Amy Waldman

De inzending

Vertaald door Thera Idema

2012

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

+++

© 2011 Amy Waldman

© 2011 Nederlandse vertaling Thera Idema

Oorspronkelijke titel The Submission

Oorspronkelijke uitgever Farrar, Straus and Giroux

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie CSA Images / Mod Art Collection / Getty Images

ePub CeevanWee

e-ISBN 978 90 254 3971 2

D/2011/0108/970

NUR 302

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2011 met ISBN 978 90 254 3755 8

www.uitgeverijcontact.nl

Als de cipressenboom, die zijn kruin opheft en vrij is binnen de omheining van de tuin, zo voel ook ik me vrij in deze wereld en niet gebonden aan haar grenzen.

onbekende Pasjtoe-dichter

•••

1

‘De namen,’ zei Claire. ‘Wat doen we nou met de namen?’

‘Die zijn bedoeld als aandenken, niet als gebaar,’ zei de beeldhouwster. Bij Ariana’s woorden knikten de andere kunstenaars, de criticus en de twee openbarekunstsponsors die aan de eettafel zaten, allemaal onder haar betovering. Ze was de beroemdste van de juryleden, de dominerende figuur, Claires grootste probleem.

Ariana had aan het hoofd van de tafel plaatsgenomen, alsof ze de vergadering voorzat. Vier maanden lang hadden ze hun beraadslagingen gevoerd aan een ronde tafel, waardoor ze allemaal gelijk waren. Die tafel stond in een kantoorruimte in het centrum, hoog boven de krater in de aarde, en daar hadden de andere juryleden steeds toegegeven aan de behoefte van de weduwe om met haar rug naar het raam te zitten, zodat de doodse grond beneden slechts een grijze vlek was als Claire naar haar stoel liep. Maar vanavond zat de jury aan de lange tafel in Gracie Mansion, de ambtswoning van de burgemeester van New York, om de laatste beraadslagingen te voeren. Ariana had zonder het te vragen en blijkbaar zonder scrupules de belangrijkste plaats ingenomen, waarmee ze aangaf dat ze van plan was zich te laten gelden.

‘Men verwacht de namen van de doden; dat is zelfs een eis die in het reglement is opgenomen,’ vervolgde ze. Voor zo’n heerszuchtige vrouw had ze een honingzoete stem. ‘Bij het juiste monument zijn het niet de namen die emoties opwekken.’

‘Maar voor mij doen ze dat wel,’ zei Claire met strakke mond, terwijl ze enig behagen schepte in de neergeslagen ogen en schuldige blikken aan de tafel. Ze hadden natuurlijk allemaal iets verloren – het gevoel dat hun natie onkwetsbaar was, de meest herkenbare iconen van hun stad; misschien waren ze vrienden of bekenden kwijtgeraakt. Maar alleen zij had haar man verloren.

Ze had er geen moeite mee om hen hier vanavond nog eens aan te herinneren, nu ze op het punt stonden hun keuze voor het monument te maken. Ze hadden vijfduizend anonieme inzendingen weten terug te brengen tot twee. Dat laatste snoeiwerk had eenvoudig moeten zijn. Maar na drie uur delibereren, twee stemrondes en te veel glazen wijn uit de privévoorraad van de burgemeester was de conversatie rauw en kortaf geworden en vervielen ze in herhalingen. De Tuin was te mooi, zeiden Ariana en de andere kunstenaars telkens weer over Claires keuze. Kijken was hun werk, maar toch, waar het om de Tuin ging, wilden ze maar niet zien wat zij er zo mooi aan vond.

Het was een simpel concept: een ommuurde, rechthoekige tuin, aangelegd op basis van strenge geometrische lijnen. In het midden zou een verhoogd paviljoen komen, waar ruimte was voor contemplatie. Twee brede, loodrechte kanalen deelden de 2500 vierkante meter grote tuin in vieren. Paden doorsneden elk kwadrant en bepaalden het patroon van de levende en stalen bomen, die in boomgaardachtige rijen waren opgesteld. Een witte, drie meter hoge muur eromheen omsloot het geheel. De namen van de slachtoffers zouden worden aangebracht op de binnenkant van de muur in een patroon dat leek op het geometrische patroon op de buitengevel van de verwoeste gebouwen. De stalen bomen lieten de gebouwen zelfs letterlijk weer oprijzen: ze zouden worden vervaardigd uit wat daarvan over was.

Vier schetsen stelden de Tuin in de verschillende seizoenen voor. Claire vond de licht- en schaduweffecten van het wintertafereel het mooist. Een deken van sneeuw bedekte de aarde; bladerloze natuurlijke bomen verdwenen in een metalen omkasting; de stalen boomstammen glinsterden in het roze licht van de middagzon; de donkere wateroppervlakken van de kanalen glansden als gekruiste zwaarden. Zwarte letters waren in de witte muur gekerfd. Schoonheid was geen misdaad, maar dit oversteeg schoonheid. Zelfs Ariana moest toegeven dat de Spartaanse stalen boomstammen een onverwacht detail vormden – ze verwezen ernaar dat een tuin, ondanks de vertrouwdheid van de natuur, door de mens was gemaakt; uitstekend geschikt voor de stad, waar witte plastic zakken tussen de vogels door zweefden en het afvoerwater uit de airconditioners zich vermengde met de regen. Het leken organische vormen, maar ze waren niet onderworpen aan het komen en gaan van de seizoenen in een tuin.

‘De Leegte is ons te duister,’ zei Claire, niet voor de eerste keer. Het ons verwees naar de familieleden van de overledenen. Binnen de jury was zij de enige die ‘ons’ vertegenwoordigde. Ze verafschuwde de Leegte, de inzending van de andere finalist en Ariana’s favoriet, en Claire wist zeker dat de andere nabestaanden er hetzelfde over zouden denken. Er was niets leegteachtigs aan. Een dreigende, ongeveer twaalf verdiepingen hoge rechthoek van zwart graniet die oprees uit een grote ovaalvormige vijver; het zag er op de schetsen uit als een gapende wond tegen de achtergrond van de hemel. De namen van de doden zouden gekerfd worden in het oppervlak, dat weerspiegeld werd in het water eronder. Het leek op het monument voor de Vietnamveteranen, maar Claire vond dat het zijn doel voorbijschoot. Een dergelijke abstractie werkte wel als mensen die konden aanraken, er dicht genoeg bij konden komen om het terug te brengen naar een behapbare proportie. Maar de namen op de Leegte waren buiten bereik, je kon ze nauwelijks zien. Het enige voordeel van het ontwerp was de hoogte. Claire was bang dat sommige nabestaanden – zo chauvinistisch en letterlijk denkend – de Tuin zouden interpreteren als een stukje vaderland dat werd overgeleverd aan de vijanden van Amerika, al bestond dat stukje vaderland uit lucht.

‘Tuinen zijn de fetisj van de Europese bourgeoisie,’ zei Ariana, wijzend naar de muren van de eetkamer, waarop behang was aangebracht met een panorama van weelderig groene bomen waartussen piepkleine, keurig geklede mannen en vrouwen wandelden. Ariana’s kleding was, zoals gewoonlijk, geheel in beigeachtige kleuren, waarin ze altijd rondliep als een uiting van eerbetoon aan en belachelijk maken van Calvin Kleins schitterende blauw. De bespotting van pretenties, had Claire besloten, kon op zichzelf ook weer pretentieus zijn.

‘De fetisj van de aristocratie,’ corrigeerde Ian, de enige historicus in de jury, haar. ‘De bourgeoisie die de aristocratie na-aapt.’

‘Dat behang komt toevallig wel uit Frankrijk, hoor,’ protesteerde de assistente van de burgemeester, die hem in de jury vertegenwoordigde.

‘Wat ik wil zeggen,’ vervolgde Ariana, ‘is dat tuinen niet bij onze aard passen. Wij hebben hier parken. Tuinen horen niet in het plaatje thuis.’

‘Beleving is belangrijker dan gewoonte,’ zei Claire.

‘Nee, gewoonte ís beleving. We zijn geprogrammeerd om bepaalde emoties te voelen op bepaalde plekken.’

‘En begraafplaatsen dan?’ zei Claire, die een vertrouwd gevoel van koppigheid voelde opkomen. ‘Hoe komt het dat die vaak de mooiste plekken in een stad zijn? In een gedicht van George Herbert staan de regels: “Wie had gedacht dat mijn verschrompeld hart/ ’t groene loof weer zou hervinden?”’ Een vroegere schoolvriendin had dit stukje poëzie op een condoleancekaart geschreven.

‘De Tuin,’ vervolgde ze, ‘zal een plek zijn waar wij – waar de weduwen, hun kinderen, iedereen – een stukje vreugde kunnen vinden. Mijn man...’ zei ze, en iedereen boog zich naar haar toe om te luisteren. Ze veranderde van gedachten en zweeg, maar haar woorden bleven als een rookwolkje in de ruimte hangen.

Ariana blies ze weg. ‘Sorry hoor, maar een monument is geen begraafplaats. Het is een nationaal symbool, een historisch punt van betekenis, een manier om ervoor te zorgen dat iedereen die het bezoekt – ongeacht de mate van verbondenheid in tijd en plaats met de aanslag – kan begrijpen hoe het voelde, wat het betekende. De Leegte is intuïtief, straalt woede, duisternis, rauwheid uit, want op die dag was er geen vreugde. Je kunt niet zien of de granieten plaat oprijst of omvalt, en dat is heel eerlijk – dat geeft dat moment in onze geschiedenis feilloos weer. Hij creëert destructie, wat de werkelijke destructie van zijn macht berooft, bij wijze van spreken. De Tuin appelleert aan ons verlangen naar heling. Een volkomen natuurlijke behoefte, maar misschien niet de meest hoogstaande.’

‘Heb je iets tegen heling?’ vroeg Claire.

‘We zijn het gewoon niet eens over de beste manier om die tot stand te brengen,’ antwoordde Ariana. ‘Volgens mij moet je de pijn tegemoet treden, jezelf ermee confronteren, je er zelfs in rondwentelen, voordat je verder kunt met je leven.’

‘Ik zal erover nadenken,’ zei Claire. Ze legde haar hand over haar wijnglas voordat de ober kon bijschenken.

+++

Paul kon het gesprek nauwelijks volgen. Zijn juryleden hadden van alle troostrijke lekkernijen gesmuld die hij had besteld – gegrilde kip, aardappelpuree, spruitjes met spek –, maar veel troost hadden ze er niet uit geput. Hij beriep zich er altijd op dat hij goed kon omgaan met krachtige vrouwen – hij was tenslotte met zo’n vrouw getrouwd –, maar van Claire Burwell en Ariana Montagu samen werd hij doodmoe; hun beider sterke overtuigingen botsten tegen elkaar als magnetische velden en de animositeit knetterde door de ruimte. Paul kreeg het gevoel dat Ariana met haar kritiek op de schoonheid van de Tuin, zelfs op schoonheid in het algemeen, impliciet iets over Claire wilde zeggen.

