Fay Weldon

•••

Macht der gewoonte

•••

Vertaald door Gerda Baardman en

Tjadine Stheeman

•••

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk.

•••

© 2012 Fay Weldon

© 2012 Nederlandse vertaling Gerda Baardman en Tjadine Stheeman

Oorspronkelijke titel Habits of the House

Oorspronkelijke uitgever Atlantic Books

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagillustratie © Richard Jenkins

e-ISBN 9789045705309

D/2012/0108/923

NUR 320

www.atlascontact.nl

Het huis wordt wakker

06.58 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Eind oktober van het jaar 1899 liep een lange, magere, pezige jongeman gehaast de brede stenen stoep op naar de voordeur van Belgrave Square 17. Hij oogde gespannen. Hij was buiten adem, had geen hoed op of rottinkje bij zich, was zonder bediende of knecht, en gekleed voor kantoor – alleen was zijn vest felgeel en had hij een modieuze, gestreepte broek met nauwe pijpen aan –, en in de ochtenddauw was de krul uit zijn snor gegaan. Hij zag er te goed gekleed uit voor de leveranciersingang aan de achterkant van het huis, maar niet chic genoeg om de stoep aan de voorkant te mogen betreden, zeker niet zo gehaast en al helemaal niet op zo’n onchristelijk tijdstip.

De imposante voordeuren van Belgrave Square waren voorbehouden aan de ministers, ambassadeurs en een handjevol adellijke families. Rond zeven uur heerste er bij de achteringang reeds grote bedrijvigheid van bezorgers die bestellingen afleverden en was het een komen en gaan van keukenpersoneel en stalknechten. Voor tienen echter waagde zich zelden iemand bij de indrukwekkende voordeur, laat staan te voet, in daagse kleding en zonder afspraak. De bezoeker schelde te lang en te hard en, erger nog, steeds opnieuw.

Het hele huishouden werd door het geklingel opgeschrikt: de adellijke bewoners werden er wakker van, de bedienden die al op maar nog slaperig waren schrokken zich wild en het hogere personeel was in rep en roer omdat het nog niet gekleed was op het binnenlaten van gasten.

Grace, de kamenier van de vrouw des huizes, gluurde uit haar zolderraam om te zien wat er aan de hand was. Ze deed dat met behulp van een spiegel, die Reginald de huisknecht voor haar had geïnstalleerd zodat ze goed in de gaten kon houden wat zich beneden op de stoep afspeelde. Toen Grace zag dat het Eric Baum maar was, de nieuwe financieel adviseur en raadsman van meneer, meende ze dat het niet haar taak was om hem open te doen. Grace hield zich uitsluitend bezig met het welzijn van mevrouw. Baum was te jong, te prikkelbaar en zag er te buitenlands uit om veel moeite voor te doen, en mevrouw had niet bepaald staan juichen toen haar man had besloten hun financiële zaken door een nieuweling te laten behartigen.

Grace ging rustig door met zich aankleden: een daagse, praktische zwarte jurk van keper – hij was van dikke stof, maar hier boven op de onverwarmde zolderverdieping was het koud –, een wit, pasgewassen schort en een wit geplooid mutsje waaronder ze haar lange blonde haar oprolde. Ze hield van de strenge eenvoud van haar kledij; die paste goed bij haar, vond ze, net zoals de kleurrijke zijden en satijnen gewaden goed bij de gravin van Dilberne pasten. Mevrouw hoefde pas om negen uur gewekt te worden, en Grace had geen zin de hele tijd de trap op en af te rennen om de deur open te doen voor types als de heer Baum. Elk weldenkend mens had de personeelsingang genomen.

‘Sodeju!’ riep Elsie, het tweede dienstmeisje, die zo schrok van het onverwachte kabaal dat ze een groot deel van de inhoud van de aslade op de glanzend geboende parketvloer morste. Ze was bezig de haard in de ontbijtkamer boven schoon te maken. Overal dwarrelde grijs poeder dat neerdaalde op de vele mahoniehouten meubels. Kon ze die ook nog gaan afstoffen. En ze had al zo weinig tijd. Ze moest de kolenhaard aanmaken, en met de noordenwind zou het vuur vast niet goed trekken en zou de kamer blauw komen te staan.

Dat was het vervelende van die nieuwe Londense huizen. Die architecten van Grosvenor Estate mochten dan wel beroemd zijn, maar waar ze een schoorsteen moesten zetten wisten ze niet. Op Dilberne Court in de heuvels van Hampshire, dat onder koning Hendrik de Achtste was gebouwd voor de eerste graaf van Dilberne, trokken de schoorstenen tenminste. Belgrave Square 17 was een huurhuis. En al was het voor een termijn van vijf jaar gehuurd, het huispersoneel vond het toch niet zoals het hoorde: de meeste adellijke families hadden liever een eigen huis. Maar de adellijke families waren ook grondbezitters en inmiddels was grond niet meer de grote bron van inkomsten die het sinds Willem de Veroveraar altijd was geweest.

Net als de rest van het personeel mopperde Elsie op de jaarlijkse verhuizing naar Londen voor het seizoen, maar ze begreep de noodzaak ervan. De kinderen Dilberne moesten een geschikte huwelijkspartner zien te vinden; het was verontrustend dat ze nog steeds niet getrouwd waren. Arthur, de zoon van de graaf, had een vrouw nodig om van hem een volwassen man te maken en hem erfgenamen te schenken voor de titel en het landgoed Dilberne; hij was nog geen zesentwintig, dus hij had nog even de tijd. Dat gold echter niet voor de achtentwintigjarige Rosina, voor wie de tijd begon te dringen, temeer daar ze geen schoonheid was en ze onlangs had aangekondigd dat ze een Moderne Vrouw was en had besloten niet te trouwen. Londen was de aangewezen plek voor hen, maar het seizoen was in augustus afgelopen; inmiddels was het oktober en ze waren er nog steeds. Iedereen was uit zijn doen door deze ongebruikelijke gang van zaken.

Het was algemeen bekend dat lady Isobel veel liever bals en diners gaf in de stad dan gasten ontving voor een weekeinde op het platteland. Er werd gefluisterd dat ze een hekel had aan jagen, omdat ze bang was voor paarden – hoewel verder onbevreesd – en de mannelijke geestdrift voor het doodschieten van vogels niet begreep. Dit jaar had men de jacht overgedragen aan de omliggende landerijen. Bovendien moest lord Dilberne vaak in het Hogerhuis zijn vanwege de oplopende spanningen in Zuid-Afrika. Hij had blijkbaar zakelijke belangen in het gebied, al hadden Neville, de butler, en Reginald, de huisknecht, nog niet kunnen ontdekken welke precies. De enige manier om daarachter te komen was meneers brieven openstomen – iets wat Reginald graag wilde doen, maar Neville hem verbood omdat hij vond dat het lezen van rondslingerende brieven wel geoorloofd was maar het openstomen van dichte enveloppen niet. De paperassen werden door Baum, de financieel adviseur, altijd weer meegenomen of door lord Dilberne veilig in de kluis opgeborgen. En Elsie had meneer toevallig tegen mevrouw horen zeggen dat hij niet de hele tijd heen en weer wilde reizen tussen Hampshire en het Hogerhuis, dus zouden ze tot aan het nieuwe jaar in Londen blijven.

