STEVEN PINKER

De STOF van het DENKEN

Taal als venster op de menselijke natuur

Vertaald door Judith Dijs

Olympus non-fictie maakt deel uit van Uitgeverij Contact

De stof van het denken verscheen eerder bij Uitgeverij Contact

© 2007, 2009 Steven Pinker

© 2007, 2009 Nederlandse vertaling Judith Dijs

Oorspronkelijke titel The Stuff of Thought. Language as a Window into Human Nature

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie Corbis

NUR 610

ISBN 978 90 254 3990 3

Deze digitale editie is gemaakt naar de 2e druk 2009 met ISBN 978 90 254 3178 5

www.uitgeverijcontact.nl

www.olympus-nonfictie.nl

Voor Rebecca

INHOUD

Woord vooraf bij de Nederlandse vertaling

Woord vooraf

Hoofdstuk 1: Woorden en werelden

Hoofdstuk 2: In het konijnenhol

Hoofdstuk 3: Vijftigduizend aangeboren concepten (en andere radicale theorieën over taal en denken)

Hoofdstuk 4: Het klieven van de lucht

Hoofdstuk 5: De metafoor van de metafoor

Hoofdstuk 6: Wat betekent een naam?

Hoofdstuk 7: De zeven woorden die je op de televisie niet mag zeggen

Hoofdstuk 8: De spelletjes die mensen spelen

Hoofdstuk 9: Ontsnappen uit de grot

Noten

Bibliografische verwijzingen

WOORD VOORAF BIJ DE NEDERLANDSE VERTALING

De oorspronkelijke tekst van Steven Pinker bevat vele voorbeelden van Engels idioom om de gelaagdheid en tevens de verschillende lagen van de betekenis en het gebruik van fonemen, morfemen, woorden, uitdrukkingen, zinnen en stukken tekst duidelijk te maken. Veel van deze voorbeelden zijn zo typisch Engels dat in een vertaling de pointe verloren gaat, of dat de mogelijke vertalingen maar een gedeelte van de betekenislaag met het oorspronkelijke Engels gemeen hebben. Daarom zijn deze talige voorbeelden in het Engels blijven staan met een Nederlandse vertaling erachter tussen haakjes, waarbij wel zo veel mogelijk is gezocht naar Nederlandse equivalenten, waar mogelijk met weergave van Pinkers opzettelijke onwelgevormdheid in het Engels. Waar de onwelgevormdheid in de oorspronkelijke voorbeelden niet of nauwelijks effectief vertaald kon worden, is een vertaling in ‘normaal’ Nederlands gegeven. Dit geldt met name voor hoofdstuk 2, waar de Engelse werkwoordconstructies in het Nederlands vaak een andere constructie krijgen.

Bij de vele opsommingen van voorbeelden die Pinker geeft, is in het Nederlands steeds de kernbetekenis (binnen de context) van het betreffende woord weergegeven. Daardoor wordt soms meermalen dezelfde Nederlandse vertaling gebruikt waar het Engels verschillende (bijna-)synonieme woorden heeft. Hoofdstuk 7 bevat veel voorbeelden die in het Nederlands niet of nauwelijks letterlijk zijn weer te geven. Er is daarom gekozen voor vertaling volgens ‘register’, waarbij op relevante plaatsen wel een letterlijke vertaling is toegevoegd om Pinkers betoog in een bepaalde context te verduidelijken. Ook hier geldt dat niet krampachtig is gezocht naar Nederlandse synoniemen, maar naar de kernbetekenis.

Bij deze bedank ik Prof. dr. Colin Ewen voor zijn advies over de aanpak van de vertaling van een taalkundig boek als dit. Mijn speciale dank gaat uit naar Tom Kerkhove, M.A., wiens uitgebreide kennis van het Engelse idioom tot veel aanvullingen en verbeteringen heeft geleid.

Judith Dijs

WOORD VOORAF

In de manier waarop we woorden gebruiken, ligt een theorie over ruimte en tijd besloten. En ook een theorie over materie en een theorie over causaliteit. Onze taal bevat een model van sekse (of eigenlijk twee modellen) en opvattingen over intimiteit en macht en eerlijkheid. Goddelijkheid, degradatie en gevaar zijn eveneens ingebed in onze moedertaal, samen met een opvatting van welbevinden en een filosofie van de vrije wil. De details van deze opvattingen verschillen per taal, maar de algemene logica is dezelfde, terwijl ze losstaan van hun tegenhangers in onze beste wetenschappelijke en filosofische theoriëen. Hoewel deze ideeën in de taal zijn ingeweven, liggen hun wortels dieper dan de taal zelf. Ze geven de grondregels aan voor de manier waarop wij onze omgeving begrijpen, onze medemensen beoordelen en onze relaties met hen onderhouden. Een nadere studie van onze taal (onze conversatie, grappen, vloeken, juridische discussies, de namen die we onze kinderen geven) kan ons daarom inzicht verschaffen in wie wij zijn.

Dat is het uitgangspunt van dit boek, het derde in een trilogie die is geschreven voor een grote groep lezers die belangstelling hebben voor taal en geest. Het eerste boek, The Language Instinct (Het taalinstinct), is een overzicht van het taalvermogen: alles wat u altijd al wilde weten over taal, maar niet durfde te vragen. Een taal is een manier om geluid en betekenis met elkaar te verbinden. De twee andere boeken gaan over deze twee onderwerpen. Words and Rules gaat over taaleenheden, hoe deze in het geheugen worden opgeslagen en hoe ze worden samengesteld tot een groot aantal combinaties die de taal haar uitdrukkingsvermogen geven. De stof van het denken gaat over de andere kant van deze verbinding, namelijk betekenis. Hierin wordt gekeken naar de betekenissen van woorden en constructies en naar de manier waarop taal wordt gebruikt in sociale omgevingen, de onderwerpen die taalkundigen semantiek en pragmatiek noemen.

Tegelijk vormt dit boek de afronding van een andere trilogie: drie boeken over de menselijke natuur. In How the Mind Works (Hoe de menselijke geest werkt) wordt geprobeerd de menselijke psyche om te keren in het licht van cognitiewetenschap en evolutiepsychologie. In The Blank Slate wordt het concept van de menselijke natuur en haar morele, emotionele en politieke kleuren onderzocht. Hierin wordt het onderwerp weer op een andere manier benaderd: wat we kunnen leren over hoe we in elkaar zitten door de manier waarop mensen hun gedachten en gevoelens onder woorden brengen.

Net als in mijn andere boeken over taal maken de eerste hoofdstukken af en toe uitstapjes naar technische onderwerpen. Maar ik heb mijn best gedaan om deze doorzichtig te houden en ik heb er vertrouwen in dat mijn onderwerp iedereen zal boeien die is geïnteresseerd in hoe wij in elkaar zitten. Het menselijk leven is vervlochten met taal. We gebruiken taal om te informeren en te overtuigen, maar ook om te dreigen, te beloven, te verleiden en natuurlijk om te schelden. Taal weerspiegelt de manier waarop wij greep op de realiteit hebben, en ook het beeld van onszelf dat we aan anderen willen voorhouden en de banden die ons met anderen verbinden. Ik hoop u ervan te overtuigen dat taal een venster op de menselijke natuur is.

Tijdens het schrijven van dit boek heb ik advies en steun gekregen van vele personen, om te beginnen van mijn redacteurs Wendy Wolf en Stefan McGrath en mijn agent John Brockman. Ik heb heel veel gehad aan de wijsheid van welwillende lezers die het hele manuscript hebben doorgenomen: Rebecca Newberger Goldstein, David Haig, David Kemmerer, Roslyn Pinker en Barbara Spellman en de deskundigen die commentaar hebben gegeven op hoofdstukken die over hun vakgebied gingen: Linda Abarbanell, Ned Block, Paul Bloom, Kate Burridge, Herbert Clark, Alan Dershowitz, Bruce Fraser, Marc Hauser, Ray Jackendoff, James Lee, Beth Levin, Peggy Li, Charles Parsons, James Pustejovsky, Lisa Randall, Harvey Silverglate, Alison Simmons, Donald Symons, J. D. Trout, Edda Weigand en Phillip Wolff. Ik wil ook degenen bedanken die mijn vragen hebben beantwoord of suggesties hebben gegeven: Max Bazerman, Iris Berent, Joan Bresnan, Daniel Casasanto, Susan Carey, Gennaro Chierchia, Helena Cronin, Matt Denio, Daniel Donoghue, Nicholas Epley, Michael Faber, David Feinberg, Daniel Fessler, Alan Fiske, Daniel Gilbert, Lila Gleitman, Douglas Jones, Marcy Kahan, Robert Kurzban, Gary Marcus, George Miller, Martin Nowak, Anna Papafragou, Geoffrey Pullum, S. Abbas Raza, Laurie Santos, Anne Senghas, G. Richard Tucker, Daniel Wegner, Caroline Whiting en Angela Yu.

Ik wil Ilavenil Subbiah bedanken voor het vastleggen van de vele voorbeelden van subtiele semantische verschijnselen in het dagelijkse taalgebruik en ook voor vele andere dingen. Mijn dank gaat tevens uit naar mijn ouders Harry en Roslyn en mijn familie: Susan, Martin, Eva, Carl, Eric, Rob, Kris, Jack, David, Yael, Gabe en Danielle. In de eerste plaats wil ik Rebecca Newberger Goldstein bedanken, mijn wederhelft, aan wie dit boek is opgedragen.

Het onderzoek voor dit boek is ondersteund door NIH Grant HD-18381 en door de Johnstone Family-leerstoel van Harvard University.

1

WOORDEN EN WERELDEN

Op 11 september 2001 om 8:46 uur boorde een gekaapt vliegtuig zich in de noordelijke toren van het World Trade Center in New York. Om 9:03 uur boorde een tweede vliegtuig zich in de zuidelijke toren. Door de hevige branden die daardoor ontstonden, stortten de gebouwen in: de zuidelijke toren na een uur en twee minuten, de noordelijke toren drieëntwintig minuten later. Het brein achter de aanvallen was Osama bin Laden, de leider van de terroristische organisatie Al-Qaida, die hiermee de Verenigde Staten zodanig hoopte af te schrikken dat ze de aanwezigheid van hun militaire troepen in Saoedi-Arabië en hun ondersteuning van Israël zouden beëindigen, en moslims hoopte te verenigen in de voorbereiding van het herstel van het kalifaat.

11 september, zoals de gebeurtenissen van die dag nu worden genoemd, geldt als de meest significante politieke en intellectuele gebeurtenis van de eenentwintigste eeuw tot nu toe. De gebeurtenis heeft discussies in gang gezet over een breed scala aan onderwerpen: hoe de doden het beste kunnen worden herdacht en hoe Lower Manhattan het beste nieuw leven kan worden ingeblazen; of de aanvallen geworteld zijn in het klassieke islamistische fundamentalisme of in moderne revolutionaire onrust; de rol van de Verenigde Staten op het wereldtoneel vóór de aanvallen en in reactie op deze aanvallen; hoe we de beste balans kunnen vinden tussen bescherming tegen terrorisme en respect voor burgerlijke vrijheid.

Maar ik zou graag een minder bekende discussie willen onderzoeken die door 11 september is veroorzaakt. Hoeveel gebeurtenissen hebben er precies plaatsgevonden in New York op die ochtend in september?

Een verdedigbaar antwoord op die vraag luidt: één. De aanvallen op de twee gebouwen maakten deel uit van één plan dat was ontstaan in de geest van één man, in dienst van één agenda. Ze vonden plaats binnen een paar minuten en op luttele meters afstand van elkaar en ze waren gericht op delen van een complex met één naam, ontwerp en eigenaar. En ze hebben één keten van militaire en politieke gebeurtenissen tot gevolg gehad.

Een ander verdedigbaar antwoord is: twee. De noordelijke toren en de zuidelijke toren waren twee afzonderlijke objecten van glas en staal, op een zekere afstand van elkaar. Ze werden geraakt op verschillende tijdstippen en hielden ook op te bestaan op verschillende tijdstippen. De amateurvideobeelden waarop het tweede vliegtuig de zuidelijke toren nadert terwijl de noordelijke toren in de rookwolken was verdwenen, laten er geen twijfel over bestaan dat het twee gebeurtenissen waren: in deze afschuwelijke momenten was de ene gebeurtenis vastgelegd in het verleden, terwijl de andere opdoemde in de toekomst. Uit een andere gebeurtenis op die dag (muiterij bij de passagiers, waardoor een derde gekaapte vliegtuig neerstortte voordat het zijn doel in Washington had bereikt) blijkt de mogelijkheid dat een van de torens zou zijn vernietigd terwijl de andere gespaard bleef. In elk van deze mogelijke werelden heeft een andere, afzonderlijke gebeurtenis plaatsgevonden, dus in onze werkelijke wereld moeten het er twee zijn geweest, zouden we kunnen zeggen, zo zeker als twee keer twee vier is.

Door de ernst van 11 september lijkt deze hele discussie lichtzinnig op het onbeschaamde af. Het is semantiek, ‘gewoon een kwestie van woorden’ zoals we dat noemen, met alle implicaties van muggenzifterij, haarkloverij en ruzie over het aantal engelen dat kan dansen op de punt van een speld. Maar dit boek gaat over woorden, en ik zou uw aandacht hiervoor niet vragen als ik niet vond dat de relatie van de taal met onze innerlijke en uiterlijke wereld een intellectueel fascinerend gegeven van wezenlijk belang is.

Hoewel ‘belang’ vaak moeilijk te kwantificeren is, kan ik er in dit geval een exacte waarde aan toekennen: 3,5 miljard dollar. Over dit bedrag zijn namelijk verschillende rechtszaken gevoerd om vast te stellen hoeveel de verzekering zou uitkeren aan Larry Silverstein, de huurder van het World Trade Center. Silverstein was in het bezit van verzekeringspolissen waarin een maximale uitkering was vastgelegd voor elke destructieve ‘gebeurtenis’. Als 11 september één gebeurtenis was, zou hij 3,5 miljard dollar krijgen. Als het twee gebeurtenissen waren, zou hij 7 miljard dollar krijgen. Tijdens de rechtszaken debatteerden de advocaten over de juiste betekenis van het woord ‘gebeurtenis’. De advocaten voor de huurder definieerden de gebeurtenis in fysieke termen (twee ineenstortingen); de advocaten voor de verzekeringsmaatschappijen definieerden de gebeurtenis in mentale termen (één plan). Er is niets ‘gewoons’ aan woorden!

Ook intellectueel gezien is het onderwerp niet oppervlakkig. De vraag naar de hoofdpunten van 11 september gaat niet over de feiten, dat wil zeggen de fysieke gebeurtenissen en menselijke handelingen die op die dag hebben plaatsgevonden. Die zijn weliswaar ook bestreden: volgens verschillende complottheorieën waren de gebouwen het doelwit van Amerikaanse raketten, of zijn ze opgeblazen door een gecontroleerde implosie in een plan dat was ontworpen door Amerikaanse neoconservatieven, Israëlische spionnen of een kliek van psychiaters. Maar afgezien van een stel dwazen zijn de meeste mensen het wel over de feiten eens. Waar ze het niet over eens zijn, is de interpretatie van deze feiten: hoe de ingewikkelde werveling van materie in de ruimte moet worden voorgesteld door de menselijke geest. We zullen zien dat de categorieën in deze discussie doorsijpelen in de betekenissen van woorden in onze taal, omdat ze doorsijpelen in de manier waarop we de werkelijkheid in ons hoofd weergeven.

Semantiek gaat over de relatie van woorden met gedachten, maar ook over de relatie van woorden met andere menselijke aangelegenheden. Semantiek gaat over de relatie van woorden met de werkelijkheid: de manier waarop sprekers zich vastleggen op een gezamenlijk begrip van de waarheid en de manier waarop hun gedachten zijn gekoppeld aan dingen en situaties in de wereld. Ze gaat over de relatie van woorden met een gemeenschap: hoe een nieuw woord dat door één spreker is gecreëerd, geleidelijk hetzelfde idee gaat oproepen in de rest van de bevolking, zodat mensen elkaar kunnen begrijpen wanneer ze het gebruiken. Ze gaat over de relatie van woorden met emoties: de manier waarop woorden niet alleen dingen aanduiden, maar ook beladen zijn met connotaties van magie, taboe en zonde. En ze gaat over woorden en sociale relaties: hoe mensen taal gebruiken, niet alleen om ideeën van het ene hoofd naar het andere over te brengen, maar om te onderhandelen over het soort relatie dat ze met hun gesprekspartner willen hebben.

Een functie van de geest die we in deze pagina’s steeds zullen blijven tegenkomen, is dat zelfs onze meest abstracte begrippen worden begrepen in termen van concrete scenario’s. Dat geldt zeer zeker voor het onderwerp van dit boek. In dit inleidende hoofdstuk bespreek ik alvast een paar onderwerpen aan de hand van voorbeelden uit kranten en van internet die alleen kunnen worden begrepen door de bril van de semantiek. Ze zijn afkomstig uit alle werelden die verband houden met onze woorden: de werelden van het denken, de werkelijkheid, de gemeenschap, emoties en sociale relaties.

WOORDEN EN GEDACHTEN

Laten we eens kijken naar de twistappel in ’s werelds duurste semantische discussie, namelijk het geschil van 3,5 miljard dollar over de betekenis van ‘gebeurtenis’. Wat is een gebeurtenis nu precies? Gebeurtenissen zijn tijdsperioden en tijd is volgens natuurkundigen een continue variabele: een onverbiddelijke kosmische stroom in de wereld van Newton, of een vierde dimensie in een naadloze hyperruimte in de wereld van Einstein. Maar de menselijke geest snijdt dit weefsel tot afzonderlijke coupons die wij gebeurtenissen noemen. Waar plaatst de geest de sneden? Soms omvat de uitsnede de verandering van een object zoals het instorten van een gebouw, zoals de advocaten van de huurder van het World Trade Center beweerden. En soms omvat de uitsnede het doel van een menselijke dader zoals de uitvoering van een vooropgezet plan, zoals de advocaten van de verzekeraars benadrukten. Meestal vallen de uitsneden samen: een dader wil een object veranderen, deze opzet en het lot van het object volgen dezelfde tijdlijn, en het moment van verandering markeert de uitvoering van de opzet.

