.

Borislav Cicovacki

Vliegen op het hoofdeinde

Vertaald uit het Servo-Kroatisch door Reina Dokter

2012

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

De auteur ontving voor het schrijven van deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk 2012

© 2012 Borislav Cicovacki

© 2012 Nederlandse vertaling Reina Dokter

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

Afbeelding omslag © Ilona Jurgiel

ISBN 978 90 254 3592 9

e-ISBN 978 90 254 3936 1

D/2012/0108/915

NUR 302

www.uitgeverijcontact.nl

.

Voor mijn Isidora, omdat ik voor eeuwig schatplichtig ben aan de schoonheid van haar ziel en de stoutmoedigheid van haar liefde

.

Maybe happen is never once but like ripples maybe on water after the pebble sinks...

William Faulkner, Absalom, Absalom!

.

Voorwoord

Wanneer wij ons tot het verleden wenden, ook al blikken we slechts een paar jaar terug, steunt ons geheugen altijd op individuele voorvallen die belangrijke knooppunten in de beschouwde tijdsperiode aanduiden, als wegwijzers op een pad. Zo leggen we wezenlijke kruisingen in onze herinnering vast, maar verwaarlozen en vergeten we tegelijkertijd die bijna onoverzienbare overvloed aan microgebeurtenissen, die amorfe massa vage, onverklaarbare gevoelens en vermoedens, die ons naar dat bepaalde kruispunt van voorvallen hebben gevoerd en gebracht; die hadden ons naar een heel andere kruising kunnen leiden en een heel ander voorval kunnen teweegbrengen, wanneer we onderweg misschien maar even over een moeilijker waarneembaar detail van de weg hadden nagedacht of ergens langer hadden uitgerust. Hoe vaak heeft ieder van ons zich niet afgevraagd wat er zou zijn gebeurd als we dit hadden gedaan in plaats van dat! En hoe vaak heeft ieder van ons zich niet gesteld gezien voor een geheim met een begrijpelijk deel, dat ons zegt dat een hele reeks handelingen vanuit één tweesprong slechts tot één verwezenlijkte gebeurtenis leidt, en met een zwijgend deel, dat ons laat weten dat elk segment van die reeks uitloopt in talloze andere tweesprongen die we niet zijn ingeslagen, al hadden we dat misschien wel kunnen doen. En wij weten dat ons leven door onze opeenvolgende handelingskeuzes wordt gevormd, maar we vinden het vaak moeilijk te bepalen waarom we juist die keuzes hebben gemaakt. Wij vragen ons af of er iets bestaat dat veel sterker is dan wij, dat onze beslissingen conditioneert. Kunnen wij invloed uitoefenen op die conditionering, kunnen we die veranderen? Is alles wat ons overkomt tot in de details voorbestemd of kunnen we het verloop van ons lot veranderen?

Het beschouwen van de tijdskaders van voorvallen is een van de kiemen waaruit mogelijke antwoorden op deze vragen ontstaan, want het zet ons aan het denken over de vraag of voorvallen zich werkelijk in de tijd ontwikkelen in de volgorde zoals wij ze met elkaar in verband brengen en onthouden, of dat de tijd deelbaar, gelaagd, en daardoor voor ons volkomen ongrijpbaar is. De menselijke nieuwsgierigheid zal het enigma van het bestaan van parallelle tijden beslist proberen te leren kennen en het misschien ook enigszins trachten te verklaren, te begrijpen. Maar tot het zover is, zullen de feiten die ondubbelzinnig wijzen op die gelaagdheid van de tijd, die wij in ons kortstondige bestaan niet kunnen bevatten, ons in verwarring achterlaten.

Dit verhaal, over het verlies van en de zoektocht naar de identiteit van de mens, is opgebouwd uit voorvallen die getuigen van de behoefte van de schrijver om parallelle tijdsverlopen te ontraadselen. Daarom zijn de gebeurtenissen in dit boek niet gerangschikt volgens de eenvormige lijn van het geheugen, maar volgens hun verwantschap in onderwerp en emotie, een van de mogelijke vormen van een tijdsparallel. Pas helemaal aan het einde, wanneer alle beschouwde tijdlagen samenvloeien binnen dat toch op zichzelf staande hoofdstuk uit het leven van de hoofdpersoon, is het doenlijk om het complete vlechtwerk van die gebeurtenissen te doorzien. En bij de beschouwing van dat uitverkoren fragment uit een levensverhaal zullen we merken hoe wreed de fantasie op de waarheid kan lijken. Lezer, ontneem uw fantasie dus niet de bekoring op grond van gebeurtenissen die u persoonlijk hebt ervaren en personen die u zelf hebt leren kennen, want u zult zich vergissen. Met úw werkelijkheid heeft dit verhaal helemaal niets te maken.

De schrijver

.

Proloog

God hath given you one face, and you make yourselves another.

Shakespeare, Hamlet

.

Lana

Ze wachtte niet tot de klanken van haar jachtende, op dozen vol herinneringen botsende gedachten waren verstomd, ze wachtte niet tot die in de natuurlijke bevaarbaarheid van hun twee stromen waren verzonken, maar knoopte de gulp van zijn broek los, alsof ze een blikje openmaakte, en haalde hem eruit, onwillig en teruggetrokken als hij was. Filip volgde die handeling, die een routineuze indruk moest maken, met een verbazing die hem dadelijk afleidde van de bewegingen waarmee zij standvastig en geduldig (beter gezegd, ijverig, als een gehoorzame scholiere die meteen na thuiskomst uit school al haar huiswerk maakt) door de kamer was gefladderd, in haar poging om zo snel mogelijk op de enig juiste, overtuigende manier een stempel te drukken op de eerste dag van haar verblijf bij haar ‘vriend’. Op het moment dat ze meende dat alle inspanning die ze zich had getroost om te komen waar ze nu was, volkomen en onherstelbaar vergeefs zou zijn, behielp ze zich ook met andere delen van zijn half ontblote, in deze situatie onduidelijk gedefinieerde lichaam. In die ongemakkelijke houding, met gespreide benen boven zijn afgezakte broek, probeerde Filip te lachen om hun absurde positie, maar haar noestheid stond spotternij in de weg. Hij vond dat de handen waarmee ze bezig was meer weg hadden van een soort verouderd gereedschap dan van een middel om liefde op te wekken, en stelde zich voor hoe zij met dezelfde, blijkbaar aangeleerde bedrevenheid pannen afwaste, zodat alles blonk van het schuren met een pannensponsje en van de talloze belletjes afwasmiddel waarin de zwarte schande van aangebrand voedsel verdween. Was die associatie niet zo moeilijk verenigbaar geweest met Lana’s gewriemel, dan zou die hem misschien zelfs hebben geholpen om zijn synapsen op bevrediging te richten. Ze rekte zijn lusteloze lid uit en onderdrukte het paniekgevoel en de angst in haar binnenste. Niemand had haar er tijdig voor gewaarschuwd dat ook gedachten door de tastzin worden overgebracht en dat dat ontstemde lid in watervallen zou worden overspoeld door het rumoer van haar dwaze angst, met de ondubbelzinnige suggestie dat het zich de moeite beter besparen kon. In haar onwetendheid voerde zij een heldhaftige strijd. Ze had het geld voor de reis met de grootste moeite bij elkaar gebracht, en de peripetieën bij de verwerving van een visum had ze overwonnen met onwankelbaar wachten voor loketten en met tot God gerichte gebeden, waarin ze voor het eerst van haar leven haar heil had gezocht. Ze had zich overgegeven aan de kracht van het gebed om, nu ze was aangekomen, te zien dat die ‘vriend’ van haar niet reageerde, dat hij helemaal niet geïnteresseerd was in haar hand en in haar vastbesloten beweging, en nog minder in haar onlangs onder handen genomen en met pepermuntkauwgom verfriste tanden. Ze klampte zich krampachtig vast aan de hoop die ze zelf op het vliegveld al had geschetst en ingekleurd, ze stond niet toe dat die zou wankelen, laat staan veranderde in de vraag: deze zal toch niet ook impotent zijn? De rukkende bewegingen, die haar hoop met grote moeite min of meer onder controle hielden, konden niet voorkomen dat het beeld van Ivan recht voor haar ogen oprees. Zeven jaar lang had ze hetzelfde gedaan bij Ivan, zeven jaar lang had ze niet willen inzien hoe zinloos haar acties waren, zeven jaar lang had ze gehoopt Ivan met toverachtige kussen (die ze voor de spiegel oefende) tot ontwaken te verlokken, zeven jaar lang had ze zichzelf bewezen dat ze een domme gans was. Op een feestje had ze toen plotseling een van de vrienden van haar jongere zusje, een jongen van twintig, de slaapkamer in gesleept en hem geneukt met al haar krampachtige, jarenlang onderdrukte begeerte. De vriend van haar zusje kon niet geloven wat hem overkwam, hij kon vooral niet geloven dat de vervulling van zijn wens, die eenvoudige bevrediging, zo snel en zo gemakkelijk te verwezenlijken was. Toen Lana haar verwarde zwarte haar van zijn gladde lichaam, dat wel gepoederd leek, had losgeschud, voelde ze zich als een ontwaakte Brunhilde weer van de macht van haar hartstocht vervuld. Zelfs al was er toen iemand geweest om haar erop te wijzen dat de zaken er anders voor stonden, zou ze die persoon minachtend hebben genegeerd, overtuigd als ze was van de charmes van het gebied tussen haar benen en haar ontvlamde onlesbaarheid. Daarom voelde ze zich volkomen hulpeloos tegenover Filips onverschilligheid; ze keek met verschrikte blik naar zijn lid alsof ze dat van Ivan in haar hand hield, ze snapte er niets van, alles werd troebel en vlekkerig, in haar hoofd verwisselden gezichten en penissen en wachtkamers op vliegvelden en het smakeloze vliegtuigvoedsel van plaats, ze dacht dat ze zou flauwvallen, nergens vond ze stevig houvast, maar toch wilde ze niet opgeven, ze zou zwemmen om zich te redden van de zondvloed, tot het einde. Filip rilde van de koude verstramming van haar handen, die ondanks alle crèmes die ze gebruikte droog waren, in hun valse fascinatie voor eenvormige bewegingen zat geen greintje tederheid en nog minder kunde of vrouwelijkheid. Alsof hij zich wreef met een stijve theedoek. Daardoor kreeg hij zelfs de gedachte dat het aardig zou zijn om naar de keuken te gaan, dat er tussen de wasmachine en de koelkast, met de blik op de vaat, misschien nog iets zou kunnen gebeuren, maar daar kwam hij niet verder mee vanwege de plotselinge moeheid van haar hand, die zich uitte in onverwachte afstandelijkheid, ze raakte hem alleen nog maar aan met haar vingers, en de biomechanica daarvan was uiterst onhandig en ongearticuleerd. Dat betekende dat elke poging om lust te vinden definitief strandde, dat de vage aanzet daartoe en de vermoeidheid van de vasthoudende Lana, die haar knieën ontvelde op de ruwe vloerbedekking, struikelden over de ontmoediging van haar onbeholpen vingers en zich vervlochten tot een knoop die misschien niet zo stevig, maar wel onontwarbaar was. Filip stelde voor om uit te rusten.