Zijn gedachten dwaalden af naar de komende dagen, weken, maanden. Ze zouden het winnende ontwerp bekendmaken. Dan zouden Edith en hij op bezoek gaan bij de familie Zabar in Menerbes, waar ze woonden, een kleine pauze voor Paul tussen de maanden van beraadslagingen en de fondsenwerving voor het monument, waarmee hij na zijn terugkeer zou beginnen. Dat zou een enorme uitdaging zijn, want de bouwkosten van beide inzendingen waren geraamd op minimaal honderd miljoen dollar; maar Paul vond het heerlijk om zijn vrienden grote bedragen te ontfutselen. Bovendien zouden talloze gewone Amerikanen hun portemonnee ook wel trekken.

Dit voorzitterschap zou vervolgens tot andere leiden; dat verzekerde Edith hem in ieder geval. In tegenstelling tot de meeste van haar vriendinnen verzamelde Edith geen Chanel-pakjes of accessoires van Harry Winston, al bezat ze beide in grote hoeveelheden. Zij had haar zinnen gezet op prestigieuze posities, en daarom was het haar ideaal dat Paul voorzitter van de openbare bibliotheek zou worden, waar hij nu al in het bestuur zat. De bibliotheek was rijker dan het Metropolitan Museum, en Edith had Paul tot literair bestempeld, al wist Paul zelf niet zeker of hij na Het vreugdevuur der ijdelheden ooit nog een boek had aangeraakt.

‘Misschien moeten we het nog eens goed hebben over de lokale context,’ zei Madeline, een plaatselijke lobbyiste uit de buurt van de ramplocatie. Alsof ze hierop had gewacht, haalde Ariana de schets die ze van de Leegte had gemaakt uit haar tas om te laten zien hoe goed hij paste in de skyline van de stad. De verticaliteit van de Leegte, zei ze, weerspiegelde die van Manhattan. Claire keek Paul met opgetrokken wenkbrauwen aan. Claire had Paul al een paar keer verteld over haar vermoeden dat Ariana de ontwerper van de Leegte kende – een leerling, een protegé? –, omdat ze het ontwerp zo vurig leek te promoten. Misschien was dat zo, hoewel Ariana zich voor haar favoriete ontwerp volgens hem niet meer had ingezet dan Claire voor dat van haar. Ondanks haar beheerste houding leek Claire niet goed tegen haar verlies te kunnen. En Ariana, die gewend was minder sentimentele jury’s dan deze te domineren, ook niet.

Voor het nagerecht trok het gezelschap zich terug in de zitkamer, waar de muren zachtgeel waren. Jorge, de chef van Gracie Mansion, reed een trolley naar binnen met cakes en koekjes, waarna hij met enig drama een meter hoge constructie van gemberkoek onthulde, die de verdwenen torens voorstelde. Hun vormen waren duidelijk herkenbaar. Het was muisstil.

‘Het is niet bedoeld om op te eten,’ zei Jorge opeens verlegen. ‘Het is een eerbetoon.’

‘Natuurlijk,’ zei Claire, en toen, op warmere toon: ‘Het lijkt wel een sprookje.’ Het kaarslicht werd weerkaatst in de raampjes van suiker.

Paul had zijn bordje volgeladen met een beetje van alles, behalve zoetigheid, toen Ariana zichzelf als een vastberaden speertje voor hem posteerde. Samen slenterden ze naar een rustig hoekje achter de piano.

‘Ik maak me zorgen, Paul,’ zei Ariana. ‘Ik wil niet dat onze beslissing te veel is gebaseerd op’ – het laatste woord bijna fluisterend – ‘emotie.’

‘We zijn bezig een monument te kiezen, Ariana. Ik weet niet zeker of je emotie daarbij helemaal kunt weglaten.’

‘Je begrijpt wel wat ik bedoel. Ik vrees dat Claires gevoelens een te grote invloed hebben.’

‘Er zijn misschien mensen die vinden dat jij te veel invloed uitoefent, Ariana. Jouw opvattingen dwingen groot respect af.’

‘Niet in vergelijking met een nabestaande. Verdriet kan een dwingeland zijn.’

‘Goede smaak ook.’

‘En zo hoort het ook, maar we hebben het hier over iets diepzinnigers dan goede smaak. Over beoordelingsvermogen. Een familielid in de kamer betekent net zoiets als de patiënt de beste behandelmethode laten bepalen, en niet de arts. Een beetje klinische afstand is gezond.’

Vanuit zijn ooghoek zag Paul dat Claire diep in gesprek was met de toonaangevende kunstcriticus van de stad. Op haar hoge hakken stak ze twintig centimeter boven hem uit, maar ze deed geen moeite zich kleiner te maken. Gekleed in een perfect zittend, nauw aansluitend zwart jurkje – de kleur was geen toevallige keuze, vermoedde Paul – was ze een vrouw die heel goed wist hoe ze op haar voordeligst uitkwam. Paul had hier respect voor, hoewel respect misschien niet het juiste woord was voor de manier waarop hij haar in zijn fantasie voor zich zag. Niet voor het eerst betreurde hij zijn leeftijd (hij was vijfentwintig jaar ouder dan zij), zijn voortschrijdende kaalheid en zijn trouw aan zijn huwelijk – die wellicht meer op het instituut dan op de persoon was gericht. Hij zag haar van de kunstcriticus weglopen en achter een ander jurylid aan de kamer verlaten.

‘Ik weet dat ze iets ontroerends heeft,’ hoorde hij zeggen; zijn gestaar naar Claire was niet bepaald subtiel. Met een ruk draaide hij zich om naar Ariana, die vervolgde: ‘Maar de Tuin is te soft. Ontworpen voor Amerikaanse liefhebbers van het impressionisme.’

‘Toevallig hou ik ook van het impressionisme,’ zei Paul, niet zeker of hij dit als grapje moest brengen. ‘Ik kan Claire niet muilkorven, en je weet dat het veel waarschijnlijker is dat de nabestaanden onze keuze steunen als ze het gevoel hebben onderdeel van het keuzeproces te zijn. We hebben haar emotionele inbreng nodig.’

‘Je weet toch dat er buiten veel kritische geluiden klinken, Paul? Als we het verkeerde ontwerp kiezen, als we ons overgeven aan sentimentaliteit, bevestigt dat alleen maar...’

‘Ik ken de zorgpunten,’ zei hij op norse toon. Hij wist dat het te vroeg was voor een monument – het gebied was nog niet eens helemaal opgeruimd; dat het land de oorlog nog niet had gewonnen of verloren, en zelfs nog niet precies wist tegen wie of wat het vocht. Maar tegenwoordig gingen de dingen in zo’n snel tempo – de opkomst en afgang van idolen, de verspreiding van ziektes en geruchten en trends; de nieuwsverslaggeving; de ontwikkeling van nieuwe monetaire instrumenten, wat vervolgens tot Pauls terugtreden als directievoorzitter van de investeringsbank was versneld. Dus waarom dan ook geen snelheid voor het monument? Er waren dringende commerciële redenen, dat was waar: de projectontwikkelaar van de plek wilde er geld mee verdienen en had daarvoor het monument nodig, aangezien de Amerikanen kantoorgebouwen waarschijnlijk niet zouden accepteren als meest welsprekende repliek tegen het terrorisme. Maar er waren ook dringende patriottische redenen: hoe langer het terrein braak bleef liggen, hoe meer het een symbool werd van de nederlaag, van overgave, het onderwerp van spot voor ‘hen’, wie ze ook waren. Een monument slechts voor Amerika’s verdwenen grootsheid, voor zijn nieuwe kwetsbaarheid voor een aanslag, voor zijn middelmatigheid in alles behalve moord. Paul zou het nooit zo bot formuleren, maar die lege plek was gewoon gênant. Naast de ambities van Edith was de invulling ervan de reden waarom hij voorzitter van de jury wilde zijn. Het werk van de jury zou niet alleen zijn geliefde stad markeren, maar ook de geschiedenis.

Ariana wachtte tot Paul verder zou gaan. ‘Je verdoet je tijd met mij,’ zei hij abrupt. De winnaar moest tien van de dertien stemmen hebben. Paul had duidelijk gemaakt dat hij zijn neutraliteit alleen zou laten varen als een van de finalisten één stem tekortkwam. ‘Als ik jou was, zou ik Maria maar uit de handen van Claire gaan redden.’

+++

Claire had Maria met een sigaret in de hand naar buiten zien lopen en haastte zich achter haar aan. Ze had Elliott gesmeekt – er was geen ander woord voor – met haar pleidooi: ‘We hoeven geen doodse plek te creëren alleen omdat we ons de doden willen blijven herinneren,’ zei ze, terwijl ze zag hoe hij zijn hoofd heen en weer rolde alsof hij pijn kreeg in zijn nek door naar haar op te kijken. Maar ook had ze koortsachtig in haar herinnering gezocht naar feiten uit haar rechtenstudietijd: hoe het werkte met jury’s. De experimenten van Asch – wat toonde Asch aan? Hoe gemakkelijk mensen werden beïnvloed door de perceptie van anderen. Conformeren. Groepspolarisatie. De druk van waarden en normen. De reputatiecascade: hoe het verlangen naar sociale acceptatie de gedachten en het gedrag van mensen beïnvloedt. Wat betekende dat Claire de beste kans had als ze de juryleden alleen kon spreken. Maria was curator van een museum, die haar stempel had gedrukt door grote kunstwerken in Manhattan te plaatsen, waaronder een werk van Ariana. Dat maakte dat ze waarschijnlijk niet zou overlopen, maar Claire moest een poging wagen.

‘Mag ik een sigaret van je bietsen?’ vroeg ze.

Maria gaf haar er een. ‘Ik zou jou niet als roker hebben ingeschat.’

‘Ik rook maar af en toe,’ loog Claire. In werkelijkheid rookte ze nooit.

Ze stonden op de veranda, waar het gazon zich voor hen uitstrekte, de majestueuze bomen niet meer dan donkere vlekken, de lichtjes van de bruggen en buurten als nabije sterrenbeelden. Zonder te verblikken of verblozen liet Maria haar as over de balustrade op het gazon vallen, en hoewel dit op Claire op de een of andere wijze respectloos overkwam, volgde die haar voorbeeld.

‘Een verwoeste tuin binnen de muren – daar zou ik wel achter kunnen staan,’ zei Maria.

‘Sorry?’

‘Dat zou als kunstwerk heel krachtig zijn. Het zou ervoor zorgen dat de verschrikkelijke herinneringen niet vervagen. We moeten de geschiedenis in ogenschouw nemen, de lange termijn, een symbool dat mensen over honderd jaar ook nog aanspreekt. Kunst met een grote K overstijgt de tijd.’

