, zo zei een van de sprekers het op de tweede Katholiekendag te Breda in 1904. Veertien jaar later, in 1918, riep het katholieke Tweede Kamerlid mr. J.R.H. van Schaik tijdens de Arnhemse katholiekendag ‘alle mannen en vrouwen van goeden wil’ op zich in te zetten ten bate van de roomse machtsontplooiing. Terzelfder tijd waarschuwde hij ook tegen het ‘toenemend materialisme’ als gevolg van de oorlogsellende, die in het laatste oorlogsjaar ook Nederland niet helemaal bespaard was gebleven.

De man en vrouw op de foto – mijn oma en onbekende opa – behoorden ongetwijfeld tot de gelovigen ‘van goeden wil’, de grote groep van gewone katholieken die in de vroege twintigste eeuw ineens meer mocht gaan doen dan thuis de rozenkrans bidden, en van wie de bisschoppen en katholieke politici grote verwachtingen hadden. Dina en haar echtgenoot hadden echter andere zorgen dan de roomse zaak die zo vlak bij huis bepleit werd. Het kleine oorlogsleed waardoor aardappels werden vervangen door buitenissig voedsel als rijst, leek hen ook niet echt bezig te houden. Op hun nog zo prille huwelijk scheen geen zegen te rusten. Dat werd hoe langer hoe duidelijker.

Ze trouwden op een dag in augustus in de Sint-Jan, de kerk van de gelijknamige parochie in Arnhem. Zonder opsmuk en zonder dat er veel ruchtbaarheid aan werd gegeven. Die dag in 1915 markeerde voor Dina de beslissende nederlaag van haar leven. Dat een bescheiden feest na afloop thuis de ceremonie afrondde, moet het enige zijn geweest wat haar instemming had. De man aan wie zij het jawoord zou geven en aan wie zij onder het toeziend oog van de pastoor eeuwige trouw zou beloven, was niet de echtgenoot van haar keuze. Dat wist iedereen in het kleine gezelschap dat zich had verzameld in de kerk op een steenworp afstand van het ouderlijk huis. Hij was in de dertig, zij een jonge vrouw van drieëntwintig, bijna nog een meisje. De echtverbintenis was wat hem betrof een verstandshuwelijk, hem aangepraat door mensen die pretendeerden meer van het leven en zijn kwaal te weten dan hij zelf deed. Bij haar was noch van enige liefde, noch van enig verstand sprake. Ze rilde ervan als ze er alleen al aan dacht, wat moest zij met zo’n oude vent? Maar zulke huwelijken kwamen vaker voor, een beetje leiding op leeftijd kon voor een jonge vrouw geen kwaad, was de gedachte. Dat dit huwelijk meer had te overwinnen dan het verschil in jaren, was kennis die was voorbehouden aan een select gezelschap. De pastoor wist het, de ouders wisten het, Dina wist het niet. Aan de arm van haar vader, de kleine familiepatriarch, ging ze haar ongeluk tegemoet. Hij bracht haar tot het altaar, zoals het hoorde, want dat de dingen verliepen zoals ze hoorden te verlopen was zijn houvast, het bevel waarnaar hij zijn eigen leven had ingericht en waarnaar zijn dochter ook zeker zou leren leven.

Het ging bij hun eerste samenzijn als man en vrouw al fout. De huwelijksnacht bleek een ramp, tenminste in de weergave van mijn moeder, die het verhaal van haar moeder moet hebben gehoord. Als het vervolg op het gebeurde niet zo dramatisch was geweest, had het voorval zelfs onder de categorie smakelijke familieverhalen kunnen vallen. Het echtpaar rende rondjes rond het echtelijk bed, hij achter haar aan en zij voorop, niet wetende wat ‘die kerel’ van haar moest. Een klein jaar later kwam op 25 mei 1916 het eerste kind ter wereld, Greetje, mijn moeder, en drie jaar later haar broertje, Theo, het jongetje dat op de plechtstatige familiefoto nog ontbreekt.