De conceptuele inhoud achter de betwiste formulering is zelf als een taal, een idee dat ik in hoofdstuk 2 en 3 zal uitwerken. Deze inhoud vertegenwoordigt een analoge realiteit aan de hand van digitale eenheden ter grootte van woorden (zoals ‘gebeurtenis’) en maakt hiervan combinaties met een syntactische structuur, in plaats van ze bij elkaar te gooien als lappen in een zak. Voor een goed begrip van 11 september is het bijvoorbeeld niet alleen van groot belang dat Bin Laden handelde om de VS schade te berokkenen en dat het World Trade Center rond deze tijd werd vernietigd, maar ook dat het de handelingen van Bin Laden waren die de vernietiging veroorzaakten. Het is het begrip van het oorzakelijke verband tussen de opzet van een bepaalde man en een verandering in een bepaald object dat de heersende opvatting van 11 september onderscheidt van de complottheorieën. Taalkundigen noemen de voorraad aan concepten en de schema’s volgens welke deze worden gecombineerd ‘conceptuele semantiek’.1 Conceptuele semantiek (de taal van het denken) moet verschillen van de taal zelf, anders zouden we nooit discussiëren over de betekenissen van onze woorden en zouden we geen basis hebben om erover te discussiëren.

Het feit dat strijdige reconstructies van één gebeurtenis kunnen leiden tot een opmerkelijke rechtszaak, maakt ons duidelijk dat de aard van de werkelijkheid niet bepaalt hoe deze in de menselijke geest wordt gerepresenteerd. In de taal van het denken kunnen we een situatie op verschillende en incompatibele manieren weergeven. Het verloop van de ochtend van 11 september in New York kan worden gedacht als één gebeurtenis of twee gebeurtenissen, afhankelijk van de manier waarop we deze mentaal aan onszelf beschrijven, wat weer afhangt van het gezichtspunt dat we kiezen en van de dingen die we besluiten te negeren. De mogelijkheid om een gebeurtenis op verschillende manieren weer te geven, is niet alleen maar een reden om een rechtszaak te beginnen, het is ook de bron van de rijkdom van het menselijke geestelijke leven. We zullen zien hoe deze mogelijkheid de basis vormt voor wetenschappelijke en literaire creativiteit, voor humor en de drama’s van het sociale leven, en het decor voor de talloze arena’s van menselijke discussies. Wordt er bij stamcelonderzoek een klompje cellen vernietigd of een beginnende mens? Is de Amerikaanse militaire inval in Irak de invasie of de bevrijding van een land? Betekent abortus de beëindiging van een zwangerschap of de moord op een kind? Zijn hoge belastingen een manier om de welvaart te herverdelen of een manier om beslag te leggen op inkomsten? Is openbare gezondheidszorg een programma om de gezondheid van de burgers te beschermen, of om de keuze van consumenten te beperken? In al deze discussies worden twee opvattingen van een gebeurtenis tegenover elkaar gesteld en spannen de twistende partijen zich in om aan te tonen dat hun opvatting de juiste is (een criterium dat we in hoofdstuk 5 zullen onderzoeken). De laatste jaren hebben vooraanstaande taalkundigen de Amerikaanse Democraten geadviseerd over de effectievere manier waarop de Republikeinen hun boodschap verpakten bij de recente verkiezingen en hoe zij de controle over de semantiek van het politieke debat zouden kunnen terugkrijgen door bijvoorbeeld ‘taxes’ (belastingen)’ te herformuleren als ‘membership fees’ (contributie).2

Het debat over het aantal gebeurtenissen van 11 september benadrukt een ander eigenaardig feit over de taal van het denken. Bij het uitpluizen van de telling van de gebeurtenissen op die dag wordt ons gevraagd deze gebeurtenissen te behandelen alsof het objecten zijn die kunnen worden opgeteld, zoals pokerfiches op een stapel. Het debat over de vraag of er één of twee gebeurtenissen zijn geweest in New York op die dag is als een twist over de vraag of er één of twee artikelen liggen op de band bij de kassa van de supermarkt (zoals twee boterstaafjes uit een doos van vier, of twee grapefruits die worden verkocht per twee stuks voor een dollar). Dit is een van de vele manieren waarop tijd en ruimte in de menselijke geest worden behandeld als equivalent, ruim voordat Einstein ze had beschreven als equivalent in de werkelijkheid.

In hoofdstuk 4 zullen we zien dat de geest materie indeelt in afzonderlijke dingen (zoals ‘a sausage’, een worstje) en in continu materiaal (zoals ‘meat’, vlees). Op dezelfde manier wordt tijd ingedeeld in afzonderlijke gebeurtenissen (zoals ‘to cross the street’, de straat oversteken) en continue activiteiten (zoals to ‘stroll’, wandelen). Zowel bij ruimte als tijd kunnen we met dezelfde mentale zoomlens waarmee mensen objecten of gebeurtenissen kunnen tellen, nog verder inzoomen op de materie waar objecten en gebeurtenissen van gemaakt zijn. In de ruimte kunnen we scherpstellen op het materiaal waaruit een object bestaat (wanneer we zeggen ‘I got sausage all over my shirt’, ik heb worst over mijn hele shirt); in de tijd kunnen we scherpstellen op de activiteit waaruit een gebeurtenis bestaat (wanneer we zeggen: ‘She was crossing the street’, ze was de straat aan het oversteken). Met deze cognitieve zoomlens kunnen we ook de afstand vergroten en een verzameling objecten zien als een samenstelling (het verschil tussen ‘a pebble’, een kiezel, en ‘gravel’, grind), en in de tijd kunnen we hiermee een verzameling van gebeurtenissen zien als een herhaling (het verschil tussen ‘hit the nail’, op de spijker slaan, en ‘pound the nail’, de spijker erin hameren). En in de tijd kunnen we, net als in de ruimte, een entiteit een mentale plaats geven en verschuiven: we kunnen een vergadering verplaatsen van 3:00 uur naar 4:00 uur op dezelfde manier als we een auto van de ene straat naar de andere kunnen verplaatsen. Zelfs sommige subtiliteiten van onze mentale geometrie kunnen worden omgezet. Het eind van een draad is technisch gezien een punt, maar we kunnen zeggen dat Herb het uiteinde van de draad heeft afgeknipt, waaruit blijkt dat een uiteinde kan worden opgevat inclusief een stukje van de aangrenzende materie. Hetzelfde geldt voor tijd: het einde van een lezing is technisch gezien een moment, maar we kunnen zeggen: nu volgt het einde van mijn lezing, waarbij het einde van een gebeurtenis wordt opgevat inclusief een klein stukje van de aangrenzende tijd.3

We zullen zien dat de taal vol zit met impliciete metaforen zoals GEBEURTENISSEN ZIJN OBJECTEN en TIJD IS RUIMTE. Ruimte blijkt zelfs een conceptueel vehikel te zijn voor allerlei soorten toestanden en omstandigheden, niet alleen voor tijd. Net zoals een vergadering kan worden verplaatst van 3:00 uur naar 4:00 uur, kan een verkeerslicht veranderen van groen in rood, kan een persoon van het omkeren van hamburgers overschakelen op het leiden van een bedrijf en kan de economie van kwaad tot erger worden. Metaforen zijn in de taal zo alomtegenwoordig dat het soms moeilijk is om taalvoorbeelden te vinden die niet overdrachtelijk zijn. Wat zegt dit over het menselijk denken? Betekent het dat zelfs onze nietigste concepten in de geest worden vertegenwoordigd als brokjes materiaal die we verschuiven over een mentaal toneel? Betekent het dat strijdige claims over de wereld nooit waar of onwaar kunnen zijn, maar slechts alternatieve metaforen die een situatie op verschillende manieren weergeven? Dit zijn de prangende vragen van hoofdstuk 5.

WOORDEN EN WERKELIJKHEID

De nasleep van 11 september leidde tot een ander semantisch debat, waarvan de gevolgen nog belangrijker zijn dan de miljarden dollars die op het spel stonden bij de telling van de gebeurtenissen op die dag. Dit debat betreft een oorlog die veel meer geld en levens heeft gekost dan 11 september zelf en die mogelijk de loop van de geschiedenis zal bepalen voor de rest van deze eeuw. Het debat draait om de betekenis van een andere reeks woorden (zestien, om precies te zijn):

The British government has learned that Saddam Hussein recently sought significant quantities of uranium from Africa.

(De Britse regering heeft vernomen dat Saddam Hoessein onlangs aanzienlijke hoeveelheden uranium van Afrika heeft proberen te krijgen.)

Deze zin stond in de nieuwjaarstoespraak van George W. Bush in januari 2003. De zin verwees naar rapporten van inlichtingendiensten die suggereerden dat Saddam zou hebben geprobeerd vijfhonderd ton uraniumerts, ook wel yellowcake genoemd, te kopen van bronnen in Niger in West-Afrika. De mogelijkheid dat Saddam bezig was kernwapens te maken, was voor veel Amerikanen en Britten de enige verdedigbare reden om Irak binnen te vallen en Saddam af te zetten. De VS leidden de invasie in de lente van dat jaar, het meest verachte Amerikaanse buitenlandse politieke initatief sinds Vietnam. Tijdens de bezetting werd duidelijk dat Saddam geen mogelijkheden had gehad om kernwapens te maken en waarschijnlijk nooit de mogelijkheden voor het kopen van uraniumerts van Niger had onderzocht. Zoals aanplakbiljetten en koppen over de hele wereld zeiden: ‘Bush heeft gelogen.’

Is dat waar? Het antwoord is niet zo eenduidig als de aanhangers van beide partijen misschien denken. Onderzoeken door het Britse parlement en de Amerikaanse Senaat hebben uitgewezen dat de Britse inlichtingendienst geloofde dat Saddam probeerde uraniumerts te kopen. Ze toonden aan dat het bewijs voor de overtuiging van de leden van de Britse inlichtingendienst op dat moment niet geheel onredelijk was, maar het was absoluut niet sluitend. En het bleek ook dat de experts van de Amerikaanse inlichtingendienst, die deze onzekerheid erkenden, sterke twijfels hadden of het rapport wel waar was. Hoe kunnen wij in het licht van deze feiten bepalen of Bush loog? De vraag is niet of het onverstandig van hem was om geloof te hechten aan de Britse inlichtingendienst, of dat hij een berekend risico nam op basis van onzekere informatie. De vraag is of hij onoprecht was in de manier waarop hij dit deel van zijn rechtvaardiging voor de inval aan de wereld presenteerde. En deze vraag berust op de semantiek van een van deze zestien woorden, het werkwoord ‘to learn’ (vernemen).4

‘Vernemen’ is wat taalkundigen een factief werkwoord noemen; het impliceert dat de overtuiging die aan het onderwerp wordt toegeschreven, echt waar is. In die zin is het hetzelfde type werkwoord als ‘weten’ en een ander type werkwoord dan ‘denken’. Stel dat mijn vriend Michiel ten onrechte denkt dat Thomas Dewey tijdens de presidentsverkiezingen in 1948 Harry Truman heeft verslagen. Ik kan naar waarheid zeggen dat ‘Michiel denkt dat Dewey Truman heeft verslagen’, maar ik kan niet zeggen dat ‘Michiel weet dat Dewey Truman heeft verslagen’, want Dewey heeft in werkelijkheid Truman niet verslagen. Michiel kan wel denken dat het zo is, maar u en ik weten dat het niet waar is. Om dezelfde reden kan ik niet naar waarheid zeggen dat Michiel heeft toegegeven, ontdekt, gezien, zich herinnerd, laten zien, of (cruciaal!) vernomen dat Dewey Truman heeft verslagen. Er is weliswaar een andere betekenis van ‘vernemen’, ongeveer ‘geleerd hebben dat’, en dit is geen factief werkwoord. Ik kan zeggen: ‘Op de universiteit heb ik vernomen dat er vier soorten smaakpapillen zijn’, maar nu weet ik, dankzij recente ontdekkingen, dat er vijf soorten zijn. Maar de gebruikelijke betekenis, vooral in de voltooide tijd met ‘hebben’, is wel een factief werkwoord en het betekent: ‘ware informatie verkrijgen’.

Mensen zijn dus ‘realisten’ in de filosofische betekenis van het woord. In hun dagelijkse taalgebruik gaan ze er stilzwijgend van uit dat bepaalde proposities waar of onwaar zijn, onafhankelijk van de vraag of de persoon over wie het gaat, gelooft of ze waar of onwaar zijn. Factieve woorden impliceren iets waarvan de spreker gelooft dat het onomstotelijk vaststaat, niet zomaar iets waarvan hij of zij sterk overtuigd is. Het is geen contradictie om te zeggen: ‘Ik ben er heel, heel vast van overtuigd dat Oswald Kennedy heeft neergeschoten, maar ik weet niet dat hij het gedaan heeft.’ Daarom is er iets paradoxaals aan factieve werkwoorden. Niemand kan zeker zijn van de waarheid en de meesten van ons weten dat we nooit zeker kunnen zijn, maar toch gebruiken we voortdurend oprecht factieve werkwoorden zoals ‘weten’, ‘vernemen’ en ‘herinneren’. We moeten een intuïtie hebben van een graad van zekerheid die zo hoog is en zodanig wordt gegarandeerd door standaarden die we delen met onze toehoorders, dat we kunnen instaan voor de zekerheid van een bepaalde overtuiging, terwijl we beseffen dat we ons in het algemeen (maar waarschijnlijk niet nu) altijd kunnen vergissen in wat we zeggen. Mark Twain maakte gebruik van de semantiek van factieve werkwoorden toen hij schreef: ‘Het probleem met de wereld is niet dat de mensen te weinig weten, maar dat ze zoveel dingen weten die niet zo zijn.’ Hij deed het nog een keer met een ander factief werkwoord: ‘Toen ik jonger was, kon ik me alles herinneren, ongeacht of het gebeurd was; maar mijn vermogens gaan nu achteruit en ik zal me al snel alleen nog maar dingen kunnen herinneren die nooit gebeurd zijn.’5

Dus, loog Bush? Het is goed te verdedigen dat hij inderdaad loog. Toen Bush zei dat de Britse regering ‘had vernomen’ dat Saddam had geprobeerd uranium te krijgen, gaf hij daarmee in feite te kennen dat deze poging om uranium te krijgen daadwerkelijk had plaatsgevonden, niet dat de Britse regering dat geloofde. Als hij op dat moment reden had gehad eraan te twijfelen (en de Amerikaanse inlichtingendienst had haar twijfels kenbaar gemaakt aan zijn regering), bevatten de zestien woorden een onwaarheid. Donald Rumsfeld, minister van Defensie, zei ter verdediging van Bush dat de uitspraak ‘technisch nauwkeurig’ was en Condoleezza Rice, adviseur voor Nationale Veiligheid, voegde eraan toe dat ‘de Britten dit hebben gezegd’. Maar let op de verschuiving van de werkwoorden: Bush had niet beweerd dat de Britten hadden gezegd dat Saddam uraniumerts probeerde te krijgen; dat zou waar zijn, ongeacht wat Saddam had gedaan. Bush beweerde dat ze het hadden vernomen, wat alleen waar kon zijn als Saddam in werkelijkheid achter het uraniumerts was aangegaan. De critici van Bush deden dus impliciet een beroep op de logica van de factieve werkwoorden toen ze hem beschuldigden van leugens.

Liegen is een ernstige beschuldiging voor een president, vooral als het gaat om de casus belli van een vreselijke oorlog. Kan semantiek echt zo zwaarwegend zijn in de politieke geschiedenis? Is het aannemelijk dat het lot van een Amerikaanse president ooit afhankelijk kan zijn van de subtiliteit van een werkwoord? We zullen op deze vraag terugkomen in hoofdstuk 4, waar we zullen zien dat dit afhangt van de betekenis van het woord ‘is’.

Woorden zijn verbonden met de werkelijkheid als hun betekenis, zoals bij factieve werkwoorden, afhankelijk is van de overtuiging van de spreker dat hij inderdaad de waarheid spreekt. Maar er is een manier waarop woorden nog rechtstreekser met de werkelijkheid verbonden zijn. Ze gaan niet zomaar over feiten over de wereld die zijn opgeslagen in iemands hoofd, maar ze zijn ingeweven in het causale weefsel van de wereld zelf.

De betekenis van een woord hangt ongetwijfeld af van iets in het hoofd. Onlangs kwam ik het woord ‘siderisch’ tegen en moest aan een erudiete metgezel vragen wat het betekende. Sindsdien kan ik het woord begrijpen en gebruiken als deze metgezel niet in de buurt is: het betekent ‘beschouwd ten opzichte van de sterren’ zoals bij ‘een siderische dag’, de tijd die de aarde nodig heeft om een volledige omwenteling te maken ten opzichte van een ster. In mijn hersenen moet iets zijn veranderd op het moment dat ik het woord heb geleerd en er komt misschien een dag waarop cognitieve neurowetenschappers ons kunnen vertellen wat die verandering is. De meeste woorden worden natuurlijk niet geleerd door ze op te zoeken of door een definitie te horen, maar door ze te horen in een context, of in de aanwezigheid van hun referenten. Maar ook deze woorden moeten een of ander spoor in de hersenen achterlaten. De betekenis van een woord lijkt dus te bestaan uit informatie in de hoofden van mensen die het woord kennen: de elementaire begrippen waardoor het wordt gedefinieerd, en bij een concreet woord een beeld van datgene waarnaar het verwijst.

