.

Jannie Regnerus

de ent

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

Dit boek is mede tot stand gekomen met de steun van het Nederlands Letterenfonds.

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk 2010

©2010 Jannie Regnerus

Omslagontwerp en verzorging e-book Suzan Beijer

Omslagillustratie Miep Jukkema

ISBN 978 90 254 3515 8

e-ISBN 978 90 254 3992 7

D/2010/0108/959

NUR 301

www.atlascontact.nl

.

Voor Sierd en Welmoed

.

proloog

Op het perron staat een boer of iemand die zich om welke reden dan ook heeft uitgedost als agrariër. De man draagt een overall en op zijn hoofd een baseballpet. Aan zijn voeten steken hoge rubberlaarzen. Alles even groen. Anders dan tussen hooi en gras dient de kleur van zijn outfit hier geen camouflerend doel. Integendeel, tussen studenten en kantoorvolk valt hij behoorlijk uit de toon, alsof hij in zijn eentje carnaval gaat vieren. Omstanders bekijken hem met een argwanende blik, het perron stroomt langzaam maar zeker vol, rond de boer ontstaat een lege cirkel.

Om zich een houding te geven neemt de boer er een over van de vrouw die zich het dichtst in zijn buurt heeft gewaagd. Een been in een elegante knik. Het staat hem niet, zijn rubberlaarzen zijn zoiets niet gewend, die willen stevig op de grond staan, liefst op gras of in de modder. De trein rijdt piepend en knarsend het station in, de menigte dromt naar voren. Niet de boer, die zet twee stappen naar achteren, voor even van de blikken bevrijd. Hij stapt pas in wanneer iedereen hem is voorgegaan, Rixt zoekt een zitplaats in zijn buurt.

De boer op zijn rubberlaarzen brengt een hele wereld terug, die van het dorp en Rixts ouderlijk huis, dat ruggelings tegen de zeedijk staat en uitkijkt over landerijen. Sinds ze aan de kunstacademie studeert, lijken de verkavelde akkers en koeien verder weg dan ooit, evenals vader en moeder. Ze heeft geen enkele haast gemaakt om een weekend naar huis te gaan maar nu een docent hun opdracht heeft gegeven om een filmportret van hun geboortegrond te maken, keert ze vandaag met een missie terug naar huis. Ze zal vader vragen in haar film te figureren. De rugtas, die boven in het bagagerek ligt, is gevuld met honderden blauwe bicpennen en een camera. Vader moet die pennen in een akker zaaien, opdat er verhalen uit kunnen groeien. Het zal nog een hele toer worden om hem zover te krijgen.

Diep weggedoken in een hoek waant de boer zich onbespied, routineus schopt hij zijn laarzen uit, haakt daarbij de hak van de ene laars achter de neus van de andere. De witte sportsokken die tevoorschijn komen, vertonen op de wreef en hiel groene schuurplekken. De boer richt zijn blik naar buiten. Aan zijn zongebruinde handen en gezicht te zien, brengt hij veel meer uren in de buitenlucht door dan zijn medepassagiers van wie de meesten inmiddels met kranten ritselen.

In de coupé lijkt hij een vreemde eend in de bijt, hij moest eens weten. Rixt kijkt naar haar eigen handen. Ze spreidt haar vingers; krachtig en pezig, dikke aderen vlak onder de huid. Recht afgeknipte nagels zonder flauwekul. Handen gemaakt om mee te hooien, stallen uit te mesten en suikerbieten en aardappelen te rooien.

.

walk of fame

Het raamkozijn omlijst twee rechthoekige kleurvlakken, het onderste is zwart en het bovenste grijs. Vader, moeder en Rixt zitten aan tafel, elk in gedachten verzonken. De ogen gericht op een vertrouwd stilleven, de uitstalling van platte borden, brood en potjes zoetigheid, de drie theemokken waaruit wolkjes opstijgen die als lege tekstballonnen tussen hen in hangen. Vanuit de radio, hoog op de kast, daalt de stem van de nieuwslezer op hen neer. Kalmerende ruis, de vertrouwde opsomming van coördinaten, files op knooppunten hier heel ver vandaan.