‘Een verwoeste tuin biedt geen hoop, en dat is onacceptabel,’ zei Claire; het lukte haar niet de scherpte uit haar stem te weren. ‘Jullie hebben het steeds over de lange termijn, maar ook wij zitten in die lange termijn. Mijn kinderen, mijn kleinkinderen, mensen die een directe verbinding hebben met deze aanslag, zullen hier in de komende honderd jaar rondlopen, en dat lijkt misschien maar een seconde als je terugkijkt naar de Venus van Willendorf of zo, maar nu lijkt het nog een lange tijd. Dus begrijp ik niet waarom onze belangen minder zouden tellen. Weet je, vannacht droomde ik over die zwarte vijver rond de Leegte, en dat de hand van mijn man eruit omhoogstak om me naar beneden te trekken. Dat is het effect dat de Leegte heeft. Jij kunt erheen gaan en je op de borst kloppen dat je zo’n briljant artistiek punt hebt gemaakt, maar ik denk niet dat je veel nabestaanden in de rij zult zien staan om er naar binnen te gaan.’

Maanden geleden had ze de kracht van haar woede ontdekt, maar haar kwaadheid op dit moment was er niet minder om. Op een winterse middag, toen zij en de andere weduwen uit een vergadering met de directeur van het overheidscompensatiefonds kwamen, had een journalist die met een groep collega’s stond te wachten hun toegeroepen: ‘Wat hebben jullie te zeggen tegen de landgenoten die genoeg hebben van jullie gevoel dat je ergens recht op hebt, die vinden dat jullie te hebberig zijn?’ Claire had haar tas stevig vastgepakt om te voorkomen dat haar handen zouden trillen, maar ze deed nu geen moeite de trilling in haar stem te verbergen. ‘Ergens recht op hebben? Hoorde ik dat goed?’ De journalist deinsde terug. ‘Had ik er recht op mijn man te verliezen? Had ik er recht op aan mijn kinderen te moeten uitleggen waarom ze hun vader nooit zullen kennen? Was het mijn recht ze alleen te moeten grootbrengen? Heb ik er recht op te leven in de wetenschap hoe mijn man heeft geleden? Dit heeft niets met hebzucht te maken. Doe je huiswerk: ik heb geen stuiver van deze compensatie nodig en ben niet van plan een cent te houden. Het draait niet om geld. Het gaat om rechtvaardigheid, om rekenschap afleggen. En ja, daar heb ik recht op.’

Later vertelde ze dat ze zich niet van de zoemende tv-camera’s bewust was geweest, maar elk woord dat ze zei werd opgenomen. De clip met de intens bleke blonde vrouw in de zwarte jas werd zo vaak herhaald dat ze dagenlang de tv niet aan kon zetten zonder zichzelf te zien. Er stroomden brieven met steunbetuigingen binnen, en Claire was opeens sterweduwe. Ze had geen politiek standpunt willen uitdragen; ze had zich echt beledigd gevoeld door de gedachte dat ze op geld uit zou zijn en wilde zich van dat soort mensen distantiëren. En nu werd ze naar voren geschoven als hun kampioene, de secretaris van Verdriet. Haar leiderschap was de reden dat de gouverneur haar had gekozen als jurylid, wist ze.

Op de veranda stond Maria haar vragend aan te kijken. Claire keek haar aan en nam zo’n diepe trek van haar sigaret dat ze duizelig werd en zich moest vastgrijpen aan de balustrade. Ze voelde zich maar een klein beetje schuldig. Alles wat ze had gezegd, was waar, behalve haar zekerheid dat de omhoogstekende hand die van Cal was.

+++

Maria was de eerste die haar mening herzag. ‘De Tuin,’ zei ze dapper. Claire begon geluidloos de woorden Dank je te vormen, maar bedacht zich. De kunstcriticus volgde: ‘De Tuin.’ Dit schonk haar iets minder genoegen. Claire, die zijn basset-achtige gezicht met het poedelhaar bestudeerde, kreeg het teleurstellende gevoel dat hij zijn keus had aangepast omdat hij moe was. Maar de Tuin had nu acht stemmen, wat betekende dat de overwinning in zicht kwam. In plaats van dat ze zich opgetogen voelde, zonk de moed Claire in de schoenen. Als morgen de ontwerpwedstrijd was afgelopen, zou haar leven elk spoor van zijn huidige vorm verliezen. Dankzij de erfenis van Cal had ze geen inkomen nodig, en ze had geen nieuwe zaak waarop ze zich kon storten. Haar toekomst zag er blanco uit, met een gouden randje.

De nasleep van de aanslag had de twee jaren sinds Cals dood gevuld. De golf van verdriet die langzaam overging in het rouwproces, de eentonigheid van het herstel, banale nieuwe routines die vanaf het begin versleten aanvoelden. Formulieren, en nog meer formulieren. Verslagen van de schouwingsarts: er was weer een stukje van haar echtgenoot aangetroffen. Het opzeggen van creditcards, rijbewijs, clublidmaatschappen, tijdschriftabonnementen, overeenkomsten om kunst te kopen; de verkoop van auto’s en een zeilboot; zijn naam verwijderen uit vermogensbeheerfondsen en van bankafschriften, uit de lijst van bestuurders van bedrijven en non-profitorganisaties – alles op een nietsontziende, efficiënte manier, die haar medeplichtig maakte aan het uitwissen van zijn leven. Haar kinderen vertellen over haar herinneringen aan hun vader, waardoor het verleden zoveel zwaarte kreeg dat het doorboog onder het gewicht. Maar de nasleep moest tot een einde komen. Zij voelde het als het afsluiten van een periode die veertien jaar geleden was begonnen, toen een man met blauwe ogen, die niet zozeer opviel door zijn uiterlijk maar eerder door zijn bruisende vitaliteit, opgewekte humeur en zelfvertrouwen, haar had tegengehouden toen ze van de tennisbaan af liep waar hij een partij zou spelen en tegen haar zei: ‘Met jou ga ik trouwen.’

Al snel ontdekte ze dat een dergelijke opmerking typerend was voor Calder Burwell, een man met zo’n opgewekt humeur dat Claire hem de bijnaam California gaf, al was zij degene die het in werkelijkheid wispelturige klimaat van die staat kende omdat ze er was opgegroeid – de vorst en de droogtes die haar grootvader, die citrusfruit verbouwde, jarenlang op het randje van de afgrond hadden laten balanceren, tot haar vader erin stortte. Van al haar pijnigende, onbeantwoorde vragen over Cals dood – waar, hoe, hoeveel pijn? – was misschien wel het ergst de angst dat hij tijdens zijn laatste momenten zijn eeuwige optimisme was kwijtgeraakt. Ze wilde dat hij was gestorven in de overtuiging dat hij zou overleven. De Tuin was een allegorie. Net als Cal benadrukte die dat verandering niet alleen mogelijk was, maar zelfs onontkoombaar.

+++

‘Het is elf uur,’ zei Paul. ‘Volgens mij moet een van jullie wellicht zijn stem heroverwegen. Hoe kunnen we dit land vragen samen de weg naar heling in te slaan als deze jury dat niet eens voor elkaar krijgt?’

Schuldbewuste blikken. Een lange stilte. En eindelijk, van de historicus, op bijna speculatieve toon: ‘Tja...’ Alle vermoeide blikken richtten zich op hem, maar hij zei niets meer, alsof hij zich had gerealiseerd dat het lot van 2500 vierkante kilometer Manhattan in zijn handen lag.

‘Ian?’ drong Paul aan.

Al had hij flink wat gedronken, Ian liet de kans niet voorbijgaan om zijn keuze uitgebreid in te leiden. Hij wees op de eerste openbare tuinen op de begraafplaatsen van de voorsteden van het achttiende-eeuwse Europa, ging verder met de op tuinen gebaseerde hervormingen van Daniel Schreber in Duitsland (‘We zijn geïnteresseerd in zijn sociale hervormingen, niet in de “hervormingen” waaraan hij zijn arme zoons blootstelde’), maakte vervolgens de sprong naar de gruwelen die werden overgebracht door Luytens’ Monument voor de Vermisten aan de Somme in Thiepval, waarin 73 000 namen – ‘Drieënzeventigduizend!’ riep Ian uit – waren aangebracht op de binnenmuren, waarna hij stilstond bij het verschil tussen een nationaal monument en de herinnering aan de veteranen in Verdun, om ongeveer een kwartier later te besluiten met: ‘En dus: de Tuin.’

Paul zou dus de tiende en beslissende stem uitbrengen, en daar was hij niet ontevreden over. Hij had zich vast voorgenomen om niet alleen in het openbaar neutraliteit te betrachten, maar ook innerlijk, zodat geen enkele inzending zijn voorkeur had gewonnen. Maar in de loop van de avond trok zijn gevoel steeds meer naar de Tuin. Een stukje vreugde – dat zinnetje had iets in hem losgemaakt. Hoe zou dat voelen? Hij zocht dat gevoel in zijn herinnering en werd overweldigd door verlangen. Hij kende genoegen, de opgetogenheid van het succes, tevredenheid en blijdschap, voor zover hij die van elkaar kon onderscheiden. Maar vreugde? Hij moest vreugde hebben gevoeld bij de geboorte van zijn zoons – een dergelijke gelegenheid riep die zeker op –, maar hij kon het zich niet herinneren. Vreugde: het was als een deurknop zonder deur, een geheim dat hij niet kende. Hij vroeg zich af of Claire het kende.

‘De Tuin,’ zei hij, en iedereen in de kamer ontspande zich, niet zozeer van blijdschap als wel van opluchting.

‘Dank je, Paul. Dank jullie allemaal,’ fluisterde Claire.

Paul liet zich onderuitzakken in zijn stoel terwijl hij zichzelf een gevoel van sentimenteel chauvinisme toestond. De onwaarschijnlijkste kandidaat had gewonnen – hij had niet verwacht dat Claire Ariana zou kunnen overtroeven – en dat leek heel toepasselijk voor Amerika. Er kwam champagne, kurken plopten, aangename geluiden vulden de kamer. Paul tikte tegen zijn champagneglas om hun aandacht te vragen voor een moment van stilte ter ere van de slachtoffers. Ze bogen het hoofd en hij ving een glimp op van de scheiding in Claires haar, zo scherp en wit als de condensatiestreep van een straaljager, een onverwacht intiem beeld, als een glimp van een vrouwendij. Toen herinnerde hij zich dat hij de doden moest herdenken.