Hij lag naast haar; het bed, dat niet begreep hoe gecompliceerd het liefdesspel was, leek te wijzen op onbeteugelde betrekkingen, maar hij keek naar haar hangende, te vroeg gepensioneerde borsten. Ze hingen als tot driehoekjes opgevouwen, koude pannenkoeken, leeg, zonder jam, vergeten op een bord, een beetje aangebrand, en hechtten veel minder betekenis aan zichzelf dan binnenstebuiten gekeerde broekzakken zouden doen; de platheid waarmee ze treurig met de punt omlaag wezen zag er onherstelbaar, onbruikbaar uit. Lana rookte en praatte over haar leven. Een samengevatte versie, ontdaan van emotionele versieringen: haar vader heeft hen lang geleden verlaten, haar moeder is op zoek naar een ‘stabiele’ vriend, soms lukt haar dat, soms niet, haar zusje studeert, en zijzelf geeft les op een muziekschool, leidt een koor van gepensioneerden en drijft een cafeetje. Al was haar stem schor en onelastisch, bij bepaalde onwillekeurige intonatiesprongen wist die toch spoortjes van haar verloren vrouwelijkheid te onthullen, en een niet al te kieskeurige zoeker met weinig omhanden, onvoorbereid op de uiterste onzekerheid van zijn inspanningen, zou zich op kunnen maken om die helemaal te onthullen en hernieuwen (of liever, te reanimeren). Midden in een uiteenzetting over de verbouwing van de kelder van het huis tot cafeetje stond Filip op en liep naar de koelkast. Hij had bedacht dat daar een spuitbus met slagroom stond. Ze gaf een gilletje van de ijskoude aanraking met het stervormige schuim en onderbrak haar reminiscenties aan het verven van het plafond. Ze liet hem een tekening op haar lichaam maken. Zijn tong prikkelde haar niet eens. De pannenkoeken werden smakelijk en hij at ze als een hongerige die zich niet stoort aan oudbakkenheid. Ze ging op het bed liggen alsof het een operatietafel was, in afwachting van het positieve effect van de slagroom. Filip wist dat ze niet klaarkwam. Hij kon zich niet onttrekken aan zijn ergernis dat haar lichaam nergens op reageerde, dat het alleen als pantser diende. Haar goedkope esthetiek, die zich onderscheidde door eenvoudig gebruik van simpele geometrische vormen, was te zien aan haar netjes gesnoeide struikje, waar de hand van de ijverige hovenierster elk ongehoorzaam sprietje uit had verwijderd. Hij stelde zich voor hoe ze voor de spiegel stond te wieden. Ze had niet kunnen dromen dat hij genoot van oerwouden en alleen in botanische tuinen de lanen bezocht. En zij had zo zorgzaam elk spoor van onkruid weggeruimd! Maar op zich vond hij dat beeld van haar tuiniersvaardigheid nog wel opwindend en daarom besproeide hij het bij wijze van imitatie met flinke kransen slagroom. Zij bleef onder dat alles even ver en ongrijpbaar als de zuidpool. Ze begon pas wakker te worden toen hij bij het ruimen van de sneeuwlagen met zijn vingers in haar binnenging. Hij blies een bijna volledig gedoofd, smeulend vuurtje aan en zij spartelde alsof ze zich aan dat smeulende vuurtje had gebrand. De bevrediging liet tamelijk lang op zich wachten, de slagroom was blijkbaar niet calorierijk genoeg, en algauw werd Filip gekweld door een vreselijke honger. Ja, je zou kunnen zeggen honger van uitputting, maar ook een ledige, onvruchtbare honger.

Lana huppelde als een slechte imitatie van een huisvrouw door zijn appartement. Ze stootte tegen borden, brak haar nagels op vorken, maar ging onverstoorbaar door. Ze zette alle lekkernijen uit de koelkast op tafel. Allemaal meegebracht uit Belgrado. Haar moeder had gezorgd dat haar ‘kinderen’ geen honger zouden lijden – in één moeite door wilde ze hen niet alleen voeden, maar haar ‘toekomstige schoonzoon’ ook bewijzen dat ze bereid was een oplossing te bieden voor elke situatie, te allen tijde, op elke plaats. Het maakte niet uit dat haar dochter niet kon koken. Filip kon niet geloven wat Lana allemaal in haar tassen had meegesleept. Hij staarde naar de stoofpotten, de stukken gebraad, de salades en de zoetigheden en vroeg zich af hoe hij in het sprookje Tafeltje dek je was terechtgekomen. Hij maakte zich een voorstelling van de culinaire marathon van haar moeder en van de schaamteloosheid van het zweet dat ze had vergoten om haar ‘schoonzoon’ zo veel mogelijk te plezieren. (Zij wist dat echtgenoten kieskeurig waren; haar man had haar verlaten omdat ze de kruidensaus niet precies zo kon maken als zijn moeder. Maar dat had ze inmiddels geleerd, ze had jarenlang haar best gedaan om er een meester in te worden en geen schoonzoon zou haar ontgaan, zeker niet die vervreemde vrijgezel, die in dat kouwe Holland zelfs naar een doodgewone pljeskavica verlangde en zijn ziel en zaligheid zou geven voor gestoofde zuurkool en kalfsstoofpot met deegballetjes.) Filip smeerde zijn maag met moeders keukentoverijen en Lana babbelde over de gepensioneerden uit haar koor. Hij genoot van het luidruchtige, pompeuze kauwen en sloot de informatie over de gepensioneerden daarmee uit met een ondoordringbare muur, waar hun namen en gewoonten op te pletter sloegen als vliegjes op een autoruit. Soefimuziek vulde de door de spijsvertering ontstane leegte en Lana’s spraakzaamheid werd gesmoord in de kracht van de stem van Nusrat Fateh Ali Khan; ze wist niet waar ze naar kijken moest, hoe ze zich op de kussens van de bank moest installeren zonder nutteloos en onaantrekkelijk te lijken; ze was hier toch verdorie om hem te veroveren, niet om te zitten wachten? Ze greep naar zijn gulp. Ze reikte naar zijn lid, haar enige hoop. Filip vond haar vrijmoedigheid en dat insisteren op eigen initiatief sympathiek en begon daarom een joint te draaien. De dag liep al ten einde, één enkele lamp in de hoek van de kamer bewaarde het licht in het appartement. Uitgedaagd door de dubbelzinnige grilligheid van de muziek voerde Lana de frequentie van haar motoriek op, en in de rook die zo wellustig om haar hals gleed, bedacht Filip dat hij het ijverige meiske op zijn minst moest trakteren op het verstijven van wat ze op dat moment in haar hand hield, al was het niet meer dan dat; dat had ze verdiend met haar geduld van vandaag en het gesjouw met al dat eten. Hij zou haar tegemoet komen als zij zich niet meer gedroeg alsof ze deelnam aan een werkactie. De verandering bij Filip, die ze alleen tactiel kon opmerken (en waar ze blij om kon zijn), vuurde de vermoeide jongedochter aan, en zij herinnerde zich met luchthartige schranderheid haar moeders woorden: alleen een verzadigd man is een tevreden man. Dat gaf haar hand een zekere kracht, vrolijkheid zelfs, wat Filips besluit alleen maar ondersteunde en leidde tot een kortstondige, vluchtige, maar succesvolle culminatie. Toen zij dat kleine, maar toch onmiskenbare geschenk had gekregen, slaakte Lana een tamelijk hoorbare zucht van verlichting, waarschijnlijk dacht ze weer aan mama: ‘de eerste dag is de belangrijkste – als je hem niet meteen voor je wint, win je hem nooit’. Hij liet haar ook een trekje nemen. Ze deed alsof ze er ervaring mee had, als een hartstochtelijk rookster, maar werd zo verrast door de rook van de joint dat ze niet wist waar ze hem laten moest – eerst stuurde ze hem naar haar oogballen, ze wilde er ook mee naar haar oren, maar daarheen kon ze de weg niet vinden. Even flink zijn, zei ze tegen zichzelf, en ze nam nog een trek. Nu wist ze de rook toch op de een of andere manier de baas te worden, het lukte haar hem door te slikken, en ze besloot te luisteren naar wat Filip eigenlijk zei. Het eerste woord waar ze op stuitte, mbira, bracht haar in verwarring, en in haar poging om het te onthouden miste ze alles wat er verder betrekking op had. Er werd op gespeeld, dat kreeg ze op de een of andere manier mee, maar ze zag ervan af een samenhangender betekenis te zoeken, zoals een reiziger die naar een trein rent opeens stilstaat wanneer hij inziet dat hij hem niet zal halen. Daarom nam ze opnieuw een trek. Ze reageerde erop als op warme melk, ze dommelde er bijna van weg. Ze wilde koffie zetten, maar geen beweging die ze zich voorstelde wenste te worden uitgevoerd. Filip praatte nog steeds, maar een gemiste trein kun je nooit meer halen. De muziek hield op. Ze kon zelf niet geloven hoe opgelucht ze was. Ze durfde niet te bekennen dat ze zich aan het hardnekkige geschreeuw van die zanger had gestoord en wist zich er op het laatste moment van te weerhouden om de opluchting die haar omhelsde openlijk te uiten. Ze bleef op dezelfde plaats zitten en registreerde twee feiten: haar linkerbeen sliep en Filip was opgehouden met praten. Daardoor kreeg zij de behoefte om van houding of toestand te veranderen, en ging er bij haar een alarmlampje branden. Pas toen Filip naar de badkamer was gegaan, trok ze het slapende been onder zich vandaan en legde het in een stand waarin het kon herstellen. Zonder acht te slaan op haar gewriemel zocht Filip tussen de cd’s.

Het einde van haar krachten, dat ze herkende aan de zwaarte waarmee haar oogleden op haar ogen drukten en dat gepaard ging met de gedachte hoe aanlokkelijk het zou zijn om uit te rusten, kwam in conflict met haar minutieus gemotiveerde wens, die haar juist uitdrukkelijk oplegde wakker en bij haar positieven te blijven. Ze had in de bank al een holletje gemaakt dat geschikt genoeg was om op die plek te kunnen slapen. Maar dan zou de indruk die ze met zo veel moeite op haar ‘vriend’ had gemaakt spoorloos verdwijnen, en al haar inspanning, de reis en moeders stoofpot en kaascroissantjes, dat alles zou door één ondoordachte actie worden tenietgedaan. Ze wreef in haar ogen, ze moest plassen, maar kon zich niet verroeren – ze moest zo goed en zo kwaad als het ging wakker blijven. Filip kon maar niet besluiten wat voor muziek hij zou opzetten. Alles wat hem voor de hand kwam, leek ongeschikt. Er was geen enkel passend antwoord op de vraag wat voor sfeer hij moest scheppen, hij stoorde zich aan de aanwezigheid van het slaperige meisje, omdat iedere gedachte aan liefde haar vreemd was, omdat ze door sekssprookjes was misleid. Hij twijfelde en aarzelde, hij kreeg de zenuwen van zichzelf. Lana probeerde zich in te houden en klein te maken, ze deed het zowat in haar broek. Haar woede-uitbarsting was (ervan uitgaand dat men geen inzicht had in de toestand van haar blaas) plotseling, onverwacht, te intensief en volslagen verrassend. Voor Filip althans. Hij draaide zich naar haar om, bleef staan en keek naar haar alsof hij er geen woord van begreep. En eerlijk gezegd begreep hij er ook niets van.

‘Wat heb je toch? Wat ben jij er voor een? Slap en besluiteloos. Je bent uren op zoek naar muziek. Moet ik je soms bewonderen omdat je zoveel cd’s hebt? Nou zeg, dat zou me de bewondering wel zijn! Ik wil een man die met de vuist op tafel kan slaan, die niet aarzelt of weifelt, die altijd weet wat hij wil, geen onhandige kwast en filosoof...’

De schorheid in haar stem werd scherper, Lana schreeuwde, de stugheid van haar getornde stembanden vloog als een blok hout door de kamer, ze sperde haar ogen open, vertrok haar mond alsof ze op een kikker had getrapt, ze zwaaide met haar (droge en slappe) handen en hield niet op met dat spervuur, ze sloeg alle raadgevingen die ze thuis had gekregen in de wind. Als hij niet stoned was geweest, had Filip haar waarschijnlijk halsoverkop het huis uitgegooid. Nu had hij geen zin om te worstelen met een broekpisser met wie hij (dat wist hij nu helemaal zeker) nooit meer zou proberen een liefdesrelatie op te bouwen. Hij zag haar steeds lelijker worden, tot ze krijste en met haar armen maaide alsof ze een zwerm wespen verjoeg. Ze sprong van de bank en stormde onbeheerst naar de badkamer. In haar nestje was een donkere, vochtige kring te zien. Ze bleef een hele tijd op de closetpot zitten. Daar was sprake van krampen en van onkiese explosies en van wassen en afvegen en huilen. Hij stopte haar in bed en Lana viel op hetzelfde moment in slaap. Het duister aan het plafond absorbeerde Filips onrustige blik, die het patroon van zijn middernachtelijke gedachten schetste.