Persoonlijk dacht Elsie dat meneer meer geïnteresseerd was in de populaire nieuwe gokhuizen in Mayfair en het gezelschap van zijn nieuwe vriend, de prins van Wales, dan in politiek. Elsie was al zo’n vijftien jaar bij de familie in dienst en wist precies wat er speelde.

‘Horen, zien en zwijgen,’ riep juffrouw Neville altijd – hoor geen kwaad, zie geen kwaad, spreek geen kwaad – in een poging het geroddel in het bediendenverblijf de kop in te drukken, al maakte zij zich er net zo goed schuldig aan. Grace, de kamenier van mevrouw, merkte dan op dat aangezien de familie het niet nodig vond om terughoudendheid te betrachten voor het personeel, even weinig als voor hun honden, ze er zelf ook geen recht op hadden. Iedereen wilde maar dat Grace zulke dingen niet zei; het klonk niet erg loyaal en alle bedienden wisten dat ze het, ondanks hun gemopper en gefoeter, zo slecht niet hadden getroffen en waren over het algemeen best tevreden.

Elsie was niet van plan de voordeur open te doen, hoe luid en dringend de bezoeker ook belde; er zat roet op haar gezicht en ze had nog geen schort voor en geen mutsje op. Bovendien was het de taak van Smithers. Elsie wachtte wel tot ze directe instructies van een hogergeplaatste bediende kreeg. Het verlengde séjour in Londen betekende dat ze haar vrijer moest missen. Alan was jachtopzichter op het landgoed van de familie Dilberne; ze spaarden voor hun huwelijk. Hoe eerder hoe beter, wat haar betrof, want ze wilde graag aan kinderen beginnen. Tijdens het jaarlijkse verblijf in Londen zocht Alan, die in Hampshire bleef, troost in de drank en smeet hun spaargeld over de balk. Rond nieuwjaar was er dan nog maar bitter weinig van over. Elsie was slechtgeluimd de laatste tijd en ze was het beu om in aswolken te moeten werken.

Op dit vroege uur waren er weinig huurrijtuigen en nadat Baum de ochtendtelegrammen uit Natal had ontvangen, had hij de bus genomen en het stuk tussen Lincoln’s Inn Fields, waar Courtney & Baum kantoor hield, en Belgrave Square grotendeels half lopend, half rennend afgelegd. Dat had hij er graag voor over, want hij had het beste voor met lord Dilberne en had hem intussen genoeg geld geleend om de schuld vereffend te willen zien, en hoe eerder de zaakjes van de graaf op orde waren, hoe eerder hij betaald zou krijgen. Maar nu stond Eric Baum al een poosje aan te bellen zonder dat iemand kwam opendoen en voelde hij boosheid opkomen.

Een zekere laksheid

07.10 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Isobel, gravin van Dilberne, draaide zich om in haar warme bed, ze was wakker geworden van het onafgebroken geklingel van de bel. Waarschijnlijk had een van de bedienden de gecapitonneerde deur die de keuken hermetisch afsloot van de rest van het huis open laten staan zodat het kabaal nu door het hele huis te horen was. Zo kon het niet langer; ze werden laks, de maat was vol. Ze raakten verwekelijkt in Londen; het waren eigenlijk buitenlui, gewend aan de traditionele gebruiken, en de grote stad was vergeven van de anarchisten en revolutionairen met besmettelijke ideeën. Gelukkig bleef het radicalisme van haar dochter Rosina vooralsnog beperkt tot vrouwenrechten – en wie kon daar nu iets tegen hebben? –, maar als je je tegen één aspect van de gevestigde orde verzette, duurde het meestal niet lang voordat je alles in twijfel trok. En welke nette welgestelde jongeman uit de provincie zou nu met zo’n eigenzinnige, geëmancipeerde jonge vrouw als Rosina willen trouwen? In Londen had ze meer kans een geschikte huwelijkspartner op te doen. Het reuzegrappige verhaal over de slimme Rosina die met haar eigenwijze opmerkingen haar norse grootvader de dood had ingejaagd deed de ronde in de adellijke plattelandskringen, zodat ze in ieder geval geen geloofwaardig blozend bruidje meer was. En voor Arthur loerden er in Londen veel meer verlokkingen dan op het platteland; in de stad wemelde het van de pientere jonge vrouwen zonder niveau en met een hoofd vol moderne ideeën. Maar voor zover zij kon zien was Arthur meer geïnteresseerd in machines dan in meisjes.

Robert, die onrustig was geworden van het aanhoudende geklingel, was opgestaan zodat er koude oktoberlucht onder de dekens kwam en er een abrupt einde werd gemaakt aan haar prettige gemijmer. Ze zou meer rust krijgen als Robert in zijn kleedkamer zou slapen, maar hij beweerde dat hij graag wakker werd met zijn armen om haar heen en bracht meestal de nacht door in haar bed. Terwijl hij de dekens weer voorzichtig over haar heen vlijde, bedacht ze dat zijn niet-aflatende genegenheid belangrijker voor haar welzijn was dan de ononderbroken slaap en het prettige gemijmer van de alleenslaper.

‘Het is niet jouw taak om de voordeur open te doen,’ zei ze. ‘Het personeel vindt het vervelend als je dat doet.’

‘Het moet een noodgeval zijn,’ zei Robert. ‘Een slecht bericht komt altijd ’s nachts.’

‘Het is geen nacht,’ zei ze. ‘Het is al ochtend.’

‘Te vroeg nog om gerust te zijn,’ riep hij maar zij ging rechtop zitten om hem te manen een voorbeeld aan sir Francis Drake te nemen, die eerst zijn kegelspel afmaakte voordat hij de Spaanse Armada ging verslaan, of aan de hertog van Wellington, die eerst rustig zijn maaltijd nuttigde alvorens de strijd aan te binden met Napoleon in Waterloo; dus bleef hij nog even talmen om haar borsten te bewonderen en daarna met haar de liefde te bedrijven.

Lord Dilberne verliet zich graag op de wijsheid van zijn vrouw. Door haar aderen stroomde het bloed van een zeer geslaagd, welhaast aristocratisch man. Haar vader was Silas Batey, die tussen 1860 en 1870 rijk was geworden in de mijnbouw rond Newcastle. Dilberne mocht dan met haar getrouwd zijn om zijn broers dwars te zitten – iets wat zij indertijd al vermoedde –, die namelijk allemaal keurig met gefortuneerde meisjes van adel waren getrouwd, maar inmiddels koesterde hij een diepe liefde en een grote waardering voor haar.

Daar bofte ze mee, vond ze, terwijl zijn lichaam boven haar op- en neerging: nette vrouwen deden hun ogen dicht, maar volgens haar was dat omdat ze geen genot kenden. Robert was een rijzige, breedgeschouderde man met nog altijd een volle bos krullend haar; zijn krachtige kaaklijn en scherpe neus werden als kenmerk gezien van zijn edele Franse bloed en Vikingenafkomst. In werkelijkheid had zijn familie pas zes eeuwen later de adellijke titel verkregen. De eerste graaf, Hugh Hedleigh, meester-manufacturier en schepen van Londen, was een gewoon burger die om zijn verworven macht en aanzien door Hendrik de Achtste in de adelstand was verheven. Daarmee werd hij de eerste graaf van Dilberne. Eigenlijk was Isobel veel meer een Viking dan hij. Zij kwam uit Newcastle, in het noordoosten van Engeland, het gebied dat door de eerste Noorse Vikingen met geweld was gekoloniseerd: zij was ook blond met een lichte huid en ze had ver uit elkaar staande blauwe ogen en zacht glad haar. Ze was niet zo zakelijk als haar man, maar wel daadkrachtiger en wellicht ook principiëler.