Maar in hoofdstuk 6 zullen we zien dat woorden meer moeten betekenen dan gedeelde definities en beelden. De eenvoudigste manier om dat te ontdekken is door te kijken naar de semantiek van namen.6 Wat is de betekenis van een naam, bijvoorbeeld William Shakespeare? Als we die opzoeken in een encyclopedie, vinden we waarschijnlijk zoiets als dit:

Shakespeare, William (1564-1616) n.: Engelse dichter en toneelschrijver, beschouwd als een van de grootste Engelse schrijvers. Zijn toneelstukken, waarvan er vele zijn opgevoerd in het Globe Theatre in London, omvatten historische werken zoals Richard II, komedies zoals Much Ado about Nothing en As You Like It, en tragedies zoals Hamlet, Othello en King Lear. Hij heeft tevens 154 sonnetten geschreven. [syn: Shakespeare, Shakspeare, William Shakspere, de bard]

En de definitie gaat meestal vergezeld van de beroemde gravure van een kalende man met reeënogen, een heel kleine snor en een heel grote plooikraag. Vermoedelijk is dat ongeveer wat u onder de naam verstaat.

Maar is dit wat ‘William Shakespeare’ echt betekent? Historici zijn het erover eens dat er een man was die William Shakespeare heette en die woonde in Stratford-upon-Avon en Londen aan het eind van de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw. Maar er wordt al eeuwenlang getwijfeld of deze man de toneelstukken heeft geschreven die wij aan hem toeschrijven. Dit klinkt misschien als de theorie dat de CIA het World Trade Center heeft laten opblazen, maar het is serieus genomen door Walt Whitman, Mark Twain, Henry James en vele andere contemporaine wetenschappers en het berust op een aantal belastende feiten. Shakespeares werken zijn niet gepubliceerd tijdens zijn leven, en het schrijverschap werd in die dagen niet zo nauwkeurig vastgelegd als tegenwoordig. De man zelf was ongeschoold, reisde nooit, had ongeletterde kinderen, stond in zijn woonplaats bekend als een zakenman, werd niet geprezen bij zijn dood en liet in zijn testament geen boeken of manuscripten na. Zelfs de beroemde portretten van hem zijn niet geschilderd tijdens zijn leven, en er is geen reden om aan te nemen dat ze op de man lijken. Omdat het schrijven van toneelstukken in die tijd een onfatsoenlijke bezigheid was, kan het zijn dat de echte auteur, die in verschillende theorieën wordt geïdentificeerd met Francis Bacon, Edward de Vere, Christopher Marlowe en zelfs koningin Elizabeth, zijn of haar identiteit geheim wilde houden.

Mijn punt is niet dat ik u wil overtuigen dat William Shakespeare niet de grote Engelse dichter en toneelschrijver was die Hamlet, As You Like It en 154 sonnetten heeft geschreven. (De meeste wetenschappers zeggen dat hij dat was en ik geloof hen.) Mijn punt is dat ik u wil laten nadenken over de mogelijkheid dat hij het niet was en u de implicaties wil laten begrijpen van het idee dat de betekenissen van woorden in het hoofd zitten. Laten we ter wille van de discussie aannemen dat er gerechtelijk, onomstotelijk bewijs voor is dat het oeuvre van Shakespeare door iemand anders is geschreven. Als de betekenis van ‘William Shakespeare’ nu ongeveer zoiets was als het lemma uit de encyclopedie, opgeslagen in het hoofd, dan zouden we moeten constateren dat ofwel de betekenis van ‘William Shakespeare’ is veranderd, of dat de echte auteur van Hamlet postuum William Shakespeare moet worden gedoopt, ook al kende bij zijn leven niemand hem bij die naam. (We zouden ook een tien moeten geven aan de ongelukkige student die bij een examen opschreef: ‘Shakespeares toneelstukken zijn geschreven door William Shakespeare of door iemand anders met deze naam.’) Het is in feite nog erger dan dat. We hadden helemaal niet kunnen vragen: Heeft Shakespeare Hamlet geschreven? want dat is per definitie het geval. Dat zou zoiets zijn als ‘Is een vrijgezel ongetrouwd?’ of ‘Wie ligt er begraven in het graf van Grant?’ of ‘Wie zong “Hey, Hey, we’re the Monkees”?’ En de conclusie ‘William Shakespeare heeft in werkelijkheid Hamlet niet geschreven’ zou contradictoir zijn.

Maar al deze implicaties zijn bizar. De vraag of Shakespeare Hamlet heeft geschreven, is wel degelijk zinnig: we zouden onszelf niet tegenspreken als we moesten concluderen dat dat niet zo is. En we zouden nog steeds vinden dat ‘William Shakespeare’ betekent wat het altijd heeft betekend (een man die lang geleden in Engeland woonde) en tegelijk erkennen dat we ons hebben vergist in zijn talenten. Zelfs als elk biografisch feit dat we over Shakespeare hadden, zou worden weerlegd, bijvoorbeeld als zou blijken dat hij in 1565 was geboren in plaats van in 1564, of dat hij uit Warwick kwam in plaats van uit Stratford, dan zouden we nog steeds het gevoel hebben dat de naam naar deze man verwijst.

Dus wat betekent ‘William Shakespeare’ nu precies, als het niet betekent: ‘groot schrijver’, ‘auteur van Hamlet’, enzovoort? Een naam heeft niet echt een definitie in termen van andere woorden, begrippen of beelden. In plaats daarvan wijst het woord naar een entiteit in de wereld omdat op een bepaald punt de entiteit deze naam heeft gekregen en die naam vervolgens is blijven plakken. ‘William Shakespeare’ wijst dus naar het individu dat van meneer en mevrouw Shakespeare de naam William heeft gekregen in de tijd waarin hij werd geboren. Het woord is met deze man verbonden, wat hij ook is gaan doen en hoeveel of hoe weinig we ook van hem weten. Een naam wijst naar een persoon op de wereld op dezelfde manier als ik kan wijzen naar een rots die nu voor me ligt. De naam heeft een betekenis voor ons vanwege een ononderbroken keten van horen zeggen (of schrijven) waardoor het woord dat we nu gebruiken, wordt gekoppeld aan de oorspronkelijke handeling van naamgeving. We zullen zien dat niet alleen namen, maar woorden voor allerlei soorten dingen strak aan de wereld zijn gekoppeld door wijzen, markeren en vast blijven zitten in plaats van in een definitie te worden gestipuleerd.

Het verbinden van woorden aan de werkelijkheid verzacht onze angst dat taal ons verstrikt in een op zichzelf staand web van symbolen. In deze angst zijn de betekenissen van woorden uiteindelijk circulair en is elk woord gedefinieerd in termen van de andere. Zoals een semanticus opmerkte, speelt het gemiddelde woordenboek dit spelletje als het aan de gebruiker het volgende meedeelt: ‘“to order means to command, that to direct and instruct ‘are not so strong as command or order’, that command means ‘to direct, with the right to be obeyed’, that direct means ‘to order’, that instruct means ‘to give orders’; or that to request means ‘to demand politely’, to demand [means] ‘to claim as if by right’, to claim [means] ‘to ask for or demand’, to ask [means] ‘to make a request’, and so on” (opdragen betekent bevelen, leiden en instrueren zijn minder sterk dan bevelen of opdragen, bevelen betekent ‘leiden, met het recht om te worden gehoorzaamd’, leiden betekent ‘opdragen’, instrueren betekent ‘opdrachten geven’; of verzoeken betekent ‘beleefd vragen’, eisen betekent ‘dwingend verzoeken’, claimen betekent ‘vragen of eisen’, vragen betekent ‘een verzoek doen’, enzovoort).7 Deze verstrengeling wordt gevreesd door diegenen die zekerheid in woorden zoeken, aangehangen door volgelingen van het deconstructionisme en postmodernisme en uitgebuit door de schrijver van een woordenboek van computertaal:

eindeloze lus. n. Zie lus, eindeloos.

lus, eindeloos. n. Zie eindeloze lus.

De logica van namen en van andere woorden die zijn verbonden met gebeurtenissen van naamgeving, verzachten deze angst door het web van betekenissen te verankeren in werkelijke gebeurtenissen en objecten in de wereld.

De verbondenheid van woorden met echte mensen en dingen en niet alleen met informatie over deze mensen en dingen, heeft een praktische toepassing die momenteel nogal in het nieuws is. De snelst groeiende misdaad in het begin van deze eeuw is diefstal van identiteit. Een identiteitsdief gebruikt informatie die met uw naam is verbonden, zoals uw burgerservicenummer of het nummer en de pincode van uw creditcard of bankrekening, om bedrog te plegen of uw bezittingen te stelen. Slachtoffers van identiteitsdiefstal kunnen banen, leningen en toegang tot opleidingen kwijtraken en kunnen worden teruggestuurd bij de beveiligingscontrole van luchthavens. Ze kunnen zelfs worden gearresteerd voor misdaden die door de dief zijn gepleegd. Het kan heel veel tijd en geld kosten om deze identiteit terug te krijgen.

Stel dat u uw portefeuille bent kwijtgeraakt of per ongeluk informatie hebt verspreid via de computer en dat u nu een dubbelganger hebt die uw naam (laten we zeggen: Murray Klepfish) gebruikt om geld te lenen of aankopen te doen. Nu moet u een ambtenaar ervan overtuigen dat u, en niet de oplichter, de echte Murray Klepfish bent. Hoe doet u dat? Net als bij ‘William Shakespeare’ hangt het af van de betekenis van de woorden ‘Murray Klepfish’. U kunt zeggen: ‘“Murray Klepfish” betekent de eigenaar van een keten discountzaken in banden en dvd’s, die geboren is in Brooklyn, in Piscataway woont, een rekening heeft bij de Acme Bank, getrouwd is, twee zoons heeft en de zomer doorbrengt aan de Jersey Shore.’ Maar dan zeggen ze: ‘Wat ons betreft betekent “Murray Klepfish” een personal trainer die is geboren in Delray Beach, zijn post ophaalt in een postbus van een postkantoor in Albuquerque, onlangs een echtscheiding in rekening heeft gebracht bij een lege bv in Reno en de zomer in Maui doorbrengt. We zijn het met u eens over de bankrekening, die trouwens flink rood staat.’

Hoe kunt u bewijzen dat u de echte referent bent van de naam Murray Klepfish? U kunt alle informatie geven die u wilt (burgerservicenummer, rijbewijsnummer, de meisjesnaam van uw moeder) en de oplichter kan het kopiëren (als hij die gegevens ook heeft gestolen) of bestrijden (als hij de gestolen identiteit heeft aangevuld met zijn eigen gegevens, zoals een foto). Net zoals bij het aanwijzen van de echte Shakespeare nadat zijn familiale biografische gegevens in twijfel waren getrokken, zou u uiteindelijk een causale keten moeten aanwijzen die uw naam, zoals die nu wordt gebruikt, zou koppelen aan het moment waarop uw ouders uw geboorte meemaakten: uw creditcard werd verkregen met een bankrekening, die werd verkregen met een rijbewijs, dat werd verkregen met een geboorteakte, waarvoor een ziekenhuismedewerker garant stond, die uw ouders kende op het moment dat u werd geboren, en die uit hun mond heeft gehoord dat u de Klepfish bent aan wie zij de naam Murray gaven. Voor de oplichter loopt de causale keten af in het recente verleden, tot kort voor het moment waarop hij zich de naam toeëigende. De maatregelen die identiteitsdiefstal moeten verhinderen, hangen af van de logica van namen en het verband van woorden met de realiteit: het zijn methoden voor de identificatie van ononderbroken ketens van de overdracht van persoon-naar-persoon in de loop van de tijd, verankerd in een specifieke gebeurtenis van naamgeving in het verleden.

WOORDEN EN GEMEENSCHAP

Een kind een naam geven is voor de meeste mensen de enige gelegenheid waarbij zij een entiteit in de wereld een naam van hun eigen keus geven. Afgezien van creatieve artiesten zoals Frank Zappa, die zijn kinderen Moon Unit en Dweezil noemde, kiezen de meeste mensen een bestaande voornaam zoals Jan of Marie in plaats van een geluid dat ze ter plekke bedenken. In theorie is een voornaam een willekeurig etiket zonder intrinsieke betekenis. Mensen interpreteren de naam als een eenvoudige verwijzing naar de persoon die de naam heeft gekregen. Maar in de praktijk krijgen namen een betekenis door de associatie met de generatie en het type mensen die de naam dragen. De meeste Amerikaanse lezers die van een man niets anders weten dan dat hij Murray heet, zouden raden dat hij over de zestig is, tot de middenklasse behoort en waarschijnlijk joods is. (Toen de dronken Mel Gibson in 2006 een antisemitische tirade hield, merkte de uitgever Leon Wieseltier op: ‘Mad Max maakt Max kwaad, en Murray en Irving en Mort en Marty en Abe.’8) Dat komt door een andere eigenaardigheid van namen die we in hoofdstuk 6 zullen onderzoeken. Namen volgen de mode, net zoals de breedte van stropdassen en de lengte van rokken, zodat voornamen kunnen verraden dat iemand tot een bepaalde generatie behoort. In zijn hoogtijdagen in de jaren dertig had ‘Murray’ een aura van Angelsaksische respectabiliteit om zich heen, samen met namen als Irving, Sydney, Maxwell, Sheldon en Herbert. Ze werden onderscheiden van de Jiddische namen van de vorige generatie zoals Moishe, Mendel en Ruven, die de indruk gaven dat hun dragers nog half in Engeland woonden. Maar toen de Murrays en Sids en hun echtgenotes de geboortegolf startten, gaven ze hun zoons neutralere namen zoals David, Brian en Michael, die op hun beurt weer de bijbels geïnspireerde namen Adam, Joshua en Jacob gebruikten. Veel van deze naamgenoten van het Oude Testament maken de cirkel nu weer rond met Max, Ruben en Saul.

Namen volgen de mode omdat mensen in een gemeenschap griezelig vergelijkbare reacties hebben op de beschikbare namen, zoals ouders vaak merken wanneer ze hun kind naar school brengen en erachter komen dat hun originele naamkeuze ook de originele keus was van heel veel buren. De connotatie van een naam komt gedeeltelijk voort uit de klank en gedeeltelijk uit het stereotype van de volwassenen die de naam momenteel dragen. Daarom werden de nep-Britse namen van de Amerikanen van de eerste generatie in de volgende generatie het slachtoffer van de achtenswaardigheid van hun eigen middenklasse. In een scène uit When Harry met Sally, die speelt in de jaren zeventig, krijgen twee leden van de geboortegolfgeneratie een discussie over Sally’s seksuele ervaringen:

Harry: Met wie heb je die geweldige seks gehad?

Sally: Dat ga ik je niet vertellen!

Harry: Best, vertel het dan maar niet.

Sally: Shel Gordon.

Harry: Shel. Sheldon? Nee, nee. Je hebt geen geweldige seks gehad met Sheldon.

Sally: Wel waar.

Harry: Nee, dat heb je niet. Een Sheldon kan je inkomstenbelasting doen. Als je een wortelkanaalbehandeling nodig hebt, ga je naar Sheldon. Maar een stevige wip is niet Sheldons pakkie-an. Het zit hem in de naam. ‘Doe het met me, Sheldon.’ ‘Je bent een beest, Sheldon.’ ‘Pak me, geile Sheldon.’ Dat werkt niet.

Naoorlogse ouders hadden waarschijnlijk geen geweldige seks in gedachten, maar ze moeten zelfs toen al zijn teruggeschrokken van de schlemielige connotatie van de naam: in het begin van de jaren veertig zakte Sheldon net als Murray als een baksteen en is nooit meer teruggekomen.9 De reactie op de naam is nu zo algemeen in de Engelstalige wereld dat komieken erop kunnen rekenen. De toneelschrijfster Marcy Kahan, die onlangs het script van Nora Ephron heeft aangepast voor het Britse toneel, merkt op: ‘Ik heb de Sheldon-grap in het toneelscript opgenomen en alle drie de acteurs die Harry speelden, kregen een lachsalvo van herkenning, elke avond weer.’

De dynamiek in de naamgeving van baby’s is een actueel discussiepunt in kranten en gesprekken nu de mode sneller verandert. Een van de populairste Amerikaanse namen voor meisjes in 2006 was vijf jaar daarvoor nog volslagen onbekend: ‘Nevaeh’, of ‘heaven’ (hemel) achterstevoren gespeld. Aan het andere uiteinde van de curve zien mensen hun eigen naam en de naam van hun vrienden en familieleden steeds sneller saai worden.10 Ik geloof dat ik me nog nooit zo oud heb gevoeld als toen een studente tegen me zei dat Barbara, Susan, Deborah en Linda, een paar van de populairste namen voor meisjes van mijn generatie, haar deden denken aan vrouwen van middelbare leeftijd.

Elke moeder en vader heeft de vrije hand als ze hun baby een naam geven. Ze worden natuurlijk wel beïnvloed door de namen om hen heen, maar zodra ze er een hebben gekozen, blijven het kind en de gemeenschap daarbij. Maar in alle andere gevallen heeft de gemeenschap er iets in te zeggen of de naam aanslaat. Het sociale karakter van woorden wordt duidelijk in de waarschijnlijk vergeefse poging van Calvin om zijn natuurkundetoets te halen:

De manier waarop wij ‘in je eigen woorden’ opvatten (alleen een verwijzing naar hoe de woorden worden gecombineerd, niet naar de woorden zelf) laat zien dat woorden het eigendom zijn van de gemeenschap, niet van een individu. Als een woord niet bekend is bij iedereen om je heen, kun je het net zo goed niet gebruiken, omdat niemand weet waar je over praat. Toch moet elk woord in een taal op een bepaald moment door één spreker zijn ‘gemunt’. Bij sommige neologismen stemt de gemeenschap er geleidelijk mee in om het woord te gebruiken voor verwijzing naar hetzelfde ding, waardoor de eerste dominosteen wordt omgegooid in de keten die het woord voor latere generaties beschikbaar maakt. Maar we zullen zien dat de manier waarop deze stilzwijgende instemming in een gemeenschap tot stand komt, een mysterie is.

