Steffie van den Oord

Oud was ik toen ik jong was

Het leven van een eeuw

==

© 2012 Steffie van den Oord

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagillustratie Marianne Breslauer/Fotostiftung Schweiz

Verzorging e-book: Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 254 3963 7 / NUR 680

==

www.uitgeverijcontact.nl

www.uitgeverijatlas.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Voor Jos Wijnant, Hélène Kibitz, Martien en Cornelia van Pul,
die mij hun verhalen toevertrouwden

==

==

En voor mijn vader en moeder

‘De menschen gaan over de wereld als folianten van enorme romans, steeds ongelezen, eens opgeborgen in de archieven van den Dood.’– F. Bordewijk

==

‘One misty morning, I’m gonna write your name in the sky.’– H. Muskee

De Rooie Belg

I

1

Hij liep door het winkelcentrum, bezag de mensen – wazig – en hij dacht: verdomme, ben ik dan de oudste hier van allemaal? Hij was bang geworden voor de dood. En hij wilde nieuwe ogen, waarom niet; weer als met jonge ogen zien. Alleen in gedachten zag hij scherp, in kleur, met de geur en het heldere geluid van ooit, en het gevoel. Hij was de oudste man van het land en hij moest blijven leven, niet doodgaan want misschien was er niets. Hij begon gewoon opnieuw te tellen. Honderdvijf en zes was hij geworden, en daarna zeven. Acht...

2

Met de lege bierkan holt hij de keldertrap af. De zon verlicht de bovenste treden, het is hoogzomer, vroeg, hij springt vanaf de vierde tree. Straks krijgt hij le premier prix! Hij tapt het witbier, een vat uit de brouwerij van peetoom en tante, likt de druppels van zijn hand, hij zet de kan op tafel. Maman regeert – vader zit op zee – en ze schenkt het ontbijtbier, zijn oude zussen en zijn grote broer spoelen er hun boterham mee weg, maar hij proeft. Het witbier smaakt subliem en hij, hij wordt er de brouwer van ooit – peetoom en tante hebben geen kinderen. Zijn stokoude broer van in de twintig – niks halfbroer, bróér – trekt zijn schoolpet over zijn ogen en lacht hem toe, of uit. Zijn hele halfzussen lachen mee.

Maar hij, ‘ons Jeuteke’, de enige met rossig haar onder zijn pet, zet het glas bier weer aan zijn lippen, straks zal hij het lauwerkransje dragen, blind bijt hij in zijn boterham; de beste van de klas, Jos, géén Jeuteke, van de hoogste. Door het fluweel van zijn pet ziet hij de gestalte van maman: steviger nog dan op het portret.

Dan pas duwt hij de pet omhoog: ‘Alleej, ’k sen er mee weg heej!’ En voordat maman ingrijpt, verbetert hij het gauw in: ‘À bientôt!’ Hij stapt de zon in, langs de poreuze abdijmuur, onder het lopen voelt hij aan de oude stenen waartussen eens een roos werd achtergelaten door een onbekende, maman stak die roos in zijn knoopsgat: zijn eerste schooldag. En vandaag zijn laatste! Vandaag begint de rest van zijn leven. En de congé. Hij heeft met rechts leren schrijven al is hij linkshandig, au, dankzij het liniaal van meneer Van Duffelt, hij heeft schoon leren schrijven, de eerste keer alles in hoofdletters, vond hij nog dat dát schoon was; én altijd zijn taak klaar op de dag dat hij ’m opkrijgt al is het voor de volgende week, omdat hij klaar wil zijn. Nu is hij klaar. Zijn handen tintelen van het schrapen langs de stenen en van verwachting: nu wordt hij gelauwerd, krijgt hij een boek? Dat hoort bij de eerste prijs. De grote zaal is zeker en vast versierd. Het verhoog wacht.