Twee kinderen in drie jaar, dat kan ermee door, moet de pastoor gedacht hebben, al bleef Dina iets onder het gewenste katholieke gemiddelde van bij voorkeur één kind per jaar. De groei van het katholieke volksdeel, bijna een geloofsartikel van de maatschappelijke emancipatie, moet trouwens niet overdreven worden. Tussen 1903 en 1947 nam het aandeel katholieken in de bevolking toe tot 38,5 procent, voor 1909 was dat 35 procent. Ook al kregen katholieken het imago van maar raak concipiërende individuen, de feitelijke groei viel wel mee. Bovendien werd deze afgekalfd door het verschijnsel van geloofsafval, door wat de historicus Rogier ‘het lek der Hollandse steden’ noemde. De kerk ter plaatse was niet voorbereid op de komst van talloze emigranten uit het zuiden. Zo lieten de tienduizenden Brabanders die eind negentiende eeuw omwille van werk naar Rotterdam trokken, niet alleen hun dorp, maar ook hun godsdienst achter zich. ‘Driekwart van hen was verloren gegaan en volbloed socialist geworden,’ constateerde de priester J.P.J. Kok in 1929 op de elfde Katholiekendag in Haarlem in zijn referaat over de trek naar de stad. De pastorale zorg was er onvoldoende, en zo ook de sociale zorg. Er waren gewoonweg te weinig kerken. En de hulpkerkjes kwamen vaak te laat, wanneer de nieuwe inwoners al van hun geloof gevallen waren, zoals in de Afrikaanderbuurt in Rotterdam-Zuid. Pas tien tot twintig jaar na de vestiging van de roomse emigranten werd er ter wille van hun zielsbehoud een houten noodkerkje gebouwd.

Het verlies aan gelovigen – een bijverschijnsel van de verstedelijking en industrialisatie – werd deels gecompenseerd door de komst van nieuwgeboren katholieke kinderen. De tijd van de grote gezinnen – rooms wapen en angstdroom van beschaafd en protestant Nederland – zou weldra aanbreken en de priesterheren uitzinnig doen raken van de aanstaande katholieke glorie, die ook tot uiting kwam in een voor andersdenkenden en andersvrijenden onhaalbare en onwenselijke bevolkingsaanwas. Ze schreven en spraken erover in een militante taal, die een kleine eeuw later even aandoenlijk als verbazingwekkend aandoet. De vrouw, hoe vereerd ook als bruidje en verre navolgster van moeder Maria, bleek uiteindelijk in de eerste plaats ‘maar een mens om kinderen te krijgen’ – zo werd er ook letterlijk over haar geschreven. Niemand wist het krasser te zeggen dan pater Henri de Greeve, de roomse brulboei en scherpslijper, die regelmatig sprak op bijeenkomsten van de Nederlandsche Roomsch-Katholieke Bond voor Groote Gezinnen, het katholieke antwoord op het verderfelijke neomalthusianisme, dat geboortebeperking predikte, en of dat nog niet erg genoeg was ook nog eens ‘middelen’ verschafte aan niet meer helemaal argeloze echtparen, onder wie ook een gering aantal van katholieken huize. In zijn rede ‘De gruwel der verwoesting’ op het landelijke congres tegen het neomalthusianisme te Nijmegen in 1929 beschreef hij het jaarlijkse negenmaandelijkse geluk van het uitzien naar weer een nieuwe kleine. Hij bracht het als volgt onder woorden:

wie één kind heeft, mag eenmaal hopen,

wie er twee heeft, mag tweemaal hopen,

wie er drie heeft, mag driemaal hopen,

wie er vijf heeft, mag vijfmaal hopen,

wie er tien heeft, mag tienmaal hopen.