Vader kauwt gehaast een boterham weg, er moet altijd wel ergens een muur worden opgemetseld. De duizenden bakstenen die hem in de loop der jaren door de handen zijn gegaan hebben daar een bed van eelt achtergelaten, en steen na steen heeft iets van zijn trouwring geslepen, waardoor die nog maar half zo dik en breed is als die aan moeders vinger. Ze slijten niet alleen vaders ring, maar ook zijn rug, die gevoelig is voor koude en tocht. ‘Deur dicht.’ Met die twee woorden, de intonatie altijd belast met ergernis, wordt Rixt welkom geheten of gedag gezegd.

Moeders handen zijn ruw van afwaswater en het sopje spiritus waarmee ze drie keer per week het zand van de ramen zeemt. De toppen van haar duimen en wijsvingers vertonen diepe kloven waar geen crème tegenop kan. Ook met de ogen dicht zou Rixt die handen uit duizenden herkennen, wanneer moeder langs haar wang streelt is dat een liefkozing met weerhaakjes. De handen zijn continu in de weer met schillen, wassen, schrapen, doppen of vouwen en ’s avonds, wanneer aan die ketting van handelingen een einde komt, klemmen ze zich – bijna onwennig – vast aan een tijdschrift of de krant.

Het huis is klein. Vaders schouders gaan vanzelf naar achteren wanneer Rixt en moeder om hem heen drentelen bij het tafeldekken of afruimen. Buiken worden ingetrokken, ruggen weggedraaid, na al die jaren gaat dat vanzelf, niemand hoeft er bij na te denken. Hoogstens raken vaders vingertoppen die van moeder heel even wanneer hij het botervlootje aan haar doorgeeft.

Moeder hoeft nergens naartoe, ze zal het huis hooguit verlaten om boodschappen te doen. Rixt kijkt naar buiten, naar de weerhaan op het schuurdak. De wind staat ongunstig, de lange fietstocht naar school lonkt allerminst. Met de rug van zijn hand veegt vader de kruimels uit zijn mondhoeken, hij staat op, schuift zijn stoel naar achteren en plaatst hem heel zorgvuldig terug. Zo lang Rixt zich kan heugen staat het meubilair op dezelfde plaats, de stoelpoten hebben putjes in de vloerbedekking gedrukt. Onder de tafelpoten vermoedt Rixt nog diepere kuilen. Vader wenst geen onregelmatigheden in het tapijt en hamert er voortdurend op de stoelpoten precies terug te zetten in de kuiltjes. Die onder moeders stoel zijn het diepst, zij is vrijwel altijd thuis, ze zijn veel dieper dan die onder Rixts stoel, laat staan onder de vierde stoel waar zelden iemand op zit. Bezoek is een zeldzaamheid, vader houdt er niet van dus nodigt moeder niemand uit. Onder een verjaardag komt hij niet uit, die moet gevierd. Zodra de visite weer op huis aan gaat, pakt vader de stofzuiger en ontkoppelt het mondstuk, maait met de slang door de lucht, in de hoge hoeken van de kamer, rond de lamp. Alsof hij de lucht wil zuiveren van sigarettenrook en prietpraat. Dat is niet genoeg. Het doorgaans gesloten raam moet een nacht op een kier en op de kachel komt een emaillen schaaltje gevuld met azijn om de geur te neutraliseren. Het doosje sigaren en het houten ezeltje dat sigaretten schijt wanneer je zijn staart omhoogtrekt, verdwijnen tot de volgende verjaardag in de kast.

Rixt vraagt zich af of ze een methode kan verzinnen om te meten hoeveel millimeter per jaar de stoelpoten in het tapijt verzinken. Het zal waarschijnlijk net zo’n tijdrovend onderzoek worden als dat waarover ze onlangs in de krant las, waarin onderzoekers de vloeitijd van pek probeerden te achterhalen. In tachtig jaar tijd waren er acht druppels pek uit een trechter gedrupt, elk van die druppels had er vier à vijf jaar over gedaan om zich te vormen en vervolgens nog eens zo lang om uiteindelijk echt te vallen.

