Eerder verschenen

Eerder verschenen van Romke van de Kaa:

Buiten de perken (1994)

Tuinieren gaat niet over rozen (1996)

De getemde wildernis (2000)

Geluk is een grasveld (2004)

Alles kan wachten (2008)

Verwilderen

Romke van de Kaa

.

Verwilderen

Laat de plant het werk doen

2012

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

Inleiding. Verwilderen

Inleiding

Verwilderen

Je hoeft geen geschoolde socioloog te zijn om te zien dat de maatschappij verandert. En omdat de tuin een spiegel is van onze samenleving, verandert ook de manier waarop we tuinieren. De borders zoals we ze twintig jaar geleden nog aanplantten en onderhielden zijn museumstukken geworden. De tweeverdiener in de eenentwintigste eeuw heeft wel wat anders aan zijn hoofd dan dagenlang in de tuin te werken. En zelfs de pensionado toert liever met zijn camper door Europa dan dat hij op zijn knieën zijn bloembedden vol violen wiedt. We zijn nog even dol op de tuin als in de vorige eeuw, maar we hebben veel minder tijd. Of veel meer alternatieven.

Natuurlijk zijn er altijd mensen die niet van tuinieren houden en die de tuin alleen maar zien als een omlijsting van hun buitenkeuken of hun partytent. Dat kan ik billijken; de een houdt van bananen en de ander van pruimen. Wie niet van tuinieren houdt moet dat vooral niet doen. Maar er zijn ook mensen die wel degelijk van tuinieren houden en die de tuin toch als belastend ervaren, bijvoorbeeld omdat ze ouder worden. Of – als ze jong zijn – omdat ze steeds minder vrije tijd aan de tuin kunnen besteden omdat ze de kinderen naar de crèche, de klimwand, de judoles, de balletclub en de verzorgpony moeten brengen. En weer moeten ophalen. En ook e-mail, Twitter, Facebook en andere internetactiviteiten vreten tijd.

En nu is RoundUp, the gardener’s little helper, ook al verboden. Jarenlang verkeerden we in de waan dat RoundUp geen kwaad kon, totdat ons alarmerende berichten bereikten over grote sterfte van kikkers en salamanders door uitspoeling van RoundUp in het oppervlaktewater. Toen sloeg de twijfel toe. Heden de kikker, morgen wij? Het wettelijk verbod op ons favoriete onkruidbestrijdingsmiddel zal alles veranderen. Dat wordt voortaan tuinieren op de knieën, ben ik bang, om met het aardappelschilmesje de onkruidjes tussen de IJsselsteentjes van het terras uit te peuteren.

Hoe het ook zij, het roer moet om. We kunnen niet doorgaan met tuinieren zoals we dat deden in de vorige eeuw. Alles om ons heen verandert in een razend tempo en de tuin kan niet stil blijven staan. Als we niet willen dat de tuin van lust tot last wordt zullen we op een andere manier moeten gaan tuinieren, en met een andere mentaliteit.

Er zijn een paar dingen die we kunnen veranderen. We kunnen wat minder hysterisch reageren op insecten die een hapje nemen uit het blad van onze tuinplanten. Kunnen we nu werkelijk niet gelukig zijn zonder ongeschonden hosta’s? En zo ja, dan zijn er toch genoeg andere planten met mooi groot blad waar slakken niet van houden? We hebben de mond vol over biodiversiteit. Maar liever niet in onze achtertuin.

Als we een droge zomer hebben komt het regelmatig voor dat bij het tuincentrum de mierenlokdoosjes zijn uitverkocht. Maar wat doet een mier in ’s hemelsnaam voor kwaad? Plast hij in uw brievenbus? Houdt hij u uit uw slaap met luide housemuziek? Het wordt tijd dat onze mentaliteit verandert en dat we vrede sluiten met de dieren die onze tuin bezoeken. We zouden vereerd moeten zijn met hun aanwezigheid. Ophouden met chemische oorlogvoering spaart tijd en geld.

Wat zegt u? U bestrijdt uw slakken niet chemisch, maar op een verantwoorde biologische wijze? Dan is mijn tegenvraag: is biologische oorlog dan beter dan chemische? Oorlog is oorlog.

Ook met onkruid zouden we wat flexibeler kunnen omgaan. Zevenblad is een puike bodembedekker en er zijn planten genoeg die door een deken van zevenblad met gemak omhooggroeien. Paardenstaarten zijn sierlijke planten en staan andere beplanting nauwelijks in de weg. Groot hoefblad is een indrukwekkende plant en heeft weinig last van slakkenvraat. Mooi met struisvarens, die minstens zo hard woekeren. Maar ik geef toe: op pispotjes ben ik ook niet dol. Tenzij ze op een pergola groeien.

De derde weg naar minder werk en meer genieten, is de tuin gecontroleerd te laten verwilderen. Als je ‘verwilderd’ in een woordenboek opzoekt krijg je betekenissen als ‘woest’, ‘ongetemd’ of ‘verdwaasd’. Dat is niet wat ik bij de titel van dit boek in gedachten heb. Naast het verwilderen van de jeugd, en van de zeden, bestaat er ook zoiets als het verwilderen van planten.

In catalogi van kwekers kom je soms de term ‘geschikt voor verwildering’ tegen. Daarmee bedoelen ze dat een bepaalde plant zich uitzaait, waardoor je er in de loop der tijden steeds meer van krijgt. Dat is de verwildering die ik op het oog heb. Niet de chaos, de rommel of de verwaarloosde tuin, maar het avontuur van planten die hun eigen weg gaan, al dan niet onder begeleiding en toezicht van ons.

Tuinen hebben niets met natuur te maken; ze zijn het tegenovergestelde daarvan. Toch zie je dat er overal gezocht wordt naar ‘natuurlijker’ manieren van tuinieren. Niet ieder onkruidje wordt meer weggeschoffeld en niet iedere bladluis doodgespoten. Langzaam lijkt het besef door te dringen dat flora en fauna bij elkaar horen en dat tuinieren niet hetzelfde is als die twee koste wat kost van elkaar gescheiden houden. De oorwurm, de mier en zelfs de slak horen erbij, hoewel… Voordat de slak geaccepteerd wordt in de tuin zullen velen nog wel een mentale salto moeten maken. Maar het hoogtepunt van chemische oorlogvoering lijkt toch voorbij, en in steeds meer tuinen wordt niet voortdurend geprobeerd om planten en dieren te bedwingen. Het is veeleer een kwestie van bijsturen.