In sommige gevallen is noodzaak de moeder van de uitvinding. Computergebruikers hadden bijvoorbeeld in de jaren negentig een term nodig voor bulk-e-mail en ‘spam’ vulde deze lacune op. Maar veel andere lacunes blijven hardnekkig leeg. We hebben al sinds de seksuele revolutie van de jaren zestig een term nodig voor de leden van een niet-getrouwd heteroseksueel stel en geen van de populaire suggesties is aangeslagen: ‘paramour’ is te romantisch, ‘huisgenoot’ is niet romantisch genoeg, ‘partner’ klinkt te homoseksueel en de suggesties van journalisten zijn te lollig, zoals POSSLQ, van de officiële aanduiding ‘persons of opposite sex sharing living quarters’ (personen van verschillend geslacht die een woonruimte delen), en ‘umfriend’, van ‘This is my, um, friend’ (Dit is mijn eh, vriend). En nu we het toch over decennia hebben, we zijn al over de helft van het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw en niemand weet hoe we erover moeten praten: de jaren nul? de nulnuljaren? de nuller jaren? de nullige jaren?

De traditionele etymologie biedt weinig hulp bij het uitpluizen van de redenen waarom een woord is geboren en of het zal aanslaan. Etymologen kunnen de meeste woorden herleiden tot eeuwen geleden of langer, maar het spoor is lang en breed koud voordat ze bij het moment komen waarop een oorspronkelijke woordbedenker voor het eerst een begrip heeft voorzien van een klank naar zijn of haar keus. Bij recente neologismen kunnen we het kronkelige pad naar een officieel woord in ‘realtime’ volgen.

In tegenstelling tot wat veel mensen denken is ‘spam’ geen acroniem voor ‘Short, Pointless and Annoying Messages’ (korte, zinloze en irritante berichten). Het woord is gerelateerd aan de naam van het broodbeleg dat door Hormel werd verkocht sinds 1937, een mengwoord van SPiced hAM (gekruide ham). Maar hoe is het een verwijzing geworden naar e-mailuitnodigingen voor het vergroten van het mannelijk lid, of voor het delen van de op dubieuze wijze verkregen inkomsten van afgezette Afrikaanse staatshoofden? Veel mensen nemen aan dat de route via een metafoor liep. Net zoals de ham is de e-mail goedkoop, overvloedig en ongewenst, en in een variant van deze volksetymologie is ‘spamming’ wat er gebeurt als je spam in de ventilator gooit. Deze intuïties hebben wellicht geholpen om het woord aanstekelijk te maken, maar de oorsprong is heel anders. Het werd geïnspireerd door een sketch van Monty Python’s Flying Circus waarin een stel een café binnengaat en aan de serveerster (een als vrouw verklede Python) vraagt wat er te krijgen is. Ze antwoordt:

Nou, we hebben ei met bacon; eierworst met bacon; ei met spam, eierbacon en spam; eierbaconworst en spam; spambaconworst en spam; spameierspamspambacon en spam; spamworstspamspambaconspamtomaat en spam; spamspamspam-ei en spam; spamspamspamspamspamspam met gebakken bonenspamspamspam, of kreeft Thermidor: een flensje met een mornaysaus geserveerd op zijn Provençaals met sjalotten en aubergines, gegarneerd met truffelpaté, brandy en met een gebakken ei erbovenop en spam.

U denkt waarschijnlijk: ‘Hou op met die sketch, het is te onnozel.’ Maar de sketch heeft wel de Engelse taal veranderd. De stompzinnige herhaling van het woord ‘spam’ heeft hackers in de late jaren tachtig geïnspireerd om het te gebruiken als werkwoord voor het overspoelen van nieuwsgroepen met identieke berichten en een tiental jaren later werd het vanuit hun subcultuur verspreid naar de gewone massa.11

Het lijkt misschien ongelooflijk dat zo’n willekeurige en omslachtige naamgeving aanslaat, maar we zullen zien dat dit niet de eerste keer was dat dwaasheid haar stempel naliet op het woordenboek. Het werkwoord ‘gerrymander’ (partijdig indelen van kiesdistricten) komt van een negentiende-eeuwse Amerikaanse strip, waarin een kiesdistrict voorkwam dat door een zekere Governor Elbridge Gerry was veranderd in een kronkelige salamanderachtige vorm in een poging om de kiezers van zijn tegenstander in één kiesdistrict te concentreren. Maar de meeste onnozele naamgevingen verdwijnen, zoals ‘bushlips’ voor ‘onoprechte politieke praat’ (na de campagneslogan van George H. W. Bush in 1988: ‘Read my lips; No new taxes’, let op mijn woorden, geen nieuwe belastingen), of ‘teledildonics’ voor computergestuurde seksspeeltjes. Elk jaar kiest de American Dialect Society het woord ‘dat de meeste kans maakt om te slagen’. Maar de leden van de Society zijn de eersten om toe te geven dat hun voorspellingen tamelijk desastreus zijn. Herinnert iemand zich de ‘information superhighway’, of de ‘infobahn’?12 En had iemand kunnen voorspellen dat blog, google en blackberry snel tot het algemene vocabulaire zouden gaan behoren?

De dynamiek van het vissen uit de woordenvijver bij de naamgeving van baby’s en het teruggooien bij de naamgeving van concepten, is weerbarstig chaotisch. En we zullen zien dat deze onvoorspelbaarheid meer in het algemeen een les bevat voor ons begrip van cultuur. Net als de woorden in een taal moet de praktijk in een cultuur (elke mode, elk ritueel, elke algemene overtuiging) afkomstig zijn van een vernieuwer, vervolgens de kennissen van de vernieuwer aanspreken, daarna de kennissen van de kennissen, enzovoort, totdat het een onderdeel van de gemeenschap wordt. De grilligheid van het opkomen en verdwijnen van eigennamen, die in een cultuur het gemakkelijkst kunnen worden getraceerd, suggereert dat we sceptisch moeten zijn over de meeste verklaringen van de levenscycli van andere zeden en gewoonten, vanaf het uit de mode raken van hoeden voor mannen tot aan de segregatie van wijken. Maar die grilligheid wijst ook op de patronen van individuele keuze en populariteit die er ooit nog eens een licht op kunnen werpen.

WOORDEN EN EMOTIES

De verschuivende associaties met namen van personen laten zien hoe een woord een emotionele lading kan absorberen: hoe een woord behalve een denotatie ook een connotatie kan hebben. Het concept van een connotatie wordt vaak verklaard door de reeksformule die Bertrand Russell bedacht in een radio-interview in de jaren vijftig: Ik ben vastberaden, jij bent eigenzinnig, hij is koppig. Een radioprogramma en een krantenartikel veranderden de formule in een woordspelletje, waardoor honderden drietallen ontstonden: ik ben slank, jij bent dun, hij is broodmager. Ik ben een perfectionist, jij bent dwangmatig, hij is een controlefreak. Ik ben mijn seksualiteit aan het verkennen, jij bent promiscu, zij is een slet. In elk drietal blijft de letterlijke betekenis van de woorden gelijk, maar de emotionele betekenis verandert van aantrekkelijk naar neutraal naar pejoratief.

De affectieve lading van woorden wordt met name duidelijk in de vreemde verschijnselen rondom schelden en vloeken, het onderwerp van hoofdstuk 7. Het is echt een raadsel voor de wetenschap van de geest waarom wij, wanneer ons iets vervelends overkomt (we snijden onze duim met ons broodje mee, of we gooien een glas rode wijn over onszelf heen), het onderwerp van gesprek plotseling verandert in seksualiteit, uitwerpselen of religie. Het is ook een eigenaardige eigenschap van ons dat we, wanneer een ander inbreuk maakt op onze rechten (bijvoorbeeld in de parkeerplaats glipt waar wij op stonden te wachten, of een bladblazer aanzet op zondagochtend om 7 uur), geneigd zijn hem advies te geven op de manier van Woody Allen, toen hij zei: ‘Ik zei dat hij moest heengaan en zich vermenigvuldigen, maar niet met die woorden.’

Deze uitbarstingen schijnen uit een diep en oud gedeelte van de hersenen te komen. Ze doen ons denken aan het janken van een hond die op zijn staart wordt getrapt, of zijn gegrom als hij probeert een vijand te intimideren. Ze kunnen naar boven komen in de onwillekeurige tics van iemand met Tourette, of in de restgeluiden van een neurologische patiënt die niet meer kan praten. Maar ondanks de schijnbaar atavistische wortels van krachttermen bestaan de geluiden uit woorden die worden uitgesproken in volledige overeenstemming met het geluidspatroon van de taal. Het is alsof het menselijk brein in de loop van de menselijke evolutie zodanig is bedraad dat de output van een oud systeem voor uitroepen en schreeuwen is aangesloten op de input van een nieuw systeem voor gearticuleerde spraak.

Enerzijds wenden we ons tot bepaalde woorden voor seksualiteit, uitwerpselen en religie als we opgewonden zijn, maar anderzijds hoeden we ons juist voor zulke woorden als we in een andere toestand verkeren. Veel scheldnamen en naamwoorden en verwensingen zijn niet alleen maar onplezierig, maar zelfs taboe: de uiting op zichzelf is een belediging voor de luisteraars, ook als er synoniemen voor bestaan waarvan het gebruik volkomen acceptabel is. De neiging van woorden om indrukwekkende krachten aan te nemen, blijkt uit de taboes en woordmagie in culturen over de hele wereld. In het orthodoxe jodendom mag de naam van God, getranscribeerd als JHVH en conventioneel uitgesproken als Jahweh, nooit worden uitgesproken, behalve door hogepriesters in de oude tempel op Yom Kippoer in het ‘heilige der heiligen’, de ruimte met de ark van het verbond. In de dagelijkse conversatie gebruiken de strenge gelovigen een woord om naar het woord te verwijzen: ze spreken slechts over hasjem, ‘de naam’.

Taboetaal mag een belediging voor algemene gevoeligheden zijn, als je erover nadenkt is het verschijnsel van taboetaal een belediging voor het algemeen gezond verstand. Uitwerpselen zijn een verschijnsel waar ieder lijfelijk wezen dagelijks mee te maken heeft, maar alle woorden ervoor zijn onfatsoenlijk, kinderachtig of formeel. Het elegante woordenboek van Angelsaksische eenlettergrepige woorden dat de Engelse taal haar ritmische kracht geeft, laat het precies afweten voor een activiteit die niemand kan vermijden. Eveneens schitterend door afwezigheid is een beleefd overgankelijk werkwoord voor seks, een woord dat zou passen in de zinnen ‘Adam [werkwoord]te/de Eva’ of ‘Eva [werkwoord]te/de Adam’. De simpele overgankelijke werkwoorden voor seksuele betrekkingen zijn obsceen of oneerbiedig. De meest gebruikte behoren tot de zeven woorden die je op de televisie niet mag zeggen.

Of het zijn in elk geval de woorden die je niet mocht zeggen in 1973, toen de komiek George Carlin zijn historische monoloog hield waarin hij ageerde tegen de verbanning van deze woorden in radio- en televisie-uitzendingen. In deze raadselachtige kwestie, die ons doet denken aan de redenen voor vrijheid van taalgebruik, werd een omroep die de monoloog had uitgezonden gestraft door de Federal Communications Commission (in een zaak die uiteindelijk voor het Hooggerechtshof kwam) omdat ze Carlin hadden toegestaan om voor de radio precies die woorden te gebruiken waarvan hij vond dat ze op de radio moesten worden toegestaan. We hebben een wet die in feite kritiek op zichzelf verbiedt, een paradox in de stijl van Russell en andere kenners van zelfreferentiële uitspraken. De paradox van het aanwijzen van taboewoorden zonder ze te gebruiken is altijd een spelbreker geweest voor elke poging om het spreken over seksualiteit te herzien. In verschillende staten konden de opstellers van de wet tegen bestialiteit zichzelf er niet toe brengen om dit met name te noemen. Daarom werd ‘de abominabele en walgelijke misdaad tegen de natuur’ verboden totdat de wetten werden beschuldigd van ‘nietigheid wegens vaagheid’. Om deze valkuil te vermijden werd in een wet tegen obsceniteit in New Jersey precies vermeld welke typen woorden en afbeeldingen als obsceen zouden worden beschouwd. Maar de formulering van de wet was dusdanig pornografisch dat sommige juridische bibliotheken de pagina uit alle wetboeken scheurden.13

Taboes op taal zijn nog steeds heel actueel. Terwijl seksuele en obscene taal meer dan ooit voorhanden is via de kabel, de satelliet en internet, probeert de Amerikaanse regering, hiertoe aangezet door culturele conservatieven, hier streng tegen op te treden, vooral op het verdwijnende terrein van radio en televisie. Wetgeving als de ‘Clean Airwaves Act’ (wet voor schone ethergolven) en de ‘Broadcast Decency Enforcement Act’ (wet voor fatsoen op radio en televisie) legt zeer strenge boetes op aan radio- en televisiestations die geen censuur toepassen als hun gasten woorden van de lijst van Carlin gebruiken. En in een niet-geplande samenloop die de onvermijdelijke hypocrisie van taaltaboes aantoont, werd de Broadcast Decency Enforcement Act aangenomen op diezelfde dag in 2004 waarop vice-president Dick Cheney ruzie kreeg met senator Patrick Leahey in de Senaat en Cheney tegen de senator zei dat hij moest heengaan en zich vermenigvuldigen, maar niet met die woorden.

Alle nieuwsgierige mensen moeten wel verbaasd staan over de onlogica en de hypocrisie van taaltaboes. Waarom zouden bepaalde woorden, maar niet hun homoniemen of synoniemen, zoveel morele kracht toebedeeld krijgen? En tegelijk respecteert iedereen taboes op minstens een paar woorden, al lijkt het nog zo onlogisch. Iedereen? Ja, iedereen. Stel dat ik u vertel dat er een obsceniteit bestaat die zo shockerend is dat fatsoenlijke mensen het woord zelfs aan de borreltafel niet durven noemen. Net zoals strenge joden die naar God verwijzen, moeten ze er afstandelijk over praten door een woord te gebruiken dat naar dat woord verwijst. Een uitverkoren groepje mensen krijgt speciale toestemming om het woord te gebruiken, maar alle anderen riskeren ernstige consequenties, onder andere het oproepen van gerechtvaardigd geweld.14 Wat is deze obsceniteit? Het is het woord ‘nigger’ (neger), of zoals het in respectabele kringen wordt genoemd, het n-woord, dat alleen mag worden gebruikt door Afro-Amerikanen om kameraadschap en solidariteit uit te drukken in een omgeving van hun keuze. De geschokte reacties die worden opgeroepen door andere soorten gebruik, zelfs onder personen die vrijheid van taalgebruik propageren en die zich afvragen waarom we ons zo druk maken over woorden voor seks, suggereert dat de psychologie van woordmagie niet zomaar een ziekte is van vitterige puriteinen, maar deel uitmaakt van onze emotionele en talige constitutie.

WOORDEN EN SOCIALE RELATIES

In de laatste jaren is internet een laboratorium geworden voor de bestudering van de taal. Het biedt niet alleen een enorme voorraad van actuele taal zoals die wordt gebruikt door echte mensen, maar het is een uiterst efficiënte vector voor de overdracht van aanlokkelijke ideeën en daardoor kan het de nadruk leggen op voorbeelden van taalgebruik die mensen interessant genoeg vinden om aan anderen door te geven. Laat ik nu het uiteindelijke hoofdonderwerp van dit boek introduceren met een verhaal dat uitgebreid de ronde deed in de e-mail in 1998:

Tijdens de laatste dagen van het vliegveld Stapleton in Denver werd een drukbezette vlucht van United geannuleerd. Eén luchthavenbeambte was bezig een lange rij gestrande reizigers opnieuw te boeken. Plotseling baande een boze passagier zich een weg naar de balie, smeet zijn ticket erop en zei: ‘Ik MOET deze vlucht hebben en het MOET eersteklas zijn.’ De beambte antwoordde: ‘Het spijt me, meneer. Ik wil u graag proberen te helpen, maar ik moet deze mensen eerst helpen, en ik weet zeker dat we er wel uitkomen.’ De passagier was niet blij. Hij vroeg luid, zodat de passagiers achter hem het konden horen: ‘Hebt u enig idee wie ik ben?’ Zonder aarzelen glimlachte de beambte bij de gate en pakte haar microfoon. ‘Mag ik even uw aandacht?’ begon ze, en haar stem galmde door de terminal. ‘We hebben hier een passagier bij de balie DIE NIET WEET WIE HIJ IS. Als iemand hem kan helpen zijn identiteit te vinden, kom dan naar de balie, alstublieft.’ De mensen in de rij achter hem barstten in lachen uit, maar de man keek woedend naar de beambte, knarsetandde en schold: ‘[Krachtterm] jou!’ Zonder terug te deinzen glimlachte ze en zei: ‘Het spijt me, meneer, maar ook daarvoor zult u in de rij moeten staan.’