Het halfronde deurtje van de koekoeksklok floept open, zeven keer schuift het vogeltje roepend naar voren. Alle tijd die de klok heeft weggetikt, lijkt aan hem zelf voorbij te zijn gegaan want wanneer je hem van de wand neemt, komt op die plek een verkleurd sjabloon tevoorschijn. Daar heeft het behang nog evenveel kleur als toen vader en moeder het ooit kochten. Hetzelfde doet zich voor achter fotolijstjes en achter vaders schilderijen, die verspreid door het huis aan de muur hangen. In dit huis voegt kunst zich naar nut, schemerlampen en de kalender dwingen de schilderijtjes naar de tweede rang. De Nachtwacht, door pake met veel ijver en vlijt op gecijferde vakjes ingekleurd, hangt ingeklemd tussen een tegelwijsheid en een zeezicht van vaders hand.

Schilderen is een van vaders liefhebberijen, al maakt hij er zelf weinig woorden aan vuil. De schilderijen komen tot stand in de beslotenheid van zijn schuurtje, waar hij ook aan fietsen sleutelt en vogelhuisjes timmert. Rixts favoriete paneel is dat van een groen talud waarop vader een windvlaag zichtbaar heeft gemaakt die als een draaikolk over het kniehoge gras beweegt, het gras plaatselijk platdrukt. Een andere favoriet is het schilderij van een onweerslucht, zo een die vogels tot zwijgen brengt. Rixt kent die luchten maar al te goed van haar fietstochten naar school. Tegen de gitzwarte hemel zuigen de kleuren in het landschap zich vol met pigment. Gras wordt felgroen en een pastelgeel korenveld begint op slag te fonkelen, als waren de stengels en halmen van goud. Precies dat moment, wanneer de kleuren op hun hoogtepunt zijn, heeft vader in zijn schilderij weten te treffen. Jaren geleden volgde hij een blauwe maandag tekenlessen aan de academie, in de avonduren, na een dag metselen. De lessen vormden een zeldzame kans in zijn leven, een koerswijziging waarvan hij na een aantal passen was teruggekeerd naar het wildpad dat uitgesleten door de traditie als een zwarte streep voor hem lag. Jongens uit het dorp werkten nu eenmaal als bouwvakker, boer of automonteur. Het talent, de sensitiviteit waarvan zijn schilderijen getuigen, metselt hij eigenhandig in, in loopstallen en huizen, baksteen na baksteen.

Vader mompelt een groet en loopt naar de garage. Even later hoort Rixt de auto starten en wegrijden. Moeder staat in de erker achter het raam. Ze zwaait net zo lang tot de auto een is geworden met de akkers en velden. Datzelfde zal ze straks bij Rixt doen, tot ook die als een stipje achter de horizon verdwijnt. Goed beschouwd heeft moeder wel iets van een luchtverkeersleider, de erker een verkeerstoren, de gebloemde duster haar uniform en de twee krulspelden in haar haren een headset. Moeder vat post op de uren dat ze man en kind zo ongeveer thuis verwacht en loodst hen vanaf de horizon veilig binnen, het knerpende grind van de oprit de touchdown.