Deze tijd vraagt om een andere aanpak en je ziet dan ook dat de belangstelling voor nieuwe, en vooral minder arbeidsintensieve stijlen van tuinieren toeneemt. Ons ideaal is niet langer een gladgeschoren gazon en onze ideeën over wat onkruid is en wat niet, staan op de helling. Paardenbloemen en madeliefjes bloeien op onze ooit zo egaalgroene grasvelden. Prairietuinen en bloemenweides zijn razend populair. Maar leg maar eens een prairie of een weide aan op de honderd vierkante meter die de gemiddelde tuinier tot zijn beschikking heeft: het resultaat is potsierlijk. In arren moede en bij gebrek aan ideeën wordt de hele tuin dan maar verhard.

Margrieten, opiumpapaver en rode melde

Toch is het ook mogelijk om op een klein oppervlak een tuin te scheppen die natuurlijk oogt en weinig onderhoud vergt. Hiervoor is wel een kleine mentaliteitsverandering nodig maar het zou me niet verbazen als die kleine mentale stap zou leiden tot een grote sprong voorwaarts in de tuinkunst. Voor deze stap is moed nodig. Velen zullen bang zijn om de controle over hun tuin te verliezen als ze de teugels laten vieren. Ik hoop dat dit boek u bij dit proces wat houvast biedt. Wie met een buigzame geest tuiniert en wie de planten het werk laat doen en zelf af en toe alleen maar bijstuurt, zal ervaren dat ook de kleinste tuin razend avontuurlijk kan zijn. Laten we van de gebaande paden afwijken of, om met oude rocker Lou Reed te spreken: Let’s walk on the wild side.

1: Laat de plant het werk doen

1

Laat de plant

het werk doen

De planten doen het werk: struisvarens en groot hoefblad of allemansverdriet

Het zijn gevleugelde woorden in het voetbal: ‘Laat de bal het werk doen’. Door de bal met een ferme trap over een grote afstand te verplaatsen, hoeft de voetballer zelf minder te lopen.

Ook in de tuin is zo’n energiebesparende benadering mogelijk door gebruik te maken van planten die zichzelf zaaien. Jij kunt vanaf de zijlijn toekijken hoe planten zich op eigen kracht verspreiden. De Amerikanen hebben een prachtig woord voor zo’n zelfzaaiende plant: de volunteer. Wij denken daarbij vooral aan een vrijwilliger die zich aanbiedt voor een gevaarlijke missie. Misschien doen de Amerikanen dat ook wel, maar daarnaast gebruiken ze het woord volunteer voor een plant die zichzelf uitzaait. Nu is er niets op tegen om nieuwe Nederlandse woorden te bedenken als er nog geen bevredigend woord bestaat, en daarom zou ik het woord ‘zelfzaaier’ willen introduceren. ‘Zaaielaar’ zou ook kunnen, maar dat doet wel heel erg aan Guido Gezelle denken. De zelfzaaier is een plant die niet door de tuinier wordt gezaaid, maar die zijn eigen plaats uitkiest, al dan niet geholpen door vogels, mieren, of andere dieren die de zaden van de plant kunnen vervoeren. Of geholpen door wind of zwaartekracht.

Het idee om planten het werk te laten doen en tijdens dat proces zelf aan de kant te blijven staan is niet nieuw. Al in 1870 verscheen in Engeland The Wild Garden, een boek van William Robinson, waarin hij de lezer ervan probeerde te overtuigen dat een natuurlijke tuin zowel mooi als onderhoudsarm kan zijn. Die boodschap sloeg aan en van The Wild Garden werden in korte tijd tienduizenden exemplaren verkocht. Dat was veel, in een tijd waarin de helft van de Britse bevolking nog nauwelijks kon lezen. Robinson introduceerde het woord naturalizing, wat niets anders betekent dan ‘verwilderen’.

Het boek is nog steeds bruikbaar en – verrassend genoeg – leesbaar, al had Robinson bij het schrijven wel tuinen van een paar hectare voor ogen in plaats van onze postzegels van nu. Zijn adviezen zijn niet altijd even praktisch. Zo adviseert hij om narcissen niet in blokken of in rijtjes te planten, maar op een natuurlijke manier, bijvoorbeeld in de willekeurige vorm van een overzeilende wolk. Wacht totdat die wolk zijn schaduw werpt, zo adviseert hij, en strooi dan de narcisbollen uit in de vorm van die wolk. Leuk bedacht, maar ik betwijfel of hij dat zelf ooit heeft geprobeerd. Wolken bewegen over het algemeen een stuk sneller dan jij kunt strooien.

In ons eigen land hadden wij in de jaren zeventig van de vorige eeuw de tuingoeroe Louis le Roy. De boodschap van zijn boek Natuur inschakelen – uitschakelen werd door veel lezers uitgelegd alsof je een mooie tuin kon krijgen door niets te doen en alles maar aan de natuur over te laten. Die boodschap sprak grote groepen aan en het boek werd een bestseller.

Her en der in Nederland zag je verwaarloosde tuintjes die door de buren ‘rotzooi’, maar door de eigenaar een ‘Le Roy-tuin’ werden genoemd. Natuurlijk had Le Roy gelijk – als je eeuwenlang niets doet, ontstaat er altijd wel iets moois. Alleen hielden zijn volgelingen geen rekening met de factor tijd.

Louis le Roy werkte veel voor lokale overheden. Dat leidde al snel tot conflicten. Omwonenden van door hem ontworpen groenstroken kwamen in opstand en bestuurders begonnen te twijfelen. Ze zwichtten voor het gemopper van het volk en uiteindelijk trok Louis le Roy zich verbitterd terug in het Friese dorpje Mildam, niet ver van Heerenveen, waar hij begon met het stapelen van puin. Zijn reusachige stapelingen, die hij ‘eco-kathedraal’ noemt, zijn daar te bezichtigen en te beklimmen en laten zien dat Le Roy in ieder geval een begenadigd vormgever is.