Het verhaal klinkt te mooi om waar te zijn en waarschijnlijk is het een broodjeaapverhaal.15 Maar de twee rake opmerkingen vormen een aardige uitdaging voor de eigenaardigheden van de taal die we in de volgende hoofdstukken zullen onderzoeken. Ik heb het raadsel achter de tweede opmerking al even aangestipt, namelijk dat bepaalde woorden voor seks ook in agressieve uitroepen worden gebruikt (hoofdstuk 7). Maar met de eerste opmerking wordt de uiteindelijke wereld geïntroduceerd die ik met woorden in verband wil brengen, de wereld van de sociale relaties (hoofdstuk 8).

De reactie van de beambte op ‘Hebt u enig idee wie ik ben?’ komt voort uit het verschil tussen de betekenis die de passagier aan zijn retorische vraag wil geven (een eis van erkenning van zijn hogere status) en de betekenis die de beambte eraan pretendeert te geven (een letterlijk verzoek om informatie). En de beloning voor de toeschouwers (en het e-mailpubliek) ligt in hun begrijpen van de woordenwisseling op een derde niveau: dat het gespeelde onbegrip van de beambte een tactiek is om de relatie van dominantie om te keren en de arrogante passagier op zijn welverdiende nummer te zetten.

Taal wordt op meer niveaus begrepen, niet als een directe analyse van de inhoud van de zin.16 In het dagelijks leven profiteren we ervan dat onze gesprekspartner de kunst verstaat tussen de regels door te lezen door verzoeken en voorstellen in te vlechten die we er niet rechtstreeks kunnen uitflappen. Fictieschrijvers gebruiken dit vermogen vaak om hun publiek uit te nodigen zich te verplaatsen in de geest van beide sprekers in een dialoog. In de film Fargo wordt een stel kidnappers met achterin een verborgen gijzelaar aangehouden door een politieagent, omdat hun auto geen nummerplaten heeft. De kidnapper achter het stuur wordt gevraagd om zijn rijbewijs en hij reikt zijn portefeuille aan waar een briefje van vijftig dollar uitsteekt, terwijl hij zegt: ‘Misschien kunnen we dat het beste hier in Brainerd regelen.’ De opmerking wordt natuurlijk bedoeld en opgevat als omkoping, niet als een opmerking over het gemak van verschillende mogelijke plaatsen voor het betalen van de boete. Ook veel andere soorten taal worden opgevat op manieren die verschillen van hun letterlijke betekenis:

Het zou geweldig zijn als u me de guacamole kon aangeven.

We rekenen op u om het voortouw te nemen in onze campagne voor de toekomst.

Wil je boven komen om naar mijn etsen te kijken?

Leuke winkel heb je hier. Het zou jammer zijn als er wat mee gebeurde.

Deze uitspraken zijn duidelijk bedoeld als een verzoek, een vraag om geld, een seksuele uitnodiging en een bedreiging. Maar waarom zeggen mensen niet gewoon wat ze bedoelen: ‘Als je me laat gaan, geef ik je vijftig dollar’, ‘Mag ik de guacamole?’, enzovoort? Bij de verhulde omkoping en het verhulde dreigement zouden we kunnen denken dat het gaat om de mogelijkheid tot technische ontkenning: omkoping en afpersing zijn misdaden, en door een expliciete uitspraak te vermijden maakt de spreker het moeilijker om dit te bewijzen in een rechtszaak. Maar de verhulling is zo doorzichtig dat een jury of een aanklager er nauwelijks in kan trappen; hij slaagt niet voor de ‘giecheltest’, zoals advocaten zeggen. Toch doen we allemaal mee aan dergelijke spelletjes, terwijl we weten dat er niemand voor de gek gehouden wordt. (Nou ja, bijna niemand. In een aflevering van Seinfeld wordt George door zijn afspraakje gevraagd of hij nog een kop koffie wil komen drinken. Hij weigert en legt uit dat hij wakker blijft van cafeïne. Later slaat hij zich voor het hoofd en begrijpt: ‘“Koffie” betekent geen koffie! “Koffie” betekent seks!’ En dit kan natuurlijk ook te ver de andere kant op gaan. Freud vertelt in Der Witz und seine Beziehung zum Unbewussten (Grappen en hun relatie tot het onderbewuste) hoe een zakenman een concurrent tegenkomt bij een treinstation en hem vraagt waar hij heen gaat. De tweede zakenman zegt dat hij naar Minsk gaat. De eerste antwoordt: ‘Je vertelt me dat je naar Minsk gaat omdat je wilt dat ik denk dat je naar Pinsk gaat. Maar toevallig weet ik dat je echt naar Minsk gaat. Dus waarom lieg je tegen me?’

Als een spreker en een luisteraar ooit de verzwegen opmerkingen zouden doornemen die aan hun conversatie ten grondslag liggen, zou de diepte van de recursieve weergave van elkaars mentale toestanden verbijsterend zijn. De bestuurder probeert de agent om te kopen; de agent weet dat de bestuurder hem probeert om te kopen; de bestuurder weet dat de agent dat weet; de agent weet dat de bestuurder weet dat de agent dat weet; enzovoort. Dus waarom zeggen ze het niet gewoon? Waarom spelen spreker en luisteraar vrijwillig een rol in een nette sociale komedie?

Het beleefde verzoek aan tafel (dat taalkundigen een ‘whimperative’ noemen, een verzoek dat eigenlijk een opdracht is) geeft een aanwijzing. Als we een verzoek doen, veronderstellen we dat de luisteraar zal instemmen. Maar afgezien van werknemers of intimi kun je mensen niet zomaar bevelen. Toch wil je die verdraaide guacamole. De ontsnapping aan dit dilemma is om het verzoek te presenteren als een domme vraag (‘Kunt u…?’), een onzinnige afweging (‘Ik vroeg me af of…’), een grove overdrijving (‘Het zou geweldig zijn als u…’), of andere nonsens die zo onlogisch is dat de luisteraar het niet letterlijk kan nemen en aan de hand van wat snelle intuïtieve psychologie afleidt wat we echt bedoelen. Tegelijk voelt de luisteraar dat we ons best doen hem of haar niet als duvelstoejager te behandelen. Met een heimelijke imperatief kunnen we twee dingen tegelijk doen: ons verzoek overbrengen en ons inzicht in de relatie duidelijk maken.

In hoofdstuk 8 zullen we zien dat een gewoon gesprek zoiets is als een diplomatieke sessie voor twee, waarin beide partijen manieren zoeken om hun gezicht te redden, uitwegen aan te bieden en een aannemelijke mogelijkheid tot ontkennen handhaven terwijl ze onderhandelen over de mengeling van macht, seks, intimiteit en oprechtheid die hun relatie bepaalt. Net als in de echte diplomatie kunnen communiqués die te subtiel, of niet subtiel genoeg zijn, een storm veroorzaken. In 1991 liep de benoeming van Clarence Thomas aan het Amerikaanse Hooggerechtshof bijna spaak door beschuldigingen dat hij seksuele avances had gemaakt jegens een ondergeschikte, de advocaat Anita Hill. Het was een vreemde episode in de geschiedenis van de uitoefening van advies en instemming door de Senaat, waarin senatoren moesten beslissen wat Thomas had bedoeld toen hij tegen Hill sprak over een pornoster genaamd Long Dong Silver en de retorische vraag stelde: ‘Wie heeft er schaamhaar in mijn cola gedaan?’ Waarschijnlijk is dit niet wat de opstellers van de grondwet op het oog hadden toen ze de doctrine van de scheiding van machten formuleerden, maar dit soort vragen is een onderdeel geworden van onze nationale dialoog. Sinds seksuele intimidatie door de zaak-Thomas-Hill een rol op het nationale toneel is gaan spelen, is de toewijzing van claims wegens intimidatie een belangrijk probleem geworden voor universiteiten, bedrijven en overheden, vooral wanneer een vermeende invitatie wordt overgebracht via toespelingen in plaats van een openlijk voorstel.

Deze pareltjes uit de kranten en van internet laten verschillende manieren zien waarop onze woorden verband houden met onze gedachten, onze gemeenschappen, onze emoties, onze relaties en de werkelijkheid zelf. Het is niet verrassend dat zoveel van de hete hangijzers van ons openbare en persoonlijke leven uit de taal voortkomen. Wij zijn verbivoren, een soort die leeft van woorden. De betekenis en het gebruik van de taal moet wel een van de belangrijkste dingen zijn die we overdenken, delen en waar we over strijden.

Tegelijkertijd zou het een misverstand zijn om te denken dat deze overwegingen echt over de taal zelf gaan. In hoofdstuk 3 zal ik laten zien dat de taal vooral een medium is waarin we onze gedachten en gevoelens uitdrukken en niet moet worden verward met de gedachten en gevoelens zelf. De symboliek van geluiden, een ander taalverschijnsel (hoofdstuk 6), geeft een hint voor deze conclusie. Zonder een substraat van gedachten die aan onze woorden ten grondslag liggen, is het geen spreken dat we doen, maar brabbelen, wauwelen, bazelen, beuzelen, kakelen, koeterwaalsen, kwaken, leuteren, ratelen, zwetsen; dit onomatopoëtisch lexicon voor lege spraak maakt duidelijk dat we verwachten dat de geluiden die uit onze mond komen, meestal over iets gaan.

De rest van dit boek gaat over dit iets: de ideeën, gevoelens en voorkeuren die door onze taal heen zichtbaar zijn en die onze natuur uitmaken. Onze woorden en constructies ontsluiten opvattingen van de fysieke werkelijkheid en menselijk sociaal leven die in alle culturen gelijk zijn, maar die verschillen van de producten van onze wetenschap. Ze zijn geworteld in onze ontwikkeling als individuen, maar ook in de geschiedenis van onze taalgemeenschap en in de evolutie van onze soort. Ons vermogen om ze te kunnen samenstellen tot grotere gehelen en ze te kunnen uitbreiden naar nieuwe domeinen door metaforische sprongen, is een flinke stap in de richting van een verklaring voor wat ons ‘slim’ maakt. Maar ze kunnen ook botsen met de aard van dingen, en als dat gebeurt kan dat leiden tot paradoxen, dwaasheden en zelfs tragedies. Om deze redenen hoop ik u ervan te kunnen overtuigen dat de drieënhalf miljard dollar die op het spel stond bij de interpretatie van ‘een gebeurtenis’, slechts een onderdeel vormt van de waarden van het begrijpen van de werelden van woorden.

2

IN HET KONIJNENHOL

De ontdekking van een verborgen wereld in een schuilhoek of een nis van het dagelijkse leven is een permanent gegeven in fictie voor kinderen. Het bekendste voorbeeld is Alice die een konijnenhol binnenstruikelt en daar een surrealistische benedenwereld vindt. De formule blijft ons betoveren in eindeloze variaties: de kast die de toegang is tot Narnia, de rimpel in de tijd, het listige mes, Whoville in een stofwolkje.1

Ook in non-fictie is de onthulling van een microkosmos een terugkerende bron van fascinatie. In 1968 maakten de ontwerpers Charles en Ray Eames een korte film genaamd Powers of Ten, die begon met een beeld van melkwegclusters met een doorsnede van een miljard lichtjaren, waarop in tienvoudige sprongen werd ingezoomd op onze Melkweg, zonnestelsel, planeet, enzovoort, tot aan een picknicker die in een park lag te slapen, zijn hand, zijn cellen, zijn DNA, een koolstofatoom en ten slotte de atoomkern met zijn deeltjes, zestien orden van grootte kleiner. Deze indrukwekkende ontvouwing van de fysieke realiteit is te zien in een begeleidend boek door de wetenschappelijke adviseurs van de film, Philip en Phyllis Morrison. Het idee is onlangs aangepast voor een van de prettigste manieren om tijd te verspillen op het web: soepel inzoomen op een foto van de aarde, genomen vanuit de ruimte, via zeven orden van grootte van satellietfoto’s tot aan een luchtfoto van uw straat en huis.

Dit hoofdstuk gaat over mijn eigen struikelen over een microkosmos (de wereld van menselijke basisideeën en hun verbanden) terwijl ik probeer iets op te lossen waarvan ik dacht dat het een alledaags probleem was in de psycholinguïstiek. Het is een verborgen wereld waar ik en andere cognitiewetenschappers een glimp van hadden opgevangen, niet door vanaf het begin een telescoop op die plek te richten, maar doordat het bleef uitpiepen van onder de verschijnselen die ik dacht te bestuderen. Ik hoop u een beeld te geven van deze innerlijke wereld door u mee te nemen door de lagen van mentale organisatie die moeten worden opgeblazen om inzicht in het probleem te krijgen.2

Het konijnenhol dat leidt naar deze microkosmos is het werkwoordsysteem: wat werkwoorden betekenen, hoe ze worden gebruikt in zinnen en hoe kinderen dit allemaal ontdekken. In dit hoofdstuk probeer ik u te laten zien hoe het oplossen van deze problemen leidde tot onthullingen over de inhoud van cognitie die dienen als leidmotieven van dit boek. Waarom zouden we nu juist door deze speciale opening de wereld van de geest in springen? Ik beken dat een van de redenen persoonlijk is: ik vind werkwoorden eenvoudigweg fascinerend (een collega zei eens tegen me: ‘Het zijn echt je vriendjes, is het niet?’). Maar zoals elke enthousiasteling weet, kunnen we er niet op rekenen dat andere mensen onze voorliefdes delen. Ik denk graag dat ik een betere reden heb om u aan mijn vriendjes voor te stellen.

De wetenschap boekt vooruitgang door het bestuderen van details. Niemand heeft ooit een subsidie gekregen om ‘de menselijke geest’ te bestuderen. In plaats daarvan moeten we iets handelbaarders bestuderen, en als we geluk hebben ontvouwt zich tijdens dat proces misschien een algemene wetmatigheid. In het eerste hoofdstuk heb ik vier ideeën geïntroduceerd:

De menselijke geest kan een bepaald scenario op verschillende manieren reconstrueren.

Elke constructie is gebouwd rondom een paar basisideeën, zoals ‘gebeurtenis’, ‘oorzaak’, ‘verandering’ en ‘bedoelen’.

Deze ideeën kunnen overdrachtelijk worden uitgebreid naar andere domeinen, bijvoorbeeld wanneer we gebeurtenissen tellen alsof het objecten zijn, of ruimte gebruiken als een metafoor voor tijd.

Elk idee heeft specifiek menselijke eigenaardigheden waardoor dit idee nuttig is voor het spreken over bepaalde dingen, maar tegelijk kan leiden tot drogredeneringen en verwarring als we proberen het breder toe te passen.

Deze claims lijken u misschien redelijk, maar niet bijzonder substantieel; gewoon vier van de honderden mogelijke gemeenplaatsen die we terecht over onze gedachtenprocessen kunnen zeggen. In dit hoofdstuk wil ik laten zien dat ze meer zijn dan dat. Bij het oplossen van het probleem hoe kinderen werkwoorden leren, diende elk van deze hypothesen als een puzzelstukje dat moeilijk te vinden was, maar vervolgens perfect op zijn plaats paste, waardoor het een aantrekkelijk beeld van het geheel hielp voltooien. Dit geeft enig vertrouwen dat de thema’s van dit boek werkelijke ontdekkingen over de geest zijn en niet alleen maar onbetekenende opmerkingen erover.

Mijn plan is als volgt. Eerst neem ik u mee in een duik vanuit het intergalactische uitzicht naar het quarkperspectief om te laten zien hoe een algemene nieuwsgierigheid naar de werking van de geest kan leiden tot een interesse in werkwoorden en de manier waarop kinderen ze leren.

Vervolgens botsen we tegen een paradox op: een geval waarin kinderen het niet-leerbare lijken te leren. Isaac Asimov schreef ooit: ‘De opwindendste zin die je kunt horen in de wetenschap, de zin die aan nieuwe ontdekkingen voorafgaat, is niet “Eureka!” (ik heb het gevonden!) maar “Dat is vreemd…”.’ In de volgende paragraaf wordt een ontdekking weergegeven, het vermogen van de geest om te schakelen tussen kaders, die de cruciale opening was voor het oplossen van de paradox.

Voor de resterende onderdelen van de oplossing komen we tegenover twee van de basisconcepten van onze mentale voorraad te staan: beweging en verandering. Als dezelfde redeneertrant wordt toegepast op andere werkwoorden, verheldert dat de andere belangrijke elementen waaruit onze gedachten zijn opgebouwd: de concepten van hebben, weten en helpen en de concepten van handelen, bedoelen en veroorzaken.

Van daaruit doen we een stap terug om te bedenken wat het allemaal betekent. We zullen ons afvragen of de tekenen van intelligent design (intelligent ontwerp) in de taal wijzen op een corresponderende intelligentie in elke spreker, een vraag die in het boek steeds zal terugkeren wanneer we proberen taal te gebruiken als een venster op de menselijke geest. Vervolgens zal ik een inventaris van menselijke basisgedachten introduceren, basisgedachten die in latere hoofdstukken uit de doeken worden gedaan. Ten slotte zal ik laten zien hoe eigenaardigheden in het ontwerp van deze basisgedachten aanleiding geven tot drogredenen, dwaasheden en zwakheden in de manier waarop mensen redeneren over de raadsels van het moderne leven.

KRACHT VOOR TIEN

Nu neem ik u met een paar klikken van de zoomlens mee van een algemene beschouwing van de menselijke aard naar een close-up van de manier waarop kinderen werkwoorden leren.