De nieuwe, winderige dag, die chaos schiep onder de wolken, bracht geen extra verwarring. Lana wijdde zich in bed al aan het hernomen handmatig man-beminnen van de vorige dag en Filip liet haar daarbij naar hartenlust begaan. Zij kon toch niet aanvoelen dat hij er niet helemaal bij was en dat hij gefixeerd was op het beeld van een andere vrouw. Toen ze haar plicht had vervuld, met dezelfde ijver als wanneer ze haar tanden poetste of koffie zette, ging Lana verder met haar gewauwel over het huis waar ze met haar zusje en moeder woonde, over het cafeetje, haar clientèle en de zwarte dagen in Belgrado tijdens de bombardementen. Geen woord over hun onenigheid van gisteren, over haar uitval. Ook Filip zweeg – ieder om zijn eigen reden. Maar dat waar zij op hoopte – vergetelheid – kon Lana niet bereiken, zodat die hoop haar alleen maar in verwarring bracht en de verkeerde kant op stuurde. Zelfs al was Lana ervan op de hoogte geweest dat Filip zich door niets zou laten bewegen om haar te vergeven, had ze daar namelijk niet in kunnen geloven. Ze wilde bemind worden en deed alsof ze blind was. In haar blindheid was Filip volkomen veilig en voelde hij zich heel prettig, op zijn gemak zelfs. In de koelkast wachtte hun het eten, van het appartement maakten ze een warm holletje, en bij de zeldzame keren dat ze uitgingen maakten ze op de voorbijgangers vast en zeker de indruk van net uit de huls van de hartstocht gekropen geliefden. En juist daar lag de enige schakel in hun ‘relatie’ waarbij Lana zich niet goed voelde. Zij wilde hem in zich voelen. Een paar keer waagde ze het om dat in een vlaag van vurigheid ter sprake te brengen, maar Filip deed alsof hij het niet hoorde. Ze schikte zich in de gewoonte die de eerste dag was vastgelegd, maar het gevoel de verliezer te zijn bedrukte haar zo dat ze meende dat ze er overal puistjes van kreeg. De oplossing (en opluchting) vond ze, net als de eerste dag, op de closetpot. Het water waste ook al haar zuchten weg.

Hoewel Filips afstandelijkheid (waar Lana geen idee van had) toenam, merkte zij in de dagen die zich aaneenregen toch dat je heel aangename gesprekken met hem kon voeren, en dat die haar goed deden. Filip verwachtte dat hij de kloof van haar veertiendaagse bezoek gemakkelijk met gesprekken kon vullen en begon de wanden van die kloof dan ook woord voor woord te bekleden, waarbij hij energie putte uit de onuitputtelijke koelkast, dankzij de kundige inschatting van Lana’s mama en de lokspijzen voor haar ‘schoonzoon’. Hij liet Lana niet meer blowen, maar zodra die rook in de kamer verscheen, verviel ze vanzelf al in een giechelbui, en om daar uit te komen zocht ze nog steeds volgens bekend recept steun achter Filips gulp. En hij praatte alleen maar. Daardoor hoopte ze bijna dat ze de juiste weg had gevonden om nader tot elkaar te komen. Ze herinnerde zich dat ze ergens had gehoord dat welsprekendheid leerlingen zoekt (misschien was dat ook een van mama’s nevenadviezen voor de reis geweest, in de gauwigheid, terwijl ze bezig was met pakken), en concentreerde zich op haar transformatie tot leerlinge. Ze stelde vragen en was een aandachtig luisteraar. Ze wist nog dat ze eens een pornofilm had gezien waarin een oudere docent leerlingen ‘versierde’, en het scheelde dan ook niet veel of ze had van enthousiasme een strik in haar haren gedaan. En hoe meer en oplettender ze naar hem luisterde, hoe uitgebreider en gedetailleerder Filip praatte, waardoor hij werkelijk iets weg had van een docent. Filip hield zich verre van haar visioenen, en zonder enige behoefte te koesteren om iets anders in haar te zien dan een oor, of liever een paar oren, praatte hij over alles wat de herinnering aan zijn vaderland deed herleven en zijn imaginaire plaats daar opfriste. Conform haar rol, die tot het einde onopgemerkt bleef, volgde Lana het verloop van het verhaal en stimuleerde of stuurde dat van tijd tot tijd lichtjes met vragen. Ze merkte niet eens dat het aanrakingspunten met haar werkelijkheid naderde, die werkelijkheid van waaruit ze naar Amsterdam was gereisd, de stad waarvan ze de gele, onaantrekkelijke gebouwen tegenover Filips raam het best had leren kennen en die ze zich zou heugen door haar enorme liefdesinspanning en haar onzekerheid.

Naum, het onverwachte snijpunt van hun beider levens, werd door Filip terloops en volkomen toevallig genoemd, en op haar vraag waar hij hem van kende, sloeg hij uitgebreid aan het vertellen. Hij wilde zo veel mogelijk water uit zijn verleden putten, hij hunkerde naar een aandachtige luisteraar. Ongetwijfeld zat er in dat vertellen ook een zeker verlangen om zich te bewijzen tegenover een vrouw, en dat zou haar intuïtie waarschijnlijk ook hebben waargenomen, ware het niet dat ze voor de uitdagingen van het verhaal zelf bezweek. Zo vergat Lana ongemerkt dat ze een leerlinge was, ze werd meegesleept door het verhaal, ze raakte in vervoering en haar groeiende nieuwsgierigheid moedigde Filip aan om nog meer te pronken met de veren van zijn eloquentie. Hij had geen erg in de verandering op haar gezicht, net zomin als in de vraag die Lana’s overdreven geïnteresseerde gelaatstrekken al rekte, of in de poging van haar lippen om die vraag uit te spreken, de gespannen aandacht waarmee ze elk nieuw detail opnam, de verandering in haar lichaamshouding, klaar voor de sprong, en daarom voorvoelde hij ook niet dat Lana hem opeens in de rede zou vallen.

‘O, ben jij dat dan?’ was de eerste zin van dat avontuur, die Filip tot het eind van zijn leven onthouden zou.

Hun gezamenlijk avontuur liep stuk op verwondering en verplettering. Filip raakte helemaal van slag, omdat hij niet wist wie die hij was die Lana hem met haar ontactische vraag had voorgeschoteld. Er viel een lange stilte tussen hen en geen van beiden wist er raad mee. Beide rollen, van verteller en van luisteraar, waren teloorgegaan en voor elk van hen beiden gaapte een leemte op de plaats van de persoon met wie ze de afgelopen dagen een zekere betrekking hadden aangeknoopt, waarop bepaalde verwachtingen en bepaalde teleurstellingen waren gebaseerd. Dat was allemaal verdwenen. Alsof ze elkaar voor het eerst zagen. In die lange stilte was geen van hen vastbesloten of dapper genoeg om de ondervraging aan te gaan. Bij gebrek aan een andere manier om de onprettige situatie voorlopig op te heffen begon Filip met een routineuze beweging een joint te draaien. Dat gaf Lana weer moed en zij herhaalde haar vraag, die hij al een keer had gehoord, maar de herhaling was hem welkom, om te proberen die vraag echt te doorgronden, om zich te bevrijden van de schok van de teloorgang van zijn rol en om zich bewust te worden van het zojuist verwoorde feit, waaruit bleek dat Lana al iets van vroeger over hem wist. Toen hij dat feit zelf ook verwoordde, waarmee die vraag als een tennisbal voor de derde keer over het speelveld van hun verwarring ging, voelde hij hoe de wederzijdse verbazing hen plotseling tot elkaar bracht en hij huiverde van ongeloof. Hij vond het prettig dat hij zat te blowen, want daardoor kon hij zich nog steeds inbeelden dat hij veilig was, en toen hij de benodigde moed bijeen had geraapt, deed hij een beroep op zijn nieuwsgierigheid (die tot dusver was verborgen achter zijn toestand van ontsteltenis), omdat hij duidelijk inzag dat hij moest transformeren tot luisteraar. Hij kon niet toestaan dat Lana voor hem verzweeg wat ze van hem wist en wat hij zelf niet wist. En hij moest het nú weten, nu die kennis was onthuld, nu die zich had opgedrongen alsof dit hele spel alleen daarvoor zorgvuldig bedacht en kundig in scène gezet was.

Daarom luisterde hij. Dagenlang. En hij deed mee, met korte, bondige commentaren. Door de omkering van rollen ontvlamde Lana met fakkels die soms aan haar controle ontsnapten. De hoop is een wonder, dat begreep ze, en ze sprak breedvoerig met haar schorre stem, vol opwinding die maakte dat ze vaak luid zuchtte, alsof ze zo korreltjes rust stal. Ze dook volledig onder in de stroom van nieuwgeschapen hoop, in de wetenschap dat zij nu het roer in handen had. Ze hield het stevig vast en kwam er niet aan toe om om zich heen te kijken. Alles wat ze wenste lag voor haar, aan het eind van het verhaal. Ze bedacht dat ze ook voor Sheherazade zou kunnen spelen, maar ze wilde niet overdrijven. Ze was bang voor toevallige missers, want de gelegenheid was te kostbaar om die te verspelen door zich lichtvaardig te laten meeslepen. Ze geloofde in de kern van de waarheid zelf en vertelde tot haar stembanden volkomen afgemat waren.

.