Ondertussen stond Baum nog steeds op het bordes te wachten. Hij kreeg het vermoeden dat ze hem expres zo lang lieten wachten. Het gebeurde wel vaker in dit barbaarse land van onbenullen dat zijn afkomst en geloof in zijn nadeel werkten. De rijken haalden hun kleine spitse neuzen voor hem op, maar voelden zich niet te goed om hem om advies te vragen en geld van hem te lenen – al duurde het eeuwen voordat ze terugbetaalden –, terwijl ze openlijk hun minachting lieten blijken omdat hij niet een van hen was. Godzijdank niet! Hij liet de door hem zo bruut mishandelde trekker los en ging op het bordes zitten, hoewel die nat en koud aan zijn achterwerk was, en overdacht al het onrecht dat hem werd aangedaan.

Een zekere aarzeling

07.20 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Juffrouw Neville ging ervan uit dat Elsie of Grace de voordeur wel zou opendoen. Men kon toch moeilijk van haar verwachten dat zij het deed; het leek wel of de bestellingen van de melkboer, slager en bakker allemaal tegelijk bij de leveranciersingang arriveerden voor het grote diner van die avond. Alles moest perfect verlopen. Het echtpaar Neville, butler en huishoudster, met al bijna veertig dienstjaren achter de rug, waaronder ervaring in een hertogelijk huishouden, vond het ook vervelend dat hun werkgever had besloten tot het begin van de winter in Londen te blijven. Het leven op Dilberne Court was rustiger; ze waren al in de vijftig en voor hen was deze betrekking de laatste halte op weg naar hun pensioen. In Hampshire voorzag de boerderij op het landgoed in hun voedsel en was er genoeg personeel – de meesten van de trouwe bedienden waren inwonend – om het huishouden op rolletjes te laten lopen.

Het huis in Belgrave Square was krap bemeten; slechts enkele vaste bedienden konden er inwonen. Er moest tijdelijk personeel van buitenaf worden aangetrokken en de Londenaren stonden bekend om hun lange vingers zodat Neville steeds moest controleren of er geen levensmiddelen, bestek, tafellinnen en dergelijke ontvreemd waren. Vanochtend echter was hij nergens te bekennen. Juffrouw Neville had opdracht gegeven hem niet te wekken; de avond ervoor lag hij pas om twee uur in zijn bed omdat Lord Dilberne heel laat thuis was gekomen, en het diner van vanavond zou ook tot in de kleine uurtjes duren. Neville had last van zijn hart en juffrouw Neville maakte zich zorgen om hem.

‘Hij is drieënvijftig,’ zei ze vaak. ‘Een man wordt gemiddeld vijftig en een vrouw zevenenvijftig. Als Onze-Lieve-Heer nou eens drie jaar van mijn leeftijd aftrok en die optelde bij de leeftijd van Neville, dan konden we allebei op ons vierenvijftigste gaan hemelen en hoefden we niet op elkaar te wachten.’ Grace, die goed was in rekenen, wist dat de rekensom niet klopte maar hield wijselijk haar mond, omdat ze ook wel begreep dat deze gedachte de oudere vrouw troostte en op de been hield.

Bij afwezigheid van Neville had Reginald de leiding. Hij kwam van Dilberne Court; daar was hij hoofd van de knechten. In Londen waren zijn taken gevarieerder. Zo fungeerde hij ook als koetsier en mende op verzoek het familierijtuig. De paarden en koetsen stonden in de stallen aan de achterkant van Belgrave Square. De jonge meneer Arthur zat het liefst zelf op de bok en soms wilde juffrouw Rosina de teugels overnemen, al vond haar moeder zoiets niet bepaald betamelijk en gepast. Reginald was een knappe, energieke, gedecideerde jongeman die soms overhaast een besluit nam. Hij was alom geliefd, kreeg vaak een uitbrander en werd vaak vergeven. Vandaag was het zijn betreurenswaardige, overhaaste besluit om de bezoeker aan de voordeur te negeren. Elsies gezicht was te vuil van de haard, vond hij. Grace te hoog in rang om het haar te vragen; de keukenmeid lag nog in bed; Smithers het binnenmeisje, had haar taak overgenomen en stond nu ontbijt voor het personeel te maken. Reginald had honger en wilde aan tafel. Hij maakte een eind aan het probleem door een broodkorst tussen de bel en de draad te klemmen zodat het geluid gedempt werd.

‘Zeker een straatschoffie, dat een pak rammel zou moeten krijgen,’ zei hij. ‘Niet op letten.’

‘Maar misschien is het iemand anders,’ zei Smithers bij het fornuis. ‘Misschien is het wel de prins van Wales die meneer wil zien om hem te vertellen wat hij gisteravond allemaal weer heeft uitgespookt. Ik zou maar opendoen, anders krijg je bonje.’

Smithers keek wel uit om grapjes over de prins van Wales te maken in het bijzijn van Neville of zijn vrouw, maar nu was ze alleen met Reginald die een aangenaam spottende houding had ten aanzien van het liefdesleven van de hoge heren. Smithers, een stevige boerenmeid met een onderkin en felle kleine oogjes, was zesendertig en had lang geleden de hoop opgegeven ooit nog te trouwen, maar was net als de andere vrouwelijke bedienden blij met de aanwezigheid van Reginald in haar leven, als bron van emoties, verrassingen en genegenheid. Smithers zocht ingrediënten bijeen, restjes van het familiediner van de vorige avond, om daar een stevig ontbijt voor het personeel van te maken. Zij had een royalere hand van koken dan vrouw Welsh, de keukenmeid, maar deed er ook langer over. Ze besloot de broodjes van gisteravond in repen te snijden en in ossenwit op te bakken en van de overgebleven kipvulling hartige koekjes te maken. De kip zelf was nagenoeg op. Arthur had een gezonde eetlust. Er werd niet apart ingekocht voor het ontbijt van de bedienden. Ze moesten zelf hun ochtendmaal bij elkaar zien te scharrelen en tussen de bedrijven door opeten. Op Dilberne Court heerste meer regelmaat; in Londen gebeurde er steeds iets onverwachts, al was het maar een deurbel die op een ongeschikt moment ging.

Speciaal voor Reginald bakte Smithers ook wat spek mee. De zijde spek kwam van Dilberne Court, waar hij op Hampshire-wijze was gerookt, met zeezout. Londens spek werd met gewoon keukenzout gerookt, en met te weinig suiker en te veel salpeter, om het proces te versnellen en goedkoper te maken. In zuinige huishoudens moest het personeel het doen met Londens spek, gemeen geel spul waar eerst de zwavel vanaf moest worden gekrabd voordat het gebakken kon worden. Lady Dilberne hanteerde echter het principe dat haar personeel in de regel hetzelfde versbereide eten moest krijgen als zij, wat velen een buitensporige luxe vonden, maar van dat principe werd wel eens afgeweken, zoals bij het ontbijt van vandaag. Lady Isobel was zich er terdege van bewust dat je de loyaliteit van je bedienden in deze tijd van personeelstekort moest verdienen en niet als een vanzelfsprekendheid kon beschouwen.