Met nog ongebroken stem – een eerste stem, de hoogste jongensstem die níét zal breken, ’t idee alleen al is zot – zingt hij een wijsje, dat tegen de muur op klettert, vogels dansen mee boven de abdij naast school; zo hoog, zo ver. Een van de jongens roept, achter hem, maar hij stapt door in het ritme. Door naar de grote feestzaal, naar het verhoog.

3

Hij was geen drinker, nooit geweest, maar met een jonge voor, en een glas wijn bij het eten, met een luchtige, brave inborst, veel aanpassingsvermogen – mee lachen als hij uitgelachen werd – en met geluk, zorgen en wat vernedering was hij toch acht geworden. Plus honderd. In zijn loopkarretje lag in dun papier de fles jonge die hij onder de vogelloze, overdekte hemel van het winkelcentrum naar huis duwde. Niemand – van de mannen – in de winkels en in het land was ouder; een raar gevoel, niet prettig, al was de belangstelling aardig. Een fanfare, pers en burgemeester, een brief van de koningin aan hem, Jos Wijnant; als een jongen had hij gestraald op zijn verjaardag, hij wist het zelf: een witharige, kalende, oeroude jongen. Die alles wist. En niets. Had hij nog één dag of een jaar of anderhalf? Het uitdovende, late middaglicht dat hem buiten opwachtte, verklapte niets en was zelf oud.

4

Voor de school, bij het hek, klonteren jongens samen. Dan pas ziet hij de grote wagens vol strozakken. Voor het eindfeest?

Mannen met laarzen en met koperen knopen op hun jassen tillen de zakken op hun schouders; strootjes vallen feestelijk in het rond. ‘Het is oorlog,’ zegt een schonkige jongen opgewonden alsof het leuker is dan feest. Anderen staan beteuterd te kijken.

Dan mogen ze toch nog naar binnen. De bankjes, ook het zijne, staan in de weg en worden opzijgeschoven en opgestapeld, zijn klaslokaal wordt volgegooid met strozakken, de grote zaal is al bekleed met zakken en is met slingers versierd. Voor de oorlog?

Waar zijn de lauwerkransjes? Vlug krijgt hij nog een boek in handen geduwd: le premier prix. ‘Onze soldaten zijn opgeroepen en ze zoeken een abri,’ zegt meneer Van Duffelt, ‘want de mobilisatie is uitgebroken.’ Dat is zijn feestrede.

Mobilisatie. Of oorlog? Een man met een zotte klak op duwt hem opzij.

Dan verschijnt op het versierd verhoog het hoofd van de school: ‘Jongens, allemaal naar huis! De oorlog gaat uitbreken.’ Dus toch.

‘Ga maar rap,’ maant Van Duffelt. Is hij het dan vergeten? Jongens vliegen de school al uit zonder afscheid te nemen, de ongewisse, Antwerpse ochtend in. Soldaten nemen de school over.

Alles zou anders worden vandaag.

Langs de oude muur gaat hij naar huis zonder te weten welk boek hij tussen zijn vingers klemt, de letters wiebelen voor zijn ogen; achter de opgeschoten jongens aan – ‘Het is oorlogje!’ – als een beer aan de ketting. De pet op, geen lauwerkransje. De beste van de klas. Zijn achten en negens verwaaien in de lauwe wind.

‘Weet ge ’t al? Luxemburg is bezet!’ waait de wind hem nieuwe woorden terug. ‘Den Deuts komt!’ Een van de jongens roept: ‘We waren toch onzijdig?’

De rest van zijn leven is begonnen, het is oorlog en vakantie, 1914.

‘La guerre! La guerre!’ gilt een gazetventer met eerste stem boven iedereen uit.

Ook vakantie of alleen oorlog? Het harde, piepjonge morgenlicht haalt zijn schouders op en verklapt hem niets.