Verwilderen is niet hetzelfde als verwaarlozen. Bij verwaarlozing doet de tuinier niets en bij verwildering doet hij zijn best om de spontane ontwikkeling in zijn tuin te sturen. Hij helpt de aanwaaiers op weg en zorgt ervoor dat minder gewenste planten niet de overhand krijgen. Want niemand is gecharmeerd van een tuin die voornamelijk uit brandnetels en zevenblad bestaat. Het aardige van planten die zichzelf zaaien is dat ze vaak op een verrassende plaats opduiken – op een plaats die we zelf nooit hadden kunnen bedenken. En een enkele keer zaaien ze zich ook waar we ze liever niet zien, bijvoorbeeld midden op een drukbelopen pad. Dan trekken wij ze uit. Als roergangers houden wij de tuin op de gewenste koers.

Distels en brandnetels mogen dan aantrekkelijk zijn voor vlinders, ideale tuinplanten zijn het niet. De planten mogen grotendeels hun gang gaan in de verwilderingstuin, maar wij blijven de baas. Als een god bestieren wij ons paradijs en bepalen we wie er mag blijven en wie beter kan opkrassen. Dit houdt in dat we ook in een verwilderingstuin nog steeds moeten wieden, ook als we planten toestaan zichzelf te zaaien. Maar in plaats van automatisch alles uit te trekken wat zich buiten de perken waagt, wieden we nu selectief. We sturen het toeval, waardoor tuinieren intelligenter en spannender wordt.

Welke planten zich in een tuin uitzaaien hangt af van de grondsoort en van het klimaat. Er zijn tuinen in het uiterste zuidwesten van Nederland waarin mimosa zich uitzaait, maar in het noordoosten komt diezelfde mimosa niet eens tot bloei. De struik bevriest daar meestal in zijn eerste jaar. Op kleigrond zullen wilde margrieten zich gul uitzaaien; op zand zul je eerder eenjarige riddersporen, toortsen en havikskruid zien. Krokussen doen het alleen in de zon; lievevrouwebedstro en salomonszegel hebben liever schaduw. Sommige planten zaaien zich uit in muurtjes, andere op het platte vlak.

De klassieke manier van tuinieren is te vergelijken met tegen de stroom in roeien. De tuingrond wordt aangepast aan de planten in plaats van omgekeerd. Dat kan, maar je bezorgt jezelf veel werk en frustratie. Want hoe je ook je best doet, van klei maak je nooit zand en van zand geen veen. In plaats van met alle geweld floxen op zandgrond te willen, of duinroosjes op zware klei, kun je je wensen beter aan de mogelijkheden aanpassen. Dat maakt tuinieren meer ontspannen. Natuurlijk kun je de omstandigheden tot op zekere hoogte naar je hand zetten: wie dol is op steenbreekvarentjes kan een muurtje van baksteen, dakpannen of stoeptegels stapelen en wie het kerstrozen naar de zin wil maken kan humus aan de grond toevoegen. Humus maakt zware grond luchtiger en dat heeft voordelen, al was het alleen maar dat ongewenste planten zich gemakkelijker laten uittrekken.

In de ouderwetse tuin worden in het voorjaar – of soms in de herfst – alle uitgebloeide en afgestorven planten opgeruimd. Meestal verdwijnt het afval in de groencontainer, en door een enkele ecologisch ingestelde tuinier wordt het gecomposteerd. Ton ter Linden, alweer zo’n icoon uit de vorige eeuw, deed het anders. Hij nam in het voorjaar een heggenschaar, stapte zijn borders in en begon te knippen. Van boven naar beneden. Alles wat in maart nog overeind stond knipte hij in kleine stukjes. Een hoop geknip, dat wel, maar hij hoefde niets af te voeren of te composteren. Het fijngeknipte afval vormde een mulch in zijn perken – een deken van organisch materiaal dat in de loop van het seizoen verteert, waardoor de grond steeds luchtiger en vruchtbaarder wordt. En in die losse grond is het uittrekken van ongewenste zaailingen een fluitje van een cent.

Als een plant zich in uw tuin thuis voelt en dit laat blijken door zich uitbundig uit te zaaien, zal zo’n plant in ijltempo uitgroeien tot wat je een ‘themaplant’ zou kunnen noemen: een plant die optreedt als verbindend element, niet alleen tussen verschillende plantengroepen, maar ook tussen verschillende delen van de tuin. Wie een tuin heeft, weet dat sommige planten zich altijd zaaien, of je dat nu wilt of niet. Het zit nu eenmaal in de natuur van planten als vingerhoedskruid en vrouwenmantel om zich zo snel en zo wijd mogelijk te verspreiden. De verwilderingstuinier profiteert van dit proces en zet het naar zijn hand.

De meest voorkomende definitie van onkruid is ‘een plant
die op de verkeerde plaats staat’. Maar wie besluit wat een verkeerde plaats is en wat een goede? Als je alle zaailingen meedogenloos uittrekt of wegschoffelt, gun je de planten geen kans. Wanneer je een zaailing eerst de kans geeft om zich te ontwikkelen voordat je hem al dan niet elimineert, heb je de eerste stap naar de verwilderingstuin gezet. Een tuin waarin planten mo-gen verwilderen is minder werk dan een tuin waarin de spontane ontwikkeling van planten niet wordt toegestaan. Maar werk blijft het. Het is best mogelijk om een tuin te bedenken waarin je met een uur onderhoud per week toe kunt, maar de volledig onderhoudsloze tuin bestaat niet. Een tuin is wat dat betreft als een relatie of een huwelijk: ook die kunnen niet zonder onderhoud.

Er zijn veel planten die zichzelf zaaien. Daar kun je op wachten, maar dat vergt soms geduld, en er is natuurlijk geen enkele reden waarom je het toeval niet een handje zou kunnen helpen. Door kwistig zaden in uw tuin uit te strooien helpt u het verwilderingsproces op weg.