Hij dacht ook aan de dag zelf, wat hij al een hele tijd niet meer had gedaan. Hij zat vast in het verkeer richting centrum toen zijn secretaresse hem belde met de mededeling dat zich een ongeluk of aanslag had voorgedaan en dat dit effect op de aandelenmarkt zou kunnen krijgen. In die tijd ging hij nog steeds naar kantoor, nog niet beseffend dat de titel emeritus bij een investeringsbank zich vertaalde naar niet langer een van ons. Toen er totaal geen beweging meer in het verkeer zat, stapte Paul uit zijn auto. Ook anderen stonden buiten, hun blik gericht op het zuiden, sommigen met hun hand voor hun ogen geslagen, allen nutteloze informatie uitwisselend. Edith belde, huilend: ‘It’s falling down, it’s falling down’, de woorden uit het kinderliedje, en toen viel het mobiele netwerk uit. ‘Hallo? Hallo? Schatje?’ klonk het overal om hem heen en toen een dikke, Pompeiaanse stilte, zo onthutsend dat Paul dankbaar was toen Sami, zijn chauffeur, die verbrak door te zeggen: ‘O, meneer, ik hoop maar dat het niet de Arabieren zijn’, die het dus uiteindelijk wel bleken te zijn.

O, meneer, ik hoop maar dat het niet de Arabieren zijn. Sami was geen Arabier, maar hij was een moslim (tachtig procent van de moslims was geen Arabier; dit was een van de feiten die veel mensen vlak na de aanslag te weten kwamen en ernstig herhaalden, zonder precies te weten wat ze daarmee wilden zeggen (of wel wetend dat ze bedoelden dat niet alle moslims zoveel problemen veroorzaakten als de Arabische, maar dat niet zo letterlijk wilden uitspreken). Paul wist dat zijn chauffeur een moslim was, maar had er nooit bij stilgestaan. Hij probeerde zich nu niet te laten beïnvloeden door dat feit, maar het gaf hem toch een ongemakkelijk gevoel, en toen een zeer verdrietige Sami (was hij ooit níét verdrietig?) hem drie maanden later verlof vroeg om naar zijn stervende vader in Pakistan te gaan, was Paul opgelucht, al vond hij het vervelend dat toe te geven. Hij beloofde Sami dat hij hem na terugkeer uitstekende referenties zou geven, sloeg Sami’s aanbod van vervanging door diens neef beleefd af en nam een Rus in dienst.

De echte klap kwam voor Paul pas later, toen hij naar de herhalingen keek, zijn trouw zwoer aan de verschrikkingen. Je kon jezelf geen Amerikaan noemen als je niet in solidariteit had gekeken naar je mede-Amerikanen die werden verpulverd, maar tegelijkertijd: wat voor soort Amerikaan leverde het kijken op? Een getraumatiseerd slachtoffer? Een razende wreker? Een misselijkmakende voyeur? Paul – en naar hij vermoedde veel Amerikanen met hem – had van al deze protagonisten een stukje in zich. Het monument was bedoeld die in toom te houden.

Nu niet meer een willekeurig monument, maar de Tuin. Paul begon zijn toespraak ermee de juryleden aan te moedigen om ‘eropuit te gaan, het monument aan te prijzen en zich niet te laten afschepen’, maar toen hij over zijn woordkeus nadacht, zwakte hij die af door hen aan te sporen het monument ‘aan te bevelen’. Het zachte tikgeluid dat werd veroorzaakt door het getyp van de notuliste, vulde de pauzes in zijn speech op, en het schrikbeeld van de historische verslaglegging dreef hem tot wankele retorische hoogtepunten. Hij wees hen op een vergulde gouden spiegel, waarbovenop een adelaar was afgebeeld die zijn ketenen afwierp.

‘Net als in de tijd van de stichting van Amerika zijn er ook nu krachten aan het werk die tegen de normen en waarden zijn waarvoor wij staan, die zich bedreigd voelen door onze gehechtheid aan onze vrijheid.’ Alleen de vertegenwoordiger van de gouverneur knikte bij Pauls woorden. ‘Maar we hebben ons hoofd niet gebogen, en zullen dat nooit doen. “Despotisme kan alleen bestaan in duisternis,” zei James Madison, en jullie hebben allemaal de lichtjes aan het firmament brandend gehouden met jullie inspanningen onze doden te herdenken. Jullie hebben een heilig vertrouwen op gepaste wijze en met waardigheid gehanteerd en ons land zal daar profijt van hebben.’

Tijd om het ontwerp een gezicht te geven, van een naam te voorzien. Een onbekend gevoel voor Paul: gretige, bijna kinderlijke nieuwsgierigheid – zelfs blijdschap – vanwege een échte verrassing, een zeldzaam verschijnsel. Het zou het mooist zijn als de ontwerper een volkomen onbekende of juist beroemde kunstenaar zou blijken; beide mogelijkheden voegden een onweerstaanbaar element toe aan het verkoopverhaal. Onhandig drukte hij op de toetsen van een mobiele telefoon die op de tafel voor hem was klaargelegd. ‘Wilt u het dossier van inzending nummer 4879 brengen?’ zei hij in de telefoon. Om misverstanden te voorkomen, sprak hij de nummers langzaam en duidelijk uit. ‘4-8-7-9,’ herhaalde hij, en hij wachtte tot de persoon aan de andere kant van de lijn ze voor hem teruglas.

+++

Gloeiend van belangrijkheid kwam de hoofdassistent van de jury een paar minuten later binnen. Zijn lange vingers waren stevig om een dunne A4-envelop geklemd, die was verzegeld zoals het protocol vereiste. ‘Ik ben helemaal zenuwachtig,’ zei Lanny zachtjes toen hij de envelop overhandigde aan Paul, die geen antwoord gaf. De nummers en barcode op de envelop kwamen overeen met die van de Tuin; de verzegeling was onbeschadigd. Paul verzekerde zich ervan dat zowel de juryleden als de notuliste dit hadden gezien en wachtte tot de dralende assistent aanstalten maakte om te vertrekken.

Toen de deur achter hem was dichtgevallen, pakte Paul de zilveren briefopener die de jongeman had laten liggen – hij had wel oog voor detail – en sneed de flap open (nogmaals: het schrikbeeld van de geschiedenis), waarbij hij oppaste dat hij de envelop niet openscheurde. Zijn voorzichtigheid deed hem op de een of andere manier aan Jacob denken, zijn oudste zoon, die tijdens een verjaardagspartijtje overdreven zijn best deed om het cadeaupapier niet te scheuren, omdat hij zelfs toen al niet begreep waar de werkelijke waarde in zat. Paul was ongeduldig geworden en had hem gezegd dat hij moest opschieten.

Opschieten: dezelfde boodschap uit de stilte in de kamer, waarin de juryleden als één leken te ademen. Hij haalde de papieren uit de envelop en voelde dertien paar ogen op zich branden. Dat hij wist wie de winnaar was vóór de jury, om nog maar te zwijgen over de burgemeester, gouverneur of de president, had een klein, maar bevredigend teken moeten zijn van zijn belangrijke positie. Wat was een betere maatstaf van hoe hoog Paul Joseph Rubin, kleinzoon van de Russische joodse boer, op de ladder was gestegen? Maar toen hij de naam las, voelde hij geen blijdschap; het enige wat hij voelde, was een pijnlijk vertrekken van zijn kaak.

Over onwaarschijnlijke kandidaat gesproken.

2

Het papiertje waarop de naam van de winnaar stond, werd als een fragiel blaadje van hand tot hand doorgegeven. Er klonk het gesis van ingehouden adem, een paar keer ‘hmm’, iemand zei: ‘Interessant’, een ander: ‘O, jeetje.’ Toen: ‘Jezus fucking Christus! Het is een verdomde moslim!’ Het papiertje was bij de vertegenwoordiger van de gouverneur aangekomen.

Paul zuchtte. Het was niet Bob Wilners schuld dat ze in deze situatie waren beland, als je al van een situatie kon spreken, maar het ergerde Paul dat hij hen hierdoor dwong onder ogen te zien óf ze inderdaad een situatie hadden. Voordat Wilner zich had uitgesproken, had niemand een stem gegeven aan wat er op het papier stond, alsof ze wilden voorkomen dat het probleem, of de persoon erachter, reëel zou worden.

‘Mevrouw Costello.’ Paul sprak op bijna mijmerende toon tegen de notuliste, zonder haar aan te kijken. ‘Deze opmerking laat u uiteraard weg. We willen niet dat het verslag godslasterende woorden bevat.’ Hij wist dat dit belachelijk klonk. Geen enkele New Yorker had moeite met vloeken. En welke notuliste zou de moeite doen om gevloek in het verslag op te nemen? ‘Misschien wilt u zo vriendelijk zijn de kamer even te verlaten? Neemt u nog wat van het dessert.

O, en mevrouw Costello,’ riep Paul haar na toen ze naar de deur liep, zijn toon even licht als haar houding stijf was. ‘Als u zo vriendelijk wilt zijn, zorgt u ervoor dat er niemand aan de deur staat te luisteren. Laten we niet vergeten dat we geheimhouding hebben afgesproken, vindt u niet?’

De deur ging dicht. Hij wachtte een paar tellen en zei toen: ‘Laten we rustig blijven.’

‘Wat moeten we verdomme doen?’

‘We weten niets over deze man, Bob.’

‘Is hij wel Amerikaan?’

‘Ja, het staat hier, onder het kopje “Nationaliteit”: Amerikaan.’

‘Dat bemoeilijkt de zaak alleen maar.’

‘Wat wil je daar nou mee zeggen?’

‘Hoe heeft dit kunnen gebeuren?’

‘Hoe groot is de kans dat zoiets gebeurt?’ zei de burgemeestersassistente keer op keer. ‘Hoe groot is de kans?’

‘Eén op de vijfduizend!’ blafte Wilner haar toe. ‘Zo groot is de kans.’

‘Misschien wel groter,’ zei de historicus nadenkend, ‘als er meer moslims hebben meegedaan.’

‘We weten het niet zeker. Misschien is het gewoon zijn naam,’ zei Maria. ‘Hij zou net zo goed een jood kunnen zijn.’

‘Doe niet zo stom.’ Dat was Wilner weer. ‘Hoeveel joden ken jij die Mohammad heten?’

‘Ze heeft wel gelijk,’ zei Elliott, ‘misschien is hij wel bekeerd tot een andere godsdienst. Ik ben drie jaar geleden boeddhist geworden. Of eigenlijk een Jo-Bo, nu ik erover nadenk.’

‘Ja hoor, misschien is het wel een vrouw!’ zei Wilner op schampere toon. ‘Misschien heeft hij een seksoperatie gehad. Word wakker, het staat hier zwart op wit.’

‘Ik denk dat we van het ergste uit moeten gaan – dat hij moslim is, bedoel ik,’ zei de burgemeestersassistente. ‘Niet dat dat erg is,’ – ze werd nu zenuwachtig – ‘dat bedoel ik helemaal niet, alleen in dit geval wel.’ Ze heette Violet en ze was een aartspessimiste, altijd op zoek naar het zachte bruine plekje in het fruit, waarbij ze er zo hard in kneep dat ze het zelf veroorzaakte. Maar zelfs zij had dit niet zien aankomen.