5

‘Iedereen wil eens een keer over de bol gestreken worden,’ had hij zichzelf op zijn honderdachtste verjaardag horen zeggen en hij had geweten, nee gevoeld dat het waar was, voor hem, en altijd was geweest. Daarna had hij gevoeld en gedicteerd: ‘Als ik een kind had gered dan zou dat een heldendaad zijn. Oud worden is dat niet.’ En daarna stond het gedrukt in alle kranten.

Waarom werd hij eigenlijk gelauwerd? Misschien was het wel lafheid om zo oud te worden. Hans was flinker geweest.

En toch, wanneer hij alleen was, wanneer het vroeg schemerde vooral, nu weer, kreeg zijn dóórademen iets moedigs. Zonder Jeanne en zonder Hans misschien toch iets heldhaftigs. Een kind had hij verloren en in gedachten was hij zelf vaak kind, jonger nog dan Hans. Zijn rapporten uit de jaren tien had hij nog, allemaal achten en negens, op wonderlijke wijze en als een schat bewaard.

Hij had niet eens een diepdoorgroefd gelaat, was om te zien gewoon een oude man die een borreltje dronk omdat de schemering inviel. Nog slechter zag hij dan, hij zat dan maar te zitten, goed, maar toch alleen in het halfduister. ‘Gewoon braaf leven en geen gekke dingen doen. Dan komt het vanzelf,’ had hij tegenover de pers verklaard.

6

Met de lege bierkan daalt hij de keldertrap af. De zon verlicht de bovenste treden, de Duitsers worden nog tegenhouden bij Luik, hij springt vanaf tree twee. Straks komen ze toch misschien, met hun Dikke Bertha, maar wanneer is straks? Hij tapt het witbier, zet de kan op tafel voor de ingekwartierde kapitein en de luitenant; die van ons. Vader, tijdig terug van zee, de haven ligt stil nu, schenkt het bier. Het schuim zit op zijn onveranderde, onverwoestbare moustache. Hoe onverwoestbaar zijn de forten van Luik?

Al die vragen, hij krijgt er buikpijn van want hij weet het antwoord niet; de beste van de klas, hij. Het witbier is koel, spoelt de spanning weg. Er is toch een kapitein in huis? En een luitenant.

Dagen vervliegen. Hij schiet met zijn windbuks met pijltjes op een appelsien aan het eind van hun lange, donkere gang; op de glazen brievenbus blijft de appelsien wel staan. Paf! Paf! Oei... Het geluid van brekend glas doet zijn vader als een granaat ontsteken: ‘Jeuteke nóndedju!’ Vader houdt niet van windbuksen – ‘godveremelstegódverdomme’ – maar toch heeft hij hem gekregen van Sint-Nicolaas; alles krijgt hij, de jongste jongen, het kakenestje, zelfs een wierookvat en een gewaad om priestertje mee te spelen.

Vervliegende dagen. Zijn laatste dagen. Dikke Bertha en de Duitsers staan voor Antwerpen. Bertha schiet verder dan zijn windbuks, wel negen kilometer. Aan tafel zegt vader: ‘Jongens, jullie moeten weg.’ Zijn oude broer Dolf staat al op, zijn oude zusters Rika en Miet pakken spullen in. ‘Niet te veel. En spoeit u een bitje!’

De kapitein en de luitenant zien ze al haast niet meer. Zijn stad gaat vallen. Hoe valt een stad? Ze rukken snel op, zelfs zeppelins zullen komen, zeggen ze. Die mist hij dus.

Maman drukt hem tegen zich aan en hij verdwijnt in haar geur, in haar warme, mollige vlees – alles zacht en rond, niks is hoekig. Over haar schouder ziet hij het dubbelportret van maman met haar zuster, tante: de moeder van zijn broer en zussen, de knappe zus van maman die overleed, een pláátje, eens vaders eerste vrouw – maar maman is de liefste en het is één huwelijk. Eén groot huwelijk is het. We blijven bij elkaar, ook nu ik weg moet naar Holland met de laatste trein, als die nog gaat. ‘Wij passen op het huis,’ zegt maman kriebelend dicht bij zijn oor, ‘vader en ik komen later. Morgen al misschien.’ Zijn oude grote broer omarmt ze als haar eigen zoon, hij ziet het, hij let er anders nooit op, zijn zussen als háár dochters, die moeten vluchten.