Jovanka

Ja, wat denken ze nou, dat ik gek ben? Nou, dan zitten ze d’r lelijk naast. Hun zijn zelf gek, hartstikke gek. Mama heb een knipkaart voor Laza Lazarevic, ze gaat regelmatig naar het gekkenhuis toe en af en toe blijft ze d’r ook een tijdje. Ze denkt dat ik dat niet weet. En dat wil mij dan de les lezen! Dat gekke mens!! Zij heb last van moslims!! Tja, dan ben ik toch gek, want ik luister naar haar, ik ben gehoorzaam geweest... Maar wat kon ik anders? Ze had vader opgestookt, me tantes begonnen te krijsen, me oom wou me de laatste keer geeneens gedag zeggen. Het zijn allemaal waardeloze figuren. En me vader heb gezegd dat-ie in de krant zal zetten dat-ie me verstoot. Hij laat niet toe dat ik ’m nog langer te schande maak. Asof we in de Middeleeuwen leven... Nou, dat doen we ook, tenminste, dat doen hun... En ik ben ook niet veel verder gekommen, want ik heb naar ze geluisterd. ‘Eert uw vader en moeder...’ hun zeuren steeds over die stommiteiten, maar wie zal mij eren? Wie? Dit wurm? Vast niet. Asof ze zelf hun ouders hebben geëerd! Mama is weggelopen uit de armen van haar verloofde om met papa te trouwen. En ze liep al zowat op alle dagen. Lekkere verloving, as ze de hoer speelde met de jongens in Zemun. Oma en opa hebben toen hun verontschuldigingen aangeboden bij die fatsoenlijke goudsmid, ze verbraken de verloving, maar ze haalden ’t niet in hun hoofd om hun dochter te verstoten. Die zat bij papa in Zemun tot d’r ouders d’r toestemming gaven om te trouwen. En daar mot ik dan een voorbeeld an nemen. Me ouders eren! Waar halen ze die onzin vandaan? Ze herhalen versleten praatjes, daar willen ze zeker een soort van autoriteit mee opbouwen. Daarom heb mama ook de kolder in de kop gekregen. Papa wierp d’r voor de voeten dat-ie niet zeker wist wie mij verwekt had. Echt wat voor een man. Altijd ijdel wat dat verwekken betreft. Asof dat wat uitmaakt! Wat heb ik d’ran dat hij me zogenaamd verwekt heb? Hij zoop as een tempelier, gooide ons het huis uit, zat ons achterna over het erf asof we kippen waren, deed de deur op slot en liet ons d’r niet in, en buiten lag sneeuw, alles was bevroren, hoe vaak hebben we wel niet bij de buren geslapen... Tot hij die Joodse teef vond. Die heb ’m in ’t gareel gekregen. Stropdas, gepoetste schoenen, geknipte nagels... Zodra ik ’m voor het eerst geschoren en geparfumeerd zag, wist ik dat er iets niet klopte. En daar had je Rita, de sjammes van de synagoge. Waar heb-ie die in vredesnaam opgedoken? Dat weet-ie zelf ook niet. En nou zouwen wij daarom motten glimlachen, zo van prachtig dat-ie niet meer drinkt, dat-ie ook in beschonken toestand niet meer thuiskomt, dat-ie z’n eigen opdirkt en bloemen koopt, dat-ie van geloof wil veranderen? Hoewel, dat mot ik toegeven, het bracht wel rust in huis, een soort verlichting en zuivering, en die Jodin stuurde mij en me broer zelfs cadeautjes. Hij genoot bij haar van het schransen, hij zegt dat niemand zo fantastisch kookt as zij. Ze is nog beter dan de kok van Metropol! Ja, dat zal hij weten! Asof-ie ooit een voet in Metropol heb gezet! Maar hij was gewend an die vieze bonen die allemaal zwemmen in het ranzige vet, daarom was Rita’s lamsvlees in longvlies voor hem een soort balsem op de wond. En het zit ’m niet eens in dat lamsvlees, maar in die servetten, tafellakens, bordjes en kandelaars. Ik weet het, me broer en ik zijn een keer bij d’r geweest. Alles is daar netjes, het ruikt er fris, nergens schimmel op de muren, nergens een olievlek in de keuken, nergens een stofje, geen ongewassen vaat en vuile ramen, alles blinkt, even blozend as Rita zelf. Dat had papa nodig, netheid en orde. Daarom is-ie ook bij mama weggelopen. Hij kreeg wat van de vuiligheid. Ik snap hem wel. Ik kreeg d’r ook wat van... Waarom jengel je, kleintje? Wat scheelt eran? Heb je last van de zon? Nou, ik verzet je wel even, wacht maar. As ik maar niet tegen een paal bots! Hè, schreeuw niet zo! Wil je de borst, wat is er? Misschien mot ik hem voeden... We zijn nog geeneens in Turkije. Ach, ik ben een stakker dat ik me eigen kind niet eens ken houwen... Toe maar, toe maar, sabbel maar, jij heb het ook niet makkelijk... Mama knipperde niet eens met haar ogen toen ik zei dat ik wegging, ze was d’r blij om. As ze maar van die bastaard af is. Zo noemen ze me kind. Maar hij is alleen maar een bastaard door hun. Hun hebben me niet laten trouwen. Ze gingen allemaal tegelijk tekeer: papa om de goeie naam van de familie en mama om hem niet boos te maken. Wist ik maar wat voor goeie naam! Waar zien hun die goeie naam?... Waar dacht híj an toen-ie an de zwabber was? Mama deed de was in werkhuizen, die had ook niet veel in te brengen bij d’r bazen. De ene vrijgezel na de andere, die konden nauwelijks wachten tot ze d’r konden pakken. Waar kon ze anders snoep voor ons van kopen dan van d’r hoerenloon? Maar an hun goeie naam dachten ze pas toen ik verliefd werd. Ze hebben het me allemaal tegengemaakt... Heb je genoeg gehad?... Toe maar, ga maar slapen, we hebben een lange reis voor de boeg... Hun hebben het tegen mij over moraal?! Kom nou, mensen?! Jullie kommen om in het vuil en willen je zonden boeten via mij, jullie denken zeker dat jullie rein naar de hemel gaan! Geen hemel die jullie opneemt. Een plek in de hel is al niet makkelijk te vinden, al zegt Samir dat de hel altijd vraagt: ‘Zijn er nog meer?’ Die heb nooit genoeg mensenvlees. Dat staat in de Koran, zegt-ie. En ik kijk naar die tekens in ze boeken en het spijt me dat ik ze niet ken ontcijferen. Ik had best thuis kunnen zitten en Arabisch kunnen leren, dan hadden we met z’n allen naar een of ander olieland kunnen afreizen, waar zo veel werk is as je maar wil, dan konden we zwemmen in het geld. Maar die stommeriken van mijn hebben geen hersens. Ze blijven bij die leugen over hun goeie naam en eer. Nou, het zal allemaal op jullie hoofd neerkommen, kinderhaters... Me broer is ook tegen me. Die is getrouwd met die moffin, zij ken geen kinderen krijgen, en hij denkt dat-ie heel wat is omdat-ie in Duitsland woont. Asof Duitsland wat voorstelt! As dat land wat waard was, had het een armoedzaaier as hem niet geroepen om het op te bouwen. En hij ken er niet over uit, hoe kon ik, wat haalde ik me in me hoofd, waar was me vaderlandsliefde, waar was me orthodoxe geloof? Dat mot hij nodig zeggen, die Duitse niksnut. Waar is zíjn vaderlandsliefde? Hij neukt die sproetige moffin, ze is zo lelijk as de nacht, en voor mij zingt-ie een liedje over vaderlandsliefde. Over het orthodoxe geloof wil ik het geeneens hebben. Hij is daar in Duitsland vast en zeker bij de tsjetniks gegaan. Hij draagt een kruisje om ze nek, ik vertrouw ’m niet. Asof-ie niet weet dat Rita papa naar de communisten heb gehaald. Ze heb hem ervan overtuigd dat-ie beter werk zou krijgen, een hoger loon. En dat heb-ie ook gekregen, maar hij gaf het allemaal an haar. En laat iemand nou maar es beweren dat de Joden geen vinger in de pap hebben bij het communisme. Mama heb gelijk, maar geen mens die haar gelooft... Van haar zou ik wel mogen trouwen, as papa d’r maar niet was met ze communisme... Hoewel, het is waar dat het communisme hem van de alcohol heb genezen. Daar ziet het in elk geval naar uit. En daar zat Rita allemaal achter. Die heb ’m gewaarschuwd: of de fles, of ik. En hij is erop vooruitgegaan, dat mot ik zeggen. Van een smerige, vette wisselwachter die stonk naar de knoflook en de jajem tot functionaris met een stropdas bij het buurthuis. Die functie van ’m stelt niks voor. Rita heb ook ze nagels schoon gekregen, alleen ze tanden heb ze niet voor ’m kunnen herstellen. Tegen de rot ken je niks doen. Die gaat heel wat verder dan de liefde. Ik weet niet waarom mama dat allemaal heb gepikt. Wat voor schande heb zij daarmee stilgehouden? Misschien ben ik zijn dochter wel niet? Nou, dan maar niet! Des te beter! Dan motten ze d’r eigen allemaal maar schamen en hun mond houwen, en niet míjn kind verbannen. Maar hun denken dat ze door wraak van hun schuld worden verlost. Dat zal op jullie hoofd neerkommen, en dan zal ik jullie zien lijden en ik zal lachen, ja, ik zal lachen, want dan ben ik jullie allemaal te slim af... Het maakte niet uit dat Samir bloemen meenam, of Servisch leerde, of dat-ie mama de hand kuste. Ja, die kuste-ie!... Ze pakten d’r op de plee en in de stal, maar iemand die d’r de hand kust deugt niet, want dat is een Arabier, een moslim. Da’s nou echt mijn moeder, ik heb d’r goed leren kennen. Ze zei niks tegen hem, ze glimlachte alleen maar. Een hoer weet hoe het hoort. Papa is jaloers, dat wist ik meteen. Jaloers op mij, omdat ik een man heb die z’n eigen weet te gedragen, die weet wat fatsoen is, maar ook jaloers op haar, omdat ze lacht naar een besnedene, omdat ze hem d’r hand reikt voor een kus. De vuiliken! Nou mot ik het bezuren, en me zoontje ook. Nou, jullie mogen allemaal naar de duivel lopen! Het ken jullie niet schelen hoe Samir is. En hij is netter en beter dan iedereen. Hij heb manieren, hij geeft me bloemen, hij houdt me jas op, hij geeft me een arm, hij vloekt niet, hij drinkt niet, hij valt geen vrouwen lastig in cafés en ze kamer in het studentenhuis is schoon, je ken d’r van de vloer eten. Ze ergeren zich zeker an hem omdat-ie schoon is en niet vloekt. Omdat-ie niet op straat spuugt en niet met vuile nagels tussen ze tanden peutert. Wat maakt het nou uit dat-ie besneden is? Hun hoeven toch niet met ’m naar bed? Wat is trouwens het verschil tussen een besnedene en een niet-besnedene? Helemaal niks. Voor een goeie neuker maakt het helemaal niks uit of-ie besneden is of niet. En Samir is echt... hoe mot ik het zeggen... een grote verrassing. Hij is niet zoas die gluiperds van hier: die kommen binnen een minuut klaar en dan gaan ze een halfuur een sigaret roken. Hij doet alles langzaam, maar grondig, je ken niet op adem kommen. Wie had dat gedacht? Ik dacht dat-ie een slappeling was, zeker omdat-ie goed opgevoed is. Wat ken een mens zich toch vergissen! Die ezels van ons, de een nog heldhaftiger dan de ander, die doen wel of ze met geweld werk van je maken, of ze je gauw-gauw veroveren, ze grijpen je vast, drukken je plat, alles zogenaamd in extase en brutaal, maar as het op actie ankomt, laten ze het afweten. Of ze krijgen ’m niet omhoog van de brandewijn, of ze kommen in minder dan geen tijd klaar. Maar ze scheppen op as Marlon Brando in eigen persoon, allemaal. Huilen met de pet op. En wor jij nou maar eens verliefd as je tussen dat soort mannen woont. Geen wonder dat onze vrouwen allemaal gek en zenuwziek zijn, want er is niemand om ze te neuken zoas het mot. Je krijgt kinderen, maar klaarkomen, ho maar. Me nichtje heb vier kinderen en die heb het nog geen een keer gehad. Nou, dan weet je wel waar die vrouwen an lijden. Dan bedenken ze dat een Arabier niet deugt. Wat ken mij het schelen dat hij tot Allah bidt? Niemand is ooit zo goed voor me geweest as Samir. Niemand. Zodra we kennismaakten in bioscoop Balkan, zag ik meteen dat hij netjes en goed opgevoed was. Hij zei tegen me: ‘Wilt u een eindje met me wandelen?’ Ja, hij zei U tegen me! Voor het eerst dat iemand dat tegen me zei. Hij spreekt beter Servisch dan papa en mama bij mekaar. Ja, af en toe legt hij een beetje rare klemtoon op een woord, maar hij kent alle naamvallen. Door hem heb ik me moerstaal beter geleerd. Je zegt niet ‘hun hebben’ en niet ‘ik mot’. Dat is voor míjn familie hogere wiskunde. Samir is niet voor niks uitgekozen om in een vreemd land te gaan studeren. De niet-gebondenen zijn niet zomaar wat. Hij heb daar bewezen dat-ie een uitstekende leerling was. As ik zie hoe hij die letters van hun schrijft, wordt me pas duidelijk hoe achterlijk wij zijn. Me mama heb nauwelijks vier klassen lagere school gehad en ze schrijft die dertig letters van ons met een soort hanenpoten. En dan heb ik nog niet eens gezegd dat Samir ook uitstekend Engels spreekt. Hij heb het mij ook een beetje geleerd. Daar heb ik vast wel wat an as ik straks de grens over mot... Ik geloof niet dat er iemand moeilijk zal doen. Me papieren zijn in orde, het geboorte-uittreksel van de baby ook, en ik hoef an de grens alleen maar ‘Tito’ te zeggen. Dat verstaan ze allemaal en daar houwen ze van, dat heb Samir me uitgelegd. Nou, laten wij ook eens ergens om gewaardeerd worden! Me complimenten an Tito. De hele wereld bewondert ’m, maar ik vraag me af of we dat verdiend hebben. Zo’n eerbied. As we dat vertrouwen maar niet verspelen... Dan ziet het er slecht voor ons uit... Maar je ziet ’t, ik ben Bulgarije gladjes doorgekommen, nu rij ik Turkije in en dan ga ik in Istanboel overnachten. Morgen ga ik verder. Ik kom waarschijnlijk over drie dagen in Amman an. Daar maakt me mama d’r eigen niet druk om, of ik wel levend ankom. As ik haar maar niet meer onder de ogen kom met dat wereldwonder. Zo noemt zij me zoontje. Nou, dat wereldwonder zal opgroeien, dat wereldwonder zal jij om een glas water vragen, mama, en dat wereldwonder zal jou niet kennen. Zo hebben ze Mozes ook uit de weg willen ruimen. Maar zo gaat het niet. Zo makkelijk kom je niet van ons af, mama. Samir is gek op me en daar komt het allemaal op an. Waar liefde is, is kracht. Dat heb jij nooit geleerd, mama. Wat mot ik met je an? Ik ken niet eens zeggen dat ik d’r spijt van heb. Bemoei jij je maar met je eigen zaken, dan bemoei ik me met de mijne. Alleen ben ik sterker en brutaler, dat ben je vergeten. Dat ik die auto hier heb gestart en an de lange reis ben begonnen, betekent dat ik weet wat ik wil. En dat is alleen mijn zaak. Samir is verstandig. Hij heb meteen een oplossing gevonden. Vindt jouw familie het niet goed dat de baby bij jou blijft? Maak je geen zorgen, dan breng je je zoontje naar mijn familie. Die zal d’r blij om zijn... Het enige is dat Samir het ook ken laten afweten. Hij heb tentamens en as-ie daar niet voor slaagt, mot-ie terug naar Palestina. Geen studie meer, geen beurs – afgelopen, uit. Daarom jakker ik in m’n eentje en ben ik as de dood dat ik onderweg word angevallen. Het zijn toch Turken en Arabieren, daar valt niet mee te spotten. Ze zijn niet allemaal zoas Samir. Mama zei tegen me: ‘Dan had je maar niet met de verkeerde motten neuken, daar mot je nou voor boeten.’ Nou, je heb ’t mis, mama. Ken me niet schelen. Ik vertrouw op Tito en de niet-gebondenen – niemand ken me wat maken. Samir kent de situatie tenminste goed. An de grens met Jordanië wacht ze broer me op en dan gaan we samen naar Amman. Dan ben ik veilig. Tot op dat moment: zoas God en Tito het willen. As Samir d’r niet was geweest, was ik nooit an zo’n reis begonnen. Hij weet me gerust te stellen, alles goed voor me te beredeneren. We gaan trouwen zodra hij afstudeert en misschien al daarvóór. In het geheim, niemand mag het weten. En daarna mogen ze me verstoten as ze willen. Maar ik zal me zoontje laten dopen in een orthodoxe kerk. Samir vindt het goed. Een tolerante man. Je ken wel zien dat-ie uit een niet-gebonden land komt, maar niet zoas die nijdige Serviërs van ons – die hebben geen idee uit wat voor stront Tito ons heb gehaald... Het enige waar Samir zich zorgen over maakt is waar we gaan wonen. Ik zeg tegen hem ‘maak je geen zorgen’, je krijgt werk, ik misschien ook, we vinden wel een huisje voor ons tweeën... eh, drieën... ik leg een moestuintje an, ik maak een wintervoorraad en Samir gaat op het erf een schommel neerzetten voor me Naum. Ik heb zelf bedacht dat-ie Naum heet en Samir is d’r niet tegenin gegaan. Ik heb geprobeerd hem uit te leggen dat ik die naam een beetje Arabisch vin klinken, maar Samir zegt: ‘Het is een christelijke naam, maar dat maakt niet uit.’ Ja, misschien is-ie ook wel christelijk, al klinkt-ie een beetje oosters, dat mot je toch toegeven. Maar ze kommen allemaal uit het oosten, Christus ook en Mohammed. En die Mozes van Rita ook... Daar zit ze nou, in Mozes’ land, ze heb papa verlaten as een overrijpe meloen op de mestvaalt. Maar ze heb ’m d’r appartement ook nagelaten en nou is-ie de voornaamste geldzak van de familie. Hij verhuurt ’t en koopt kostuums voor z’n eigen. Een wonder dat-ie niet weer aan de drank is gegaan toen z’n liefje ’m liet zitten. Zo’n liefde was het dus – je reinste baatzucht. Wat zag die Rita toch in papa? Hij kwam haar zeker ergens voor van pas. Nu zit ze in een of andere kibboets, ze werkt zich uit de naad... Net goed, ze heb ook niet beter verdiend. Papa denkt dat-ie een nieuw schatje zal verschalken, maar op zijn leeftijd valt dat niet mee, ook niet met een anjer in je knoopsgat. Een jonge meid wil geen slapjanus. Alleen as ze meent dat-ie stijf staat van de centen... Wie weet hoeveel hij heb? Misschien heb Rita hem ook wat nagelaten op de bank? Maar dat betwijfel ik, het is wel een Jodin... Zal ik in Bulgarije tanken of as ik de grens over ben?... Liever in Bulgarije... Wie weet wat de Turken d’rin gooien? Voor de avond zal ik wel tot Istanboel kommen. Daar woont Samirs tante d’r schoonmoeder. Ik overnacht bij haar. Misschien rust ik daar ook een dagje uit. Waar staat dat ik precies op dit of dat uur mot ankommen? Waarom zou ik me onnodig moe maken? Ik mot nog terug ook. Mama vertelt in de buurt rond dat ik naar een werkactie ben. Stom mens, wie gaat er nou met een klein kind naar een werkactie? Wie zal d’r geloven?... Zie je, zo stelt die d’r eigen het leven voor. Ze leeft in de overtuiging dat ze d’r man weer van ze minnares heb afgepakt. Sufferd! Asof Jodinnen niet alles van tevoren berekenen... Mama bakt alle dagen berlinerbollen voor hem en die geeft ze dan an de zigeunertjes, want niemand eet ze. Dat noemt ze dan barmhartigheid. Ze zoeken het maar uit! Waarom blijf ik toch alleen an hun denken?... Daar is een pomp. Ik laat de tank volgooien en dan mot ik opschieten. De dagen zijn hier korter. Ik mag niet verdwalen in Istanboel. Ik vin het al erg genoeg dat ik me een hoedje zal schrikken als de muezzins beginnen te zingen. Op de radio werd ik d’r al bang van. Mama zou zeggen: ‘Zo gaat dat as je met een Arabier heb geneukt.’ Wat weet zij d’r nou van?... Wacht, effe kijken... Ja, bij deze pomp hebben ze benzine... God zij dank hebben ze in Bulgarije ook wel eens wat...