Aanwaaiers

Een onverwachte bonus in de tuin is de aanwaaier. ‘Aanwaaier’ staat niet in Van Dale, maar het is een bruikbaar woord. In botanische zin is een aanwaaier een plant die als verrassing in de tuin verschijnt, zonder dat je hem ooit gezaaid of geplant hebt. De bekendste aanwaaiers zijn onkruiden: zaad van distels en paardenbloemen komt aanzeilen op de wind en de gevleugelde zaden van esdoorns en essen komen schommelend naar beneden, als helikopters die een noodlanding maken.

Net zoals dat het geval is bij visite wordt ook niet iedere aanwaaier met open armen ontvangen. Springbalsemienen schieten hun zaad vanuit buurtuinen over hagen en schuttingen. En sommige onkruiden komen van tuincentra en kwekerijen mee als verstekeling. Levermos is zo’n illegale immigrant, en ook dat gehate kleine veldkersje dat al in maart bloeit en dat bij de minste aanraking zijn zaden meters ver lanceert – Jumping Jesus is de toepasselijke Engelse naam voor deze door kwekers verspreide plaag. Een groot deel van het klassieke tuinieren gaat op aan de strijd tegen dergelijke aanwaaiers, maar in een verwilderingstuin kunnen ze weinig kwaad.

Een leuke plant die altijd uit het niets lijkt op te duiken is de tuinwolfsmelk, Euphorbia peplis, een onkruid dat vaak spontaan in gespitte grond opkomt. Euphorbia peplis zit niemand in de weg. Meer karakter heeft Euphorbia lathyrus, de kruisbladige wolfsmelk: een stijve plant met puntig blad en vruchten die sprekend op kappertjes lijken. En ook de teunisbloem staat plotseling zomaar in de tuin te stralen zonder dat we hem ooit hebben gezaaid. Teunisbloemen en wolfsmelk worden door sommigen als onkruid gezien, maar er zijn ook plantaardige aanwaaiers die overal welkom zijn: sporen van varens zijn zo klein dat ze kilometers ver door de lucht kunnen zweven, om dan in een regenbui naar beneden te komen en in een willekeurige tuin te ontkiemen. Opeens bent u de eigenaar van een prachtexemplaar van een struisvaren, of groeit er een decoratieve stekelvaren uit uw stapelmuurtje. En ook het zaad van orchideeën is fijn als stofgoud; u zult de eerste niet zijn in wiens tuin spontaan een wespenorchis ontkiemt.

Niet alle aanwaaiers komen letterlijk aanwaaien. Het woord kan gebruikt worden voor alle planten die de tuin drijvend, rollend, via de uitwerpselen van mussen en merels, klevend aan schoenzolen en broekspijpen, of hangend aan de vacht van de golden retriever bereiken. Dit zijn de planten die voor de grootste verrassing zorgen en die de tuineigenaar voor raadsels plaatsen. Volkomen onverwacht staat daar een onbekende plant – een botanische surprise. Doornappels komen zomaar op tussen de sperzieboontjes, en geestverruimende hennepplanten staan plotseling in de volière van de zebravinken en de grasparkieten. Muurleeuwenbek ontspruit spontaan in verweerd metselwerk en opiumpapavers staan plotseling provocerend in de tuin van een ouderling.

Gebracht door vogels verschijnt de karmozijnbes in uw tuin: een statige plant met toortsen van witte bloemen in de zomer en diep-donkerpaarse bessen in de herfst. Dit is het pokeweed uit de VS dat in het lied ‘Poke Salad Annie’ van Elvis Presley wereldberoemd is geworden. Probeer die poke salad trouwens niet na te maken, want de smaak is walgelijk en je krijgt er geheid buikkramp van. Maar de karmozijnbes is een echte blikvanger. Een van de mooiste aanwaaiers is Nicandra physaloides of zegekruid, een plant die veel structuur en stevigheid geeft en die met zijn grote blad en zijn zwarte stengels een leuke afwisseling vormt met de planten die het niet van hun statuur, maar van hun massale bloei moeten hebben. Ook zonder haar lila klokjes is de Nicandra een prachtige plant.

Sommige zaden worden door mieren verspreid; ze zijn voorzien van een ‘mierenbroodje’, een zoet aanhangsel waar mieren verzot op zijn. Begerige mieren worden op grote schaal door de plant als verspreiders ingeschakeld en slepen zich een ongeluk met zaden van muurleeuwenbek, kerstroos en sneeuwroem.

2: Afscheid van de grasmaaier

2

Afscheid van

de grasmaaier

Hooiland met margrieten en biggenkruid

Kinderen krijgen tegenwoordig op de lagere school al Engels. Een goed idee, want als ze minstens tien jaar de tijd hebben om zich de Engelse taal eigen te maken is er in het curriculum misschien ook nog ruimte voor poëzie. Engelse kinderen groeien op met de gedichten van Wordsworth, en zoals bij ons iedereen zich wel iets kan voorstellen bij ‘domweg gelukkig zijn in de Dapperstraat’, of bij ‘breede rivieren die traag door oneindig laagland gaan’, kennen alle Britten de eerste regels van het couplet van het beroemdste gedicht van Wordsworth: dat over narcissen:

I wander’d lonely as a cloud

That floats high o’er vales and hills,

When all at once I saw a crowd,

A host, of golden daffodils;

Beside the lake, beneath the trees,

Fluttering and dancing in the breeze.

De leraar zou het gedicht kunnen gebruiken om de leerlingen uit te leggen dat ook wolken zich eenzaam kunnen voelen. En dat er een verschil bestaat tussen een breeze en een breezer.

Wordsworth deed de inspiratie voor het gedicht op tijdens een wandeling met zijn zus door een weiland vol wilde narcissen. Dat zal Narcissus pseudonarcissus zijn geweest, een van de wilde voorouders van onze gekweekte narcissen. De moderne narcissen lijden net als wij aan obesitas en dansen in de wind is er niet meer bij. Met stelen als hockeykuiten kunnen ze elke orkaan doorstaan. Er bestaat overigens een trend om de gratie van de wilde narcis weer terug te kweken in onze moderne hybriden: terug naar de slanke stengel en weg met de heipalen.