‘Opschieten. Allez rap!’

Op een kar rijden ze naar het station, één gezin maar al zonder moeder, tussen al die mensen: kriskras fietsen ze, hollen ze, rijden ze door elkaar heen. Er is geen doorkomen aan, maar vader – die in Congo was bij de wildemannen, en in Amerika –, vader lukt het.

Vader drukt zijn moustache in zijn nek. ‘Jeuteke, tot gauw!’ Zijn mondhoeken lachen boven zijn grote rafelige snor uit. Maar tegen zijn oude broer praat hij ernstig, met een streepjesmond: vader die achterblijft.

Zoveel mensen zag hij nog nooit zo dicht op elkaar en allemaal willen ze in één trein, de laatste. Zijn ze zot geworden? Zijn broer pakt hem beet, allez rap!, drukt hem tegen zijn zussen aan en trekt hem – achteruit, tussen zijn zussen in – naar de laatste wagon. Een beestenwagen. Zijn broer is een sterke vent, hij wringt hen door het publiek, zeult hen in een halve wurggreep mee; kwade, bange hoofden ziet hij van mensen die achterblijven op het perron. Bijna iedereen blijft achter maar zijn broer trekt hen de beestenwagen in. ‘Kwil niet weg!’ gilt een stemmetje in zijn hoofd, maar hij weet dat hij dankbaar moet zijn en zwijgt.

De deur valt dicht, hij ziet alleen nog planken. En straffe buiken en borsten onder jassen en jurken. ‘Allez rap,’ zegt zijn broer. En hij staat al op zijn brede, oude schouders: door een luchtgat met tralies ziet hij de overkapping van het perron, bovenkanten van wegglijdende huizen maar niet het hunne, een stuk Antwerpse hemel, nog zonder luchtschip.

Tot over de grens moet hij het ophouden tussen de zwetende, hoestende, vloekende lijven, geplet tussen voorschorten en muffe frakken, met druk op de blaas, en plassen kan niet onderweg. Op vluchtvakantie.

7

Hij wilde vluchten voor de schemering en voor zijn gedachten – hoe lang heb ik nog, hoe zal het zijn? – en alleen daarom zette hij de beeldbuis aan: wazig was alles, ondertitels gleden in nevelen voorbij. Met honderdzeven had hij alles nog kunnen zien! Vroeger, met honderdtwee, had hij nog kunnen schilderen en een onvermoed talent ontdekt; het Paleis voor Schone Kunsten in Antwerpen steeds weer bezocht. Och, och toch. Op Engelse conversatieles had hij toen nog gezeten, maar horen deed hij ook al nauwelijks meer. Als ik nou helemáál doof was geweest, dacht hij, had ik het kunnen accepteren: vooruit, ik ben doof. Maar zo halfhalf, met een apparaatje... ’t is beroerd. Hij knipte het brede scherm maar weer uit. Eenzaamheid was het ergste dat er was, wist hij. En hij voelde zich oud.

Wat lag daar op de grond? Iets kleins, te kleins. Pakken kon hij het niet.

Maar ik word volledig geholpen van alle kanten. Dus armoe heb ik niet, hield hij zichzelf voor. Beter dan hier ben ik nergens. Nérgens.

En ik heb nog een paar centen overgehouwen!

Ik wil nog steeds. Ik moet wel. Ik ben bang voor wat er komt.

Er is niks meer aan te doen, had de dokter gezegd. Hij zette de televisie weer aan. Een second opinion ga ik vragen! Te oud voor een operatie, te oud voor een verdoving... desnoods zoek ik het verderop! Ik neem er geen genoegen mee. Bestaat er dan niet de een of andere ingreep, de een of andere bríl waarmee ik weer kan zíén?