‘Goeiendag. Volgooien. Helemaal. Alles. Vsjo, vsjo... Ja, ja, ik Joegoslavisch... Tito, Tito...’

.

Vesna

Ze deed het raam open. Het gordijn zwaaide in de richting van de door haar arm gevormde uitstulping en bleef op het raamkozijn hangen. Het rook naar tabak, net als alles in huis. Vesna werd verzwolgen door die benauwdheid, de laatste dagen vocht ze met de stinkende vingers ervan, die in haar neusgaten drongen, door haar haarvaten slopen, haar prikkelden en uit de slaap hielden. Maar ook de mummies van de herinneringen die ze overal om zich heen eentonig en hardnekkig zag rondwandelen, ook die beletten haar in te slapen. Ze straalden een jaloezie uit die door haar slapen prikte, als bloedzuigers die zij – de enige levende mens in dit huis – aan haar hart moest drukken om aan de vergelding van de wereld der geesten te ontkomen. Als ze besloot hier te blijven, betekende dat dat ze zich moest onderwerpen aan hun spel en hun gulzigheid.

Het open raam hielp ook niet veel. De scherpe lucht stoorde haar blik en haar gezucht. Die scherpte was zich niet bewust van het bestaan van menselijke wezens, maar kwam voort uit de ijzige wildernissen van gestrande, de hemel in stekende, ongelukkige bergmassieven. Ze hield niet van de Alpen, zelfs ’s zomers niet. Friedrich had het altijd jammer gevonden dat ze niet had leren skiën en dat ze had geweigerd op open plekken in de Alpen gentianen en venusschoentjes te plukken. Ze walgde van die onmenselijke wanstaltigheid waar de natuur haar geschminkte geweld in had gelegd. Ze wendde haar hoofd af van elk meertje, alsof ze bang was dat ze daarin haar eigen hoofd zou zien, in ontbinding, onder de aarde. Elke zomer gingen ze naar de Adriatische Zee zodat zij herboren werd en weer ging houden van hem, haar Friedrich. Daarom vertegenwoordigde dit zinloze staren naar de gelaagde Zürichse daken ook geen verrukte ren, een nieuwe levensperiode tegemoet, maar een oproep aan de duisternis om hulp, waar zelfs geen verminkte echo van zou overblijven. Ze had het dienstmeisje met verlof gestuurd. Ze wenste alleen te genieten van de opgelegde eenzaamheid, zoals ze alleen in de badkuip zat en alleen haar teennagels lakte, voor niemand. Nu pas hoorde ze hoe luid de alarmtoon van haar mislukte ontmoeting met Zwitserland klonk, alsof er door Friedrichs dood dopjes waren verwijderd uit haar oren, waar hij zo veel van had gehouden. Wat baatte het dat die dopjes van brokaat waren, als het geluid dat zei dat zij hier niet thuishoorde, zo vernietigend was? Ook haar gasten hadden hun best gedaan om die dopjes met betraande woorden te doordrenken en ze zo voor voortijdig uitvallen te behoeden. Maar de gasten waren vertrokken en binnenkort zou ook de as worden verstrooid. Haar blik, die ze op de bruuske, steriele netheid van Zürich richtte, botste als een nerveuze vlieg tegen bloempotten met pelargoniums en sloeg tegen ramen met kanten gordijntjes. Nergens een woord, nergens een glimlach. Niets dan rekeningnummers, contracten, handtekeningen en stempels, alsof dat het enige doel in het leven was: geregistreerd blijven, opgetekend zijn in aktes, op microfilms, in het algemene archief van de beschaving, de beschaving waarvan (ach, wat klinkt dat ouderwets) door korstmossen aangevreten ruïnes zullen overblijven, een rijk van vleermuizen en ultrasone symfonieën. Gertrude had Friedrichs sokken en onderbroeken vandaag pas opgeruimd; die hingen te drogen toen hij op sterven lag. Ze had ze schuchter de kamer in gebracht en een beetje besluiteloos op het bed gelegd, alsof ze vreesde de besmetting van de dood over te brengen. Ze is bijgelovig, het heidense occultisme bloeit in de dorpen die buiten bereik van de tijdstroom liggen. Door haar komst naar de stad was Gertrude eigenlijk, zonder het te weten, op de maan geklommen. Vesna had de verminkte taal die Gertrude sprak nooit verstaan. Daarom had ze haar alleen maar opgedragen: leg die was met de andere spullen maar in de kast en neem verlof tot ik je roep!

Al haar getuur naar de middag boven de daken, die door de zon werden omgevormd tot grijsrode duinen, veranderde in een blik op de meest geliefde vorm van wreedheid van de zon: de woestijn. Zo zag alles vóór haar eruit wanneer ze haar ogen tot spleetjes kneep. Ze stierf van de dorst, ze klokte glazen ijswater naar binnen, vochtig van elkaar verdringende belletjes die het epitheel van haar organen aantastten – uit het gepiep van de stervende cellen vormden zich in haar binnenste bellen, die zij losliet in de strenge lucht die door de raamopening op haar afvloog. Ze had vergeten tegen Gertrude te zeggen dat ze deze vensterruit moest lappen. Al een paar dagen zaten er de verdrogende uitwerpselen van een of andere vogel op. Nu zag ze in die vlek de enige, weliswaar opgedroogde groet van de levende wereld, van vertering en ontlasting. Sinds vanmorgen had ze niets gegeten. Ze had genoeg van het plastic waarin netjes gesneden en nog netter gestapelde plakjes ham en worst aan de ogen van de kopers werden aangeboden; het smakeloze plastic omhulde het rode vlees, waar haar tanden met routineuze bewegingen gehoorzaam in wegzonken, terwijl de tong zich met het afdruksel van het plastic mocht vermaken. Ze was vergeten hoe het was om te snuffelen op markten. De herinnering aan de geur van beschimmelde darmen die door enorme gezwollen worsten werd verspreid en van schotels waarin wormstekige kazen werden verkocht, prikkelde haar speekselklieren en ze likte haar lippen, alsof ze de woestijn waarin ze verkommerde met die gewone impuls kon verbannen. Haar lichaam was eigenlijk maar een overgangsvorm, die haar soort woestijn door een ingewikkelde constructie van water en koolstof voor bepaalde tijd belette te behoren tot die algemene, totale woestijn waar ze naar keek en waar ze van walgde.

Weglopend van het raam, op weg naar de schrijftafel, de secretaire, dreef ze de stekels van haar hoge, zwarte naaldhakken, waar Friedrich zijn ogen nooit van kon afhouden, in de vloer. In de barsten, die leken op verhoute glimlachen, was het zwijgen van Friedrichs voorvaderen verkwijnd, totdat hij ze had overgelakt. Toen waren die glimlachen mummies geworden, en nu roken ze naar lak – een kunstmatige herinnering aan hun harsachtige ziel. De brief lag daar zoals ze hem had achtergelaten, opengevouwen en naakt voor haar blik. Friedrichs handschrift en Friedrichs stem. Mooie letters, rond en zwierig, aangeleerd in een tijd toen zij nog niet eens was geboren, toen papier nog met eerbied werd benaderd, toen papier in zijn textuur initialen met gotische ranken en gotische gebrandschilderde ramen verborg. Ze was er nauwelijks aan toegekomen om daar iets over aan de weet te komen: ze had er net zo weinig behoefte aan gehad om daarover met natuurlijke ongedwongenheid enige kennis op te doen als over de figuren uit het album met foto’s van Friedrichs moeder en van andere blozende geesten in lachwekkende, lange gewaden. Zij was op zijn moeder gestuit alsof ze met de auto tegen een dorre stam was gevlogen, die nog steeds niet was weggeruimd in verband met een niet verklaarde, maar beslist belangrijke herinnering. Zo was ze ook op het papier en op de letters gebotst. Ze miste nog steeds de vaardigheid om ze helemaal te ontcijferen; sommige krullen bij de verbinding van de lettertekens gingen in tegen haar logica, ze verhulden de woorden, verstikten de boodschap. Alsof hij ze had geschreven voor zijn moeder, de sprakeloze figuur die er niet in was geslaagd de vergetelheid te ontstijgen. Hele regels bleven ontoegankelijk voor Vesna.