Er waren meer heren zoals De Greeve die over kinderen baren spraken met een gemak alsof het de Bijbelse broodvermenigvuldiging betrof, een wonder waar Christus zijn hand niet voor had omgedraaid. ‘Ik zal U door tal van voorbeelden aantonen, dat groote mannen ook heel dikwijls uit groote gezinnen zijn voortgekomen,’ zei J.W.F. van Meegeren, voorzitter van de Bond voor Groote Gezinnen, in 1931 op de Vijfde Nederlandsche Katholiekendag in Amsterdam. Vervolgens vertoonde hij, net als De Greeve, een opmerkelijke neiging tot stapelen, een werkwijze die van moeders en aanstaande moeders werd verwacht met betrekking tot hun kindertal. Schubert, zei hij, was de voorlaatste van veertien kinderen, Michiel de Ruyter kwam uit een gezin van twaalf kinderen, Napoleon uit een van dertien kinderen, en zo ging hij verder en voort, om te concluderen: ‘De schoonste parels aan de huwelijkskroon zijn de kinderen. Vijfde kind, vijfde zegen, tiende kind, tiende zegen.’ Aldus omschreef hij het ideaal, dat ook door veel gelovigen werd beleden. ‘Het was gewoon zo, je was katholiek, je kreeg kinderen, en kinderen waren een zegen.’ Zo keken vrouwen later terug op hun eindeloze reeks zwangerschappen en zo spraken ze er ook over. Ze waren elke keer opnieuw weer ‘in blijde verwachting’ geweest. Heel typerend voor de gedachte achter de katholieke barensdwang was ook de uitspraak van de seminarieprofessor J. Knaapen, gedaan in 1919, het jaar dat Dina, de moeder van mijn moeder, zo plechtig op de foto stond met haar echtgenoot en haar dochtertje. ‘De vrouw,’ sprak de pater, ‘moet de wereld redden door de wereld te bevolken met apostelen.’

Dina zou in de gewenste roomse bevolkingsexplosie een beperkt aandeel hebben. Zij mocht slechts tweemaal hopen en slechts één apostel leveren. Jongens telden voor de kerk immers meer mee als ‘vissers van mensen’ dan meisjes. Ook al zouden zij als religieuzen, als nonnen, getalsmatig een veel grotere bijdrage leveren aan de opbouw van het katholicisme, in de hiërarchie namen ze een ondergeschikte plaats in. Een priesterzoon was goud, een meisje dat intrad was zilver. En al moet de pastoor geloofd hebben dat het toch nog goed zou komen met Dina, dat zij en haar man zich zouden houden aan hun ‘katholieke plicht’ die hij hun voor het huwelijk ook had uitgelegd met behulp van het boekje waarin stond dat ‘er geen mannelijk zaad verloren mocht gaan’, meer dan twee kinderen zouden er niet komen op het bovenhuis op de Agnietenstraat nummer 6 in de volkswijk Klarendal, waar het beginnende gezin zich gevestigd had.

Het was een jaar of drie tot vier niet zichtbaar slecht gegaan. Dina en haar man hadden naast elkaar geleefd. Iedere zondag hadden ze de hoogmis bezocht in de Sint-Jan, waar Dina tussen de vrouwen zat en hij tussen de mannen – de seksen werden aan het begin van de twintigste eeuw in de kerk gescheiden, zodat de aandacht bleef waar deze hoorde: bij gebed en gezang en bij de preek. En wellicht was het tijdens de preek dat Dina’s gedachten regelmatig waren uitgegaan naar haar grote liefde, de muzikant met wie zij niet had mogen trouwen, omdat zo’n armoezaaier zonder toekomst, die zich bovendien nog aan frivoliteiten bezondigde, geen partij voor haar was. Van muziek en cafés kwam alleen maar narigheid en onzedigheid, vonden haar ouders. Want had niet pater Borromeus de Greeve (de oom van die andere vrome scherpslijper, Henri) gewaarschuwd tegen de verlokkingen van ‘de wereld’, tegen ‘Uw theater en Uw balzaal en Uw concerthal en Uw smulhuis’, waar iedereen ‘luchtige en glinsterende kledij’ droeg? En had niet pastoor Bos, de herder van Klarendal, bij zijn aantreden in 1908 de Arnhemse Roomsch-Katholieke Vereniging Voor Eer en Deugd opgericht met het doel ‘de reinheid van zeden te bevorderen en de onzedelijkheid als maatschappelijk en godsdienstig euvel te bestrijden’, een doel dat men wilde bereiken door ‘te waarschuwen tegen schaamteloze en tot zedeloosheid prikkelende winkeluitstallingen, voorstellingen, uitspanningen of anderszins’? En was er niet in dezelfde tijd vanaf de preekstoel een verbod uitgevaardigd tegen ‘Speenhoff en trawanten; die in de stad ‘voor ons verboden liedjes’ kwamen zingen? Het bleek propaganda die ver droeg in de tijd, in elk geval sprak mijn moeder tot op haar oude dag het woord café uit met een afkeer alsof het pornografie betrof.