8

Verder dan Boxtel rijdt de trein niet, maar ze moeten naar zijn neef in Den Bosch – dáár zullen we maman en vader weer zien. Hoe zijn broer het regelt in de chaos snapt hij niet, tussen al die vluchtelingen stappen ze al in een rijtuig.

En overal lopen Belgen. Ouwe Belgen, Belgische kinderen, Belgische vrouwen met krijsende baby’s. Moeders. Vaders. Overal ziet hij vaders en moeders. ‘Gaap ze niet zo aan, Jeuteke!’ Zijn ouwe broer trekt zijn lange klep over zijn ogen.

Door het fluweel ziet hij terneergeslagen silhouetten met petten, zwaarbeladen karren met een paar arme honden ervoor. – Niet d’n onze.

Voor zijn Bossche neef is het vakantie, geen oorlog. Tante Anna geeft hem een vlugge aai over de bol, geen omhelzing, geen onderdompeling in haar minder zachte vlees, want hij is al twaalf en hij kijkt stuurs voor zich uit, hij weet het zelf.

We worden geholpen, houdt hij zichzelf voor, tante Anna en m’n Bossche oom zorgen voor alles. Beter dan hier ben ik nergens. Nérgens.

Kwou da’k thuis was. Kwou da’k met d’n hond naar de brouwerij liep, naar de koperen ketels – groot en glanzend van belofte.

Hij gaat toch maar wat fietsen met zijn neef, bang voor wat er komt. ’s Avonds in bed krijgen ze de slappe lach van hun wedstrijd scheten laten.

’s Ochtends – bijna nacht nog – zit hij opeens rechtop, naast de slappe voeten van zijn slapende neef. Opeens krijgt hij geen lucht meer. Maman! Vader...!

Hij sluipteent de gang op, gaat een halfdonkere kamer in en trekt aan de slapende arm van zijn broer: ‘We moeten naar het station.’

‘Nog niet, Jeuteke,’ geeuwt zijn broer, ‘het is te vroeg nog.’

Hij schiet toch in zijn broek en sluipt naar buiten. Maar in de omlijsting van het raam maant tante – ’n bewegend portret – hem terug.

Eerst ontbijten, rustig aan. Een boterham zonder bier.

Leven ze nog?

Het station is niet ver, hij vindt het wel. Daar gaat hij wachten, in het huis van zijn neef houdt hij het niet langer uit.

9

Een vrouw in een wit broekpak was binnengekomen en bukte zich om het petieterige, niet te onderscheiden dingetje op te rapen. Iets onverstaanbaars zei ze.

‘Pardon?’

‘UW GEHOORAPPARAAT LAG OP DE GROND!’

‘O, geen wonder dat ik niks hoor. Goh zeg, dankjewel. Da’s ook wa!’ zei hij in perfect Bosch, zonder een spoortje Vlaams. ‘Helemaal niet gemerkt.’

Hij stak het weer achter zijn oor. ‘Ik hoor zo slecht, hè. Nou nog steeds. Wacht es, geen wonder! De batterij ligt eruit.’

Weer bukte ze en lachte: ‘DIE LIGT HIER!’ Wacht maar. Zo beter?’

‘JA!’ schreeuwde hij door de schrille piep heen van het apparaat. ‘Nou staat-ie aan!’

Gerinkel van borden en kopjes, gekras en gerammel van bestek waarmee de vrouw in de weer was drongen veel te luid zijn schedel binnen, maar hij moest alles blijven volgen, niks missen. ‘Zo,’ zei hij. ‘Nou is ’t beter.’