‘... sinds jij dit huis bent binnengegaan, is het o..., alsof het ook alleen op jou wachtte. Jij merkte dat niet, omdat je de ...e toestand ... en van verdriet niet kende waardoor ... de muren huilden en me omringden met smart. Door jou zijn ze gestopt met huilen. En dat niet alleen. Ze zijn gaan lachen. Heb je ze niet gehoord? Je hebt vreugde gebracht in dit huis, die ... je overal met je meedraagt. En als de muren al zijn gaan zingen, hoe denk je dan dat ik me voelde? Welke genade en ... mij tegen het einde van mijn leven zo’n geluk geschonken...’

Ze tuurde naar de warrige krabbels, verzon er opnieuw een betekenis bij, maar ze hielden die verborgen, als dicht vervlochten heggen, als verraderlijk vastgehechte klimop. De ontraadselde ranken bleven hetzelfde, hun bestendigheid ging niet verloren in de onverklaarbare omgeving. Ze konden haar niets méér vertellen, ze konden haar ook niet troosten. Ze vroeg zich af of ze eigenlijk wel troost nodig had. De cruciale verandering die zij in zijn leven had teweeggebracht, ook al was die misschien laat gekomen, als onderdeel van al dat waarlijk en domweg onbevattelijke, ook al werd die omzoomd door de schim van de vergeelde figuur van zijn moeder en de onontwarbare relaties tussen gestorven voorouders en hun schimmen, die verandering werd door hem bezongen met onhandige, sentimentele bezieling, en ondanks de ouderwetse, overgrote dimensies van het schoonschrift lukte het haar toch om die te kunnen en ook te willen voelen als de weerklank van de tederheid die Friedrich haar altijd kwistig had toebedeeld, een weerklank waarvan ze nog niet wist waarvoor ze die nodig zou hebben.

‘... Mijn hele leven heb ik op jou gewacht, omdat ik ervan overtuigd was dat je bestond en dat het alleen ... van het toeval en van het moment dat ik je zou vinden, jou, mijn ... Er zijn vele vrouwen in mijn leven binnengekomen en wel zonder kl..., ik gluurde naar buiten en hield de deur voor hen gesloten. Zij waren niet ... Sommige waren brutaal en wilden zelfs door het raam binnendringen. Ik heb mijn privéleven geketend met zware ... en ... toegang voor ongenode gasten... Begerig naar mijn geld en mijn aanzien. Uit hun ogen straalde hebzucht. Daarom werden mijn beste jaren gekenmerkt door eenzaamheid. Nee, niet door eenzaamheid, maar door de hoop dat ik jou zou tegenkomen. Hoop is het heerlijkste voedsel voor de mens. Dat is ... die het leven verlengt en het ... geeft tot het verlangen wordt vervuld. Ik zal nooit het ogenblik vergeten dat ik je voor het eerst zag. Je wandelde voor me langs als ..., alsof je wist en ... dat je gezien zou worden. Schoonheid uit mijn dromen ...’

Zelf kon ze zich die fatale blik niet herinneren. Ze was eraan gewend dat de mannen haar nakeken, ze hoefde maar te kiezen of en in welke mate ze duidelijker met haar derrière zou draaien, want zelfs haar toen nog onschuldige vrouwelijke natuur wist dat dat succes bracht. Op het ogenblik dat het gebeier van haar minirok de zo begeerde verandering in Friedrichs vrijgezelle en beslist onwelriekende dagelijks leven aankondigde, deed Vesna niets speciaals om iemands aandacht dol te maken. Ze voelde ook helemaal niet dat iemand zijn blik over haar heen liet glijden. Haar kieskeurigheid kon hoogstzelden interesse opbrengen voor de markt van uitgestalde lichamen op het stenige strand, vooral wanneer die lichamen, roodverbrand door de zon, in de schittering van het water en de uitdagende straling van het gesteente op ingedommelde zeehonden leken. Slechts één donkere, breedgeschouderde plaatselijke bewoner prikkelde haar netvlies onverdraaglijk met zijn uitbundige borsthaar, en daarom zorgde ze haastig dat hij zich zonder mankeren binnen haar gezichtsveld bevond, als haar aanwezigheid zich al niet voldoende kenbaar kon maken in het zijne. Want hij kwam altijd maar een keer per dag naar het strand, precies om halfvier wandelde hij dan langs de verblufte vrouwen, die hun sidderingen met zonnebrandcrèmes trachtten te verhullen, hij sprong in het water, maakte daarbij een soepele boog naar de omhelzing van de golven die Vesna nog helder voor de geest stond en waar ze nog steeds om zou kunnen zuchten, en zwom weg, de verte in, om de volgende dag weer voor haar op te duiken, als een natuurgeest die maagden verblindt en hun de adem beneemt, omdat juist datgene waarover Friedrich met zoveel verbazing schreef, onmogelijk kon bestaan: hoop. Maar op de een of andere manier wist ze dat ze toen nog geen recht had op een dergelijke hoop, ze was nog zo groen als gras en de verhoudingen tussen haar lichamelijke charmes en bewegingen waren nog onvoldoende op elkaar afgestemd, zodat ze in de wachtrij moest blijven staan. Haar blinde en niet helemaal evenwichtige hunkering werd bevredigd met die sprongen om halfvier en strekte haar nieuwsgierigheid uit naar de volgende dag. De andere mannen die zich aanboden en tentoonstelden waren zeehonden. Daarom lachte ze ook zo naar de kleine, kale, buikige, bejaarde buitenlander met de schrale witte haren op zijn buik, toen hij haar aansprak. Ze vond dat hij eruitzag als een zeehond in de rui, die door de overige mannetjes vanwege te hoge leeftijd uit de gemeenschap is gestoten.

‘... en die ... glimlach van jou, die engelachtige mildheid waarmee je me ... toen ik voor het eerst op je afstapte, zal ik tot het einde van mijn leven in mijn binnenste meedragen als de grootste genade die God mij heeft geschonken. In die glimlach werden mijn verwachtingen en de troost van mijn smachten verwezenlijkt. En ook nu, terwijl ik ziek lig in deze ... ziekenkamer, waar iedereen ..., geeft het beeld van jouw glimlach van toen mij de kracht om wakker te worden en op je te wachten, om je weer te zien. Ik geloof dat ik, ook als ik er niet meer zal zijn, als ..., die glimlach met me mee zal nemen, naar een ver ... van eeuwige liefde, die jij me hebt geboden, zonder reserve, al met je eerste glimlach...’

Ze stoorde zich aan de overvloedige make-up op haar gezicht en ging naar de badkamer om die te verwijderen. Ze legde de brief weg met de aangeleerde zorgvuldigheid voor dingen die kortstondig, maar dagelijks aandacht vragen, zoals wanneer je melk op een brander zet om hem aan de kook te brengen. Ze zou ernaar terugkeren om te zorgen dat hij niet overkookte. Waarschijnlijk werd de make-up haar te zwaar doordat er geen tranen op haar gezicht waren verschenen om die te verzachten en te verdunnen, en de doelmatigheid van de stemmige kleding voor de dag van de crematie te verstoren. Pas halverwege de ceremonie had ze bedacht dat een van de aanzienlijken en treurenden uit het afscheidsgevolg van vrienden en zakenpartners misschien zou verlangen en verwachten haar tranen te zien. De zwarte sluier schermde haar verraad gedeeltelijk af. Ze kon niet huilen, het kwam niet bij haar op om haar krachten te verzamelen en een druppeltje tevoorschijn te persen. Ook haar hart ging daar niet tegen in. De schok van angst, toen ze het voorgevoel dat haar man zou sterven voor het eerst bevestigd zag, was heel snel vervlogen, al toen ze hem naar het ziekenhuis brachten. Die verdween tegelijk met de ziekenwagen, waar zij niet in had willen stappen. Het was haar lot dat zij ziekte en dood voor het eerst via Friedrich leerde kennen, net zoals ze door middel van hem ook de lichamelijke liefde had leren kennen. Ze kon haar blik niet afhouden van de scherpe rimpel in haar voorhoofd, die de dagen van Friedrichs doodsbed ijverig en ongenadig hadden ingekerfd, alsof ze de afdruk van zijn bestaan met die sculptuur in haar gezicht wilden graveren zonder haar de mogelijkheid te bieden die ervan te verwijderen of uit te wissen.

Het had hem nooit gespeten dat ze geen kinderen hadden. Hij veronderstelde dat de rol van potentiële vader hem al lang geleden ongemerkt was ontgaan en had zich verzoend met iets waar iedere acteur zijn leven lang mee worstelt: dat een bepaalde grote, felbegeerde rol altijd aan zijn neus voorbijgaat. Het vaderschap was aan de zijne voorbijgegaan. Vesna kon niet over zijn liefdeskunst oordelen, maar aan al die keren dat zij onder de bal van zijn buik was geplet en dat zijn gekreun door hartzwakte nu eens werd versterkt, dan weer drastisch verstild, had ze zelf geen plezier of bevrediging beleefd. Ze had het simpelweg prettig gevonden dat hij er het laatste anderhalf jaar steeds minder vaak toe besloot haar tegen zich aan te drukken en op plekken te wroeten waar ze zich hem, enkele zeldzame iets meeslepender momenten ten spijt, niet kon en wilde voorstellen. Ze riep alle verbeeldingskracht van het duister te hulp om zich het beeld van die duiker op het strand voor de geest te halen, die daar misschien nog steeds elke dag om halfvier langsliep, trots op zijn lichaam, dat Vesna als een waanzinnige in zich op zou willen zuigen, als het duister hem maar voor haar vormde, zodat ze hem voor zich zag terwijl de oude man boven haar zich inspande, terwijl hij domme tedere woordjes koerde, waardoor ze vaak de neiging had om hem in zijn gezicht te spugen. Maar het duister wilde niet altijd meewerken, het had er steeds minder aardigheid in om zich tot de gestalte van die duiker om te vormen, zodat die kneedbare gedaante vliegensvlug verbleekte, verdween en gereduceerd werd tot slechts vaag bespeurbare contouren, gevuld met een onbepaalde energie, die nooit voldoende spanning had om zelfs maar de herinnering aan begeerte te wekken. Friedrich klaagde over zijn leeftijd en wanneer hij zijn bolle buik van haar afrolde, maakte hij de nacht tot een verbale onanie waarvan zij migraine, een afkeer van het bed en van Friedrichs daarop geloosde kleverige kwakje kreeg. Ook daar moest hij in zijn afscheidswoord over spreken: ‘Het is me nooit helemaal gelukt je hartstocht te wekken...’ Ze lachte zo plotseling dat minuscule druppeltjes speeksel haar beeld in de spiegel bespatten, waarin haar jonge, onbevredigde gezicht, met de doodssluier boven haar wenkbrauwen, scherpe trekken vertoonde, die ze zich niet van vroeger herinnerde en die zij in de innerlijke beleving van haar eigen uiterlijk beschouwde als kiemen van rijpheid, voorlopers van de ouderdom. Ze draaide zich om en verliet de spiegel, maar het gedempte gerinkel van de stilte in huis overviel haar met het verlangen haar te beslapen.