Of de grootspraak tegen het veronderstelde zedelijke verval op Dina eenzelfde indruk heeft gemaakt, is een raadsel. Zij wist dat ze een ander liefhad, die ondanks zijn ‘muziek’ deugde en die zij van de kerk en haar ouders moest, maar niet kon vergeten. En hij, haar man, wat dacht hij op de momenten dat hij de huwelijkse opdracht van de kerk vergat? Dat zijn ‘ziekte’ zich niet meer zou openbaren, dat die ‘in een goed huwelijk wel over zou gaan’, zoals de pastoor had gezegd, en dat ze een lang, gelukkig en kinderrijk leven tegemoet gingen? Of twijfelde hij, vooral wanneer onder de preek – het ogenblik voor steelse eigen gedachten – zijn ogen langs de aantrekkelijke exemplaren van zijn eigen kunne dwaalden die zich aan zijn kant van de kerkbanken bevonden?

Wanneer het precies fout ging, is niet bekend. Het moet gebeurd zijn toen mijn moeder een meisje van een jaar of vier was, niet lang nadat de cerebrale foto was genomen die gewenst huwelijksgeluk moest suggereren. De verhalen over de val verschillen enigszins, maar dat het een val was, daar valt niet aan te twijfelen. De verre familie moest het doen met de versie Kronenburgpark, daar, in Nijmegen, zou de man van Dina op een zomeravond betrapt zijn met een jongetje. De versie van de naaste familiekring, de versie die mijn moeder kende, was bijna te dramatisch – en te pijnlijk ook voor de kerk – om waar te zijn: een gelijksoortig tafereel had zich afgespeeld in het koor van de Sint-Jan, in de parochiekerk. Op zo’n paar honderd meter van het altaar en de godslamp had ‘zijn ziekte’ zich opnieuw gemanifesteerd, in het ongelukkige bijzijn van een jongetje van het zangkoor, dat hij zijn liefde niet had kunnen onthouden.

Hoe het verhaal vervolgens tot de overige betrokkenen is gekomen, is onduidelijk. Het kan zijn dat de pastoor het tijdens de biecht heeft vernomen – in dat geval had hij er officieel niets mee mogen doen, behalve vermanen en bestraffen, want het biechtgeheim stond het een geestelijke niet toe tot optreden over te gaan. Het meest waarschijnlijke is dat de ouders van de jongen het de pastoor hebben verteld. De vraag is wat deze met die kennis heeft gedaan. Het eerste wat hij gedacht zal hebben, is dat een schandaal moest worden voorkomen. Dat hij zijn eigen huwelijkskoppelarij als een ernstig tekort zal hebben gezien – zoals wij geneigd zijn te denken –, ligt niet voor de hand; pastoors die ingrepen in het privéleven van gelovigen waren in de vroege twintigste eeuw een steeds vaker voorkomend verschijnsel, ook al betrof het zaken waarvan zij, seminarie- en pastoriegroen als ze waren, geen enkel verstand hadden. Vooral bij het huwelijk werden ze steeds belangstellender, als zedelijk instructeur vooraf en nadien als raadsman, op afstand van het echtelijk bed, maar met heel uitgesproken leerstellingen over wat daar diende te geschieden.