De geur deed Reginald watertanden. Hij had een keer opgemerkt dat als Smithers spek stond te bakken ze bijna zo aantrekkelijk was dat hij met haar wilde trouwen. Ze had wel eens gefantaseerd dat dit echt zou gebeuren, maar besefte ook wel dat het ijdele hoop was. Reginald had een voorkeur voor losbandige meisjes, dat wist iedereen, en Smithers had nou eenmaal haar uiterlijk niet mee.

‘Geile Bertie,’ zei Reginald, ‘en laat je meerderen vooral niet horen dat je hem zo noemt, schijnt alles aan zijn vrouw te vertellen en ook nog eens met smaak. Dus die hoeft daarvoor niet aan onze deur te kloppen.’ Dit gerucht deed de ronde sinds prinses Alexandra bevriend was geraakt met een van de maîtresses van de kroonprins. ‘Vertellen’ was niet helemaal het juiste woord, want het arme mens was stokdoof. Maar dat hield het gerucht niet tegen. ‘Ik weet niet wie er zo’n haast heeft, maar hij moet maar gewoon de achteringang nemen.’

De graaf doet open

07.35 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Uiteindelijk was het lord Dilberne zelf die de dubbele voordeur van nummer zeventien van het slot draaide en opentrok voor een humeurige Baum. De bel klingelde inmiddels niet meer en de slechtgeluimde Baum zat met een koud achterwerk op de stoep. Lord Dilberne vond de deuren opvallend zwaar en besefte met een schok dat hij nog nooit zijn eigen voordeur had opengedaan. Hij vroeg zich af of hij door het feit dat anderen dat tegen betaling voor hem deden meer of minder mens voorstelde. Minder, meende hij zelf, maar meer voor de buitenwereld. Minder, omdat hij zijn bevoorrechte positie aan het toeval had te danken; het was niet zijn eigen verdienste, het was alleen maar dankzij zijn geboorte; meer, omdat de buitenwereld vond dat zijn energie te belangrijk was om te verspillen aan onbelangrijke zaken als deuren opendoen. En dat was nog niet het ergste. Reginald, een goedgebouwde jongeman, had geen enkele moeite met de deur, maar ook de dienstmeisjes schenen hem zonder noemenswaardige inspanning open te krijgen. Hij werd oud. Het was zorgwekkend dat die gedachte steeds vaker door zijn hoofd ging. En die schoft van een Gladstone was zelfs negentig geworden en tot aan zijn dood gewoon doorgegaan met onheil aanrichten en wetsvoorstellen in elkaar flansen. Roberts partijgenoten, de Tories, gingen ervan uit dat, mochten de Liberalen de pensioenwet voor de armen en ouderen van boven de zeventig erdoorheen krijgen, slechts weinigen lang genoeg zouden leven om ervan te profiteren.

Hij, lord Dilberne, had niet het eeuwige leven. Zijn zoon moest aan de vrouw, hij moest voor een erfgenaam zorgen, anders zou de jongere broer van lord Dilberne na diens dood de titel krijgen – plus de schuldenlast van het landgoed, een aanzienlijke schuldenlast; grote landerijen betekenden tegenwoordig grote schulden en niet meer grote rijkdom. En als die arme Isobel hem zou overleven, werd ze misschien zelfs uit het douairièrehuis gezet, dat in een vreselijk bouwvallige staat verkeerde en haar zeker niet zou bevallen. Het was jammer dat Arthur zo weinig belangstelling voor politiek had. En Rosina zo veel.

Toen hij de deur eindelijk open had, was Lord Dilberne zo verdiept in zijn eigen gedachten dat het even duurde voordat hij de kerel die op de stoep zat herkende.

‘Allemachtig!’ riep hij uit toen hij Baum zag. ‘Jij bent het! Waarom?’ Het was niet bepaald een hartelijke begroeting en Eric Baum vond dat hij beter verdiende.

•••

Moeizaam kwam Baum overeind en zijn gezicht vertrok even van zijn stram geworden benen. Hij legde uit dat hij dringend nieuws uit Zuid-Afrika had waarvan hij dacht dat meneer het wel wilde horen voordat hij naar het Hogerhuis vertrok.

‘In mijn ervaring is dringend nieuws zelden van blijvend belang,’ zei de graaf met een vreugdeloos lachje en met de beleefde charme van de oud-Etonganger die een verhulde belediging poneert die alleen voor de goede verstaander duidelijk is. ‘Maar goed, beste kerel, nu je hier toch bent, moet je maar binnenkomen en het vertellen.’

Robert stapte hoffelijk opzij om Baum binnen te laten. Hij zag in de gauwigheid dat Baum een felgeel vest met een hoge stijve boord aanhad, zoals de mode was bij een bepaald slag jonge mannen, die kennelijk de stijl na-aapten van de inwoners van het land van de onbegrensde mogelijkheden – zoals de Engelsen met sardonisch genoegen de Amerikanen met hun vulgaire, op geld beluste, luidruchtige, zelfingenomen levenshouding aanduidden. Lord Dilberne vroeg zich af hoe hij ook alweer terecht was gekomen bij een financieel adviseur met zo’n uitgesproken ordinaire moderne smaak. Vroeger waren juristen en andere academici bijna altijd oude, grijze, behoudende mannen. De tijden waren veranderd.

Baum zei nogmaals dat er haast geboden was, en aangezien het nieuws van belang was voor de financiën van het hele gezin ook de gravin wellicht ontboden moest worden, evenals de kinderen – want die waren tenslotte allang meerderjarig en hadden een groot deel van hun vermogen in Natal geïnvesteerd. Zijn ogen schoten zenuwachtig heen en weer, zoals van iemand die iets te verbergen heeft.

Lord Dilberne was ietwat verstoord door de vrijpostigheid van zijn raadsman, maar aangezien hij de man nog zo’n dertigduizend pond schuldig was, merkte hij alleen maar op dat mevrouw gewoonlijk ontbijt op bed kreeg en dat het niet nodig was dat zijn kinderen aanwezig waren omdat hij de enige bewindvoerder was over hun beheerd vermogen. Bovendien was het toch fatsoenlijker om pas later op de dag over zaken te praten?

‘Blijf toch ontbijten, m’n beste, blijf toch ontbijten,’ riep hij hartelijk en hij opperde tenminste niet, ook al was de verleiding groot, dat Baum moest omlopen naar de leveranciersingang en in het bediendenverblijf ontbijten, waar op dit tijdstip ongetwijfeld al eten op tafel stond. Het schoot hem nog net op tijd te binnen dat een vriend en financieel adviseur van de prins van Wales, Ernest Cassel – die onlangs nog een koninklijke onderscheiding had gekregen – Baum bij Robert had aanbevolen als een slim en betrouwbaar financieel raadsman en juridisch adviseur, met ervaring in de mijnbouw en goed op de hoogte van de huidige zakelijke en financiële situatie. De aangewezen persoon dus om de financiële zaken van de familie Dilberne te regelen, die in de woorden van lord Dilberne ‘nogal een puinhoop’ waren.

Cassel wist tenminste hoe een heer zich hoorde te gedragen, terwijl Baum zojuist het tegendeel had bewezen. Een echte heer droeg buitenshuis een hoed, kleedde zich fatsoenlijk, deed niet mee met idiote modegrillen en holde niet in paniek door de straten om andermans rust te verstoren en daarna verongelijkt op de vochtige koude stoep te gaan zitten.