‘Misschien is het bedoeld als verzoeningsgebaar,’ merkte Leo op. Hij was gepensioneerd preses van een universiteit, had een diepe, sonore stem en het postuur van Pavarotti.

‘Dat is niet het soort gebaar dat meteen bij mij opkomt,’ zei Wilner. ‘De nabestaanden zullen dit als zeer beledigend ervaren. Dit is niet het moment voor multiculturele samenwerking.’

‘Vergeet alsjeblieft niet dat er een nabestaande naast je zit,’ zei Claire.

‘Prima, Claire, mijn excuus. Veel nabestaanden zullen zich beledigd voelen, kan ik beter zeggen.’

‘Ik heb aan het hoofd gestaan van drie universiteiten, en op geen van de drie stond ik bekend als fanatiek multiculturist,’ zei Leo.

‘Er heerst veel verwarring,’ zei Maria. Ze sprak aarzelend, als een taxi die zich voorzichtig tussen het verkeer drong. ‘We weten nog steeds niet wat de moslims ervan vinden...’

‘Waarvan?’

‘Ik weet niet – van ons, van de heilige strijd, of...’

‘We weten niet of hij praktiserend moslim is...’

‘Dat maakt niets uit,’ zei Wilner. ‘Je kunt niet weg uit die religie. Dat staan ze niet toe.’

‘Ik wist niet dat jij theologie had gestudeerd,’ zei Leo. ‘Wie hij ook is, hij had het recht om mee te doen aan de wedstrijd.’

‘Maar wij zijn niet verplicht zijn ontwerp te kiezen!’ riep Wilner uit. ‘Hoor nou eens, hij kan er niets aan doen, wie hij ook is, maar we moeten denken aan de associaties die hij bij mensen zal opwekken. En stel je voor dat hij wél een van die problematische gevallen is? Zou je dan ook nog zeggen dat hij het recht heeft om het monument te ontwerpen?’

Violet slaakte een zucht. ‘Ik... Ik moet met de burgemeester praten.’

‘Er valt niets te bepraten,’ zei Claire. Haar woorden klonken stoerder dan haar aarzelende stem. ‘We hebben gestemd. Het is voorbij.’

‘Het is pas voorbij als wij dat zeggen, Claire.’

‘Jij bent advocaat, Bob. Jij moet dit soort dingen voorkomen, niet aanmoedigen. Onze stemming is genotuleerd.’

‘Het verslag van onze beraadslagingen kan veranderen, Claire, dat weet jij net zo goed als ik. Paul heeft die mevrouw – hoe heet ze ook weer? – alleen laten notuleren als hij wist dat er geen pikante dingen gezegd zouden worden.’

‘Maar jij hebt voor de Tuin gestemd, Bob. Dat was het ontwerp dat je koos.’

‘Nou, laat ik eerlijk zijn. Ik zal eerlijk zijn.’ Wilner keek dreigend om zich heen, alsof hij de aanwezigen tartte om te zeggen dat hij oneerlijk moest zijn. ‘Ik weet niet zeker of ik het wel wil als de naam Mohammad eraan hangt. Het doet er niet toe wie hij is. Ze zullen het opvatten als overwinning. In de hele moslimwereld springen ze een gat in de lucht en lachen ze zich krom over onze stupiditeit, die stomme tolerantie van ons.’

‘Tolerantie is niet stom,’ zei Claire op belerende toon. ‘Vooroordeel wel.’

Ze had vuurrode wangen. Ze schrok waarschijnlijk een beetje van haar eigen woorden. Paul zelf had een bonkende hoofdpijn – de naeffecten van de wijn, de prelude voor de storm.

‘Luister nou, ik wil niet doen alsof het voor mij geen verrassing is,’ ging ze verder. ‘Maar... dit zal een boodschap overbrengen, een positieve boodschap, dat het er in Amerika niet toe doet wat je naam is – en veel meer dan een naam hebben we op dit moment niet –, dat hoe je heet geen belemmering vormt om mee te doen aan een wedstrijd als deze, of om hem te winnen.’ Ze verfrommelde haar servet, alsof ze probeerde er vocht aan te onttrekken.

‘Ja, natuurlijk,’ zei Maria. ‘En elke Amerikaan heeft het recht iets te creëren – dat is ons geboorterecht. Dat begrijpen we allemaal. We zijn tenslotte New Yorkers! Maar zal de rest van Amerika het begrijpen? Die zijn veel minder liberaal. Geloof mij maar, ik kom ervandaan.’

‘Misschien missen we de essentie.’ Ariana’s stem rolde door het gekrakeel heen. Een paar mensen knikten, al wist niemand wat ze zou gaan zeggen. ‘Het zou als hij heeft gewonnen volkomen gewetenloos zijn om te zeggen dat hij de opdracht niet krijgt. Stel je voor dat bij Maya de opdracht was teruggetrokken.’ Claire keek opgelucht – Ariana had zich uitgesproken –, maar Ariana was nog niet klaar. ‘Maar ik moet wel zeggen dat de omstandigheden dit keer dramatisch anders zijn. Dat er op de een of andere manier verband werd gelegd tussen het feit dat Maya een Chinees-Amerikaanse is en dat de oorlog in Vietnam een Aziatische oorlog was – dat was absurd, een afleidingsmanoeuvre, bedacht door filistijnen die het ontwerp niet mooi vonden. Maar dit keer, als die man een moslim is, liggen de zaken veel, veel gevoeliger, en misschien wel terecht, zolang we niet meer over hem weten, en – tja, ik ben er niet zo zeker van of het ontwerp sterk genoeg is om zoveel tegenstand aan te kunnen. Dat van Maya had die kracht wel. Ik vraag me af of we niet beter onze beslissing kunnen herzien.’

‘Nou, wacht eens even...’ zei Claire.

‘Dat is waar,’ onderbrak Violet haar. ‘Strikt genomen heeft Mohammad Khan de wedstrijd nog niet gewonnen. Ik bedoel, er zijn toch uitzonderingsregels ingebouwd, als iemand een crimineel blijkt te zijn? Of een terrorist.’

‘Beweer je nu dat hij een terrorist is?’

‘Nee, nee, ik wil helemaal niets beweren. Helemaal niets. Ik wil alleen zeggen dat als hij het was, we hem toch niet ons monument zouden laten bouwen?’

‘Net zomin als we het bijvoorbeeld Charles Manson zouden laten bouwen, als die een ontwerp zou insturen vanuit de gevangenis,’ zei de kunstcriticus.

‘Dit is moeilijk te vergelijken met Charles Manson.’

‘Voor sommige mensen misschien wel,’ zei Ian. ‘Niet voor mij, natuurlijk. Maar voor sommige anderen.’

‘Volgens het huishoudelijke reglement heeft de jury het recht een andere finalist te kiezen als de geselecteerde winnaar “ongeschikt” wordt bevonden,’ zei Paul. Hij had er persoonlijk voor gezorgd dat dit voorbehoud erin kwam, als voorzorgsmaatregel; hij beschouwde het monument als te belangrijk om een anonieme wedstrijd te riskeren, zeker als iedereen eraan mee kon doen. Hij had liever alleen ontwerpen toegelaten van bekende kunstenaars en architecten. Alle belangrijke historische monumenten en gedenktekens – van de Sixtijnse Kapel tot de Triomfboog van St. Louis – waren opdrachten aan de elite, waren niet overgelaten aan goedbedoelende en onervaren enthousiastelingen, zoals Edmund Burke het zo treffend had uitgedrukt. Alleen in Amerika regeerden die enthousiastelingen, op de troon gezet door politici wier enige angst was ondemocratisch over te komen. Ondanks Pauls protest was het besluit genomen om te zorgen voor een kanalisering van de enorme hoeveelheid reacties van burgers, en de families van de overledenen waren het daar van harte mee eens geweest, hunkerend naar uitingen van interesse, van betrokkenheid. Betrokkenheid was er in ruime mate, gezien het aantal inzendingen, maar Paul vroeg zich af wat de nabestaanden nu over hun kostbare democratische proces te zeggen zouden hebben.

‘Ik dacht dat iemand de finalisten zou natrekken, of ze geschikt waren...’

‘Dat hebben ze gedaan,’ zei Paul. ‘De veiligheidsconsultants. Ik heb het rapport uiteraard niet gelezen, maar ze concludeerden dat er geen problemen waren, geen rode vlaggen.’

‘Hoe kan dat nou?’ vroeg Wilner.

‘Ze hebben gecheckt op een strafblad, op voogdijzaken, arrestatiebevelen, faillissementen. Op banden met organisaties op de regeringslijst met terrorismeverdachten. Beide finalisten waren schoon. Geschikt, zo je wilt.’

‘Maar deze is per definitie ongeschikt!’ zei Wilner.

‘Ik kan niet geloven dat juist een advocaat met zo’n argument komt,’ zei Claire.

‘Natuurlijk is hij niet per definitie ongeschikt,’ zei Ariana op bijna sussende toon. ‘Laten we op een duidelijke, objectieve manier proberen te bedenken wat verstandig is om te doen, Claire. Als ik het met hen over kritiek heb, raad ik mijn studenten altijd aan een stap terug te doen en hun werk te bekijken alsof het van iemand anders was – dan zie je alles veel duidelijker. Dus probeer een stapje terug te doen en te vergeten voor welk ontwerp je hebt gestemd.’

‘Mijn steun voor de Tuin heeft hier niets mee te maken, Ariana. Als jouw favoriet had gewonnen en de ontwerper bleek een moslim te zijn, zou ik ook zeggen dat we ermee moesten doorgaan.’

‘Maar hij is geen moslim!’ snauwde Ariana. Het bleef stil, terwijl het belang van haar woorden tot de aanwezigen doordrong. Ze probeerde terug te krabbelen; het was voor het eerst dat Paul haar uit haar evenwicht zag. ‘Ik bedoel, hoe groot is de kans dat hij dat wel zou zijn...?’ Haar stem stierf weg terwijl ze druk in haar tas zocht naar een of ander denkbeeldig voorwerp.

Leo, met zijn volle bariton, nam het woord. Paul zag drie witte dingetjes – cakekruimels? – in zijn inktzwarte baard zitten. ‘Claire, ik ben het volledig met je eens. Het zou gewetenloos zijn om deze man nu zijn overwinning te ontnemen. Maar de mensen zijn bang. Twee jaar later weten we nog steeds niet precies of we het opnemen tegen een handjevol fanatiekelingen, die geluk hebben gehad, of tegen een wereldwijde samenzwering van een miljard of meer moslims die het Westen haten, ook al wonen ze er. We weten gewoon niet genoeg. We zijn zelden rationeel als onze persoonlijke vrijheid wordt bedreigd, laat staan onze nationale veiligheid. We moeten praktisch blijven. Het is onze taak om dat monument van de grond te krijgen. Als we daarvoor vechten, zal ik de strijd leiden...’