10

Voor het station, op een immens plein met steeds meer mensen, maar niet zijn moeder, niet zijn vader, dringt het veel te luid zijn schedel binnen: ‘Weg met de Belgen!’ Wie het roept dat ziet hij niet, onafgebroken staart hij naar de trap waarover de stroom vluchtelingen in golven naar beneden rolt; hij mag ze niet missen, niks missen. Hij tuurt naar angstige gezichten onder petten, onder hoedjes en hoeden, hij kijkt naar de manier waarop ze lakens met zich meesjouwen, geknoopt tot moedeloze buidels: geen van hen beweegt zoals zijn vader, die zo’n lakenbuidel met zwier zou meedragen, zo kwam hij altijd van de boot, geen van hen draagt zijn moustache. Maman zou hij meteen herkennen.

Als ze kwam.

Duizelig wordt hij van al die deinende gezichten die hem overspoelen, of van de honger? Hoe lang het al duurt weet hij niet, al blinken er wijzers boven hem. Eeuwig staat hij al geconcentreerd op wacht en hoort hij Vlaams gemompel en soms wat Frans van al die vermoeide mensen die binnenstromen, aan hem voorbij; alleen hij blijft staan, zonder de bekende stemmen te horen, tussen vluchtende lijven, soms wordt hij opzij geduwd, een sta-in-de-weg, een menselijk paaltje in de stroom, soms stoot een lakenbuidel tegen zijn hoofd of een elleboog of een koffer, maar kijken zal hij.

Leven ze? Waar zijn ze dan?

Dan hoort hij het. Opnieuw. Vlak naast hem gilt een groep Bossche vrouwen: ‘Weg met de Belgen, ze vreten hier alles op!’ Hij rilt ervan. Even registreert hij alleen die zingende vrouwen, al het andere verdwijnt.

Even niet opgelet! Schone liedjes hebben ze hier, heb ik ze nu gemist?

Er wordt soep uitgedeeld, ruikt hij zonder nog op te zien; hij moet er niet aan denken.

Dan stapt er tussen al die gezichten dat ene op hem af. Zijn broer, Dolf. Komt een boke brood brengen. ‘Zijn ze er nog niet? Het is nog vroeg,’ zegt zijn broer en dan: ‘Ik hoor net dat er zou zijn gebombardeerd. Maar ze zijn zeker en vast op tijd weggekomen, áls er al is gebombardeerd.’ Zelfs zijn broer kan niets meer doen.

‘Ja,’ zegt hij en kijkt weer weg, naar de mensen, ze móéten ertussen zitten, ‘ik ben d’r ook zeker van.’ Zijn broer hoeft zijn tranen niet te zien.

Waarom hebben ze hem weggestuurd? Daar staat hij. Waarom?! Als er een bom valt zijn ze weg... is alles voorbij, fini. De bestrating onder zijn voeten lijkt te verdwijnen; in nat zand staat hij in de branding, zijn voeten zakken weg. Hij had willen blijven. Moeten blijven. Tot ze er zijn moet hij blijven staan.

‘Weg met de Belgen, ze vreten alles op!’

Hij wil geen brood, maar hij moet verstandig zijn en eet het toch op met droge keel, het plakt aan zijn verhemelte; verlangend naar een glas water, naar witbier.

11

Leunend op de wastafel staarde hij naar een druppel water die aan de kraan hing. De druppel viel. Zo zijn wij ook, zag hij ineens helder, vlak voor zijn slechte ogen. We denken dat we er lang zijn maar we bestaan maar een moment: honderd jaar hoogstens of iets langer, net zolang als die druppel. Er hing alweer een nieuwe. Dat was de eeuwigheid. Voor de druppel was zijn badkamer een ruimte die hij niet bevatten kon zoals hij het heelal maar niet kon bevatten, zo groot, onmetelijk; verder, verder en nog verder. Dus... dus dat móét geschapen zijn.

Dus toch?

Hij liet het water vrijelijk stromen, liet het glas vollopen. Ja, hij wilde nog in een godheid geloven. Niet in wat de Kerk zei, wat was dáár nog van over? Ik geloof in de Heilige Katholieke Kerk... och nee, dat was priestertje spelen.