Het eerste galactische uitzicht is dat van de menselijke geest en zijn opmerkelijke vermogens. Voor ons mensen is het gemakkelijk om vanuit de veiligheid van onze goed functionerende geest blasé te doen over de alledaagse cognitieve activiteiten en in plaats daarvan te letten op het buitengewone en het sensationele. Maar de wetenschap van de geest begint met de erkenning dat onze hersenen voor alledaagse mentale activiteiten (zien, horen, herinneren, bewegen, plannen, redeneren, spreken) onhanteerbare technische problemen moeten oplossen.3 Ondanks het enorme risico en de kosten van de bemande ruimtevaart worden in de meeste plannen voor planeetonderzoek toch mensen het zonnestelsel ingeschoten. Dat komt deels doordat het volgen van een onverschrokken astronaut dramatischer is dan het volgen van een siliconenchip bij het verkennen van vreemde nieuwe werelden, maar het komt vooral doordat geen enkele denkbare robot kan tippen aan het vermogen van een gewoon mens om onverwachte objecten en situaties te herkennen, te beslissen wat hij ermee zal doen en dingen op onvoorziene manieren te hanteren, terwijl hij intussen informatie uitwisselt met de mensen thuis. Inzicht in de werking van deze mentale vermogens is een onontgonnen gebied van de moderne wetenschap.

Onder deze indrukwekkende vermogens neemt de taal de eerste plaats in: alomtegenwoordig binnen de soort, uniek in het dierenrijk, onlosmakelijk verbonden met het sociale leven en de beheersing van beschaving en technologie, vernietigend bij verlies of beschadiging.4

Taal speelt in het menselijk leven op vele manieren een rol. We informeren, we verzoeken, we overtuigen, we ondervragen, we oreren en soms smoezen we alleen maar. Maar het opvallendste wat we met taal doen, is dat we het überhaupt leren.5 Baby’s worden in deze wereld geboren zonder een woord te kennen van de taal die om hen heen wordt gesproken. Toch kletsen de meesten na drie jaar heel wat af, zonder lessen, met een vocabulaire van duizenden woorden, een beheersing van de grammatica van de betreffende landstaal en vaardigheid in het klankpatroon; welke toerist is niet een ogenblik verbaasd over hoe goed de kleine kinderen in Frankrijk Frans spreken! Kinderen gebruiken de syntaxiscode goed genoeg om onwaarschijnlijke gebeurtenissen te begrijpen zoals een koe die over de maan springt en een bord dat wegloopt met de lepel, of om hun kinderlijke observaties te verwoorden zoals ‘Ik denk dat de wind wil binnenkomen, uit de regen’ of ‘Ik vraag me vaak af of mensen over me nadenken als ze langs me lopen’.6

Om een taal zo vloeiend te leren spreken moeten kinderen de gesprekken rondom hen hebben geanalyseerd, niet alleen maar onthouden. We zien dat duidelijk als kinderen dingen zeggen die in volwassen oren fout klinken, maar die scherpzinnige veronderstellingen verraden over de combinatiemogelijkheden van de ingrediënten van de taal. Als kinderen fouten maken zoals ‘All the animals are wakeupped’ (Alle dieren zijn geopstaand), ‘Don’t tickle me; I’m laughable’ (Niet kietelen, ik ben lachbaar), of ‘Mommy, why did he dis it appear?’ (Mam, waarom heeft hij weg dat gehaald?), kan dit geen imitatie van hun ouders zijn. Ze moeten het mentale equivalent hebben geabstraheerd van de grammaticaregels voor het toevoegen van suffixen aan woorden en voor het rangschikken van werkwoorden en partikels in zinnen.

De triomf van de taalverwerving is nog indrukwekkender als we bedenken dat een pratend kind een ingewikkeld voorbeeld van het probleem van inductie heeft opgelost: een eindig aantal gebeurtenissen observeren en op basis daarvan een generalisatie maken die de oneindige reeks omspant waaruit ze zijn gehaald.7 Wetenschappers gebruiken inductie als ze buiten hun gegevens treden en wetten opstellen die voorspellingen doen over gevallen die ze niet hebben geobserveerd, bijvoorbeeld dat gas onder druk wordt geabsorbeerd door een vloeistof, of dat warmbloedige dieren op hogere breedtegraden een groter lichaam hebben. Wetenschapsfilosofen noemen inductie een ‘schandaal’ omdat er een oneindig aantal generalisaties bestaat dat consistent is met elke reeks observaties, terwijl er geen strikt logische basis is om daaruit te kiezen.8 Er is geen logische reden om aan te nemen dat een wet die dit jaar wordt ontdekt, volgend jaar nog steeds geldt; er is geen grens aan het aantal vloeiende curven die een reeks punten op een grafiek kunnen verbinden; en als we in Schotland een glimp van een zwart schaap zien, hebben we evenveel recht om te zeggen dat alle schapen in Schotland zwart zijn, of dat ten minste één schaap in Schotland zwart is, of dat ten minste één schaap in Schotland aan één kant zwart is. Zoals Mark Twain schreef is wetenschap fascinerend omdat ‘zo’n minimale investering in de feiten door speculatie zo’n enorme winst oplevert’. Toch blijft de winst maar komen. Wetenschapsfilosofen betogen dat theorieën niet zomaar van de feiten worden afgepeld, maar dat ze van tevoren worden ingeperkt door redelijke aannamen over de manier waarop het universum werkt, bijvoorbeeld dat de natuur wetten volgt en dat van alle theorieën die met de gegevens overeenstemmen, de simpelere meer kans hebben om waar te zijn dan de ingewikkeldere.

Ook kinderen lossen een inductieprobleem op terwijl ze hun moedertaal leren. Tijdens het luisteren naar hun ouders, broertjes en zusjes kunnen ze niet gewoon alle zinnen opslaan en later gebruiken, anders zouden ze even geestloos zijn als papegaaien. Ze kunnen ook niet alle gehoorde woorden in een willekeurige volgorde bij elkaar gooien. Ze moeten een reeks regels extraheren waardoor ze nieuwe gedachten kunnen begrijpen en uitdrukken. Dat moeten ze doen op een manier die consistent is met de spraakpatronen die om hen heen worden gebruikt. De inductieproblemen ontstaan doordat de rondom hen gesproken taal aan het kind talloze mogelijkheden biedt om verleidelijke en toch onjuiste veralgemeniseringen af te leiden. Als kinderen bijvoorbeeld leren hoe ze vragen moeten stellen, moeten ze van ‘He ate the green eggs with ham’ (Hij at de groene eieren met ham) kunnen gaan naar ‘What did he eat?’ (Wat heeft hij gegeten?) en ‘What did he eat the green eggs with?’ (Met wat at hij de groene eieren?). Maar op basis van ‘He ate the green eggs and ham’ (Hij at de groene eieren en ham) moeten ze niet kunnen vragen: ‘What did he eat the green eggs and?’ (En wat at hij de groene eieren?). Nog een voorbeeld: de zinnen ‘Harriet appeared to Sam to be strong’ (Harriët leek Sam sterk) en ‘Harriet appealed to Sam to be strong’ (Harriët vroeg Sam om sterk te zijn) verschillen alleen maar doordat in één medeklinker de tong wordt omgekruld. Toch is de betekenis (met name wie hier sterk moet zijn) volkomen verschillend. Een kind dat de ene zin hoort, moet de interpretatie niet overbrengen op de andere, alleen maar omdat ze qua klank zoveel op elkaar lijken.

Bij het kraken van de taalcode moeten kinderen dus precies de juiste soorten generalisaties kiezen uit de spraak rondom hen. Ze moeten zich niet laten afleiden door de klank van de zinnen, maar ze moeten de grammaticale structuur opgraven die verborgen ligt in de woorden en hun rangschikking. Door deze redeneertrant kwam de taalkundige Noam Chomsky tot zijn veronderstelling dat taalverwerving bij kinderen de sleutel is tot inzicht in de aard van taal, en dat kinderen moeten beschikken over een aangeboren universele grammatica: een reeks schema’s voor het grammaticale mechanisme dat alle menselijke talen aanstuurt.9 Dit idee klinkt controversiëler dan het is (of in elk geval zou moeten zijn), omdat de logica van inductie eist dat kinderen minstens een paar aannamen moeten hebben over de werking van de taal om een taal te kunnen leren.10 De enige echte controverse geldt datgene waarin deze aannamen bestaan: een blauwdruk voor een bepaald soort regelsysteem, een reeks abstracte principes of een mechanisme voor het ontdekken van eenvoudige patronen (die ook kunnen worden gebruikt om andere dingen te leren dan taal).11 In het wetenschappelijk onderzoek naar taalverwerving wordt geprobeerd de ingebouwde analysesystemen van kinderen te kenschetsen, wat die ook mogen zijn.

De taal zelf is niet één systeem, maar een geheel met vele onderdelen. Voor een goed inzicht in de manier waarop kinderen een taal leren is het nuttig om ons te richten op een van deze onderdelen in plaats van alles tegelijk te willen verklaren. Er zijn onderdelen waarmee klanken worden samengesteld tot woorden en woorden tot uitdrukkingen en zinnen. En elk van die onderdelen moet communiceren met hersensystemen die de motor zijn voor de mond, het oor, het geheugen voor woorden en begrippen, iemands plannen voor wat hij of zij gaat zeggen en de mentale bronnen voor het bijwerken van de kennis in reactie op de binnenkomende spraak.

Het onderdeel waarmee woorden worden geordend tot zinnen en dat bepaalt wat deze zinnen betekenen, wordt syntaxis genoemd. De syntaxis omvat zelf diverse mechanismen die door verschillende talen in verschillende mate worden gebruikt. Deze mechanismen zorgen voor het in de juiste volgorde zetten van woorden, de overeenkomst tussen elementen als onderwerp en werkwoord en het bijhouden van speciale woorden die in een zin op twee plaatsen tegelijk een rol spelen (zoals ‘wat’ in ‘wat wil je?’, dat zowel het element is waarnaar wordt gevraagd, als het object van willen).

Een van de belangrijkste verschijnselen van de syntaxis is de manier waarop zinnen rondom werkwoorden zijn gebouwd. Dit verschijnsel heeft verschillende technische benamingen (bijvoorbeeld subcategorisatie, diathese, predicaat-argumentstructuur, valentie, adiciteit, ariteit, casusstructuur en theta-roltoewijzing), maar ik zal er de neutrale term ‘werkwoordconstructies’ voor gebruiken.12

De meeste mensen weten al iets over werkwoordconstructies in de vorm van een vage herinnering aan het onderscheid tussen onovergankelijke en overgankelijke werkwoorden. Onovergankelijke werkwoorden zoals ‘snore’ (snurken) hebben geen lijdend voorwerp, zoals bij ‘Max snored’ (Max snurkte); het klinkt vreemd als iemand zegt: ‘Max snored a racket’ (Max snurkte een racket). Bij overgankelijke werkwoorden zoals ‘sprain’ (verstuiken) is een direct lijdend voorwerp vereist, zoals bij ‘Shirley sprained her ankle’ (Shirley verstuikte haar enkel); het klinkt vreemd als iemand zegt: ‘Shirley sprained’ (Shirley verstuikte). De overgankelijke en onovergankelijke constructies zijn de top van de ijsberg. Het Engels heeft ook werkwoorden waarvoor een voorzetselvoorwerp vereist is, zoals bij ‘The swallow darted into a cave’ (De zwaluw dook in een grot), werkwoorden waarvoor een lijdend voorwerp en een voorzetselvoorwerp vereist zijn, zoals bij ‘They funneled rum into the jugs’ (Ze goten rum in de kannen) en werkwoorden waarvoor een ingebedde bijzin vereist is, zoals bij ‘She realized that she would have to get rid of her wolverines’ (Ze besefte dat ze haar veelvraten kwijt moest). In een boek van de taalkundige Beth Levin worden 3000 Engelse werkwoorden gecategoriseerd in ongeveer 85 klassen op basis van de constructies waarin ze voorkomen; de ondertitel is A preliminary investigation (Een voorlopig onderzoek).

Een werkwoord is dus niet gewoon een woord dat verwijst naar een handeling of een toestand, het vormt het raamwerk van de zin. Het is een raamwerk met aanknopingspunten waar de andere delen zich aan hechten: onderwerp, lijdend voorwerp, meewerkend voorwerp en voorzetselvoorwerp en ondergeschikte bijzinnen. Een enkelvoudige zin die door een werkwoord bij elkaar wordt gehouden, kan worden ingevoegd in een langere zin, die kan worden ingevoegd in een nog langere zin en zo tot in het oneindige (zoals bij de bekende spreuk: ‘Ik weet dat jij gelooft dat je begrijpt wat je denkt dat ik zei, maar ik weet niet zeker of je beseft dat wat je hoorde, niet is wat ik bedoelde’).

De informatie die in een werkwoord verpakt zit, ordent niet alleen de kern van de zin, maar bepaalt ook in grote mate de betekenis van de zin. We zien dit het duidelijkst in zinnen die alleen verschillen van werkwoord, zoals ‘Barbara caused an injury’ (Barbara veroorzaakte een verwonding) en ‘Barbara sustained an injury’ (Barbara kreeg een verwonding), waar Barbara bij de gebeurtenis is betrokken op twee totaal verschillende manieren. Dit geldt ook voor Norbert in ‘Norbert gave a pashmina’ (Norbert gaf een sjaal) en ‘Norbert received a pashmina’ (Norbert kreeg een sjaal). Hieruit blijkt dat je niet kunt ontdekken wat een zin betekent door te raden dat het onderwerp de handelende instantie en het lijdend voorwerp de ondergaande instantie is. Je moet ook het werkwoord controleren. Het lemma voor het werkwoord ‘give’ (geven) in het mentale woordenboek geeft in zekere zin aan dat ‘mijn onderwerp de gever is en mijn lijdend voorwerp het gegevene’. Het lemma voor ‘receive’ (ontvangen) zegt: ‘Mijn onderwerp is de ontvanger en mijn lijdend voorwerp is het gegevene’. Het verschil tussen ‘Harriet appearing to Sam to be brave’ en ‘appealing to Sam to be brave’ (Harriët lijkt Sam dapper en Harriët vraagt Sam om dapper te zijn) laat zien dat de manier waarop werkwoorden rollen toewijzen, gecompliceerd en abstract kan zijn.

Een goede manier om de rol van werkwoordconstructies in talen te beoordelen, is het onderzoeken van grappen die zijn gebaseerd op de dubbelzinnigheid van de werkwoorden: dezelfde woorden, verschillende constructies. Een oud voorbeeld is deze dialoog: ‘Call me a taxi.’ ‘OK, You’re a taxi.’ (Roep een taxi voor me. OK, je bent een taxi.)13 Volgens een wijdverspreide lijst met slecht vertaalde hotelborden is er in Noorwegen een cocktailbar met het bordje ‘Ladies are requested not to have children in the bar’ (Dames wordt verzocht in de bar geen kinderen te krijgen/brengen). In Silence of the Lambs treitert Hannibal Lechter (ook wel Hannibal de Kannibaal genoemd) zijn achtervolger met de woorden: ‘Ik wou dat we nog wat langer konden praten, maar ik krijg een oude vriend te eten.’ En de komiek Dick Gregory vertelt in zijn autobiografie een episode uit de jaren zestig: ‘De laatste keer dat ik in het Zuiden was, liep ik een restaurant binnen en de blanke serveerster kwam naar me toe en zei: We serveren hier geen kleurlingen. Ik zei: Geen probleem, ik lust geen kleurlingen. Breng me maar een gebraden kip.’14

De constructies waarin een werkwoord kan voorkomen, zijn deels afhankelijk van de betekenis. Het is geen toeval dat ‘snore’ (snurken) onovergankelijk is, omdat snurken een activiteit is die we uitvoeren zonder hulp, en dat ‘kiss’ (kussen) overgankelijk is, omdat een kus gewoonlijk een kusser en een gekuste vereist. Volgens een oud uitgangspunt in de taalkunde (geaccepteerd in Chomsky’s theorie en in sommige theorieën van tegenstanders, zoals de casusgrammatica van Charles Fillmore) beïnvloedt de betekenis van een werkwoord de constructies waarin het kan voorkomen door een klein aantal rollen te bepalen die de naamwoorden kunnen spelen.15 (Deze rollen hebben veel namen: semantische rollen, casusrollen, semantische relaties, thematische relaties en theta-rollen.) Een werkwoord met uitsluitend een handelende persoon (zoals de snurker in ‘snore’, snurken) is bij voorkeur onovergankelijk, vanzelfsprekend, met de handelende persoon als onderwerp. Een werkwoord met een handelende en een ondergaande entiteit (zoals een kusser en een gekuste) is bij voorkeur overgankelijk, met de handelende instantie als onderwerp en de ondergaande instantie als lijdend voorwerp. En werkwoorden die dingen betreffen die van de ene plaats naar de andere gaan (zoals het werkwoord ‘move’ (bewegen) zelf) hebben ook een of meer voorzetselvoorwerpen, zoals een ‘from’-woordgroep (van) voor de bron van de beweging en een ‘to’-woordgroep (naar) voor het doel.

Toch is allang bekend dat de relatie tussen het concept achter een werkwoord en de constructies waarin het kan voorkomen, heel onnauwkeurig is. Uiteindelijk is het het werkwoord zelf en niet het concept erachter dat de doorslag geeft. Zo kan een gegeven concept als ‘eten’ ten grondslag liggen aan een overgankelijk werkwoord, zoals bij ‘devour the paté’, de paté verslinden (je kunt niet zeggen ‘Olga devoured’, Olga verslond) en een onovergankelijk werkwoord, zoals bij ‘dine’, dineren (je kunt niet zeggen: ‘Olga dined the paté’, Olga dineerde de paté). Er zijn duizenden gevallen waarin een werkwoord niet wil verschijnen in constructies die, gegeven de betekenis ervan, heel voor de hand liggend zouden zijn. Op basis van de betekenis alleen zouden we verwachten dat het natuurlijk is om te zeggen ‘Sal rumored that Flo would quit’ (Sal roddelde dat Flo zou vertrekken), of ‘The city destroyed’ (De stad vernietigde), of ‘Boris arranged Maria to come’ (Boris regelde Maria om te komen). Maar deze klinken ons vreemd in de oren, hoewel ze prima te begrijpen zijn.