Tegen deze aanmatigende woorden kwam Pauls ego in opstand. Impliceerde Leo op de een of andere wijze dat Paul niet tegen zijn taak opgewassen was? Misschien leek dat zo door Pauls zwijgen, maar hij werd in beslag genomen door de vraag of hij de burgemeester en de gouverneur uit hun slaap moest halen, omdat ze wellicht verwachtten meteen te worden ingelicht over deze ontwikkelingen, hoewel het zou lijken of er iets mis was als hij ze midden in de nacht liet wakker maken, en Paul had nog niet besloten of ze er nu van uit moesten gaan dat er iets mis was.

Leo vervolgde zijn betoog: ‘Maar laten we eerst bepalen of er wel een gevecht geleverd moet worden. We moeten de reactie van het publiek in aanmerking nemen, de mogelijkheid dat er opschudding ontstaat. Beter dan wie ook ken jij het gevoel van eigenaarschap dat de nabestaanden hebben ten opzichte van de rampplek. Fondsen werven zal moeilijker worden, misschien zelfs aanzienlijk moeilijker. Het monument zou jarenlang het onderwerp van verdeeldheid kunnen worden, zelfs een reden tot wetsaanpassingen. Is het punt dat we willen maken dat waard?’

‘Hoewel, als die Mohammad Khan er ooit achter komt dat we het hem hebben afgepakt, zou hij ons wel eens voor de rechter kunnen dagen,’ bracht Violet bezorgd naar voren.

‘Laat de rechterlijke macht maar aan mij over, Violet,’ zei Wilner. ‘Hij komt er niet achter.’

Claire viel hem in de rede, haar stem nu krachtig, bijna scherp. ‘Dus dat is jouw voorstel? Dat we het ongedaan maken, terwijl de meerderheid het het beste ontwerp vindt? Dat is een totaal verraad aan wat dit land betekent, waar het voor staat. Mijn man draait zich om in zijn...’ Ze maakte de zin niet af. ‘Als hij nog leefde, zou hij ervan walgen,’ hervatte ze, nu op rustiger toon.

‘Maar je man leeft niet meer, Claire, en daarom zijn we hier.’ De historicus sprak zo vriendelijk als hij kon, waar hij niet bijzonder goed in slaagde. ‘De geschiedenis maakt zijn eigen waarheid, een nieuwe waarheid. De geschiedenis kan niet worden uitgegumd, we moeten accepteren...’

‘Onzin,’ onderbrak ze hem, op een toon die meer klonk als ‘Hou je kop.’ ‘Dingen – idealen – veranderen alleen als wij dat toestaan. En staan we dat toe, dan hebben zij gewonnen.’

Elliott, de kunstcriticus, kwam tussenbeide. ‘Kijk eens hier, in dit geval ligt mijn sympathie bij de moslims – ik weet zeker dat je dit op de juiste manier opvat, Bob – in die zin dat de zaken voor hen nu net weer een beetje normaal beginnen te worden. De te verwachten reacties hierop zouden wel eens een flinke achterstand kunnen veroorzaken in hun pogingen geaccepteerd te worden. Dus hoewel het wellicht in het belang van Mohammad Khan is om te winnen, is het misschien niet in het belang van zijn medemoslims. We kunnen de wensen van een enkel individu niet laten prevaleren boven het welzijn van de meerderheid. We willen het vuur tegen hen toch niet opnieuw opstoken?’

‘Ja,’ zei Violet. ‘Het is wellicht voor hun eigen bestwil om... om... niet de uitkomst te veranderen, maar, ehm... gewoon eens na te denken of er een andere manier is, om een uitkomst te bereiken die anders is – of niet, natuurlijk! – in hun eigen belang. Gewoon iets om over na te denken, zoals ik zei. Wat is de beste uitkomst voor iedereen? En vervolgens kunnen we bedenken hoe we die kunnen bereiken.’

‘Ze heeft gelijk,’ zei Wilner. ‘Je weet dat ik jou en jouw verlies respecteer, Claire. Maar je bent niet goed wijs als je denkt dat we in dit geval kunnen doen alsof het om een willekeurige winnaar gaat.’

Claire had haar lippen toegeknepen, als een dichtgesnoerde tas; Paul zag dat ze zich vanavond niet zou laten overhalen. Hij stelde voor de beraadslagingen een paar dagen te schorsen, zodat hij Khans geschiktheid verder kon onderzoeken. ‘Zoals ik dat bij elke ontwerper zou doen,’ voegde hij er snel aan toe. Ze zouden aan het einde van de week weer bij elkaar komen. ‘Geen woord tegen de pers. Tegen wie dan ook. Zelfs niet tegen je familie.’

‘Ik zei het toch al, Paul, maar je luisterde niet,’ zei Wilner voordat hij vertrok. Hij klonk bijna triomfantelijk. ‘Ik zei toch al dat we de finalisten van tevoren hadden moeten screenen? Dan was alles opgelost. Dan had hij wel finalist kunnen zijn, maar niet hoeven wínnen. Dan waren we wel ruimdenkend overgekomen, maar hadden we niet zo klem gezeten. Je hebt ons echt in een benarde positie gebracht, Paul. Echt.’

Paul raadpleegde vroeger altijd zijn ondergeschikten bij de bank om van tevoren onvoorziene gebeurtenissen te bedenken. Onwaarschijnlijkheden waren geen onmogelijkheden; onwaarschijnlijkheid deed niets af aan de mogelijke kosten. En nu werd hij geconfronteerd met de meest onwaarschijnlijke onvoorziene gebeurtenis. Of niet? Waarom was iets als dit nooit bij hem opgekomen? De onvoorziene posten waarover hij had nagedacht, hadden te maken met ruzie over de onderhoudskosten van de Tuin, of over de volgorde van de namen van de slachtoffers, over de vraag of de namen van de reddingswerkers apart van de andere namen moesten worden geplaatst, maar niet hierover.

‘Ik weet niet of je je het nog herinnert, Bob, maar ik was tegen een open competitie, en het was mijn idee om de finalisten na te trekken.’

‘Ja, nou, dat heeft geweldig geholpen,’ zei Wilner. Met sombere gezichten en verslagen houding pakten hij en de anderen hun spullen bij elkaar en vertrokken, Paul achterlatend als voorzitter van een congres van vuil glaswerk. Verwoestten moslims dan alles wat ze aanraakten? Hij schrok van deze onredelijke gedachte, alsof iemand anders de vraag had gesteld.

Uiteindelijk hees hij zichzelf overeind uit zijn stoel en liep naar buiten, naar zijn zwarte Lincoln Town Car (zijn zoon Samuel noemde de auto Satans limousine). Vladimir stuurde de auto geluidloos door de poort van de villa en reed de doodstille East End Avenue op. Een straat verderop zag Paul een paar van zijn juryleden op diverse hoeken staan, op zoek naar een taxi, waarbij ze deden alsof ze de anderen, die hetzelfde deden, niet zagen. Hij kon er niet eentje een lift aanbieden; dan zou hij ze allemaal moeten meenemen, en hij had geen zin in gezelschap. Vladimir reed door. Maar in de daaropvolgende uren kwam het beeld van de juryleden, verspreid als losgekomen bloemblaadjes, bijna net zo vaak in zijn gedachten als de naam Mohammad Khan.

3

Vanwege zijn naam werd hij uit de rij gehaald bij de veiligheidscontrole op het vliegveld van Los Angeles, vanwaar hij zou terugvliegen naar New York. De aanslag was een week geleden, de luchthaven van Los Angeles was zo goed als leeg, afgezien van de patrouillerende National Guard-agenten. Mo’s koffer werd meegenomen voor een grondig onderzoek, terwijl hij in een raamloze kamer werd ondervraagd. De agenten hielden hun gezichtsuitdrukking vriendelijk om niet te insinueren dat hij iets verkeerd had gedaan. Een informeel gesprekje, noemden ze het.

‘Dus u bent architect, zegt u?’

‘Inderdaad, architect.’

‘Kunt u dat bewijzen?’

‘Bewijzen?’

‘Ja, bewijzen.’

Mo viste een visitekaartje uit zijn tas, waar zijn naam MOHAMMAD KHAN met koeienletters op stond, al kenden de agenten (er waren er nu vier) die natuurlijk al. Hij ontrolde een aantal bouwtekeningen op het stalen bureau en begon er doorheen te bladeren. ‘Dit zijn de tekeningen van het nieuwe theater dat ik – dat we bouwen in Santa Monica. Er is over geschreven in de Los Angeles Times, in The Architect’s Newspaper, in Metropolis...’ Hij wees op de naam van zijn bedrijf, ROI, die in de bovenhoek van de tekeningen stond – hij was ervan overtuigd dat de bekende naam wel enig respect zou afdwingen. Ze haalden hun schouders op en bekeken de tekeningen nauwkeurig en met achterdocht, alsof hij van plan was een bom te gooien op gebouwen die alleen in zijn verbeelding bestonden.

‘Waar was u tijdens de aanslag?’

‘Hier. In Los Angeles.’ Naakt, onder de lakens in zijn hotelkamer, de aanslag een kakofonie van geluiden – paniekerige sirenes, gebarsten stemmen van presentatoren, helikopterrotoren die door de lucht sloegen, het gedempte lawaai van imploderende gebouwen – die uit zijn hotelklokradio kwamen. Pas toen er geen gebouwen meer overeind stonden, dacht hij eraan de televisie aan te zetten.

‘Hier,’ zei hij nog een keer. ‘Bezig met het theater.’ Aan het werk terwijl hij naar New York verlangde. Californië was de in het wit geklede persoon bij een begrafenis, slecht passend bij een nationale tragedie. De zon schitterde en de mensen lachten hun tandpastaglimlach; de graatmagere lichamen en namaakborsten bleven heen en weer paraderen. Zelfs het glorieuze vlekkenpatroon van de zonsondergang leek een cinematografische nabootsing van de branden die thuis woedden.

Elke dag dook er meer bewijs op dat de aanslag was gepleegd door moslims die uit waren op de rechtstreekse lancering naar het martelarenparadijs – en dus bereidde Mo zich geestelijk voor op de achterdocht toen hij terugging naar het in aanbouw zijnde theater. Toen hij zichzelf een paar dagen later tegen de aannemer hoorde zeggen: ‘Hebt u er bezwaar tegen als ik een andere plek aanwijs voor die muurgroef? Alleen als het helpt, hoor’, besefte hij dat het verschil niet zat in de manier waarop hij werd behandeld, maar in zijn eigen gedrag. Hij deed altijd nogal kortaf op bouwplaatsen, maar nu was hij behoedzaam, beleefd geworden, voorzichtig, zodat hij geen aanleiding zou geven voor schrik of kritiek. Hij was niet blij met zijn nieuwe, voorzichtige alter ego, dat zoveel moeite deed het iedereen naar de zin te maken dat het leek of hij ergens schuld aan had, maar hij kon hem niet goed van zich af schudden.