Cassel was welgemanierd en had zelfspot. ‘Toen ik jong was,’ zo had hij tegen lord Dilberne gezegd, ‘werd ik een gokker genoemd. Naarmate mijn werkzaamheden zich uitbreidden, werd ik een speculant genoemd. En nu word ik bankier genoemd. Maar ik heb steeds hetzelfde werk gedaan. U hebt een betrouwbaar iemand nodig met oog voor detail, zoals de jonge Eric Baum.’

Maar Baums preoccupatie met details begon uit de hand te lopen. Hij meierde aan één stuk door: de gravin was een verstandige vrouw en moest erbij betrokken worden, de kinderen moesten ophouden met torenhoge schulden maken, waarvan de kleermakersrekening van de jonge meneer Arthur op dit moment het nijpendste probleem was, kleermaker Skinner van Savile Row dreigde zelfs met een rechtszaak en juffrouw Rosina had een cheque uitgeschreven aan de beweging voor vrouwenkiesrecht, die Baum het liefst niet uitbetaald zag. Het kiesrecht leverde vrouwen niets op, het zou alleen maar sloven van ze maken en de man zou zich in het geheel niet meer verantwoordelijk voor hun welzijn voelen, maar ja, wie luisterde er naar de mening van Baum? De rekeningen stroomden maar binnen en als hij er niets aan deed, werd er ook niets opgelost.

‘En dat zijn helaas nog maar de minste van mijn zorgen,’ zei Baum. ‘Wat ik heb mee te delen betreft alle leden van uw gezin. Aangezien zij allen tekenbevoegdheid hebben, moeten ze het bericht persoonlijk horen, voor het geval er later onenigheid over ontstaat. Het is voor u allemaal van het grootste belang.’ Robert keek bedenkelijk; hij was niet gewend om bevelen te krijgen, net zomin als hij gewend was zijn eigen voordeur open te doen. ‘Meneer...’ hoorde hij Baum zeggen alsof hij van heel ver weg kwam.

Hij zuchtte. De schuldenaar stond niet alleen in dienst van de geldschieter, zo leek het, maar hij moest hem ook nog eens gehoorzamen. Er zat niets anders op. Hij schelde om juffrouw Neville, die Grace ontbood, die mevrouw en de kinderen ging wekken met de mededeling dat ze om negen uur beneden werden verwacht voor het ontbijt met lord Dilberne en de heer Baum. In de keuken moest een mopperende Smithers het ontbijt voor het personeel in de steek laten. Elsie, die in ieder geval de haard in de zitkamer aan de praat had gekregen, rende naar de zolderverdieping om de keukenmeid te halen die mee moest helpen om voor de familie plus een gast een warm ontbijt klaar te maken, een uur eerder dan gebruikelijk.

Lord Dilberne liet Baum aan zijn lot over in de bibliotheek en ging zelf naar de stallen om te kijken of Agripin wel de juiste behandeling kreeg. Agripin was een veelbelovende vos van vier jaar, die Robert onlangs met een weddenschap van de prins van Wales had gewonnen; de prins kon het verlies wel lijden, omdat hij zelf op de debuutkoers van Cassels Gadfly vijfhonderd pond had ingezet tegen een notering van 17:1. De paardenrennen waren in oktober in Newmarket gehouden en er hadden achttien paarden meegelopen. De prins hield van winnen met paardenrennen, net zoals hij graag met kaarten won. Daar werd hij vrolijk van. Agripin zou eigenlijk bij landgoed Roseberry in Epsom moeten worden ondergebracht om daar getraind te worden door John Huggins, een kostenpost waar Robert ten tijde van de weddenschap geen rekening mee had gehouden. Maar ja, het was een goede investering. Iedereen kon zien dat dit paard op een goede dag iemand rijk zou maken en het zou fijn zijn als hij dat nu eens was, en dat het niet al te lang meer duurde.

•••

De enige reden dat hij het grootste deel van zijn vermogen en dat van Isobel – plus wat er nog over was van de spaarpotjes voor de kinderen – in de goudmijn in Natal had gestoken, was dat de goudader dicht aan de oppervlakte lag en sneller en gemakkelijker gedolven kon worden dan de diamanten waarin zo veel van zijn adellijke vrienden en collegae hadden geïnvesteerd. Hij hoopte tegen beter weten in dat het nieuws van Baum niets te maken had met nog meer trammelant met die verdomde Boeren. De Modderkloofmijn lag enkele tientallen kilometers ten zuiden van Ladysmith, maar het Britse leger had zo’n overmacht aan wapens en manschappen dat de plaats niets te duchten leek te hebben. Bovendien werden de inboorlingen zo gruwelijk slecht behandeld door de Boeren dat men ongetwijfeld kon rekenen op de loyaliteit van de werknemers in de vele Britse ondernemingen die in het gebied overal verschenen en werkgelegenheid, rijkdom en beschaving in een achterlijk land brachten. Maar aan de andere kant, bepeinsde hij, hadden de Romeinen vast en zeker hetzelfde gedacht toen ze ontdekten dat de Iceni onder leiding van Boudicca in het jaar 60 de steden Camulodunum en Londinium hadden geplunderd. Wat? En we hebben nog wel zo veel voor ze gedaan... wegen, wetgeving, rijkdom, handelsbetrekkingen. Hoe kunnen ze nu zo’n hekel aan ons hebben?

Een vroeg ontbijt

08.15 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Grace, die de hele familie een uur eerder uit bed moest zien te krijgen voor het ontbijt, ging eerst Arthur wekken. Hij stak een lange sierlijke arm uit bed en probeerde haar enkel te pakken – maar ze wist dat dat vooral uit gewoonte was. Toen hij veertien was en zij achttien – een meegaand, knap, willig meiske – was zijn geestdrift vuriger. Nu kon ze zich gemakkelijk losmaken; hij was in wezen nog steeds een kind, vond ze, terwijl zij de afgelopen jaren had benut om waardiger en zelfbewuster te worden. Vroeger zou het op een onbetamelijke stoeipartij zijn uitgelopen, die met veel gegiechel gepaard ging, maar in de loop der jaren was haar vermogen tot giechelen min of meer opgedroogd. Hoe meer ze van de wereld wist, hoe minder frivool het bestaan leek. Ze had het vermoeden dat Arthur nog steeds heel weinig van de wereld wist. Mannen werden minder snel volwassen dan meisjes en de hogere standen waren trager dan de lagere. Hij kon het zich permitteren om naïef te blijven.

Ze hoefde alleen maar ‘Hou op, meneer Arthur’ te zeggen en hij gehoorzaamde. Wellicht was er toch nog hoop voor hem. Tegen de tijd dat hij de titel kreeg, was hij misschien net zo’n fatsoenlijke man als zijn vader.

‘Ontbijten met de ouwe heer? Waarom? Is er weer een kleermakersrekening gekomen?’ vroeg hij nu aan haar.

‘Erger. Die ene adviseur is er,’ zei ze. ‘Meneer Baum.’