Kinderen kunnen een bepaalde moedertaal alleen verwerven als ze op de een of andere manier dit hele systeem leren: de betekenis van elk werkwoord, in welke constructies het van nature voorkomt en welke rollen worden gespeeld door de verschillende naamwoorden die het in een zin bij zich heeft. Dit is het konijnenhol dat ik u wil laten onderzoeken: het hol dat toegang geeft tot de wereld van de menselijke ideeën en de handelingen waar ze hun rol in spelen.

Voordat we in deze wereld kunnen afdalen, moet ik u nog uitleggen wat het betekent om te claimen: ‘dit kun je niet zeggen’ of ‘zus-of-zo is ongrammaticaal’. Dergelijke oordelen zijn de meest gebruikte empirische gegevens in de taalkunde: een zin volgens een bepaalde interpretatie en in een bepaalde context wordt geclassificeerd als grammaticaal, ongrammaticaal of dubieus in verschillende graden.16 Deze oordelen zijn niet bedoeld om een zin goed te keuren als correct of niet correct in een bepaalde objectieve zin van het woord (wat dat ook zou inhouden) en ze zijn ook niet van hogerhand gewettigd door een onsterfelijke raad als de Académie Française. Als we een zin ‘ongrammaticaal’ noemen, bedoelen we gewoon dat de sprekers van de betreffende taal geneigd zijn de zin te vermijden, terug te deinzen als ze hem horen en te oordelen dat hij vreemd klinkt.

Een zin die wordt beschouwd als ongrammaticaal, is daarmee niet onzegbaar onder alle omstandigheden. Er zijn bijvoorbeeld bepaalde constructies waarin sprekers overgankelijke woorden onovergankelijk gebruiken, bijvoorbeeld als we tegen een kind zeggen: ‘Justin bites—I don’t want you to bite’ (Justin bijt; ik wil niet dat jij bijt). Er zijn ook omstandigheden waaronder we onovergankelijke werkwoorden overgankelijk kunnen gebruiken, bijvoorbeeld in de zin ‘Jesus died a long, painful death’ (Jezus stierf een lange, pijnlijke dood). En we rekken de taal allemaal wel een beetje op als we onszelf in een syntactische hoek manoeuvreren of als we geen andere manier kunnen vinden om te zeggen wat we bedoelen (bijvoorbeeld bij: ‘I would demur that Kepler deserves second place after Newton’ (Ik zou protesteren dat Kepler na Newton de tweede plaats verdient), of ‘That really threatened the fear of God into the radio people’ (Dat dreigde de radiomakers werkelijk de vreze Gods). Een zin ongrammaticaal noemen betekent dat die vreemd klinkt ‘onder normale omstandigheden’, namelijk in een neutrale context, in de conventionele betekenis en zonder dat er sprake is van bijzondere omstandigheden.

Sommige mensen trekken hun wenkbrauwen op voor de gewoonte van taalkundigen om hun eigen oordelen over zinnen te beschouwen als objectieve empirische gegevens. Het gevaar bestaat dat de favoriete theorie van een taalkundige onbewust zijn of haar oordelen beïnvloedt. Dit is een gerechtvaardigde bezorgdheid, maar in de praktijk zijn taalkundige oordelen heel bruikbaar. Een van de voorwaarden voor onderzoek naar cognitieve basisprocessen is dat we altijd eenvoudige toegang hebben tot een lid van de soort die we bestuderen, namelijk wijzelf. Toen ik student was en in een observatielaboratorium werkte, vroeg ik mijn begeleider wanneer we moesten ophouden met het genereren van tonen om naar te luisteren en met het onderzoek beginnen. Hij verbeterde me: het luisteren naar de tonen was wel degelijk onderzoek volgens hem, want hij vertrouwde erop dat wanneer een reeks hem op een bepaalde manier in de oren klonk, deze op dezelfde manier zou klinken voor elk ander normaal lid van de soort. Ter controle (en om de referenten van tijdschriften tevreden te stellen) zouden we uiteindelijk studenten betalen om naar de klanken te luisteren en knoppen in te drukken naar aanleiding van wat ze hoorden, maar de resultaten bevestigden altijd wat we met onze eigen oren konden horen. Ik heb in de psycholinguïstiek dezelfde strategie gevolgd en ik heb in de loop van tientallen onderzoeken gemerkt dat de gemiddelde resultaten van vrijwilligers altijd overeenkwamen met de oorspronkelijke subjectieve oordelen van de taalkundigen.17

EEN PARADOX IN BABYTAAL

Stap eens in de schoentjes van een kind dat volop bezig is uit te vinden hoe hij of zij de taal moet spreken zoals die wordt gesproken door ouders, vriendjes, broertjes en zusjes. U hebt een paar duizend woorden geleerd en u hebt enig idee (natuurlijk niet bewust) van het verschil tussen onderwerpen, werkwoorden, lijdende voorwerpen en voorzetselvoorwerpen. De werkwoorden blijven binnenkomen en terwijl u ze leert, moet u uitzoeken hoe u ze kunt gebruiken. Het is niet genoeg om alleen maar te weten wat een werkwoord betekent: we hebben gezien dat werkwoorden met vergelijkbare betekenissen kunnen voorkomen in verschillende constructies (zoals ‘dine’, dineren en ‘devour’, verslinden, of ‘hinted’, suggereerde en ‘rumoured’, roddelde). U moet erop letten welke andere elementen samen met het werkwoord in de zin voorkomen. Stel dat u voor het eerst ‘load’ (laden) in een zin hebt gehoord, bijvoorbeeld ‘Hal is loading hay into the wagon’ (Hal laadt hooi in de wagen). Stel dat u enig idee hebt van wat de woorden betekenen, en dat u door het observeren van de actie op dat moment kunt zien dat Hal bezig is hooi in een wagen te gooien. U kunt veilig de volgende informatie opslaan: ‘load’ (laden) kan voorkomen in een zin met een onderwerp dat de lader (Hal) aangeeft, met een lijdend voorwerp dat aangeeft dat de inhoud wordt verplaatst (het hooi) en met een voorwerp van ‘into’ (in) dat de container aangeeft, datgene waar de inhoud naartoe gaat (de wagen). U kunt nu nieuwe voorbeelden met hetzelfde werkwoord in dezelfde constructie uitspreken of begrijpen, zoals ‘May loaded some compost into the wheelbarrow’ (May laadde wat compost in de kruiwagen). Taalkundigen noemen dit de inhoud-locatiefconstructie, omdat in het lijdend voorwerp van de zin de nadruk ligt op de verplaatste inhoud. Maar verder gaat u niet: u durft niet te zeggen ‘May loaded’ (May laadde) (met de betekenis dat ze iets in iets anders laadt), of ‘May loaded into the wheelbarrow’ (May laadde in de kruiwagen).

Tot zover is alles in orde. Kort daarna hoort u ‘load’ (laden) in een nieuwe constructie, bijvoorbeeld: ‘Hal loaded the wagon with hay’ (Hal laadde de wagen met hooi). Opnieuw wordt er hooi in de wagen geladen. Voor zover u kunt zien heeft de zin dezelfde betekenis als de bekende zin ‘Hal loaded hay into the wagon’ (Han laadde hooi in de wagen). U kunt een aanvulling maken in uw mentale woordenlijst bij het lemma ‘load’ (laden): het werkwoord kan ook voorkomen in een constructie met een onderwerp (de lader), een lijdend voorwerp (de container, zoals een wagen) en het voorwerp van ‘with’ (met) (de inhoud, bijvoorbeeld het hooi). Taalkundigen noemen dit de container-locatiefconstructie, omdat hierbij de nadruk ligt op de container.

Terwijl u de volgende maanden en jaren doorgaat met het oppikken van werkwoorden, komt u andere werkwoorden tegen die zich hetzelfde gedragen als ‘load’ (laden): ze komen voor in twee synonieme constructies, maar het verschil zit erin dat de ene keer de inhoud en de andere keer de container het lijdend voorwerp is:

Jared sprayed water on the roses.

Jared sprayed the roses with water.

Betsy splashed paint onto the wall.

Betsy splashed the wall with paint.

Jerry rubbed oil into the wood.

Jerry rubbed the wood with oil.

(Jared sprenkelde water op de rozen.

Jared sprenkelde de rozen met water.

Betsy spoot verf op de muur.

Betsy spoot de muur met verf.

Jerry wreef olie in het hout.

Jerry wreef het hout met olie.)

Dit begint op een patroon te lijken (wat taalkundigen een alternatie noemen). U staat nu voor een essentiële keuze. Blijft u deze werkwoordenparen verzamelen en ze per paar opslaan? Of neemt u een risico en gaat u ervan uit dat elk werkwoord dat in een van deze constructies voorkomt, ook in de andere kan voorkomen? U kunt zo’n generalisatie maken door een regel op te stellen die ongeveer als volgt luidt: ‘Als een werkwoord kan voorkomen in een inhoud-locatiefconstructie, kan het ook voorkomen in een container-locatiefconstructie en andersom.’ Met deze regel (die we de locatiefregel noemen) kunt u iemand horen zeggen: ‘brush paint onto the fence’ (verf op het hek smeren) en vervolgens aannemen dat u ook kunt zeggen ‘brush the fence with paint’ (het hek smeren met verf), zonder dat u deze zin werkelijk hebt gehoord. En op dezelfde manier kunt u horen: ‘Babs stuffed the turkey with breadcrumbs’ (Babs propte de kalkoen vol broodkruimels) en ervan uitgaan dat ‘Babs stuffed breadcrumbs into the turkey’ (Babs propte broodkruimels in de kalkoen) ook klopt.

Het is een kleine stap in het leren beheersen van de taal, maar het is een stap in de goede richting. Het Engels zit vol met groepen constructies waarin werkwoorden onderling verwisselbaar zijn. Als kinderen de patronen kunnen opgraven en uitbreiden naar nieuwe werkwoorden, kunnen ze hun leertempo vermenigvuldigen met het gemiddelde aantal constructies per werkwoord. Dit zou een belangrijke weg kunnen zijn om een vloeiende, vrije spreker van de taal te worden, in tegenstelling tot iemand die eenvoudig een klein aantal formules ophoest.

Er is maar één probleem. Als de locatiefregel zonder onderscheid wordt toegepast, rollen er een heleboel fouten uit. Als u de regel bijvoorbeeld toepast op ‘Amy poured water into the glass’ (Amy schonk water in het glas), krijgt u ‘Amy poured the glass with water’ (Amy schonk het glas met water), wat de betreffende taalgebruikers afwijzen (ik heb dit gecontroleerd via enquêtes).18 U krijgt ook moeilijkheden als u de regel in de andere richting toepast op werkwoorden als ‘fill’ (vullen): de input, ‘Bobby filled the glass with water’ (Bobby vulde het glas met water), is goed, maar de output, ‘Bobby filled water into the glass’ (Bobby vulde water in het glas), is niet goed (ook dit is door een enquête bevestigd).19 En dit zijn geen op zichzelf staande uitzonderingen. Er zijn veel andere werkwoorden die zich niet laten invoeren in de muil van de locatiefregel. Hier zijn nog vier andere ongelukkige kampeerders: twee werkwoorden die alleen voor de inhoud-locatief gaan en twee die alleen genoegen nemen met de container-locatief. Volgens de gebruikelijke conventie in de taalkunde heb ik een sterretje gezet naast de zinnen die vreemd klinken voor de taalgebruikers:

Tex nailed the posters onto the board.

*Tex nailed the board with posters.

Serena coiled a rope around the pole.

*Serena coiled the pole with a rope.

Ellie covered the bed with an afghan.

*Ellie covered an afghan onto the bed.

Jimmy drenched his jacket with beer.

*Jimmy drenched beer into his jacket.

(Tex spijkerde de posters op het bord.

*Tex spijkerde het bord met posters.

Serena draaide een touw om de stok.

*Serena draaide de stok met een touw.

Ellie dekte de tafel met een kleed.

*Ellie dekte een kleed op de tafel.

Jimmy doorweekte zijn jack met bier.

*Jimmy doorweekte bier in zijn jack.)

Dat is vreemd… Het is niet dat de eigenaardig klinkende zinnen onbegrijpelijk zijn. Niemand zal twijfelen aan de betekenis van ‘Amy poured the glass with water’ (Amy schonk het glas met water) of ‘Jimmy drenched beer into his jacket’ (Jimmy doorweekte bier in zijn jack). Taal is niet gewoon een willekeurige manier die mensen bedenken om een boodschap over te brengen. Kinderen bouwen uiteindelijk een kieskeurig protocol op dat soms uitstekende manieren van communicatie uitsluit. Maar waarom? Hoe slagen kinderen erin een oneindige taal te verwerven waarin regels die verleidelijk zijn om te postuleren, hen in moeilijkheden brengen door het overgenereren van constructies waarin andere sprekers zich verslikken? Hoe komen ze erachter dat sommige tegendraadse werkwoorden onmogelijk kunnen voorkomen in prima constructies?

Kinderen en taal zijn wederzijds afhankelijk. En er treedt een vergelijkbaar raadsel op als u het probleem omkeert en het kind de meester maakt en de taal de slaaf. Hoe is de taal bij ons terechtgekomen met al die uitzonderlijke werkwoorden, terwijl ze in het gelid hadden moeten worden geslagen door de eerste generatie kinderen die ze hebben geleerd?

Er zijn drie oplossingen voor deze paradox, maar geen ervan is bevredigend. De eerste is dat wij (en het hypothetische kind in wiens plaats we ons hebben gesteld) de regel te breed hebben geformuleerd. Misschien is de echte locatiefregel in zijn toepassing beperkt tot een subset van werkwoorden met een gemeenschappelijk kenmerk dat we over het hoofd hebben gezien, en kunnen kinderen deze beperking op de een of andere manier ontdekken en als een codicil aan de regel toevoegen. Maar als er zo’n kenmerk is, is het allesbehalve duidelijk, want de werkwoorden die de regel volgen en de werkwoorden die de regel weerstaan, liggen qua betekenis heel dicht bij elkaar. Zo zijn ‘pour, fill, load’ (schenken, vullen, laden) allemaal manieren om iets ergens naartoe te verplaatsen en hebben ze allemaal dezelfde elementen die in de taal van belang lijken te zijn: een beweger, een inhoud die beweegt en een container die het doel van de beweging is. Toch staat ‘pour’ (schenken) alleen de inhoud-locatief toe (‘pour water’, water schenken), ‘fill’ (vullen) staat alleen de container-locatief toe (‘fill the glass’, het glas vullen) en ‘load’ (laden) doet beide (‘load the hay, load the wagon’, het hooi laden, de wagen laden).

De tweede optie is dat kinderen helemaal niet zulke regels opstellen. Misschien slaan ze inderdaad in hun geheugen alleen die combinaties van werkwoorden en constructies op die ze hebben gehoord in de spraak van anderen, en houden ze zich conservatief aan alleen die combinaties. Volgens deze theorie zouden ze zijn als Marvin in de gelijknamige komische strip:

Wel, dat zou zeker een oplossing voor het probleem zijn. Dan zouden kinderen nooit in de verleiding komen om te zeggen ‘pour the cup with juice’ (de kop schenken met sap) of ‘cover an afghan onto the bed’ (een sprei op het bed dekken), omdat ze nog nooit iemand anders zulke dingen hebben horen zeggen. Werkwoorden zouden hun voorrechten tot in eeuwigheid behouden doordat kinderen de constructies zouden leren op een werkwoord-voor-werkwoordbasis, net zoals ze de woorden zelf leren, elk een unieke combinatie van een geluid en een betekenis.

Sommige taalkundigen hebben deze hypothese serieus genomen, maar ze lijkt niet te kloppen.20 Ten eerste zou het verrassend zijn als kinderen zo conservatief waren, aangezien ze een oneindige taal moeten leren beheersen met slechts een eindig aantal spraakvoorbeelden die ze kunnen gebruiken. In de tweede plaats lijkt de Engelse taal zich snel uit te breiden en nieuwe werkwoorden in nieuwe constructies te huisvesten, wat erop zou wijzen dat sprekers tegen de tijd dat ze volwassen zijn, niet alleen maar conservatief werkwoorden hebben onthouden. De meeste Amerikanen kunnen, als ze de Britse zin ‘He hoovered ashes from the carpet’ (Hij stofzuigde as van het tapijt, een inhoud-locatief) horen, snel veralgemeniseren tot ‘He hoovered the carpet’ (Hij stofzuigde het tapijt, een container-locatief). Toen de container-locativi ‘burn a cd’ (een cd branden: nummers erop zetten) en ‘rip a cd’ (een cd rippen: nummers ervan kopiëren) algemeen taalgebruik werden, kwamen op dezelfde manier de inhoud-locativi ‘burn songs onto the cd, rip songs from the cd’ (nummers op de cd branden, nummers van de cd rippen) al snel in gebruik (of misschien ook andersom).21

Maken alleen volwassenen deze sprongen, of beginnen ze ermee als kind wanneer ze beginnen de taal te leren? De psycholoog Melissa Bowerman hield, net als zoveel psycholinguïsten, nauwgezette dagboeken bij van het taalgebruik van haar kinderen toen ze klein waren, waarbij elke anomalie werd vastgelegd en geanalyseerd. Ze liet zien dat kinderen werkwoorden echt gebruiken in constructies die ze niet eenvoudig uit de mond van hun ouders hadden kunnen memoriseren. Hier zijn drie voorbeelden van creatieve inhoud-locativi en drie voorbeelden van creatieve container-locativi:22

Can I fill some salt into the bear?

I’m going to cover a screen over me.

Feel your hand to that.

Look, Mom, I’m gonna pour it with water, my belly.

I don’t want it because I spilled it of orange juice.