Nu hij ingesloten zat op de luchthaven, probeerde hij uit alle macht zijn zelfrespect te bewaren, al moedigde zijn alter ego hem aan onderdanigheid te betrachten. De agenten stelden algemene, onbeduidende en insinuerende vragen; hij gaf laconieke antwoorden. Toen ze hem vroegen waar hij woonde, vertelde hij het; toen ze hem voor de tweede maal vroegen wat hij in Los Angeles deed, gaf hij ook keurig antwoord. Meteen nadat hij het had gezegd, had hij al spijt van zijn voorstel zijn cliënt, de voorzitter van de raad van bestuur van het theater, te bellen. Maar ze leken überhaupt niet geïnteresseerd.

‘Er zijn waarschijnlijk wel meer mensen die we zouden kunnen bellen over u,’ zei de agent die Mo in gedachten Flipper noemde omdat hij met zijn vingers voortdurend tegen zijn dijbeen trommelde. Hij glimlachte toen hij dat zei, alsof hij wilde suggereren dat hij misschien een grapje maakte.

Ze vroegen naar zijn reizen van de afgelopen maanden; ze vroegen waar hij was geboren.

‘In Virginia. Dat in Amerika ligt. Wat betekent dat ik Amerikaans staatsburger ben.’

‘Ik zei niet dat u dat niet was.’ Flipper liet zijn kauwgum klappen.

‘Hou je van dit land, Mohammad?’

‘Net zoveel als jullie.’ Dat antwoord leek hun niet te bevallen.

‘Wat vindt u van de jihad?’

‘Daar heb ik geen mening over.’

‘Maar misschien kunt u ons vertellen wat die betekent. Mijn collega hier is niet zo goed in buitenlandse talen.’

‘Ik heb geen idee wat het betekent. Ik heb dat woord van mijn leven nog nooit hoeven gebruiken.’

‘Bent u geen praktiserend moslim?’

‘Praktiserend? Nee.’

‘Nee?’

‘Ja.’

‘Ja? Ja of nee? U brengt me in de war.’

Abbott en Costello in een apenpak. ‘Nee. Ik zei nee.’

‘Kent u moslims die Amerika kwaad toewensen?’

‘Niet één. Ik ken ook geen communisten.’

‘We vroegen niet naar communisten. Gelooft u dat u naar de hemel gaat als u zichzelf opblaast?’

‘Ik zou mezelf nooit opblazen.’

‘Maar als u dat wel zou doen...’

Mo gaf geen antwoord.

‘Bent u in Afghanistan geweest?’

‘Waarom zou ik daarheen gaan?’

Ze keken elkaar veelbetekenend aan, alsof het stellen van een tegenvraag duidde op het ontwijken van een antwoord.

‘Koffie?’ vroeg Flipper.

‘Graag,’ zei Mo opgewekt. ‘Een klontje suiker en een beetje melk.’ De agent die bij de deur stond, deed die open en verdween.

Mo keek op zijn horloge; nog maar een halfuur voordat zijn vliegtuig zou vertrekken.

‘Ik moet wel mijn vlucht halen,’ zei hij tegen niemand in het bijzonder, waarop geen antwoord kwam.

Hij kreeg zwarte koffie zonder suiker. Mo dronk die toch maar op. Hij pauzeerde tussen zijn antwoorden om een slokje te nemen. Hij liet zijn minachting voor de slechte snit van hun jasjes niet blijken; voor de openheid van hun gezichten, zo vol vertrouwen ondanks al hun vragen; voor hun onbeholpen manier van ondervragen. Maar toen Flipper opeens vroeg: ‘Kent u islamitische terroristen?’, kon hij een spottend gesnuif niet inhouden.

‘Betekent dat ja of nee?’ zei Flipper.

‘Wat denkt u nou zelf?’ snauwde Mo met stijgende woede.

‘Als ik het antwoord zelf kon bedenken, zou ik het niet vragen,’ zei Flipper op neutrale toon, en hij wipte zo ver achterover met zijn stoel dat alleen zijn vingertoppen, die lichtjes op de rand van het bureau rustten, voorkwamen dat hij omviel. Toen schoot hij, zonder waarschuwing, opeens naar voren. De stoelpoten knalden op de vloer, zijn handen klapten op het bureau. Zijn gezicht, met de lichte beharing tussen de wenkbrauwen, het donkere bloedvlekje dat in zijn oogwit zweefde, was zo dichtbij dat Mo de flauwe geur van kaneel in zijn adem rook. Deze plotselinge beweging, zo zorgvuldig getimed, zo nonchalant uitgevoerd, moest hij hebben geoefend. Dit was kunst, geen onbeholpenheid, en Mo schrok ervan. Mo’s benen trilden, alsof hij zojuist drie kogels had weten te ontwijken.

‘Nee,’ zei hij op geforceerd beleefde toon. ‘Nee, ik ken geen terroristen.’

‘Kom op, Mohammad, doe wat beter je best.’

‘Ik heb niets gedaan,’ sprak hij in zichzelf. ‘Ik heb niets gedaan.’

‘Sorry, wat zei je?’ Had hij hardop gesproken?

‘Niets,’ zei hij. ‘Ik zei niets.’

Niemand zei iets. Ze wachtten. In de architectuur was ruimte een materiaal dat kon worden gevormd, zelfs gecreëerd. Deze mannen gebruikten de stilte als materiaal. Stilte, als water waarin je kon verdrinken, waarin de afwezigheid van woorden even verstikkend was als de afwezigheid van lucht om te ademen. Stilte die aan je vrat totdat je naar adem snakkend aan de oppervlakte kwam en je misdaden bekende, of ze verzon. Er gebeurde hier niets zonder bedoeling. Dat Flipper hem een pakje kauwgom voorhield, was net zo’n opzettelijke daad als Mo’s beslissing een bocht aan te brengen in de gang van het theater, zodat de bezoeker de lobby niet zag als hij kwam aanlopen. De agenten, die hun vriendelijkheid nu als strategie leken te gebruiken, vroegen hem of hij het erg vond om nog wat tijd met hen door te brengen, terwijl zij er een andere collega bij haalden. Toen ze de kamer hadden verlaten, keek hij onderzoekend om zich heen. Ze hadden een scheidingswand van grijs, beschimmeld kurk gebruikt om de afmeting van de kamer te verkleinen en het benauwende karakter ervan te vergroten. Er bleek toch een raam in de ruimte te zitten: de scheidingswand hield het binnenvallende licht tegen om de ambiance van een cel te creëren. Een van die kerels begreep blijkbaar goed hoe hij ruimte kon manipuleren.

Hij haalde de kauwgom uit zijn mond en zag een prullenbak in de hoek van de kamer, maar toen hij aanstalten maakte om op te staan, stelde hij zich voor dat ze naar hem zaten te kijken en ging weer zitten. Hij wilde hun geen reden tot argwaan geven. Misschien was de kauwgom een truc om zijn DNA te bemachtigen; hij had wel eens gelezen dat dit gebeurde bij criminele of voogdijzaken, of misschien had hij het gezien in een aflevering van Law and Order. Hij stopte de kauwgom terug in zijn mond, kauwde er nog eens goed op en slikte hem door, waarbij hij de irrationele angst dat hij bewijsmateriaal vernietigde van zich af probeerde te zetten. Het rubberachtige bolletje gleed door zijn slokdarm en voegde zich bij de samengebalde zenuwen in zijn maag.

Hij deed zo zijn best om te zorgen dat ze hem niet als crimineel zouden zien dat hij zich juist als een crimineel gedroeg en voelde. En dat terwijl hij – enkele gebruikelijke uitzonderingen daargelaten – altijd een braaf joch was geweest en nu een keurige man was, in ieder geval op het gebied van de wet. Het feit dat hij zich af en toe als een klootzak had gedragen – vriendinnen gedumpt, aannemers ontslagen – telde niet mee. De wet zelf had hij bijna nooit overtreden. Hij trok zich niets aan van snelheidsbeperkingen en voerde misschien te veel aftrekposten op bij zijn belastingaangifte, maar dat was net zozeer de schuld van zijn boekhouder als van hemzelf. In zijn tienerjaren had hij een keer een chocoladereep gejat, gewoon om te kijken of dat hem lukte. Dat was de optelsom van al zijn misdaden en hij was bereid ze allemaal op te biechten om aan te tonen dat het belachelijk was hem van iets ernstigers te beschuldigen. Dit is echt absurd, wilde hij zeggen. Jullie hebben niet alleen de verkeerde man te pakken, maar zelfs het verkeerde soort man. Het verkeerde soort moslim: hij was misschien één of twee keer in zijn leven in een moskee geweest.

Zijn ouders, die in de jaren zestig naar Amerika waren geëmigreerd, verhieven moderniteit tot religie en werden bijna puriteins in hun secularisme. Hij had als kind geen godsdienstonderwijs genoten. Hij at varkensvlees, al was hij er niet mee opgegroeid. Hij ging uit met joodse vrouwen, om nog maar te zwijgen van katholieke vrouwen en atheïstes. Hij was misschien zelf geen atheïst, maar wel agnosticus, waardoor hij misschien niet eens moslim was. Zodra de agenten zouden terugkomen, zou hij hun dit allemaal vertellen.

Maar toen ze terugkwamen, slenterend en grapjes makend, vertelde hij niets. Zijn uiteenzetting over zijn niet-religieus zijn hield hij voor zich, waarom kon hij niet uitleggen, net zomin als hij kon uitleggen waarom de onuitgesproken woorden als vanzelf in zijn hoofd opkwamen: La ilaha illa Allah, Muhammad rasulullah. De Kalima, het Woord van Reinheid, de geloofsbelijdenis. Hij moest er bijna om lachen: op het moment dat hij zijn moslimidentiteit wilde verloochenen, kwam de kern daarvan uit zijn onderbewustzijn naar boven.

+++

Het gesprekje eindigde net zo onvoorspelbaar als het was begonnen. Zonder verder uitleg vroegen ze of ze hem mochten fotograferen en zijn vingerafdrukken mochten nemen. In plaats van dit te weigeren, waar hij volgens hem het recht toe had, liet hij toe dat ze zijn vingers neerdrukten alsof hij verlamd was, met een berusting die de man die de kamer verliet onderscheidde van de man die er was binnengekomen. De fysieke aanraking van de agent – de hand die de zijne optilde – veroorzaakte een korte vlam van woede, een neiging tot gewelddadigheid, die hij vrijwel onmiddellijk wist te onderdrukken. Toen hij thuiskwam, zag hij dat ze zijn koffer hadden doorzocht: zijn keurig gevouwen overhemden waren verfrommeld, zijn sokken uit elkaar getrokken en de dopjes van zijn shampoo en tandpasta waren eraf, zodat zijn toiletspullen met een troebele drab waren bedekt. Hij kiepte de inhoud van zijn koffer op het bed, smeet de toiletspullen in de afvalemmer en schopte de prullenbak tegen de muur.