Hij nam een slok. En als ik het niet kan bevatten – narigheid, oorlog, ziekte – dan is het Zijn fout. Had-ie me maar meer hersens moeten geven! Hij dronk het glas leeg en zei tegen zijn spiegelbeeld, dat niet uitzonderlijk oud, maar toch ouder leek dan hijzelf was: Dus ik leef maar door als Januske de gek! Zolang als ik kan. Ik geloof zolang als ik kan, want geloven is niet zeker weten. Even lachte hij, hardop. Even had hij er vrede mee.

Och jongen toch, dacht hij toen hij op zijn pantoffels naar bed slofte. En: waar blijf ik nou, straks?

12

In het donker komen twee oplichtende witte vlekken, Rika en Miet, hem halen. Maar hij moet blijven staan. Het is al niet zo druk meer, als vader en moeder komen, zal hij ze meteen zien. ‘Kom toch mee,’ zegt zijn oudste zus Rika en ze drukt hem tegen zich aan. Ze ruikt naar moeders zeep: maman, net even anders. En hij bezwijkt.

Maar nog voordat het licht is zal hij klaarstaan om naar het station te gaan, morgen. En overmorgen.

In het petroleumlamplicht ligt de gazet, onverbiddelijk, het staat vet zwart op wit: Zeppelin werpt bommen op Antwerpen. Hij ziet ze zitten aan tafel, hij hoort ze: ‘... nog nooit gebeurd, en toch gebeurd.’ Zijn neef, die ouder is, ligt al op bed.

‘Een aanslag zóó laag,’ leest tante Anna hardop, onverbiddelijk, ‘zóó barbaarsch dat het verhalen alleen de keel toeschroeft...’ In het deurgat staat hij nog en hij voelt zich lichter en lichter worden, alsof hij zó kan opstijgen, als een zeppelin. Zijn zuster Rika knijpt in zijn hand zodat hij toch blijft staan, en drukt er dan een glas water in, ‘... en de ziel met walg vervult.’

En een boke met worst. ‘Terwijl de stad in diepe rust gedompeld lag, ontwaarde de burgerwacht een gevaarte,’ hoort hij en hij verslikt zich, maar iets eten móét. ‘Het luchtschip vaarde met uitgedoofde lichten en was zoodanig hoog, dat het schuitje de wachthebbenden toescheen niet groter te zijn dan hun geweer.’ Hij ziet het voor zich – zo ver, zo hoog – en het valt dus mee?

‘Er werden verscheidene geweerschoten gelost en zelfs werd er met een kanon op den Zeppelin gevuurd,’ leest tante Anna en ze kijkt hem aan met vaders ogen, maar zonder de glinstering: ‘Jongen, dit is niet geschikt voor...’

‘Ik moet het horen!’ roept hij. Misschien loopt het nog goed af.

Ze trekt haar wenkbrauwen op zoals vader ’t doet: ‘Doch op die hoogte was hij onmogelijk te bereiken en een ogenblik daarna begon het werk van vernieling.’

‘Nou moet hij echt naar bed!’ roept zijn Bossche oom ongedurig.

Maar deze keer bezwijkt hij niet. Hij blijft staan.

‘En telkens als het moorddadig luchtschip een bom uitwierp kon men een bliksemschicht ’t luchtruim zien doorklieven. De eerste bom kwam terecht achter de autofabriek Minerva...’

Plaatsen worden genoemd en namen en het duizelt hem: Verdussenstraat... Justitiestraat... mevr. Mertens plus dienstbode gedood... mevr. Anna Dieudonné... het Zuid... het Paleis des Konings... van een andere dienstbode werden de borsten afgereten...

Hij voelt zich hol vanbinnen, een haas van chocola in het uitstalraam van de patisserie, maar hij moet toch op blijven letten.