Het pad is geplaveid. Toetsen en schooladviezen ten spijt gaan alle dorpskinderen na de lagere school naar de dichtstbijzijnde middelbare school en dat is nu eenmaal de mavo. Zo behoeden ouders hun kinderen voor de nog veel langere fietstocht naar de provinciale hoofdstad, waar hoger onderwijs voorhanden is. Niets dan goede bedoelingen. Bovendien, de mavo is toch zeker goed genoeg? Dat is nu typisch zo’n vraag die met opgetrokken wenkbrauwen wordt gesteld, en waarop alleen een instemmend knikje wordt verwacht. Op de mavo komt alles van slim tot oliedom bijeen en in combinatie met de ontluikende hormonen staat dat garant voor een slagveld. Sadisme en spot tekenen het hoekige ongemak tussen de twee seksen, soms slaat dat vervaarlijk door in de richting van lichamelijk geweld. Vooral de vroegrijpe meisjes moeten het ontgelden, de jongens wachten hen na schooltijd buiten het fietsenhok op. Ieder gewapend met een katapult vuren ze van heel dichtbij kiezelstenen op de meisjesdijen af. In de kleedhokjes van de gymzaal tellen de meiden elkanders bloeduitstortingen en bepalen aan de hand daarvan wie er recht heeft op Tjalling of Freerk. Op Rixts dijen kun je de blauwe plekken op één hand tellen, en dan nog te bedenken dat die stenen vast niet voor haar waren bedoeld, maar zijn veroorzaakt door een sukkel die niet goed kan richten.

De pubers verzamelen zich iedere ochtend in alle vroegte op de sluis, de as van het dorp. Daar verdwijnen sjaal, muts en handschoenen in de fietstas, zelfs bij sneeuwstormen of plensbuien ontdoen de scholieren zich van regenpak en accessoires, want die beschermende kledij staat gelijk aan ouderlijk gezag en daar moet je op die leeftijd zo snel mogelijk van af. Het was bijna een wedstrijd wie met de meest doorweekte spijkerbroek op school aankwam. Zo’n jeans had de neiging om de resterende uren van de dag zwaar tegen de bovenbenen te plakken en daar een blauwe waas op de huid achter te laten. Je kon schrobben wat je wilde, er ging minstens een week overheen voor het indigo van het vlees was gevaagd.

Bij harde tegenwind, zoals vanochtend, zal iedereen weer net zo lang op de sluis blijven dralen tot degene met het grootste verantwoordelijkheidsgevoel de tocht aanvangt. Ook dit keer is het Baukje. Ze trapt zwaar tegen de wind in, de borst zo plat mogelijk over het stuur gebogen. Rixt en de anderen haken gemakzuchtig in haar wiel. Het proces van ritsen, van zich in het lint van fietsers voegen, voltrekt zich stilzwijgend. Ieder kent zijn plaats en daarin verschillen de scholieren niet veel van de koeien, die ook altijd in dezelfde volgorde tussen stal en landerijen heen en weer sjokken. Als een harmonicaslinger, neus aan kont aan neus aan kont enzovoort. De brutaalste jongens fietsen achteraan, zo veel mogelijk uit de wind, Baukje gaat als kanonnenvlees voorop. Daarachter fietst Hilde met bril en buitenboordbeugel. Rixt is derde in de rij, ze bevindt zich naar haar idee veel te ver in de voorste regionen, maar de meiden zijn gerangschikt naar mankementen en welvingen, en van die laatste heeft zij er nog te weinig. Of beter gezegd geen. De jongens spreken haar aan met strijkplank. Baukje moet voorop omdat ze eczeem tussen haar vingers heeft, rode, schilferige zweren die door de jongens zwemvliezen worden genoemd. Om besmetting en infecties te voorkomen draagt ze witte handschoentjes. De jongens doen niets liever dan in Baukjes bijzijn te mimen, alsof op de sluis, tussen hen en Baukje in, een glazen wand is verrezen waarachter zij met opengesperde handen en grote ogen van verbazing het glas voor hen bevoelen, op zoek naar een niet-bestaande deurkruk. Wanneer ze daar genoeg van hebben, doet een van hen nog even een spastische variant op de moonwalk en zingt daarbij, met het gierende stemgeluid van een doofstomme, een Michael Jackson-hit, daarmee zijn de bronnen van hun spot zo ongeveer wel opgedroogd.