Arthur kreunde en stapte in zijn volle, naakte glorie uit bed. De behaarde delen van zijn lichaam hadden een goudbruine tint. Grace wendde haar blik af van zijn lid. Dat kende ze natuurlijk nog goed van vroeger – onwillekeurig viel het haar op dat het er nog indrukwekkender uitzag nu Arthur een volgroeide man was –, maar tegelijkertijd vond ze ook dat hij best moeite mocht doen om zijn geslachtsdelen voor haar te bedekken. De enige reden waarom ze op een dag de benen zou nemen, de geborgen omgeving van de huishouding zou verlaten om zich aan te sluiten bij het leger van loonslaven – ze had spaargeld waarmee ze een opleiding voor typiste kon volgen en er waren nette pensions waar werkende meisjes goedkoop en fatsoenlijk konden wonen –, zou de volstrekt onwaardige manier zijn waarop de bedienden werden behandeld, als een kat of een hond, alsof het personeel van een andere soort was, zodat hun werkgevers hun eigen dierlijke behoeften konden botvieren: geslachtsgemeenschap hebben, poepen, plassen, kinderen baren, dronken worden, kotsen, allemaal openlijk en in bijzijn van het personeel. Als de bedienden jong en mooi waren, werden er seksuele gunsten van hen verwacht, zonder extra betaling, alsof hun lichaam én hun ziel andermans eigendom waren. De ervaringen met Arthur stonden Grace nog helder voor de geest, maar ze betwijfelde of hij er de laatste tien jaar ook maar een vluchtige gedachte aan had gewijd.

‘Waarom zo vroeg?’ wilde Arthur weten.

‘Ik heb geen idee,’ antwoordde Grace. ‘Ik zag hem vanuit mijn raam. Hij leek wel een vogel die slecht nieuws komt brengen. Hij had een geel vest aan, net als de papegaai van juffrouw Rosina.’

Rosina hield een geelbuikige Senegalpapegaai op haar kamers, tot grote ergernis van het personeel. De vogel mocht vrij in en uit zijn kooi vliegen en bevuilde de vloeren met stukjes fruit en plantaardige rommel en scheet waar het zo uitkwam. En de bedienden mochten het opruimen. Rosina had de vogel geleerd om tegen elke man die dichterbij kwam ‘Stemrecht voor vrouwen’ te krijsen. Grace vond het wel grappig, maar in het bediendenverblijf dacht Neville de butler er heel anders over.

‘Al die ophef,’ zei hij. ‘Vrouwen! Die stemmen toch alleen maar waar hun man en vader op stemt, dus wat heeft het voor zin? Zonde van de moeite.’

Grace wekt Rosina

08.25 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Daarna ging Grace Rosina wakker maken. Zij sliep licht en onrustig, en zelfs als haar ogen dicht waren leek ze nog na te denken. Haar gesloten oogleden trilden. Je kon bijna de gedachten eronder heen en weer zien schieten. Met haar grove, eeltige hand tikte Grace op de kleine blanke hand met de lange vingers. Rosina schoot meteen overeind. Net als haar broer sliep ze naakt, maar uit principe, niet uit onverschilligheid. Ze was lid van de Reformbeweging. Ze had kleine blanke borsten met roze tepels, die ze niet voor Grace probeerde te verbergen. Ze sliep ’s nachts graag met de ramen open, waar op het platteland niets op tegen was, maar iedereen wist dat de avondlucht in de stad zwaar vervuild was.

Het was eeuwig zonde dat zo’n sierlijk lichaam niet getrouwd was, vond Grace, maar ze verkeerde niet in de positie om Rosina’s vriendin te zijn. Toen Rosina achttien werd, had ze verklaard geen eigen kamenier te willen, omdat ze naar eigen zeggen heel goed in staat was om zichzelf te wassen, haar haar te borstelen en zich aan te kleden, punt uit. Toch voelde ze zich niet te goed om af en toe Grace van haar moeder te lenen en haar dan op te dragen kleren te verstellen, te wassen en te strijken en soms nam ze haar zelfs mee naar rumoerige openbare bijeenkomsten waar Rosina liever niet alleen heen ging. Zo bezorgde ze Grace extra werk maar geen extra inkomsten, zaken waar de rijken zelden aan dachten wanneer ze zich met hun hooggestemde idealen bezighielden.

Nu kwam Rosina uit bed en zocht naar haar peignoir. Ze was een en al lange, bleke, slanke ledematen en had een rank lijf, met een weelderige toef rossig krullend haar tussen haar benen. Ze was even lang als haar vader, die ruim een meter tachtig was, en maar een paar centimeter kleiner dan haar broer. Ze had te krachtige kaken en een te breed voorhoofd om mooi genoemd te worden. Ze had een scherpe tong: ze maakte van haar hart geen moordkuil en zei altijd waar het op stond, zonder rekening te houden met de gevoelens van anderen. Ze had geweigerd zich op de debutantenbals te vertonen, zoals een meisje van stand betaamt.

‘Ik ben geen prijskoe op de veemarkt,’ had ze destijds opgemerkt, ‘die wordt bekeken en gekeurd. Ik ben geen slavin wier lichaam na grondige inspectie aan de hoogste bieder wordt verkocht. Daar gaat het toch uiteindelijk om bij die bals, en verder is zoiets een gelegenheid voor de moeders om met hun juwelen te kunnen pronken. Ik doe er niet aan mee!’

Lady Isobel had tegengesputterd maar was uiteindelijk gezwicht. Ze had een keertje tegen Grace opgemerkt dat God haar met een knappe, vrolijke en gezeglijke zoon had gezegend en haar daarna op de proef gesteld met een onhandelbare dochter. Ze moest dankbaar zijn voor wat ze had. Misschien dat op een goede dag een dappere man Rosina van haar zou overnemen en temmen.

Grace dacht dat er iets mis was met de verbindingen in Rosina’s hersenen. De meeste meisjes wisten zich te schikken naar de eisen van de maatschappij, of ze nu tot de hogere kringen behoorden of tot de werkende stand. Zelf had Grace er wel altijd moeite mee gehad. Ze herkende het probleem bij zichzelf – ze was te slim voor een meisje van haar komaf en nam te snel ergens aanstoot aan. Waarom vond ze het vervelend dat juffrouw Rosina haar peignoir van zich af liet glijden? Waarom ergerde ze zich aan Rosina’s gebrek aan pudeur, waarom werd ze zo boos als anderen zich gedroegen zoals ze zelf wilden in plaats van zich aan de beleefdheidsregels te houden? Tja, zo was ze nu eenmaal. Het had waarschijnlijk te maken met haar eigen strenge opvoeding, dacht ze. Sommige reflexen zaten in haar wezen verankerd en haar verstand kon zich er dan wel tegen verzetten, ze waren niet meer weg te krijgen. Ze vroeg zich af of iemand er ooit in zou slagen die gewoonten ongedaan te maken, maar ze vermoedde van niet.

•••

Ze raapte de peignoir op, gaf hem aan Rosina en was opgelucht toen die hem omsloeg, al was het meer vanwege de kou dan vanwege de betamelijkheid. Grace was bang dat het Rosina niet zou lukken nog een man te vinden; ze had er gewoon niet het juiste instinct voor. Arthur daarentegen had geen gebrek aan meisjes die hem als ideale huwelijkspartner zagen, maar tot nu toe had hij voor geen van hen speciale belangstelling getoond. Rosina ging naar openbare bijeenkomsten en maakte aantekeningen, holde van hot naar her en nam niet de moeite om vriendschappen te sluiten, zoals andere meisjes zouden doen. Ze deed zich dan wel stoer voor, maar ze voelde zich niet op haar gemak in grote menigtes en durfde niet in het openbaar te spreken. Ze had het een keer geprobeerd en toen was haar stem piepend een octaaf uitgeschoten zodat de mannen om haar heen gegeneerd en ongedurig hadden gegniffeld totdat ze haar mond hield. Dat ging ze dus niet nog eens doen.