Maar zijn verbittering viel in het niet bij de enorme, zware rouw om hem heen. De stad wankelde – as dwarrelde in de lucht, de mensen zagen grauw, de plek van de aanslag was een gapende wond die hij voelde, al zag hij hem niet. Op een avond, kort na zijn thuiskomst, liep Mo naar de plek waar de verwoesting had plaatsgevonden. Het maanlicht scheen op een vreemde stoflaag die op de bladeren en takken lag; hij stapte op een stukje papier waarvan de randen verschroeid waren. In de omliggende kantoorgebouwen waren de eeuwige lichtjes uit, alsof de dierlijke vraatzucht van de stad was verzadigd. Een bonte schakering van vermiste personen – portretten van opgewekte mannen in pak en vrouwen met hun lippen gestift, haastig gefotokopieerd door trillende handen, stelde hij zich voor – hing aan de hekken en triplex omheiningen, maar de straten waren leeg, en voor het eerst sinds hij zich kon herinneren hoorde hij in New York City het geluid van zijn eigen voetstappen.

Hij slaagde er niet in het beeld kwijt te raken van de trillende handen die deze foto’s onder een kopieerapparaat hadden gelegd, van dat rollende blauwe licht, die koude, mechanische hoop. Valse hoop. Het hart was uit honderden en honderden netwerken van familie, vrienden of werk gerukt. Mo kon het niet bevatten; het gaf hem een gevoel van schaamte. Deze mannen, die uiting hadden gegeven aan hun moordlustige schijnvroomheid, hadden niets met hem te maken, maar toch stonden ze niet geheel los van hem. Ze vertegenwoordigden de islam net zomin als zijn eigen uitgebreide familie, maar misschien ook zelfs minder? Hij wist niet genoeg over zijn eigen religie om daar een uitspraak over te doen. Hij was de middenklassen-moslimzoon van een ingenieur, een profiel dat niet heel veel afweek van dat van sommige van de terroristen. Als hij in een andere samenleving was opgegroeid en religieus was opgevoed, zou hij dan een van hen hebben kunnen worden? De vraag schudde door hem heen en liet een ongemakkelijk gevoel achter.

Achter een politieafzetting stond een Indiase man in een smoezelig wit jasje met een zwart strikje die een bord omhooghield met de woorden WIJ ZIJN OPEN. De man gebaarde naar een piepklein restaurantje iets verderop en hoewel Mo geen honger had, liep hij achter hem aan en bestelde uit sympathie een portie chola. De ober liet hem alleen met de kok, die hem tevens bediende, en Mo zat in zijn eentje te prikken in zijn kikkererwten en naan. Hij kon zijn eigen gekauw horen.

Wat probeerde hij toch te zien? Toen de gebouwen er nog stonden, hadden ze hem niets gedaan. Hij hield meer van vloeiende vormen dan van hun onbuigzame onmenselijkheid, hun zelfbewuste monumentalisme. Maar ze hadden nooit gewelddadige neigingen bij hem opgeroepen, die hij soms wel voelde als hij dat afgrijselijke Verizon-gebouw aan Pearl Street zag. Nu wilde hij hun beeld fixeren, hun waarde, hun plek. Ze vormden een levende afwijzing van nostalgie, die Goliaths die kleine ondernemers, levendige straatbeelden, de continuïteit der generaties en andere romantische beelden hadden verpletterd onder hun gigantische voeten. Toch was juist nostalgie dat wat hij voor de gebouwen voelde. Een skyline vertegenwoordigde een samenwerking tussen de generaties, al was die misschien onwillekeurig, en leek die net zo natuurlijk als een bergketen die was opgerezen uit de aarde. Deze nieuwe leemte in de ruimte had de tijd teruggedraaid.

4

Als een knipmes dook Claire het water in, hield haar armen stijf tegen haar zijden, stuwde zich met krachtige beenbewegingen omhoog tot ze aan de oppervlakte kwam en begon haar armen rond te draaien. Ze opende haar ogen achter het duikbrilletje; haar zintuigen stelden zich open voor de kobaltblauwe tegels, het vage licht over de bodem van het zwembad, de geur van chloor, haar eigen happen naar adem. Haar eenzaamheid. Cal op zijn werk, William op de kleuterschool, Penelope die een dutje deed. Na elke twee baantjes trok ze zich omhoog om te luisteren bij de babyfoon die ze aan de rand van het zwembad had neergezet, en zodra ze een gelijkmatige ademhaling hoorde, liet ze zich weer in het water zakken. Een zeeleeuw in een afgesloten aquarium waar niemand op haar lette, dat was ze.

Ze was ervan uitgegaan dat ze zou blijven werken als ze kinderen kreeg; Cal had aangenomen dat ze ermee zou stoppen. Achteraf bezien vond ze het verbijsterend dat ze er voor hun huwelijk nooit over hadden gesproken, maar misschien kónden ze het toen niet bespreken. In theorie vindt niemand het leuk om toe te geven, maar in de praktijk – in een huwelijk, wilde dat standhouden – moest een van beiden dat toch doen.

‘Ik kan me gewoon niet voorstellen dat we een kindermeisje kunnen vinden dat net zo intelligent is als jij,’ had Cal glimlachend gezegd toen ze, vijf maanden zwanger van William, het onderwerp ter sprake bracht.

‘Ik ben niet afgestudeerd aan Dartmouth en de rechtenfaculteit van Harvard om kindermeisje te worden.’

‘En ik ben niet met jou getrouwd om voor een goede advocaat voor onze kinderen te zorgen, al zou dat wel van pas kunnen komen als ze op school iemand een stomp verkopen.’ Hij werd serieus: ‘Ik zeg niet dat ik gelijk heb, alleen dat ik misschien traditioneler ben dan ik zelf wist.’

Als ze hem zou vertellen dat ze behoefte had aan de onafhankelijkheid die haar inkomen als advocaat haar gaf, zou dat kunnen impliceren dat ze geen honderd procent vertrouwen had in hun huwelijk, en dat was niet het geval. Ze was gewoon bang om afhankelijk van iemand te zijn. Toen zij zestien was, overleed haar vader en erfde haar moeder de bergen schulden die hij altijd verborgen had gehouden. Als reactie daarop had Claire nog harder gewerkt dan ze al deed, werd klassenoudste, aanvoerster van het tennisteam, kampioen debatteren. Ze legde elke cent opzij, bemachtigde elke studiebeurs en lening die ze kon krijgen, en slaagde erin te worden toegelaten op de universiteit van Dartmouth. Haar huwelijk met Cal, de telg uit een familie waarvan de rijkdom terugging tot de Industriële Revolutie en die sindsdien met elke beweging van de Amerikaanse economie was verveelvoudigd, zou haar zorgen moeten hebben wegnemen dat het haar niet zou lukken zover te komen als ze verdiende. Maar het was zijn geld, niet dat van haar. Dat feit gaf hem een onuitgesproken macht, die haar ervan weerhield hem te vragen: Waarom blijf jíj niet thuis?

Ze besloten sollicitatiegesprekken met kindermeisjes te houden. Cal bleek gelijk te hebben: ze waren niet zo intelligent als zij, of in ieder geval rationaliseerde ze met dat argument haar beslissing om te stoppen met werken. Het was slechts een week voor de datum waarop ze was uitgerekend toen hij voor het eerst zonder haar naar zijn werk ging. Ze zette hem af bij het treinstation in Chappaqua, waar ze zich samen met de andere echtgenotes door de wachtrij heen worstelde, en toen ze de auto keerde in de richting van haar huis, kon ze het gevoel niet van zich af schudden dat ze achteruitging.

Sindsdien waren er vier jaren verstreken, doorgebracht met het bijwonen van kleutervoetbaloefenwedstrijden en met dameslunches, met muziekles en speelpartijtjes, met winkelen en liefdadigheidscomités. Claire deed alsof dit het leven was dat ze zich altijd had gewenst. Maar toen Cal, bezig zich aan te kleden om naar zijn werk te gaan, haar voor de tweede keer vroeg of ze al een tennisleraar voor William had gevonden, snauwde ze hem toe: ‘Probeer jíj maar eens secretaresse te spelen voor een kind van vier!’

Met een kalme, dolmakende meelevende blik zei hij: ‘Wil je dat ik even bel? Dat doe ik graag, hoor’, waardoor ze zich nóg rotter voelde. Even bellen zou misschien twee minuten kosten, veel minder tijd dan ze nodig zou hebben om haar gevoel uit te leggen dat haar leven was teruggebracht tot telefoneren met sportartikelenwinkels. Het was gemakkelijker om haar excuses aan te bieden voor haar slechte humeur, veroorzaakt door de slechte slaapgewoontes van Penelope, en toen ze hem afzette bij het station hadden ze met een kus weer vrede gesloten. Maar misschien geen echte vrede, want ze was in het zwembad gedoken om haar sluimerende woede weg te zwemmen, die haar, in combinatie met de lichaamsbeweging, in de flauwe ochtendkilte verwarmde.

Na drie kwartier klom ze, gekalmeerd, uit het zwembad en strekte zich uit om even in de zon te liggen en haar bonzende hart tot bedaren te laten komen. Ze hoorde niets behalve de kirrende geluidjes van haar dochtertje dat wakker begon te worden, het gerinkel van de penning van haar hond die zich krabde, het zachte gekabbel van het water, en het rusteloze getik van een specht ergens in de rij sparren en esdoorns aan de rand van het gazon. Ze liep terug naar het huis en zette op haar blote voeten een drafje in toen ze de telefoon hoorde rinkelen – een normaal gerinkel.

‘Je ruikt naar het zwembad, mammie,’ snoof William een dag – of waren het er twee? – later. Sinds ze het nieuws had gehoord, was het niet meer bij haar opgekomen om te douchen. Ze zou er nog vaak aan denken dat zij in water lag ondergedompeld, terwijl haar man werd verteerd door het vuur. Wat betekende dat? Het leek een mythe, een duister gedicht, waarvan de betekenis haar steeds ontging.

+++

Het was Cals hand waarnaar ze had getast toen ze gisteravond in Gracie Mansion Mohammad Khans naam las, Cals verontwaardiging die ze opriep, maar ook Cals specifieke karakter waarnaar ze zocht. Het was twee jaar geleden. Hij verscheen in haar dromen, maar verdween zodra ze ontwaakte, en als ze over hem sprak, gebruikte ze dimensieloze karakteristieken: positief, uitbundig, intelligent, principieel.