Het lint van fietsers gaat over de dijk, de wereld is vandaag met grijstonen ingekleurd. De horizonale lijn wordt her en der onderbroken door een boerderij, lantaarnpaal, vogelverschrikker of verkeersbord, de meeste borden attenderen op een doodlopende weg. Rixts oog valt op het silhouet van een afgelegen kop-hals-rompboerderij. Wanneer ze tussen haar oogharen door kijkt, ziet ze een schip, het ligt voor anker op een zee van loden kluiten. Van ver doen de hoge bomen rond het erf denken aan masten en bollende zeilen. De rechte voren zijn de ritmisch aanrollende golven en de aan de wind gedroogde randjes aarde hebben wel iets van witte schuimkoppen. Misschien roept dit land niet zomaar de zee in herinnering, vijfhonderd jaar geleden was het dat nog.

De zee is nog altijd vlakbij, bij noordenwind kun je haar ruiken. Ze houdt zich schuil achter de dijk, die als een groene plint rond de polder ligt. Achter die dijk beginnen de kwelders, het overgangsgebied tussen zee en land, waar zeekraal tussen gras en klaver groeit. De geulen die haaks op de dijk staan, stromen bij vloed vol zeewater. Meer krijg je van de zee zelden te zien, of het moet de zoute damp zijn, die als dichte mist over de dijk landinwaarts kruipt om het weidse uitzicht binnen minuten tot enkele meters te beperken. Het is eigenlijk niet eens de moeite om dat flauwtjes kabbelende water een zee te noemen, bij dat woord denkt Rixt aan schuimkoppen en een bulderende branding.

Over de hele lengte van de dijk staan blauwe borden als wachters in het gelid, steeds zo’n tweehonderd meter uit elkaar, bewakers van de stilte. Ze markeren de grens van een officieel stiltegebied, al is die grens bij lange na niet zo scherp als de borden doen vermoeden. Achter de dijk mag het dan stil zijn, een veel duizelingwekkender stilte hangt er in het dorp en reikt tientallen kilometers landinwaarts. Vergeleken bij dat inlandse zwijgen is het op de kwelders zo stil nog niet, daar is het een komen en gaan van trekvogels die bij een handklap krijsend opvliegen. Hoe anders is het aan de dorpse kant van de dijk, waar niets van zijn plaats lijkt te komen en nooit iets verandert.

Rixt wandelt graag achter de dijk en neemt zich vaak voor helemaal tot aan de waterkant te lopen maar iedere keer verzandt ze voortijdig in onpeilbaar diep slik. De kwelders bieden nergens beschutting of het zou de bunker moeten zijn, een betonnen erfenis uit de Tweede Wereldoorlog, waarin peuken en lege bierflesjes op de grond liggen. Behalve die bunker met zijn onheilspellend piepende gietijzeren deur is er geen boom of struik waarachter je je kunt verschuilen, en toch voelt Rixt zich juist achter de dijk het meest geborgen. De dingen raken haar aan. Als er een bui losbarst dan heeft ze die ten volste te ondergaan. De wind doet een vergeefse poging om haar op te tillen. Onmogelijk, het slik houdt haar stevig bij de enkels vast. Bij elke stap voorwaarts moet ze haar voeten met kracht lostrekken. Wie op een zonovergoten dag op de dijk staat, ziet de horizon trillen. Daar glinsteren zee en hemel even blauw, waardoor moeilijk is vast te stellen waar de een begint en de ander eindigt. Op die dagen lijkt het eiland in de verte meters boven de horizon te zweven. Het tilt, zeggen de mensen van hier. Zonder strikte scheidslijn tussen water en lucht is vanaf de dijk niet met zekerheid te zeggen of het een formatie vogels of een school vissen is, die in het blauw synchroon heen en weer schiet in een choreografie van abrupte keerbewegingen, waarbij de buikjes gelijktijdig het zonlicht weerkaatsen.