‘Ik wil geen ontbijt,’ zei ze tegen Grace. ‘Ik heb geen honger. Ik wil alleen een glas water en wat nootjes van Pappagallo. Vanwaar al die drukte?’ Pappagallo was haar papegaai, die leefde op een dieet van zonnebloem- en pijnboompitten, niet bepaald eten voor mensen. Maar daar dacht Rosina anders over. Ze was lid van het Theosofisch Genootschap.

‘’t Is niet aan mij om iets te vragen,’ zei Grace terwijl ze Rosina’s kast doorzocht en een gepast ochtendtoilet klaarlegde, de minst excentrieke kledingstukken die ze kon vinden. ‘Maar meneer Baum is er. U wordt verwacht aan het ontbijt.’

‘Ik zou niet weten waarom,’ zei Rosina. ‘Dat afschuwelijke mannetje.’

Rosina was verder nog lid van het Kostuumgenootschap, de Vereniging voor Esthetica en de Reformbeweging, dus ze had weinig kleren die conventioneel of flatteus waren. Ze liep het liefst zonder korset rond en had een hekel aan eindeloze pasbeurten bij de kleermaker; daarom was ze aangewezen op winkels met confectiekleding, die vaak in ruime plooien om haar boezem hing en te strak om haar middel zat. Sommige kledingstukken van de nieuwe Liberty-stijl pasten haar wel, maar dienden meestal op Griekse wijze gedrapeerd te worden of waren wonderlijk ouderwets en simpelweg niet geschikt voor het ontbijt. Grace had uiteindelijk haar keus laten vallen op een lange bruinfluwelen wijde broek met een gebloemde zijden blouse met een kraag met volants en had die klaargelegd.

‘Een broek! Heel gewaagd, Grace,’ zei Rosina, maar ze trok hem toch aan.

‘Wij doen wat ons is opgedragen,’ mompelde Grace.

‘O, Tennyson,’ zei Rosina. ‘The charge of the light brigade. Wat ben je toch belezen, Grace, hoewel je op andere vlakken zo achtergebleven bent. Je kent vast meer gedichten dan ik en je hebt vast ook een betere opleiding gehad op die armenschool van je dan ik op de meisjesschool van juffrouw Broughton. Vader heeft Arthur naar Eton gestuurd, maar ik ben maar een meisje dus ik had genoeg aan juffrouw Broughton en een jaartje finishing school.’

‘Het leven is een aaneenschakeling van tegenspoed, als u het mij vraagt,’ merkte Grace kalmpjes op. Ze was van jongs af aan voorbestemd voor werk in de huishouding: ze was te vondeling gelegd en opgenomen in een huis van dr. Barnardo. Ze werd naar een goede armenschool gestuurd waar ze tot haar zestiende bleef omdat ze zo slim was. Ze mocht geen stenografie of machineschrijven leren, want het schoolhoofd meende dat die vaardigheden een gevaar voor de samenleving waren – de aanwezigheid van ongetrouwde meisjes op kantoor zou funest zijn voor het gezinsleven –, welke getrouwde man kon de verleiding weerstaan? Ze had geen spaargeld of familie die haar kon steunen, dus was ze aangewezen op werk in de huishouding, waar je je, als je ijverig, eerlijk en vriendelijk was, kon opwerken van keukenhulp tot huishoudster, of op werk in een fabriek, wat meestal neerkwam op een luciferfabriek, waar je huid geel werd, je kaken werden weggevreten door de fosfor en direct een deel van je loon werd ingehouden als je ook maar één lucifer op de grond liet vallen. Je kon beter in de huishouding werken; de familie Dilberne was een prettige werkgever en je kreeg er goed te eten en te drinken. Toch vond ze het moeilijk om begrip op te brengen voor de problemen van juffrouw Rosina. Grace ging naar de grote slaapkamer om mevrouw te wekken.

Een verstoorde morgen

08.45 uur, dinsdag 24 oktober 1899

Zelfs zonder de onverwachte komst van Baum zou Isobel al een drukke dag voor de boeg hebben gehad. Ze verwachtte die avond achttien gasten aan tafel en Rosina had haar tafelschikking in de war gestuurd door op het laatste moment te besluiten dat het gezelschap haar niet interesseerde; ze ging liever naar een vergadering over de vreedzame beslechting van internationale geschillen in een nieuwe damesclub in Bayswater. De smeekbeden van haar moeder hadden haar alleen maar gestijfd in haar vastberadenheid. Isobel klaagde soms tegen haar man dat Rosina maar niet ouder leek te worden dan zestien, de leeftijd waarop meisjes op hun eigenzinnigst en balsturigst waren. Isobel zou zich op Grace moeten verlaten voor de tafelschikking en de naamkaartjes. Grace was altijd goed op de hoogte van de talloze roddels die de ronde deden onder de Londense kameniers, conciërges en lakeien: alleen butlers waren altijd discreet. Dat was althans de algemene opvatting.

Het scheelde wel dat de kroonprins niet uitgenodigd was, al dreigde Robert daar wel eens mee. Als hij was gevraagd, zou de tafelschikking helemaal een nachtmerrie zijn geweest, al wist Grace ongetwijfeld wel wie er naast de prins mocht zitten en wie beter helemaal aan het andere uiteinde van de tafel kon worden geplaatst. En zelfs na al die hoofdbrekens kon op het allerlaatste moment het bericht komen dat de prins verhinderd was. Zoals Rosina heel vindingrijk was in het vinden van vergaderingen waar ze beslist naartoe moest als ze niet wilde dat haar hele leven instortte, zo ontdekte de prins soms ineens dat de koningin hem nodig had of dat er staatszaken waren die zijn aandacht opeisten. Of hij besloot dat zijn vrouw zijn gezelschap behoefde. Al viel die hoffelijke, welgemanierde vrouw haar man nooit lastig, tenzij ze het gevoel had dat zijn reputatie gevaar liep.

Het waren niet de kosten van een prinselijk diner die Isobel zorgen baarden, al was de prins een flinke eter – maar als hij kwam, zou er extra personeel bij een bureau moeten worden ingehuurd en die bedienden waren meestal slecht opgeleid, morsten met eten, beschadigden het porselein en vroegen een exorbitant loon. Robert maakte zich zorgen over grote bedragen, maar niet over kleine; hij vond een grote huishouding vanzelfsprekend, dus die kosten telden niet. Isobel was opgevoed door een moeder uit het noorden die dingen zei als ‘veel kleintjes maken één grote’ en ‘wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd’. Haar dochter wist dat ze gelijk had. Robert was in staat terloops tegen de prins te zeggen: ‘Kom eens eten’, zonder te beseffen dat de komst van een lid van het koninklijk huis geen genoegen en voldoening, zoals bij een normaal etentje, met zich meebracht maar alleen spanning en hoofdbrekens. Ze bedacht dat Robert met problemen omging door ze eerst in het leven te roepen en vervolgens te ontkennen. Toen Grace haar kwam roepen, was ze al klaarwakker. Na de attenties van haar man voelde ze zich loom en ontspannen en leek haar bed gerieflijker dan anders.

Toen Grace haar kwam wekken, protesteerde ze dat ze geen enkele reden zag waarom ze alleen vanwege de onvoorziene komst van die Baum zo vroeg aan het ontbijt moest verschijnen. Baum was gewoon een omhooggevallen koopman in geld; hij verkocht niet eens goederen. En hij wist niet hoe het hoorde. Een heer belt niet zo vroeg aan, laat staan dat hij zichzelf voor het ontbijt uitnodigt. Ze begreep niet waarom haar man aan die grillen toegaf en hem niet gewoon wegstuurde.