Friedrich had de gewoonte om in afwachting en ter begeleiding van de zonsondergang voorzichtig grammofoonplaten onder de naald te leggen en achterovergeleund te verzinken in de schaduwen, die zijn fluwelen fauteuil ijverig verschafte om zo zijn positie als uitverkorene te behouden. Elke dag werd gesmoord in de compacte, corrupte slijmerigheid van Wagners muziek, waar misvormde stemmen voren in sneden om door te stoten naar hun doel, de hersenen van de luisteraar, en die te teisteren met de stijve kunstmatigheid waarmee ze voldeden aan de ziekelijke verbeelding van de componist, die door Friedrich een genie werd genoemd. De opstandigheid die de op die manier gevulde zonsondergangen bij haar opriepen, de noodkreet die ze niet tot Friedrichs gehoor wist te laten doordringen en de ontzetting over de ondermijning van haar ziel die haar onafwendbaar overviel, brachten haar tot opperste wanhoop en confronteerden haar met het ontbreken van een uitweg, en als ze toevallig het sombere sprookje van Blauwbaard had gekend, zou ze zichzelf hebben herkend als een van zijn vrouwen, opgesloten in een cel van zijn burcht. Maar de onwetendheid hielp haar de weg naar kortstondige bevrijding te ontdekken – elke middag verliet ze het huis, hetzij naar winkels, om zichzelf met het inladen van dure jurken een zekere, zij het valse bevrediging te bieden, hetzij naar haar kleingeestige, in een excentriek taaltje kletsende zogenaamde vriendinnen, om het vuur van Wagners spook met een minder krijsend vuur te bestrijden. De wraak voor die vlucht kwam altijd in de vorm van urenlange martelingen in de Opera; dan zat ze vastgenageld aan dat hele verderfelijke, moeizame gebrek aan voortgang, waarin gezette ridders en trage, rimpelige maagden in sombere, als zakken om wansmakelijke, onbeteugelde maagbanden van vet hangende en vormeloze balen van borsten omspannende fluwelen gewaden, elkaar eindeloos gerekt en onuitstaanbaar overschreeuwden; die vernageling prikte spelden in haar ogen en geselde haar benen, die verkrampten bij de directe aanraking met Friedrichs zalige overgave aan de ‘eeuwige melodieën’, met doorns van onverdraaglijkheid. Bijkomen van die uren van destructieve zinloosheid ging niet zo gemakkelijk: na die kwellingen lag ze dagenlang in bed, eiste volledige stilte en reduceerde contacten met mensen tot Gertrudes diensten – maar dat had Friedrich nooit in verband gebracht met Wagners bloedzuigerij. ‘... en de enthousiaste aandacht waarmee jij de hartstocht van Wagners schoonheid in je opnam... ik werd altijd geïnspireerd als ik die aandacht, die ... van je geest voelde...’ Af en toe spetterden er bij zonsondergang platen met Spohrs steriele melodieën met hun hoekige frasen of met Regers zieltogen langs verbrokkelde catacomben van klank – dat is grafmuziek, dacht Vesna, zij het minder onverdraaglijk dan die van Wagner. Maar toen ze bij een of ander concert de Rapsodie espagnole had beluisterd en graag wilde dat Friedrich platen met muziek van Ravel kocht, besefte ze door zijn antwoord, zijn zelfs boze gesnauw alleen al bij het noemen van die ‘zigeunermuziek’, dat fascisme een veel vérreikender en genetisch veel dieper geworteld verschijnsel is dan zij op de scholen van Tito’s Joegoslavië had geleerd.

Ze keek nog een keer rond in de salon en had het gevoel dat ze zomaar kon gaan dansen. De leegte van de fauteuils, de leegte van de balkons, de leegte van de bedden, de borden, de kopjes, de gordijnen, de leegte van de luidsprekers en de leegte in haarzelf vloeiden samen tot één – die hele ruimte beloerde haar en haar enige angst was dat ze zou worden opgeslokt. Die leegte had ze ook geërfd, en misschien kon ze alleen in dat feit afgietsels van de werkelijkheid vinden, getransformeerd tot afmattende beelden van het verleden, dat voor haar vluchtte alsof de honden het op de hielen zaten. In de vitrinekasten foto’s. Het onbehagen waarmee ze elk ogenblik van hun ontstaan kon oproepen spoorde haar aan tot nadenken over de tijd, maar zij was niet in staat de vergankelijkheid zo te beleven als haar werd voorgehouden door de geketende glimlachen op de foto’s. Ze pakte ze een voor een bij elkaar en stopte ze in een lade. Alleen op reis had ze zich goed en zeker gevoeld naast haar Friedrich. Hij had haar moeder vervangen bij activiteiten als koffers pakken en kaartjes kopen. En hij had de taak op zich genomen om te zorgen dat ze niet verkouden werd en geen honger kreeg. Maar misschien had ze zich ook goed gevoeld omdat ze meestal naar de Adriatische Zee gingen, naar de plek van de schaking, waar zij haar blik erin oefende uit te wijken naar aantrekkelijke badgasten en hun teugelloosheid, die ze niet anders dan zo, stiekem, durfde te benaderen. Ze waren ook naar de bezienswaardige plaatsen van Italië en Spanje gereisd; over de historische figuren die Friedrich uitgebreid aan haar voorstelde, was Vesna heen gestapt alsof ze door een mierenhoop liep – ze rende over hen heen om te voorkomen dat een van hen toevallig aan haar bleef hangen. ‘De Florentijnse Venus’, zo noemde Friedrich haar, omdat hij vond dat haar manier van lopen in Toscane haar natuurlijkste tred was, in de omgeving van paleizen die, volgens Friedrichs overtuiging, voor haar gebouwd leken te zijn. Vesna kon gewoon niet geloven dat hij zo blind was en niet merkte hoe ze op schoenwinkels afstormde, hoe opvallend hartstochtelijk ze voor de ogen van donkerharige verkopers haar schoenen verwisselde. Friedrich had Vesna’s gestalte alleen maar ingetekend in de lang geleden al gekozen scenografie van zijn huwelijksreizen, hij hield zich alleen daarmee bezig en genoot alleen daarvan. In ruil daarvoor moest zij telkens glimlachend poseren voor foto’s die, zoals ze toen ook al vermoedde, werkelijk nergens voor konden dienen – degene die ze had geïnitieerd, geregisseerd en erop had aangedrongen om ze te maken, zou ze nooit meer zien. De mooiste hoed had ze in Verona gekocht – waar zou die haar aan herinneren? Aan de slijmerige liefheid die Friedrichs toch al ziekelijke gezicht nog lelijker maakte toen hij die op haar hoofd zag staan? Aan Julia’s balkon, waaronder ze moest poseren met de speciale glimlach van maagdelijke schroomvalligheid? Aan de arena, waar Friedrich zijn platte achterste op de stenen heen en weer schoof als een mopperige patriciër die niet kan besluiten vanaf welke plaats hij de strijd van de gladiatoren zal aanschouwen? Nee. Alleen aan de liftboy met zijn door het zwaard van een doordringende glimlach bedwongen dodelijke blik, die ze niet had kunnen weerstaan en met wie ze zich in de strijkkamer van het hotel had overgegeven aan zekere intimiteiten, omdat ze de kracht niet had om zich ergens iets van aan te trekken. Hij was de eerste man met wie Vesna zich inliet en ontrouw werd aan Friedrichs idealen, ook al kwam het niet tot volledige ontrouw, doordat de wasvrouw van het hotel, een wrattige Albanese, opeens de deur opendeed en dreigde de manager van het hotel erbij te halen. De smaak van ontrouw was de zoetste van haar driejarige huwelijk. Als karamelcrème met de discrete smaak van geglaceerd exotisch fruit dat maar eens in de vijf jaar wordt geplukt en waarvan het extract als een echte edelsteen wordt bewaard voor doodenkele uitverkorenen. ‘Nooit heb je grotere schoonheid uitgestraald dan in Verona, alsof de goden je juist daar op de wereld hadden gezet’, was de meest tragische onzin die uit Friedrichs bloemige handschrift droop, een leugen waarin hij baadde als in een geneeskrachtige bron en waardoor hij zijn leven mooi en succesvol vond. Ze kon geen medelijden met hem hebben. Blijkbaar dienden blinde vlekken op het netvlies ook ergens voor – voor onbewust zelfbedrog.

Ze had hem maar één keer bedrogen. Vorig jaar, in Sevilla. Gedurende de siësta was ze de straat op gegaan om een ijsje te kopen. De dag ervoor had ze de hele tijd gelonkt naar de ijscoman en ze had haar hele verblijf onder de Arabische muren van de oude stad gericht op een ontmoeting met hem, op overgave tot ze erbij neerviel, al was het kort, bliksemsnel. De ijscoman nam haar zonder iets te zeggen mee naar de ruimten achter de ijssalon. Hij liet haar tegen een ladder leunen en schopte een emmer met een bezem en borstels opzij. Ze kon haar mond niet dichtdoen, er wilde te veel uit haar naar buiten, door het kleine raampje boven haar achterover gebogen, op een enorme hap voorbereide hoofd zag ze alleen de takken van de aangrenzende sinaasappelboom en ze wachtte tot er van het heftige schudden een onrijpe sinaasappel in haar mond zou vallen. De bliksem zette haar in een oogwenk in vuur en vlam. Ze trok haar jurk naar beneden, fatsoeneerde haar kapsel en kocht een ijsje in de ijssalon. De ijscoman nodigde haar uit hem die avond ook te bezoeken, maar zonder te groeten, met het ijsje in de hand, ging ze een eindje wandelen. Ze had zin om het hele ijsje met hoorntje en al in haar mond te proppen. Dat noemde zij ontrouw. Ze besloot die avond niet te gaan en haar man ten minste een jaar lang niet meer te bedriegen. Ze kon niet eens lachen om wat Friedrichs nietige, tot illuminaties geneigde handje, met de fijne, doorzichtige nagels aan vingers als die van een meisje dat net in de puberteit is, had geschreven: ‘... ook Sevilla had een weldadige invloed op jou en nergens, nergens heb ik de grootte en ... van je liefde gevoeld als in die stad van sinaasappels en hartstocht...’ Hij had het bijna geraden. Zijn intuïtie kon dus ook wel impulsen ontvangen, maar was niet in staat die te verklaren, daarin was ze niet geoefend, niet bedreven en ze was er ook niet toe bereid. Vesna vond geen enkele bevrediging in het feit dat ze zijn laatste levensjaren had opgefleurd, zoals hij zelf ook meermalen aanvoerde in zijn al te overgevoelige brief. Hij had haar geschaakt om ze voor hem op te fleuren zoals hij zich dat had voorgesteld, en zij had zich niet erg hoeven in te spannen. Het bleek zelfs aanmerkelijk gemakkelijker dan ze vooraf had kunnen bedenken, als ze daartoe in staat was geweest. Toch voelde ze dankbaarheid dat hij haar zo snel had verlaten. Natuurlijk had hij dat niet uit consideratie gedaan, hij had het gedaan voor zijn geluk, om te zorgen dat dat niet zou bederven. Zijn intuïtie was er vast niet in geslaagd de wallen van zijn advocatenburcht te doorbreken om hem dat toe te fluisteren. Dat betekent dat zijn leven werkelijk door een gelukkig gesternte werd bestuurd: hij had alles gekregen wat hij wenste en was onwetend heengegaan.

Vesna opende de lade met sieraden. Ze kneep haar ogen iets toe, totdat haar wimpers elkaar raakten, en gaf haar blik over aan de schittering. In die lade zat maar een deel van haar rijkdom. Het andere stond op banken en zat in huizen. Dat werd allemaal vertegenwoordigd door de schittering van de sieraden en Vesna voelde dat die versterkend werkte, dat de troost veel tastbaarder was dan ze zich had kunnen voorstellen. Troost ontstaat zelfs wanneer er geen verdriet is, of wanneer het verdriet allang is gelenigd of pijnloos weggenomen. Zonder zelf te weten waarom liep ze naar de grammofoon en tilde de naald op; die bewoog zich huppelend over de plaat die Friedrich niet meer netjes in de hoes had kunnen stoppen voordat hij naar het ziekenhuis werd gebracht. Ze veronderstelde dat Wagners klanken haar man uitgeleide hadden gedaan naar het land zonder terugkeer. Het verbaasde haar dan ook niet dat die nu door de holten van de kamer tuimelden. Niet zonder een zekere verwondering meende Vesna op dat moment een bepaald punt waar te nemen waarop zij ze toch begreep. Ze wist niet of dat punt berustte op de massiviteit, die haar zonder enige aarzeling of bedenking als een reus op zijn hand meenam, of op het geweld, dat de leegte in de kamer met één ruk verbrijzelde, of op het meedogenloze lawaai, waarmee alle vragen, alle dilemma’s en zelfs Friedrichs rijk versierde, onleesbare zwanenzang, die in dat oorverdovende geschal verdween als een haar in een wervelwind, het zwijgen werd opgelegd. Omdat ze op dat ogenblik in geen enkele gedachte meer was geïnteresseerd, voelde ze zich alsof ze was beloond met een speciaal soort genezing. Ze liep terug naar de open lade en baadde haar blik weer in de schittering. Glimlachend.

.