Met een zee zo timide lijkt de dijk overbodig of in ieder geval overdreven hoog. De dorpelingen weten wel beter, heel soms wordt de kerende kracht van de dijk beproefd door een noordwesterstorm: die brengt wind van over zee en zweept de golven huizenhoog op, stuwt de watermassa richting dijk waardoor het achterdijkse land binnen mum van tijd onder loopt en het waterpeil tegen het schuine talud omhoog klimt. Tot nog toe kwam de zee net onder het hoogste punt tot bedaren. De laatste gierende storm staat Rixt nog goed bij, die is nog niet eens zo lang geleden. Om niet van de weg te waaien moest ze zich onderweg aan een lantaarnpaal vastklampen. De wind rukte woest aan haar haren, haar jaspanden en broekspijpen klapperden als vlaggen hoog in stok. Wanneer een windvlaag huilend op zijn hoogtepunt was, leek haar fiets, die ze in de haast in de berm had gesmeten, op te zullen stijgen. De wind blies graspollen over de weg en langzaam maar zeker verloor Rixt haar greep op het ijskoude metaal. In de verte kwam vader aangelopen, heel langzaam en merkwaardig schuin tegen de wind in, zoals hij ook liep wanneer hij rugpijn had. Druk gebarend en iets roepend, maar Rixt kon hem niet verstaan. Hij had haar onder zijn arm geklemd en mee naar huis getrokken. Als vader haar niet was komen halen of als Rixt had losgelaten, waar was ze dan helemaal naar toe gewaaid? Had ze een kans laten liggen?

Tijdens zo’n zware storm spoog de zee extra veel verbleekte flacons uit, die in een rafelige lijn achterbleven op het talud. Daags erna, als de zee zich had teruggetrokken, ging Rixt op de kwelders jutten. Tussen het gras vond ze lege drankflessen met een Russisch of Engels opschrift, en vogels in verre staat van ontbinding. Soms vond ze een aangespoelde schoen, half vergaan door de lange reis op zee. Van de exemplaren die het langst in het zoute water hadden gedobberd, resteerde nog slechts een zool. Andere waren besmeurd met olie of begroeid met kleine schelpdieren en wier. Er zat een grote variëteit in het soort schoenen: gymschoenen en slippers, maar ook stevige werkschoenen, maat 44 of nog groter, met een stalen neus en een onversleten zool die op het beperkte vloeroppervlak van een schip of een boorplatform geen meters had kunnen maken.

Er spoelden altijd linkerschoenen aan, nooit eens een rechterschoen. Dat toeval nam mythische proporties aan, maar was vrij eenvoudig te verklaren aan de hand van zeestromingen en een subtiel verschil in ronding van de zool. Rixt had erover gelezen in de krant, rechterschoenen dreven af naar Schotland.Zo’n aangespoelde schoen kreeg op zijn reis menselijke trekken. Lege vetergaatjes staarden Rixt aan als ogen waaruit alle hoop en glinster verdwenen was, ontgoocheld dat het avontuur op zee in verval en eenzaamheid was geëindigd. Al zou je dankzij intensief speurwerk de twee wederhelften met elkaar herenigen, dan konden de schoenen toch nooit meer een paar vormen. De reis op zee had ze tot solisten gemaakt.

Over de hele lengte van de sliert scholieren gonst het van de voorpret voor het feest van vanavond. De beste verjaardagspartijtjes zijn die van de boerenkinderen, die worden gehouden in de donkere schuur van zo’n kop-hals-rompboerderij tussen hoge houten kratten gevuld met aardappelen. De opgestapelde kratten reiken tot wel drie of vier meter hoog en staan in clusters opgesteld. Een doolhof van duistere gangen waarin eerste zoenen worden uitgewisseld. Voor het zover is, moeten er urenlang bleue danspasjes worden gezet onder een draaiende discobal waarvan het licht in gekleurde ruiten op de betonnen vloer kaatst. Vanavond is er zo’n schuurfeest en behalve Baukje is iedereen er voor uitgenodigd. Misschien doet Rixt er verstandig aan om vanmiddag met huishoudelijke klusjes te helpen en moeder zo aan haar kant te krijgen. Misschien kan ze de ramen lappen of de was opvouwen. Beide is nog beter. Vader heeft vorige week weliswaar zijn toestemming gegeven, maar het ging allerminst van harte en hij kan zo weer omslaan.