I hitted this into my neck.

(Kan ik wat zout in de beer vullen?

Ik ga een scherm over me bedekken.

Voel je hand ernaar.

Kijk mam, ik ga het met water schenken, mijn buik.

Ik wil het niet want ik heb het gemorst met sinaasappelsap.

Ik heb dit in mijn nek gestoot.)

De psycholoog Jess Gropen en ik hebben deze bevinding op twee manieren bevestigd om met zekerheid vast te stellen dat dit geen uitzonderlijke fouten van ongewone kinderen waren. Eerst hebben we onlineverzamelingen van kindertaal doorzocht waarin we vergelijkbare fouten vonden.23 Daarna hebben we een methode gebruikt voor het beoordelen van veralgemeniseringen die de ‘wug’-test wordt genoemd, naar een klassiek onderzoek van de psycholoog Jean Berko Gleason.24 Gleason liet kinderen een tekening van een vogeltje zien en zei: ‘Hier is een wug. Nu zijn er twee. Er zijn twee…’ en op dit punt vulden de vierjarigen de lege plek vrolijk in met ‘wugs’, een vorm die ze niet van volwassenen geleerd konden hebben. In ons geval vertelden we de kinderen dat ‘mooping’ betekende: een spons op een paars kleed leggen, waardoor het groen werd. En inderdaad zeiden de kinderen dat we ‘were mooping the cloth’ (bezig waren het kleed te moopen), een container-locatief die ze nog nooit eerder iemand hadden horen gebruiken.25 Tot zover Matige Marvin.

Er is nog een derde oplossing. Misschien maken kinderen fouten, maar worden ze door hun ouders gecorrigeerd en leren ze daardoor af om het verkeerde werkwoord nog ooit in die constructie te gebruiken. Ook dit is onwaarschijnlijk. Ondanks de wijdverspreide overtuiging onder psychologen dat ouders verantwoordelijk zijn voor alles wat zich in hun kinderen ontwikkelt, hebben herhaalde pogingen om te laten zien dat ouders de afwijkende zinnen van hun kinderen corrigeren of er zelfs maar anders op reageren, weinig opgeleverd.26 Ouders zijn veel bezorgder over de betekenis van de taal van kinderen dan over de vorm, en wanneer ze de kinderen proberen te verbeteren, letten de kinderen daar amper op. Deze dialoog is een typisch voorbeeld:

Child: I turned the raining off.

Father: You mean you turned the sprinkler off?

Child: I turned the raining off of the sprinkler.

(Kind: Ik heb de regen uitgezet.

Vader: Je bedoelt dat je de sproeier hebt uitgezet?

Kind: Ik heb de regen van de sproeier uitgezet.)

En zelfs als ouders af en toe een wenkbrauw optrekken over vreemd taalgebruik van hun kinderen, en als de kinderen daar aandacht aan schenken, zou dat nog niet leiden tot een oplossing van het probleem. Veel van die recalcitrante werkwoorden zijn zeldzaam, maar toch hebben mensen sterke intuïties voor wat ze wel en niet kunnen doen. Mensen voelen aan dat ze nooit zouden zeggen ‘They festooned ribbons on the stage’ (Ze versierden linten op het toneel) of ‘She siphoned the bottle with gasoline’ (Ze overstroomde de fles met benzine), maar toch laten tellingen van woordfrequenties zien dat deze werkwoorden letterlijk één op een miljoen zijn.27 Het is onwaarschijnlijk dat elke Engelstalige spreker elk van deze koppige werkwoorden in elk van de verkeerde constructies op enig moment in zijn of haar jeugd (of desnoods volwassenheid) heeft uitgesproken, vervolgens is gecorrigeerd en nu op basis daarvan dit gebruik vreemd vindt.

We hebben hier een paradox.28 Mensen generaliseren vanaf hun kindertijd. Ze vermijden generalisering naar bepaalde woorden, tenminste als volwassenen. Dat komt niet doordat ze bij elke overgeneralisatie worden gecorrigeerd. En er is geen systematisch verschil tussen de woorden die kunnen worden gegeneraliseerd en de woorden die dat niet kunnen. Deze vier beweringen kunnen niet allemaal tegelijk waar zijn.

Waarom zou iemand zich iets aantrekken van wat een klein probleem lijkt in een klein hoekje met psycholinguïsten? De reden is dat de leerbaarheid van de locatiefconstructie typerend is voor veel paradoxen in het verklaren van de taal, waarin partiële patronen, te verleidelijk om te negeren maar te gevaarlijk om toe te passen, overal te vinden zijn. In Crazy English vestigt de taalexpert Richard Lederer onze aandacht op een paar ervan:29

If adults commit adultery, do infants commit infantry? If olive oil is made from olives, what do they make baby oil from? If a vegetarian eats vegetables, what does a humanitarian consume? A writer is someone who writes, and a stinger is something that stings. But fingers don’t fing, grocers don’t groce, hammers don’t ham, humdingers don’t humding, ushers don’t ush, and haberdashers do not haberdash.

If the plural of tooth is teeth, shouldn’t the plural of booth be beeth? One goose, two geese – so one moose, two meese? If people ring a bell today and rang a bell yesterday, why don’t we say that they flang a ball? If they wrote a letter, perhaps they also bote their tongue.

(Als volwassenen overspel plegen, plegen kinderen dan onderspel? Als olijfolie is gemaakt van olijven, waar is babyolie dan van gemaakt? Als een veganist groenten eet, wat eet een humanist dan? Een schrijver is iemand die schrijft en een steker is iets dat steekt. Maar vingers vingen niet, jonkers jonken niet, hamers hamen niet, meesters meesten niet en een kroonluchter kroonlucht niet.

Als het meervoud van ‘tooth’ ‘teeth’ is, moet het meervoud van ‘booth’ dan niet ‘beeth’ zijn? Een ‘goose’, twee ‘geese’: dus een ‘moose’, twee ‘meese’? Als mensen vandaag ‘ring a bell’ en gisteren ‘rang a bell’, waarom zeggen we dan niet dat ze ‘flang a ball’? Als ze ‘wrote a letter’, dan gebeurde het misschien ook dat ze ‘bote their tongue’.)

Elk van deze eigenaardigheden belichaamt een wetenschappelijk probleem voor de taalkunde en de psychologie. Die in de tweede alinea (onregelmatige meervouden en verleden tijden) is zo verraderlijk dat ik een boek en vele artikelen heb geschreven in een poging er enigszins uit wijs te worden.30 Helaas helpt mijn favoriete oplossing voor deze puzzel hier niet. Onregelmatige vormen zoals ‘teeth’ (tanden) en ‘rang’ (rinkelden) zijn positieve uitzonderingen, zoals taalkundigen dat noemen: ze bestaan, ook al kan de gebruikelijke regel, zoals ‘-ed’ toevoegen om de verleden tijd te vormen’, ze niet genereren. Kinderen kunnen ze leren door ze te horen, een voor een. We hebben ook een aardig idee van de manier waarop kinderen positieve uitzonderingen gebruiken om de vormen die onder de regels zouden vallen, uit te schakelen of te blokkeren, zodat ze niet ‘flang’ of ‘meese’ zeggen. Vervoegingen en verbuigingen zijn keurig geordend tot paradigma’s waarin elk werkwoord gewoonlijk één verleden tijd heeft en elk zelfstandig naamwoord één meervoudsvorm. Als het kind hoort: ‘Boggs flung the ball’ (Boggs wierp de bal) of ‘Vern shot two moose’ (Vern schoot twee elanden), haken deze onregelmatige vormen zich vast in een mentale matrix en weren de rivaliserende vormen ‘flang’ en ‘meese’ af (net als ‘flinged’ en ‘mooses’).31

Maar verkeerde combinaties van werkwoorden en constructies zijn negatieve uitzonderingen: ze bestaan niet, ondanks het feit dat er een regel is die ze wel degelijk genereert. Kinderen hebben op basis van het spreken van hun ouders geen direct bewijs dat ze ongrammaticaal zijn. Dat ze ze niet horen (de spreekwoordelijke hond die niet blafte) is op zichzelf geen bewijs, want er is een oneindig aantal grammaticaal perfecte vormen die ze evenmin horen. Ze kunnen die niet allemaal uitsluiten zonder papegaaien te worden. Ze kunnen ook geen rivaliserende vorm gebruiken om deze uit te schakelen (net zoals ‘flung’ de vormen ‘flinged’ en ‘flang’ uitschakelt), want werkwoordconstructies zijn niet zoals vervoegingen geordend in keurige rijtjes. De reden dat je niet kunt zeggen ‘pin a board with posters’ (een bord spijkeren met posters) of ‘coil the pole with rope’ (de stok draaien met een touw) is niet dat deze worden geblokkeerd door een synoniem dat het grammaticale grondgebied bewaakt op dezelfde manier als ‘flung’ de vormen ‘flang’ en ‘flinged’ blokkeert. Er is eenvoudig geen werkwoord waarmee we kunnen praten over een bord dat wordt bedekt door er posters op te spijkeren in de container-locatiefconstructie.

De paradox van het leren van werkwoorden heeft ook om een andere reden de aandacht getrokken. Halverwege onze duik vanuit een breed zicht op de menselijke geest naar de verwerving van locatiefconstructies heb ik gezegd dat taalverwerving een voorbeeld is van het probleem van inductie, waarbij geldige generalisaties worden geprojecteerd op de toekomst op basis van beperkte gegevens uit het heden, of dit nu gaat om taalverwerving door een kind, leren door een computer of theoretiseren door een wetenschapper. Het moeilijke parket waarin we ons bevinden geldt voor alle soorten inductie: hoe we een te algemene hypothese kunnen vermijden als er geen negatieve gegevens zijn.32 Als je een conclusie te breed formuleert en geen volledige corrigerende feedback vanuit de wereld krijgt (stel, je denkt dat alle zwanen wit zijn en je bent nog nooit in Nieuw-Zeeland geweest waar je een zwarte zwaan hebt gezien), loop je het gevaar dat je nooit merkt dat je het mis hebt. In dit geval komt een hypothetisch kind in de verleiding om te generaliseren en te denken dat alle werkwoorden over het verplaatsen van iets ergens heen, kunnen worden uitgedrukt in een van twee Engelse constructies. Toch groeien kinderen op de een of andere manier op tot volwassenen die generaliseren buiten de werkwoorden die ze hebben gehoord, terwijl ze op geheimzinnige wijze afzien van een aantal werkwoorden dat ze niet hebben gehoord. De locatiefconstructie (en vergelijkbare problemen) laat ons de paradox zien van een kind dat het niet-leerbare lijkt te leren en is daardoor een aandachtspunt geworden onder taalkundigen en computerwetenschappers die zijn geïnteresseerd in de logica van leren in het algemeen.

De natuur doet niet alle mogelijke moeite om ons in de war te brengen. Als een bepaald verschijnsel niet zinnig lijkt te zijn, ongeacht hoe we het bekijken, dan zien we waarschijnlijk een diepergelegen principe van de werking van dingen over het hoofd. Dat is precies wat er gebeurde bij de paradox van het leren van locatieve werkwoorden. De ontbrekende principes betreffen de soorten ideeën die de menselijke geest bevolken.

HET KADER OMKEREN

Van de vier kennelijke feiten die niet allemaal tegelijk waar kunnen zijn (mensen generaliseren, ze vermijden bepaalde uitzonderingen, de uitzonderingen zijn onvoorspelbaar, en kinderen worden niet op elke fout gecorrigeerd), is het meest aanvechtbare het feit waarin wordt gesteld dat niemand de werkwoorden die deelnemen aan een alternatie, kan onderscheiden van de werkwoorden die er niet aan meedoen. Want misschien hebben we gewoon niet goed genoeg gekeken. Een taalkundig patroon dat op het eerste gezicht toevallig lijkt, blijkt vaak een criterium te hebben waarmee de bokken van de schapen kunnen worden gescheiden. Het mysterie waarom bijvoorbeeld ‘-er’ en ‘-est’ (-er, -st) op bepaalde bijvoeglijke naamwoorden niet kunnen worden toegepast, zoals bij ‘specialer’ en ‘beautifullest’ (specialer, mooist), werd opgelost toen iemand ontdekte dat de suffixen alleen van toepassing zijn op monosyllabische woorden (‘redder, nicer, older’, roder, leuker, ouder) of woorden die ten hoogste een onbeklemtoonde tweede lettergreep hebben (‘prettier, simpler, narrower’, leuker, simpeler, smaller).* Misschien is er ook een subtiel criterium dat de werkwoorden die zich bij de locatiefconstructie hebben aangemeld, van de ontduikers onderscheidt; wat de taalkundige Benjamin Lee Whorf een cryptotype heeft genoemd.33 Als de regels van kinderen gevoelig zouden worden voor dit criterium, zou de paradox verdwijnen. Het verborgen criterium betreft waarschijnlijk niet de klanken van de werkwoorden, want in dat opzicht lijken ze behoorlijk op elkaar, maar de betekenissen ervan.

* Noot van de vertaler: deze regel geldt niet voor het Nederlands. Wij kunnen wel ‘-er’ en ‘-st’ toevoegen aan woorden met meer lettergrepen, zoals onwaarschijnlijker en onwaarschijnlijkst.

De doorbraak kwam in mijn ogen met een artikel van twee taalkundigen, Malka Rappapport Hovav en Beth Levin, die op dat moment niet ver bij mij vandaan zaten op het mit.34 Onder invloed van Chomsky waren taalkundigen geneigd te denken aan regels als bewerkingen waarin zinsdelen werden geknipt en geplakt, zoals het verplaatsen van een voorzetselvoorwerp naar links, op de plaats van het lijdend voorwerp, of het verplaatsen van het lijdend voorwerp naar rechts, tot een zinsdeel met een voorzetsel.35 Het was deze denkwijze waardoor het zo vreemd leek dat de locatiefregel zich iets zou aantrekken van de inhoud van het werkwoord, net zoals het vreemd zou lijken als uw tekstverwerkingsprogramma zou aankondigen dat het woorden met bepaalde betekenissen weigerde te knippen en plakken, terwijl het andere woorden wel braaf knipte en plakte. Maar als de regel nu eens niet zozeer de rangschikking van de zinsdelen in een constructie zou transformeren, maar iets veel abstracters, namelijk de opvatting van de gebeurtenissen die in de betekenis besloten ligt?

Stel dat de betekenis van de inhoud-locatiefconstructie is: ‘A zorgt ervoor dat B naar C gaat’, maar de betekenis van de container-locatiefconstructie is: ‘A zorgt ervoor dat C van toestand verandert (door ervoor te zorgen dat B naar C gaat)’. Met andere woorden, het laden van hooi op de wagen is iets wat je met hooi doet (je zorgt er namelijk voor dat het naar de wagen gaat), terwijl het laden van de wagen met hooi iets is dat je met de wagen doet (je zorgt er namelijk voor dat de wagen met hooi wordt geladen). Dit zijn twee verschillende constructies van dezelfde gebeurtenis, ongeveer zoals de gestaltverschuiving in de klassieke illusie van de vaas en de gezichten waarbij de figuur en de achtergrond van plaats verwisselen in ons bewustzijn:

In de zinnen met de hooi en de wagen gebeurt de omkering van figuur en achtergrond niet voor het geestesoog, maar in de geest zelf: de interpretatie van datgene waar de gebeurtenis echt over gaat.

De vraag naar het verschil tussen 1. ervoor zorgen dat een ding naar een bepaalde plaats gaat en 2. ervoor zorgen dat een plaats verandert door er een ding heen te verplaatsen, lijkt op het eerste gezicht even schools als de vraag naar het aantal gebeurtenissen waarin de vernietiging van het World Trade Center bestond, namelijk één of twee: ‘gewoon’ een kwestie van semantiek. Maar net als bij het miljoenenbedrag dat op het spel stond na 11 september, kan ‘gewoon semantiek’ een verschil maken.

In de eerste plaats is dit nieuwe inzicht in het verschijnsel eenvoudiger en eleganter. Dat is niet altijd een teken dat een theorie waar is, maar het is wel iets dat we niet moeten negeren. Als we de locatiefregel nu opvatten als een conceptuele gestaltverschuiving, is deze regel niet meer een kwestie van zinsdelen knippen en plakken op gecompliceerde manieren om onduidelijke redenen. De regel kan nu worden ontleed in twee zeer algemene en nuttige regels:

Een regel voor semantische reconstructie (de gestaltverschuiving): als een werkwoord betekent: ‘A zorgt ervoor dat B naar C wordt verplaatst’, kan het ook betekenen: ‘A zorgt ervoor dat C van toestand verandert door B erheen te verplaatsen’.

Een regel om betekenis aan een vorm te koppelen: druk de ondergaande entiteit uit als lijdend voorwerp.

In de inhoud-locatief (hooi op de wagen laden), hebben we hooi als lijdend voorwerp, omdat de gebeurtenis wordt geconstrueerd als iets dat wordt gedaan met het hooi. In de container-locatief (de wagen laden met hooi), hebben we de wagen als het lijdend voorwerp, omdat de gebeurtenis nu wordt geconstrueerd als iets dat wordt gedaan met de wagen. Andere koppelingsregels regelen de manier waarop de andere deelnemende elementen worden uitgedrukt. Er is een regel die de handelende veroorzaker (de knaap die het hooi op de wagen gooit) aan het onderwerp koppelt. De andere regel koppelt diverse deelnemende elementen aan voorzetselvoorwerpen die elk een voorzetsel krijgen dat bij de betekenis past. Het voorzetsel ‘into’ betekent ‘naartoe erin’, namelijk ‘naar een inwendig gedeelte van’. Het voorzetsel ‘onto’ staat voor ‘naartoe erop’. ‘Met’ staat voor ‘een middel om iets mee te veranderen’.