Er was in dit geval sprake van een hoogst ongelukkig pastoraal bedrijfsongeval, niet meer en niet minder. Pastoor Bos, die men in Arnhem kende als een man van de daad – zijn aanhoudende en geslaagde huisbezoeken om een verdwaalde communist te bekeren waren legendarisch –, zal zo spoedig mogelijk tot reorganisatie van deze mislukte verbintenis zijn overgegaan. De vraag was alleen hoe een en ander op te lossen. Scheiden wat God verbonden had, kon niet volgens de leer, het sacrament van het huwelijk gold voor het leven. Wat wel kon, was scheiding van tafel en bed, want de kerk die in alles voorzag, voorzag ook in dit soort netelige kwesties. Er bestond zelfs een Latijnse term voor: divortium a cohabitatione. Het echtpaar zou uit elkaar gaan, terwijl het voor het aangezicht van God en de parochie gewoon gehuwd bleef. Het moet met die oplossing zijn geweest dat pastoor Bos bij de ouders van Dina aanklopte. Ook ditmaal, bij het feitelijk beëindigen van dit huwelijk, stemden ze in met het voorstel van de pastoor, net als ze zo’n kleine vier jaar eerder bij het ongelukkige arrangeren ervan hadden gedaan.

En zo stond Dina er als jonge vrouw met twee opgroeiende kinderen helemaal alleen voor, nog geen jaar nadat de Roomsch-Katholieke Bond voor Groote Gezinnen was opgericht en aldus hét signaal was gegeven tot de geheiligde procreatie in gezinsverband. Haar zoontje was amper zes weken en zij was net uit het kraambed. Er zat voor haar niets anders op dan terug te gaan naar haar ouders. Thuis werden zij en haar twee kinderen sober welkom geheten, want ook al wisten haar vader en moeder dat haar geen schuld trof, er was toch sprake van een nederlaag. Zij had haar bestemming bereikt, maar het einde ervan niet gehaald, althans niet op natuurlijke wijze, met dank aan de kerk, die in de familie zo’n vanzelfsprekende rol speelde.

Alles in en rond het ouderlijk huis aan de Rosendaalsestraat ademde de geur van de kerk. Tegenover het huis was sinds 1921 het Sint-Antoniushuis gevestigd, een opvanghuis voor katholieke ouden van dagen, in 1911 begonnen als ‘een asyl voor arme, brave getrouwde lieden uit de parochie Sint Johannes’. De Sint-Jan lag om de hoek, en op een paar minuten loopafstand lagen meerdere tastbare bewijzen in steen van de roomse daadkracht, zoals het gebouw van de Roomsch-Katholieke Werkliedenvereeniging Sint Joseph. Het enige wat de goed katholieke sfeer verstoorde, was het café precies naast de ouderlijke woning op nummer 281 – een oord waar op de Rosendaalsestraat 283 hooguit in afkeurende termen over werd gesproken.

Het huis waar Dina weer ging wonen, was ook niet zomaar een rijtjeshuis, het was het kostershuis van de Sint-Jan. Binnen heerste de bescheiden burgerlijke godsdienstigheid die in het belendende dranklokaal soms ver te zoeken moet zijn geweest. Dat was vooral te danken aan de nog thuiswonende broer Anton, die koster was en die zijn droom om ooit voor priester te gaan studeren had opgegeven op het moment dat Dina haar ongeluk overkwam. De sporen van zijn plichtsgetrouwe vroomheid, de onberispelijk gestreken grijs-zwart gestreepte broek en de zwarte jas met sleep, hingen op een hangertje boven de glimmend gepoetste zwarte schoenen en de netjes gevouwen witte sokken in zijn kamer in het huis dat was verbonden met de kerk. Slechts een ommuurd binnenplaatsje met deur scheidde het huis van de pastorietuin. Door die deur ging Anton dagelijks vanaf de vroegmis meerdere keren naar de Sint-Jan om er zijn werk te doen, met witte handschoenen aan, opdat hij de voorwerpen Gods niet met dezelfde handen betastte als waarmee hij zich uit- en aankleedde. Door diezelfde deur kwamen kapelaans op de koffie, en door die deur was pastoor Bos in elk geval twee keer gekomen: één keer om het huwelijk van Dina te beklinken en één keer om het informeel te ontbinden.