En net zoals we de gratie van veel wilde bloemen herontdekken raken we ook steeds meer gecharmeerd van de bloemenwei. Want naarmate de natuur om ons heen verarmt, ontstaat bij veel tuinbezitters de behoefte om aan hun kant van het tuinhek datgene te herscheppen wat aan de andere zijde in snel tempo verloren gaat. Vergis u niet: de overheid mag dan de mond vol hebben over het aanleggen van ecologische corridors, de enige corridors die we daadwerkelijk zien onstaan zijn asfaltcorridors. We kunnen wel met veel tamtam grote zoogdieren zoals wolven en lynxen in natuurgebieden willen loslaten, maar je hoeft maar naar de vlinderstand te kijken om te zien dat het met de natuur niet goed gaat. En wanneer hebt u voor het laatst een leeuwerik of een nachtegaal gehoord?

Ziedaar een van de drijfveren om natuurlijker te tuinieren. Ik heb het al eerder gezegd: natuur en tuinieren zijn met elkaar in tegenspraak, en zelfs heem- en natuurtuinen hebben even weinig met natuur te maken als een dierentuin met echte natuur. Dat neemt niet weg dat je ernaar kunt streven om de tuin een ongedwongen uitstraling te geven. En ook is het met weinig moeite mogelijk om de tuin aantrekkelijk te maken voor dieren. Je hoeft ze alleen maar te laten leven. Als die ecologische corridors dan toch niet van de grond komen, kunnen onze gezamenlijke tuinen die functie misschien overnemen.

Bloeiende planten zijn samen met dieren geëvolueerd, en een bloem heeft een specifieke vorm en kleur om door een bepaald insect bevrucht te worden; anders zou het geen enkele zin hebben om te bloeien. De wespenorchis kan niet zonder wesp. De fauna is in de tuin net zo belangrijk als de flora. Als ik deze stelling tijdens een lezing voor tuinliefhebbers poneer, zie ik iedereen in de zaal instemmend knikken, maar als ik daaraan dan de conclusie verbind dat wij dus ook de luis, de mier, de mol en de slak in de tuin moeten verwelkomen, onstaat er steevast gemor. Hoe graag we ook natuurlijk tuinieren, sommige dieren blijven altijd vijanden. Toch ben ik van mening dat het nooit een goede zaak kan zijn om schakels uit een voedselketen te verwijderen, zelfs niet als het om de gehate slak gaat. Een ketting is nu eenmaal zo sterk als de zwakste schakel en de ellende die we met onze bestrijdingsmiddelen hebben aangericht is overal om ons heen te zien. Maar laat ik niet gaan preken.

Bloemenwei

Mijn favoriete vorm van namaaknatuur is de bloemenweide, een grasveld vol wilde bloemen. Nu lijkt de bloemenweide een tuinvorm voor de happy few, omdat een weide een grote tuin veronderstelt. Maar ook een klein grasveldje kan in een zee van gras met wilde bloemen worden omgetoverd. Dat heet dan een bloemenweitje.

Ook buiten de tuin is bloemrijk grasland geen natuur-, maar een cultuurverschijnsel, want als een weide niet minstens eenmaal per jaar gemaaid wordt, verandert die binnen de kortste keren in bos. De bloemenwei is een imitatie van onbemest hooiland zoals dit vroeger voorkwam op plaatsen waar intensieve veeteelt onmogelijk was – vaak omdat het land te drassig was. Pas tegen het einde van juni, of nog later in de zomer, was het hooiland droog genoeg om het te kunnen maaien.

Een van de grote voordelen van de bloemenwei als tuinvorm is dat je er net zoveel of zo weinig tijd aan kunt besteden als je zelf wilt. Het enige werk dat strikt noodzakelijk is, is het maaien en het afvoeren van het gemaaide gras. Op arme zandgrond kun je met eenmaal per jaar maaien volstaan, maar naarmate de grond vruchtbaarder is zul je vaker moeten maaien. Bij het aanleggen van een bloemenwei is vruchtbare grond dus een handicap. Het principe van de bloemenwei berust op omgekeerd tuinieren: in plaats van de grond te verrijken met mest en compost probeer je die grond juist zo veel mogelijk te verarmen, waardoor het aandeel van grassen afneemt en dat van wilde bloemen toeneemt. Door sommige deskundigen wordt daarom aangeraden om voor de aanleg van een bloemenwei een flinke laag zand over de tuin uit te spreiden, of om de bovenste humuslaag van de grond te verwijderen. Dat kan, maar het is niet noodzakelijk, en bovendien lijkt het mij niet passen om op kleigrond een laag zand te storten. Het is ook op vruchtbare grond voldoende om de beoogde bloemenwei, met onkruid en al, een jaar of drie wekelijks te maaien. Daarna kan het maairegime gaandeweg worden versoepeld, totdat er na een jaar of vijf nog maar twee tot drie keer per jaar gemaaid hoeft te worden. Het belangrijkste is om het gras consequent af te voeren.

‘Hola, wacht even,’ hoor ik u al zeggen. ‘Drie jaar lang iedere week maaien en het gras afvoeren, dat is me nogal wat. Ik dacht nu juist dat we het over minder werk hadden.’ Dat is zo, maar het kost nu eenmaal tijd om de groene woestijn van bemest grasland om te toveren in voedselarm, bloemrijk gras. Veel gemakkelijker is het om van een bestaand gazon een bloemenwei te maken; dan hoeft u alleen maar op te houden met mesten en maaien.

Als de bloemenwei op met mest vervuilde grond moet worden aangelegd, is het misschien geen slecht idee om in de beginjaren hulp te vragen met maaien en afvoeren. U helpt een ander aan werk en krijgt er een bloemenwei voor terug. Bovendien vinden veel mannen het vaak stoer om op een zitmaaier rond te rijden.