‘Nee, mevrouw,’ zei Grace, die het anders altijd met haar eens was en haar zonder tegenspraak aanhoorde. Meneer gaf toe omdat de prins Baum had aanbevolen en omdat meneer diep bij Baum in het krijt stond, meende Grace. En omdat de zaken van de kinderen bij hem waren ondergebracht – wat Grace overigens nogal onbezonnen vond –, moest hun moeder bij het gesprek aanwezig zijn. Maar het was niet aan haar om zich daarmee te bemoeien, laat staan haar mening te geven. Zij hoefde alleen te beslissen wat mevrouw vandaag moest aantrekken.

Voor de morgen koos Grace voor mevrouw een nieuwerwets gezondheidskorset dat de taille niet insnoerde en de boezem niet omhoogduwde, slechts vier onderrokken, een losse bruinwollen japon zonder sleep die vlak boven de enkel eindigde, en een hoge, roomkleurige kanten kraag die het gezicht fraai omlijstte. Ze draaide het lange, dikke blonde haar in een eenvoudige knot op mevrouws hoofd. Geen sieraden. Het was tenslotte maar een ontbijt. Alleen als haar vriendin en rivale de gravin d’Asti kwam, maakte mevrouw zich echt druk over haar uiterlijk, wist Grace. Dan moest ze worden ingesnoerd en in dure, zware stoffen gehuld, dan moest haar haar met allerlei martelwerktuigen tot een modieus kapsel worden geboetseerd, en dat alles alleen om indruk op de gravin te maken. Grace vond dat lady Isobel er juist mooier en jeugdiger uitzag als ze eenvoudig gekleed was, zoals nu. Ze mocht dan een telg uit een mijnbouwersgeslacht zijn, maar ze was tenminste niet dwergachtig klein of scheef, zoals mevrouw d’Asti, wier uitnodigingen zo gewild waren bij de hele Londense society. Gravin d’Asti was geestig en vals en Grace had altijd het gevoel dat ze niet helemaal te vertrouwen was. Ze begreep niet waarom mevrouw dat mens zo serieus nam.

Toen lady Isobel gekleed was, schudde ze haar bedrukte stemming van zich af en merkte op dat de tijden wel veranderd waren: tegenwoordig kwam de dokter aan de voordeur, niet meer aan de personeelsingang, en niemand toonde zich verbaasd – al was men dat wel – als de kroonprins de bankier Cassel als vertrouweling uitverkoos, hem als vriend en gelijke behandelde en hem bij staatsbanketten liet aanzitten. Ze moest met haar tijd meegaan, meende ze.

‘Meneer Baum komt tenminste alleen maar ontbijten,’ merkte Grace op, ‘niet dineren.’

Lady Isobel liet de opmerking passeren en glimlachte zelfs even. Grace was haar lieveling. Veel volksmeisjes waren in het ergste geval mismaakt en kwaadaardig en in het gunstigste geval nog altijd puisterig en nurks – maar Grace was lang, slank en blond, een uitstekende kamenier, snel, betrouwbaar, schoon en gewillig. Ze leek een fijne neus voor mode te hebben. Gravin d’Asti had geprobeerd haar weg te kapen, maar Grace liet zich niet verleiden. Uit erkentelijkheid had Isobel haar loon verhoogd van vierentwintig naar dertig pond per jaar; haar vriendinnen verweten haar dat ze de markt bedierf. Ten eerste zouden de andere bedienden vinden dat zij ook recht op meer loon hadden. En ten tweede: als je hun loon verhoogde, zouden ze je niet genereus vinden, maar verweten ze je dat je vroeger te weinig betaalde. Maar Grace besteedde haar geld aan papier en waterverf en had heel mooie landschapjes op haar kamer hangen, en Rosina beweerde dat ze daar ook de Rubaiyat van Omar Khayyám en de verzamelde werken van Tennyson had zien staan. Grace’ afkomst was natuurlijk niet bekend en Rosina speculeerde soms dat haar vader misschien wel een beroemd schilder was en haar moeder zijn model dat hun buitenechtelijke kind op de stoep van het vondelingentehuis aan Coram Street had achtergelaten. Lady Isobel vond dat Rosina wat meer verantwoordelijkheidsbesef moest tonen en Grace niet van die rare, melodramatische ideeën moest aanpraten: zo kreeg ze alleen maar medelijden met zichzelf in plaats van dankbaar te zijn, zoals het hoorde. Ze had snel promotie gemaakt van keukenhulp tot binnenmeisje tot kamenier, en ze had nu een mooie betrekking.

Het zou niet goed voor Grace zijn, en zeker niet voor lady Isobel, als ze het hoog in de bol kreeg en besloot weg te gaan om naaister, hoedenmaakster of zelfs typiste te worden, zoals Rose, de kamenier van Fredericka, gravin d’Asti. Die Rose was gewoon zonder kennisgeving vertrokken en scheen nu in Bond Street bij een modiste te werken, zodat de arme Freddie er helemaal alleen voor stond en niemand had om haar haar te doen, en dat terwijl er binnenkort een groot bal was. Het personeel van tegenwoordig kende geen loyaliteit meer.

‘Tja,’ zei Rosina met het kenmerkende gebrek aan vriendelijkheid en tact dat volgens haar moeder een van de redenen was dat ze nog steeds niet getrouwd was, al liep ze tegen de dertig, ‘als u wilt dat de mensen u “een schoonheid” blijven noemen, zult u haar diensten steeds harder nodig hebben. U bent al bijna vijftig. Misschien zou u haar loon eens moeten verhogen.’

‘Dat heb ik al gedaan,’ zei Isobel stijfjes. ‘En misschien is het beter dat je haar niet meer mee naar binnen neemt bij al die vergaderingen. De hemel mag weten wat voor ideeën die merkwaardige spreeksters haar allemaal aanpraten. Laat haar liever buiten in het rijtuig wachten.’

•••

‘Ik wed dat Baum Arthur tot vervelens toe over zijn kleermakersrekeningen gaat onderhouden,’ zei lady Isobel nu tegen Grace. ‘Die arme jongen moet toch iets hebben om aan te trekken. Leveranciers zouden wijzer moeten zijn en niet met een rechtszaak dreigen. Wie wil er nog van hun diensten gebruikmaken als ze zo lastig zijn?’

Grace vertelde haar maar niet wat de bedienden beweerden, ook omdat dat misschien niet helemaal waar was: de schulden van meneer liepen uit de hand en zijn vriendschap met de kroonprins voorspelde weinig goeds voor zijn huwelijk. Neville las de kranten: pachtboerderijen brachten minder op dan ooit, de grondprijzen waren gekelderd en juist op zo’n ongunstig ogenblik verkocht de familie duizenden hectares van Dilberne om ‘ereschulden’ te betalen. Meneer was aan het gokken geweest, en het was goed mogelijk dat de prins had gewonnen wat meneer had verloren. Dat wist iedereen, en er gingen nog meer geruchten. Reginald had papieren op het bureau van meneer zien liggen waaruit hij opmaakte dat een groot deel van lady Isobels erfenis van wijlen Silas Batey, haar vader, de mijnbouwer, al was verhypothekeerd om schulden te betalen.