Dina werd de weduwe van een man die niet dood was, maar die een paar straten van haar ouderlijk huis op kamers ging wonen. Ze was gescheiden zonder gescheiden te zijn, en getrouwd zonder getrouwd te zijn. Welbeschouwd zou heel haar verdere leven het stempel van haar onmogelijke status dragen. Ze had alleen zeggenschap over de koffie die zij als koffiejuffrouw schonk op het kantoor van het Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie (de PTT), waar zij moest gaan werken om wat geld in te brengen (dat ze later altijd even verrukt was over Saartje, de huishoudster in de televisieserie Swiebertje, was ook geen toeval, Saartje was haar klein geluk, haar dekentje in het donker). Het ideaal dat de kerk haar met alle goede en wereldvreemde bedoelingen had opgelegd, het huwelijk, was mislukt.

Het was in deze wetenschap dat mijn moeder, Greetje, opgroeide. Als kind moest ze dag in dag uit onder begeleiding van een oom of van haar opa van huis naar de kleuterschool en terug lopen, opdat ze beschermd was tegen haar vader, die ‘zijn zwartje’, zoals hij haar noemde, vaak stond op te wachten. En zo was er meer waardoor zij al heel jong begreep dat er iets niet klopte in haar leven. De vraag bijvoorbeeld of ze nu Greetje Welsing (de achternaam van haar vader) of Greetje Messing (de meisjesnaam van haar moeder) op het kaft van haar schriften moest zetten – beide namen zijn te vinden op haar overgebleven schoolschriftjes. Ze werd grootgebracht in een onvolledig gezin en zou wellicht het meisje worden dat alles goed zou maken. De regie over haar leven lag in handen van grootouders en kerk. Dat de in het kostershuis zo vertrouwde en aanwezige kerk afzijdig zou blijven in haar leven, was uitgesloten in de tijd van het rijke roomse leven, waar de priesters steeds meer greep kregen op de gelovigen.

De periode werd gekenmerkt door een toenemende religieuze bemoeienis met het dagelijks leven. De kerk, of beter gezegd haar plaatselijke vertegenwoordiger, de priester, ging over God, maar evenzo over de wereld, de gelovigen hadden maar te volgen, en dat deden ze ook, althans een groot deel van hen deed dat. Er is zelfs het beeld gebruikt van een soort gevangenschap van gelovigen en geloofsbedienaren. De kerk, schrijft historicus Jos Leenders in een studie over de rol van het priesterschap, begon eind negentiende eeuw in toenemende mate te lijken op een kooi, met de priester als oppasser en de gelovige als degene die in bewaring moet worden gehouden (in de kooi viel volgens hem overigens te leven, vooral door degenen die hun detentie niet bemerkten, en dat waren er veel). In het interbellum zou dat proces van opsluiting op zijn hoogtepunt zijn geweest.

De meningen over het katholicisme verschillen vanzelfsprekend afhankelijk van de tijd. Zo is er een even vermoeiende als aangrijpende jubeltoon die voortduurt tot in de jaren vijftig, en die grotendeels het beeld van ‘gewone’ katholieken als mijn moeder bepaalde. Van een gevoel van collectieve inhechtenisneming, van de priester als religieuze cipier is in dit geval geen sprake. Dan is er de opbouwend bedoelde kritiek op de eigen tekorten, ondanks het vele dat is bereikt – deze is te vinden bij de enige katholieke historicus die ook buiten katholieke kring enige faam had: L.J. Rogier. Als redenaar ranselde hij de eigen gelovigen om hun ‘inertie’ en ‘onwetendheid’, en daarvoor kreeg hij van de meer ontwikkelden onder hen warm applaus (eenvoudige katholieken als mijn moeder en mijn vader lazen Rogier niet, ze wisten waarschijnlijk niet eens dat hij bestond. Van de befaamde ‘hokjesgeest’ hadden ze waarschijnlijk evenmin weet).