Het is verbazend om te zien hoe snel onkruiden als brandnetels en distels door maaien verdwijnen. En hoe snel andere planten, zoals paardenbloemen, biggenkruid en havikskruid, komen aanwaaien. Dat zijn ordinaire bloemen die je overal in de wegberm ziet bloeien. Maar het is niet reëel om te denken dat planten met meer status, zoals orchideeën, die in de wijde omgeving allang zijn uitgestorven, zich weer zonder hulp in de bloemenwei kunnen vestigen. Die zult u moeten helpen. Wees in het begin niet te ambitieus en begin niet meteen met orchideeën, die alleen kunnen leven in symbiose met bepaalde bodemschimmels. Bovendien rijpt het zaad van orchideeën laat en kun je een wei vol wilde orchideeën pas tegen het einde van juli of begin augustus maaien. Want de planten in de bloemenwei zijn voor hun verspreiding afhankelijk van het tijdstip van maaien. Eerst moeten ze hun zaad verspreiden en dan pas kunt u maaien. Dat schept beperkingen, maar ook mogelijkheden.

Havikskruid en gevlekte orchis

Wie bijvoorbeeld niet een groot deel van het jaar tegen hoog gras wil aan kijken en wie ’s zomers liever met de kinderen op het grasveld voetbalt, kan kiezen voor een voorjaarsbloemenwei met sneeuwklokjes, krokussen, narcissen, paardenbloemen, ereprijs en pinksterbloemen. Zodra de laatste bloeiers, in dit geval de pinksterbloemen, zich hebben uitgezaaid – gemiddeld zo’n zes weken na de bloei – kan de grasmaaier worden gestart. In de voorjaarsbloemenwei ligt het accent op bloembollen. Naast de meest bekende bolgewassen kunnen ook lenteklokjes, zomerklokjes, camassia, kievitsbloemen en vogelmelk in grasland worden geplant.

Kies voor een bloemenwei geen doorgekweekte bloembollen, maar wilde soorten of cultivars die daarop lijken. Dit is vooral belangrijk bij narcissen; kies liever de kleine trompetjes van Narcissus ‘W.P. Milner’, dan de stevige toeters van ‘Febuary Gold’ of, erger nog, ‘Golden Harvest’. En beperk u, vooral op een niet te groot oppervlak, tot één soort, hoewel er tientallen verschillende narcissen zijn die in grasland gedijen. Toevoegen kan later altijd nog. Planten is zo gebeurd – zeker met behulp van een bollenplanter waarmee je een plugje uit het grasland kunt steken, maar ontplanten is in een bloemenwei vrijwel onmogelijk zonder de hele grasmat te verstoren. En op de onverstoorde grasmat is de bloemenwei nu juist gebaseerd.

Narcissus ‘W.P. Milner’

Dat houdt niet in dat mollen bestreden moeten worden. Een beetje verstoring is juist goed. Molshopen kunnen worden uitgeharkt om te worden gebruikt als plaats om nieuwe planten te zaaien. Morgensterren, bijvoorbeeld, kiemen zelden of nooit als je het zaad gewoon in het gras uitstrooit. Maar de molshoop biedt ze een kans. En dat geldt voor veel meer planten die voor de bloemenwei in aanmerking komen.

Ouderwets bloemrijk hooiland, waarvan de bloemenwei een imitatie is, vond je vroeger meestal op vochtige grond. Daar was het tot aan de zomer te zompig om met een maaimachine te kunnen werken. Na het hooien, meestal in juni of juli, was het gemaaide grasland droog genoeg om er koeien op te kunnen laten grazen. Die koeien trapten gaten in de grasmat, en juist die gaten ontkiemden de bloemzaden. Hoe dichter het gras, hoe minder kans een zaadje heeft om tot een plant uit te groeien.

Begrazen is niet haalbaar in de doorsneetuin. Daarom moeten wij ons met maaien behelpen. En in plaats van de koeienpoot zorgt de mol voor de kale grond waarin bloemenzaden een kans maken. Ook mieren spelen een rol en desnoods kunt u met een tuinvork de grasmat nog eens extra beschadigen.

Niet alleen mollen, maar ook spitsmuizen, woelmuizen, kikkers, padden en – als u geluk hebt – hermelijnen en ringslangen zullen de bloemenwei bevolken. Bij het maaien van het lange gras zie je allerlei dieren in paniek wegvluchten. Maai daarom in een gezapig tempo, zodat het gedierte kan vluchten, en niet te dicht boven de grond. Gebruik een diervriendelijke motorzeis, want een klepelmaaier of een cirkelmaaier zou een bloedbad aanrichten. En laat het tijdstip van maaien niet alleen bepalen door de rijpheid van het zaad van bollen en vaste planten, maar probeer ook uit te vinden wanneer de rupsen en poppen van graslandvlinders, zoals de vuurvlinder, het hooibeestje en het koevinkje, in het gras aanwezig zijn. Een bloemenwei aanleggen is niet moeilijk, maar succesvol onderhoud van een bloemenweide als wijkplaats voor bedreigde planten en dieren vraagt veel inzicht in flora en fauna, en vooral in hun samenhang.

Omdat een wei vol wilde bloemen alleen maar door menselijk ingrijpen kan bestaan en daarom per definitie kunstmatig is, lijkt het me onzin om in de grasmat alleen maar planten toe te laten die binnen de landsgrenzen voorkomen. En trouwens: waar trekken we de grens? Is een plant die hier voor de laatste ijstijd voorkwam nu een heemplant of een allochtoon? En is een ingevoerde stinsenplant na honderd jaar voldoende ingeburgerd om als heemplant geaccepteerd te worden? Ik zou zeggen: vervals de flora naar hartenlust en voeg genen toe, temeer daar om ons heen steeds meer genen verdwijnen doordat planten en dieren uitsterven. Zet de bloemenweide voor mijn part vol met Geranium psilostemon uit de Kaukasus, Papaver orientale uit Armenië en Astrantia maxima uit de alpenweiden als u daar zin in hebt.