Ulrike

Al voordat ze naar binnen ging, wist ze precies aan welke tafel ze zou gaan zitten. Naast de bar, in de hoek bij het raam, tegenover de deur. Onderweg naar Amsterdam, in de auto, had ze de hele tijd nagedacht over de gunstigste plaats; die moest een zekere discretie bezitten, maar tegelijkertijd ook meteen in het oog vallen. Dat wil zeggen, een plaats vanwaaruit zij alles wat er gebeurde en iedereen die binnenkwam in het oog zou kunnen houden, en waar Hij haar al bij de deur zou kunnen opmerken.

Onderweg maakte ze zich zorgen of de plaats die ze op het oog had vrij zou zijn. Och, twaalf uur ’s middags was zelfs in zo’n beroemd café als Vertigo geen geschikte tijd voor gasten. Ze was er trouwens een halfuur eerder, zodat te verwachten was dat die plaats in het café zou vrijkomen, zelfs al zou er iemand aan haar uitverkoren tafel zitten. Maar er zat niemand. Toen ze het gordijn opzijschoof en naar binnen stapte, wachtte haar een leeg café. Zij was hier ook nog nooit zo vroeg geweest. De laatste keer was ze hier geweest met Rob, na de viering van een jaarfeest van zijn toenmalige bedrijf. Sinds hij zijn eigen bedrijf had opgericht, had hij haar hier niet meer mee naartoe genomen. Sindsdien waren ze zelfs bijna nooit meer uitgegaan. Ze rekende de zakelijke feestjes op het bedrijf niet mee, waar ze zich altijd verveelde, omdat ze moest luisteren naar uiteenzettingen over cijfers en procenten, waar haar blik van afstompte, terwijl haar oksels snel vochtig werden van straaltjes zweet. Thuis schreeuwde hij daarna altijd tegen haar omdat ze te veel had gedronken, en dan ging hij in bed liggen snurken met zijn rug naar haar teleurstelling toe. Gelukkig mocht ze ’s nachts lezen, hij had nooit last van het licht. De laatste keer had ze in Vertigo bockbier gedronken en over de rand van haar glas de jonge kelner gadegeslagen die achter de bar glazen waste en bier tapte. Hij had haar ook gadegeslagen. Hun blikken kruisten elkaar met dezelfde interesse. Ze had haar ogen gericht op zijn blote, vochtige armen en uit de zwelling van zijn spieren en pezen kracht geput voor de keren dat ze in het holst van de nacht naast een slapende Rob zou liggen te lezen. Ze stond op het punt te besluiten naar de kelner toe te gaan en hem te zeggen wat ze wenste. ‘Eén liefdesnacht, alstublieft.’ Dan zou hij zijn handen afdrogen, zijn kelnersjasje uittrekken, hij zou zich gaan verkleden in het personeelsvertrek en naar haar toe komen om haar mee te nemen. Zijn fiets stond beslist ergens in de buurt op slot en hij woonde beslist in een appartement met meerdere bewoners. Een student... Rob zou niet eens merken dat ze was weggegaan. Iedere willekeurige aanwezige zou hem wat dan ook kunnen voorliegen, hij zou het geloven. Dat wil zeggen, hij zou het voor zoete koek aannemen, zonder zich op te winden, zonder een greintje nieuwsgierigheid. En zij zou dan al snikken van hartstocht, in de onderarmen van de student bijten en kreten bevrijden die jarenlang in haar opgesloten hadden gezeten, als in een kooi met een slot waarvan de sleutel was zoekgeraakt. Ze liep naar hem toe en bestelde een nieuw drankje. Ze had de indruk dat ze een spoortje van teleurstelling in zijn glimlach opmerkte, hoewel hij zo veel zelfverzekerdheid uitstraalde dat ze dat drankje juist nodig had om zich moed in te drinken, om roekeloos genoeg te worden om het aan te durven. Maar iemand kwam haar storen met een verhaal, Rob had haast om naar huis te gaan en zij kon die nacht niets anders doen dan verder gaan met het boek waar ze aan begonnen was, hoewel ze was vergeten op welke bladzij ze gebleven was, hoewel het elk willekeurig boek had kunnen zijn.

Die jonge kelner-student was deze middag niet in Vertigo. Hij was waarschijnlijk al getrouwd met een of andere armoedzaaister die niet bang was geweest om hem te vragen en hem op de juiste plaats te pakken. Ze maakten vast ijverig kindertjes, zoals zij ooit ook had gedaan, in de verwachting dat ze voor altijd van zo’n passie zou zijn voorzien. Ze werd begroet door een andere kelner. Deze was ook jong, een beetje pafferig, hij was net zo geïnteresseerd in vrouwen als in doorgebrande gloeilampen. Gaf niks, ze zat tenminste aan de tafel die ze had uitgekozen. Ze zette haar paarse hoed beter op haar hoofd, dat niet gewend was aan extravagante opsmuk, als een gebaar van deftigheid, ondanks het lege café.

Ze bestelde een dubbele whisky. Nog steeds ontbrak het haar aan diezelfde moed en nog steeds riep ze die op met drank. Alleen was die drank nu veel sterker, waarschijnlijk ook effectiever, maar in elk geval nog steeds onmisbaar, hoewel ze ditmaal een veel grotere voorsprong had. Die voorsprong had ze niet speciaal verdiend, het ging niet om bekwaamheid, maar slechts om zwakte. Haar voorsprong lag in de zwakte van degene met wie ze om twaalf uur had afgesproken. Maar telkens wanneer ze dat bedacht, zette ze die gedachte huiverend van zich af, want op de een of andere vreemde manier vermoedde ze dat zo’n voorsprong geen echte uitvoerende kracht had, dat het een voorsprong in de min was, dat zij in dezelfde modder worstelde met zijn zwakte en dat het volkomen onzeker, misschien zelfs onmogelijk zou zijn dat ze zou overwinnen als ze bleef zitten in deze draaikolk, die onbekend terrein bleef, aangezien hij niet uit haarzelf voortkwam. De wellust waarmee ze een paar trekjes van haar sigaret nam kwam voort uit oefeningen voor de aanstaande ontmoeting, die bedoeld waren om een aantrekkelijke indruk te maken zonder te tonen hoe het stond met haar zekerheid, want dat spreidde ze liever niet tentoon. Het roken stond haar tegen, maar ze kon er niet van afkomen – ze ging eronder gebukt. Rob had het gebruik van tabak in huis verboden toen zijn zoon werd geboren. Hij had alle gezondheidsredenen voor haar uiteengezet en er zelfs een paar op briefjes geschreven, die hij op de deur en de koelkast had geplakt. Toen had ze voor het eerst bedacht dat ze hem goed en gemakkelijk zou kunnen haten. Ze gaf zich over aan die gedachtestroom en verfrommelde de briefjes hartstochtelijk, waarbij ze zich voorstelde dat ze Robs gezicht in haar handen had. Soms verbrandde ze de briefjes ook. Ze rookte altijd een paar sigaretten achter elkaar op de binnenplaats. Daar werd ze nog nerveuzer van. Rob kon nauwelijks wachten tot hij de stank van tabak uit haar mond rook, dan kon hij haar blijven treiteren met thuiscolleges die haar net zo misselijk maakten als slechte alcohol. Daarom propte ze hele doosjes pepermunt in haar mond, spoelde met geurige watertjes en nam ze driemaal per dag een douche. Wanneer hij thuiskwam, moe en vol volmaakt ingescherpte minachting voor alles wat verband hield met thuis en gezin, liep Rob op haar af en besnuffelde haar huid als een hondje, en met een gezicht vol afkeer zei hij dan gewoontegetrouw: ‘Je hebt weer gerookt.’ Nu wist ze dat het de laatste sporen van een zekere vorm van respect waren (aandacht wil ze het niet noemen, liefde wil ze het niet noemen) dat Rob tegenover haar liet blijken. Nu wist ze dat ze een fout had gemaakt door niet te proberen bij hem in het gevlij te komen, door hem niet toe te staan haar te blijven doorzagen over de schadelijke invloed van sigaretten, door niet via die sigaretten nader tot hem te komen en hem toe te staan haar een heropvoeding te geven. Ze zou de sigaretten hebben laten staan als ze had geweten dat ze hem zo langer bij zich zou houden. Ze zou ook de drank hebben laten staan en haar vriendinnen in de steek hebben gelaten, ze zou hebben geleerd tompouces te maken, ze zou vliersiroop hebben aangeschaft en een drankje voor hem hebben bereid wanneer hij maar wilde. Maar ze bleef stiekem roken, in het besef dat haar huid haar verried, dat die haar verklapte met donkere vlekken en een botte, ondoorzichtige geur – ze tartte hem. Nu kwamen ze elkaar alleen in bed tegen, waar zelfs slapen geen gemeenschappelijke onderneming was, want zij kon van het gesnurk geen oog dichtdoen en sliep pas wanneer hij ’s morgens naar zijn werk ging, naar zijn bedrijf, zijn echte vrouw en minnares. Nu en dan kwamen ze elkaar ook tegen in de schouwburg en op zeldzame feestjes, waar ze alleen samen heen gingen omdat het was voorgeschreven door de regels van het maatschappelijke spel.

Ze had geprobeerd een minnares voor hem te vinden. Ze wilde jaloers zijn op iemand. Op concrete ogen, concreet haar, concrete benen en borsten. Om een reden te hebben om nog uitdagender make-up voor zichzelf te kopen, om een actuelere kapper en een zo effectief mogelijke aanpak tegen cellulitis te vinden. Ze wilde wedijveren, zich bewijzen, vechten voor haar echtgenoot. Ze probeerde hem een rondborstige Brabantse blondine als secretaresse op te dringen – die werd afgewezen omdat ze geen Frans kende. Vervolgens vond ze een slanke negerin, opgegroeid in Frankrijk, een polyglot die de economische faculteit had doorlopen – die wees hij af omdat ze te hoog was opgeleid. De derde keer stuurde ze hem, nu al alleen maar voor de grap, een langbenige mannequin – een enscenering waarvoor ze een flinke som geld moest betalen, daarom hield ze op met koppelen. Ze had de hele episode ervaren alsof ze zelf driemaal was afgewezen. (En om onzichtbaar te blijven en te zorgen dat Rob niet zou merken dat zij er de hand in had, had ze een groot deel van haar krediet verbruikt bij zogenaamde halve vrienden, die haar wel tegemoet wilden komen vanwege Robs hoge positie, maar die ze de mond moest snoeren met uitjes naar dure restaurants en gratis kaartjes voor de schouwburg.)

Ze bestelde nog een whisky. En ze wilde ook graag een koffie verkeerd. De koffie zou in elk geval haar stoelgang op gang brengen. Ze zou ook de tijd hebben om naar de wc te gaan, de Verwachte zou vast te laat komen. Ze had zich vanmorgen zo gehaast, ze was er niet aan toegekomen om haar gevoeg te doen, en dat kon haar de nek breken. De kelner bracht haar drankje, de hete koffie dampte, haar darmen kwamen alleen van de geur al in beweging, de kelner keek haar niet recht in de ogen, alsof hij scheel was. Hij was niet verwijfd, maar waarschijnlijk gay. Ze zou het zelfs overleven als Rob verliefd werd op een of andere jongen. Ook die vorm van concurrentie zou ze verdragen, die zou haar misschien nog meer motiveren. Een aanval met een stortvloed van vrouwelijkheid bevalt weifelachtige en deels van het pad geraakte mannen altijd, net als andere mannen: zo krijgen ze hun zelfvertrouwen weer terug. Iedereen heeft het recht om zichzelf vragen te stellen en te aarzelen, dacht ze, en het is de taak van een echte vrouw om haar man vast te houden en hem terug te halen als hij begint te dwalen. Daarom had ze zich dapper verdiept in een onderzoek naar Robs homofilie. Ze was haar kapper uiterst dankbaar: die had twee aantrekkelijke vrienden voor haar gevonden met een voorkomen waar haar eigen hart ook sneller van klopte, ze was zo dankbaar dat ze geen enkele experimentele ingreep op haar vermoeide en vergrijsde pruik meer kon voorkomen, ook al zou ze de hele straat, en niet alleen de kapsalon, het liefst mijden. Want juist flikkers kunnen hun mond niet houden. Rob had hen een voor een bij kop en kont zijn kantoor uitgegooid. Ze was verbaasd dat hij niet tolerant was tegenover homoseksuelen. Ze was zelfs teleurgesteld in hem. Ze was er heilig van overtuigd geweest dat hij een ruimere blik op de wereld had. Hij bleek kleingeestig te zijn en aan vooroordelen te lijden, althans wat dit betreft. En een secretaresse vond hij zelf: veilig getrouwd en dodelijk precies, even charmant als een stopwatch.