Ratelaar en Geranium psilostemon

Ik heb het al gezegd: voor de bloemenweide is vruchtbare grond een handicap. Naast vaker maaien is er nog een truc om op vruchtbare grond het gras terug te dringen zodat andere planten een kans krijgen: zaai ratelaar, Rhinanthus. Rhinanthus is een eenjarige halfparasiet. De plant heeft wel eigen bladgroen, maar parasiteert ook op de wortels van gras. De vitaliteit van het gras neemt daardoor af en het gevolg is dat er sneller ruimte ontstaat voor de gewenste wilde bloemen

Rietorchis in een zee van ratelaar

Samenvattend: het maken van een bloemenwei is omgekeerd tuinieren. Je probeert de grond minder vruchtbaar te maken in plaats van hem te bemesten. Een gazon dat al jarenlang is gemaaid geeft de beste uitgangspositie, maar ook elders is het aanleggen van een bloemenwei goed mogelijk. Breng de grasmaaier niet naar de kringloopwinkel, want door het bloemrijke grasland kunnen paadjes worden gemaaid om de bloemen van dichtbij te bewonderen. Door het lange gras lopen is niet aan te raden. Als de wei nog maar één, of een paar keer per jaar hoeft te worden gemaaid is een motorzeis handig. Huur er een, of huur een hovenier met zo’n apparaat. Een motorzeis die het grootste deel van het jaar werkeloos in de schuur staat is geen goede investering.

Wat voor planten komen er voor een bloemenwei in aanmerking? In de eerste plaats bloembollen, maar daarop kom ik straks in een apart hoofdstuk nog uitgebreid terug. Vaste planten komen vaak aanwaaien als ze in de buurt groeien, maar als er weinig wilde bloemen in de omgeving bloeien is het geen slecht idee om de planten een handje te helpen. Dat kan op twee manieren: door jonge planten in het gras te poten, en door zaad uit te strooien.

Zaad strooien kost de minste moeite, maar je moet soms tamelijk lang op het resultaat wachten. Het heeft zin om eens in je eigen omgeving te kijken wat daar zoal groeit, want planten zijn aan bepaalde grondsoorten gebonden. In een border kun je de grond met behulp van mest en sproeiers nog tot op zekere hoogte manipuleren, maar in een bloemenwei is dat onmogelijk. Groeien er geen grasklokjes in de wijde omgeving van uw tuin, dan zullen die het in de bloemenwei waarschijnlijk ook niet doen. En zandblauwtjes zullen het op de klei maar matig naar hun zin hebben.

Toch kom je vaak voor verrassingen te staan: zo komt marjolein voor op kalkrijke graslanden. Mijn grond is zanderig en licht zuur. Toch heeft de marjolein het prima naar haar zin in mijn bloemenwei. Andere planten waaraan ik veel lol beleef zijn wilde margrieten, knoopkruid, weidesalie, allerlei ooievaarsbekken en grote pimpernel. Maar ik kan me voorstellen dat u liever lupine hebt in uw gras. Of vrouwenmantel en astrantia’s. Het kan allemaal, en het is voornamelijk een kwestie van experimenteren om uit te zoeken wat het wel doet en wat niet. Op vochtige grond zou je moerasspiraea en valeriaan kunnen planten, op droge grond oranje havikskruid en hemelsleutel; op kalk groeien veel orchideeën en op zure grond wilde pastinaak, beenbreek en wollegras.

Beemdooievaarsbek en margrieten

Dat is het mooiste van een bloemenwei: niets is ooit zoals je het gepland of verwacht had: sterke planten sterven om onverklaarbare redenen en zeldzame zwakkelingen groeien explosief. En ieder jaar is anders. Nu eens overheerst geel en dan weer paars. Zelfs met het uur kan een bloemenwei veranderen, vooral als havikskruid en leeuwentand hun bloemen sluiten zodra de eerste regendruppels vallen.

Akker

Het woord ‘akker’ roept visioenen op van de landman die met gebogen rug achter de ploeg sjokt, en van klaprozen en korenbloemen die de korenvelden rood en blauw kleuren. Maar dat is nostalgie. Wat niet wil zeggen dat we die akker van vroeger niet in onze tuin zouden kunnen imiteren. Voor een weide heb je ruimte nodig – een weide van drie vierkante meter is geen weide, maar een potsierlijk stukje gras. Maar op een paar vierkante meter is het goed mogelijk om een akkertje aan te leggen.

Er is een wezenlijk verschil tussen het onderhoud van een weide en dat van een akker: weiden worden gemaaid en akkers geploegd. Of gespit, als het maar om een klein stukje grond gaat. Spitten is meer werk dan maaien, en het moet ieder voorjaar gebeuren. Maar het resultaat van een ingezaaide bloemenakker kan betoverend zijn.

Akkerbloemen zijn bloemen die met het graan van de eerste landbouwers naar onze streken zijn meegekomen. Het zijn planten die met de landbouw mee zijn geëvolueerd en die zich volledig aan de akkerbouw hebben aangepast. Ze groeien mee met het graan en worden samen geoogst. En weer gezaaid, want totdat er methoden werden ontwikkeld om het zaad van gerst, spelt, rogge, tarwe en haver effectief te schonen werden de korenbloem, de klaproos en de bolderik met de gewassen meegezaaid. Als je afreist naar primitieve streken, zie je ze nog wel eens: akkers die vol staan met wilde bloemen. Maar in Europa is die primitieve vorm van landbouw nauwelijks meer te vinden. Alleen heemtuinen en openluchtmusea houden zich er nog mee bezig. En gelukkig maar, want daardoor is het zaad van akkeronkruiden nog steeds te koop.

Graan, korenbloemen, klaprozen

Een akker maken is simpel: spit in de late winter een stukje grond om en zaai een mengsel naar keuze. De een zal graag haver door zijn klaprozen mengen en de tweede ziet liever rogge of gerst. Het mag allemaal. Opiumpapavers en bolderik verhogen de feestvreugde.

Het is belangrijk om niet alles tegelijk te zaaien: zaai met tussenpozen van veertien dagen vanaf eind februari tot eind april. De zaden zullen dan op verschillende tijdstippen kiemen, waardoor de bloei wordt gespreid. Ook de ganzenbloem is zo’n akker-onkruid dat al zo lang uit de akker is verdwenen dat niemand zich de plant meer zal herinneren. En wie helemaal de blits wil maken kan nog wat roggelelies tussen zijn graan planten.

Want het zijn niet alleen eenjarige planten die zich op akkers thuis voelen. Wilde gladiolen, blauwe druifjes en roggelelies zijn bolgewassen die aan de landbouw zijn aangepast en die zich er niets van aantrekken als ze ieder jaar worden omgeploegd.

In de bloemenwei laat de bloei van gladiolen te wensen over; de planten maken ieder jaar wel blad, maar van de honderd knollen bloeien er maar een stuk of tien. Meestal bloeien alleen die planten die in een molshoop terecht zijn gekomen.

Ik woon aan de rand van de uiterwaarden van de IJssel en als die ’s winters onderlopen zoeken de mollen en masse de hogere grond op. Mijn bloemenwei dus. Ik vind dat niet erg, want zoals gezegd: in de verse grond van de molshopen ontkiemen zaden van wilde bloemen gemakkelijker dan in het dichte gras. Het enige vervelende is dat ik door mollen omhooggewerkte bollen iedere winter herhaaldelijk weer in de grond moet drukken.

Dat gladiolen in molshopen beter bloeien dan in het gras begreep ik niet, totdat ik een keer in maart met vakantie was op Sicilië. Daar zagen de graanakkers lila van de bloeiende Gladiolus italicus. In akkers die braak lagen zag je het aantal bloemen afnemen. Gladiolus italicus blijkt een cultuurvolger te zijn, erin gespecialiseerd te groeien tussen het graan, in grond die regelmatig wordt omgeploegd. Gladiolen horen niet thuis in een bloemenwei, maar op een akker.

Er komt nog een tweede wilde gladiool voor in het Middellandse-Zeegebied. Dat is Gladiolus illyricus, met bloemen die in de beste vorm van de plant intens paarsrood van kleur zijn. Jammer genoeg is deze soort niet in de handel, hoewel gedreven verzamelaars hem altijd wel ergens op de kop kunnen tikken. Gaat u wel eens op tuinenreis naar Engeland, bezoek dan vooral de Great Western Gladiolus Nursery in Bridgewater, in het graafschap Somerset. (Maak wel eerst een afspraak.) Daar zou u dan ook de hand kunnen leggen op Gladiolus imbricatus, een variabele plant met bloemen die rood, wit of lavendelkleurig kunnen zijn. Het is een soort uit Turkijë en Iran, die een koude winter niet alleen overleeft, maar die zelfs nodig heeft om goed te kunnen bloeien.

Gladiolus communis ssp. byzantinus met papaver ‘Karine’

Niet alle wilde gladiolen bloeien in het voorjaar; Gladiolus papilio bloeit in augustus en september met subtiel gekleurde, hangende bloemen. De buitenkant van de bloem is duifgrijs met een zweem van lila, terwijl de binnenste bloembladen groenig geel van kleur zijn. Het is een plant die van vochtige grond houdt, net als veel gladiolen van het zuidelijk halfrond, hoewel ze ’s winters juist weer droog moeten staan. Het zijn die omgekeerde seizoenen die de verzorging van Zuid-Afrikaanse planten soms zo lastig maken. De knollen van Gladiolus papilio werken zichzelf naar een flinke diepte, zodat zelfs als de bovenste knollen bevriezen, degene die dieper in de grond zitten de winter wel overleven. Na een serie van zachte winters, zoals we die nu al tien jaar beleven, kan Gladiolus papilio zelfs gaan woekeren.

In Engeland, waar meer gladiolenliefhebbers wonen dan hier, wordt Gladiolus papilio met andere soorten gekruist. Een gezochte hybride is ‘David Hills’, met baksteenrode bloemen. In tegenstelling tot de vroegbloeiende soorten kun je deze laatbloeiers beter in het voorjaar planten.

Winterhardheid van planten is relatief en in de afgelopen jaren zijn onze opvattingen over wat vorstbestendig is en wat niet aan het schuiven. Twintig jaar geleden zou niemand het in zijn hoofd gehaald hebben om een olijfboom in zijn tuin te planten. Zo zijn er ook gladiolensoorten die je in ons veranderende klimaat in de tuin zou kunnen proberen. Ik zou beginnen met de zwavelgele Gladiolus tristis – een van de weinige gladiolen met een uitgesproken verleidelijke en zwoele geur, vooral ’s avonds. Deze gladiool heeft smal, bijna grasachtig blad, dat bijna een meter hoog wordt. Plant Gladiolus tristis in de herfst, in goed doorlatende grond en op een warme plaats. En hoop dat de muizen de knollen na de bloei met rust laten, want muizen houden van de meeste knollen, maar gladiolen lijken favoriet. Hebt u last van muizen die uw gladiolen belagen, stop dan naast de knollen ook nog wat mottenballen in de grond.

En zo kan een akker met zoveel planten worden opgeleukt dat hij eruitziet zoals onze akkers er zelfs in hun rijkste dagen waarschijnlijk nooit hebben uitgezien. Toch ligt de kunst van het akkertuinieren in beperking en beheersing. Veel planten van weinig soorten hebben meer effect dan weinig planten van veel soorten. Monet schilderde niet voor niets een veld met klaprozen, in plaats van een veld met klaprozen, korenbloemen, ganzenbloemen, bolderik, akkerviooltjes, akkerwinde, roggelelies enzovoort. Het is de hoeveelheid van een paar soorten die op de akker voor de impact zorgt. Wie een akker zaait moet zich leren beheersen.

Zorg voor een basis van granen. Gerst en haver zijn het mooist. Het is dat die eenjarig zijn, anders zouden ze beslist als siergras worden verkocht. Het voordeel van een zaadmengsel op basis van graan is dat onkruidgrassen tussen het graan minder opvallen. Ook heb je minder bloemzaad nodig. Kies drie of vier planten, bijvoorbeeld klaprozen, korenbloemen, bolderik en kamille. Zorg ervoor dat de te zaaien akker schoon is. Zevenblad en distels kunnen we in de akker niet gebruiken. Natuurlijk zit grond altijd vol met onkruidzaden, maar dat valt te ondervangen door op de grond een laagje schoon zand van één centimeter dikte te strooien. Zeker 90 procent van de eenjarige onkruiden zal hierdoor wegblijven. Zaai in dit zand en houd het vochtig totdat de zaden van de akkerplanten ontkiemen.