LIONEL SHRIVER

We moeten het even over Kevin hebben

Vertaald door Mieke Trouw

2012
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2003 Lionel Shriver

© 2006 Nederlandse vertaling Mieke Trouw-Luyckx

Oorspronkelijke titel We Need to Talk About Kevin

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagfotografie Wild Bunch Benelux

E-Book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 302

ISBN 978 90 254 3995 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 7e druk 2012 met ISBN 978 90 254 3660 5

www.uitgeverijcontact.nl

Voor Terri

Net als ik aan een van de allerergste scenario’s ontsnapt.

Juist als een kind je liefde niet verdient, heeft hij haar het hardst nodig.

Erma Bombeck

8 NOVEMBER 2000

Lieve Franklin,

Er gebeurde vanmiddag iets heel onbenulligs en ik weet niet goed waarom ik sindsdien de behoefte voel om je te schrijven. Maar wat ik misschien nog wel het ergst mis nu we niet meer bij elkaar zijn, is dat ik niet meer kan vertellen wat ik die dag heb beleefd. Je zou het kunnen vergelijken met de muizen die een kat voor je neerlegt: het zijn kleine, nederige presentjes die stellen elkaar aanbieden nadat ze in verschillende achtertuinen op strooptocht zijn geweest. Als je nog steeds in mijn keuken te vinden zou zijn en een volkorenboterham met pindakaas en nootjes stond te smeren terwijl het bijna etenstijd was, zou ik nauwelijks de tijd hebben genomen om de boodschappentassen neer te zetten – waarvan er een een helder, kleverig kwijlspoor achterliet – voordat ik je vertelde wat me was overkomen. Ik zou het zelfs nog hebben gezegd vóórdat ik bestraffend zou hebben opgemerkt dat we vanavond pasta eten en dat je dus beter niet die hele boterham op kunt eten.

Vroeger waren mijn verhalen natuurlijk exotische importproducten uit Lissabon en Kathmandu. Maar eigenlijk wil niemand graag verhalen uit het buitenland horen en ik merkte aan je veelzeggende beleefdheid dat je leuke anekdotes uit de buurt stiekem leuker vond, zoals een verhaal over een zonderlinge ontmoeting met een tolbeambte op de George Washington Bridge. Verslagen van aardige, alledaagse gebeurtenissen bevestigden jouw mening dat ik met al mijn buitenlandse reizen eigenlijk valsspeelde. Mijn souvenirs – een pakje met enigszins oudbakken Belgische wafels – hadden een kunstmatig magisch sausje gekregen doordat ze van ver kwamen. Net als bij die snuisterijen die Japanners elkaar geven – een doosje in een tasje, in een doosje in een tasje – bestond de glans van mijn cadeautjes uit den vreemde eigenlijk alleen maar uit de verpakking. Het is een aanzienlijk grotere prestatie om tussen de vertrouwde, alledaagse troep van de staat New York rond te wroeten en tijdens een tripje naar de Grand Union-supermarkt in Nyack een opmerkelijk moment te scoren.

Daar vindt mijn verhaaltje trouwens plaats. Het ziet ernaar uit dat ik eindelijk doorheb wat jij me altijd probeerde te leren, namelijk dat mijn vaderland net zo exotisch en zelfs zo gevaarlijk is als Algerije. Ik liep langs de zuivelproducten en had niet veel nodig. Ik heb tegenwoordig sowieso niet veel nodig. Ik eet nooit meer pasta nu jij er niet meer bent om het leeuwendeel van de schaal op je bord te scheppen. Ik mis je eetlust, echt waar.

Ik vind het nog steeds moeilijk om me in het openbaar te begeven. In een land dat bij de Europeanen bekendstaat om zijn ‘gebrek aan historisch besef’ zou je denken dat ik gebruik kon maken van Amerika’s beroemde geheugenverlies, maar helaas is dat niet het geval. Bij iedereen in deze ‘gemeenschap’ lijkt het voorval nog vers in het geheugen te liggen, al is het op de dag af nu een jaar en acht maanden geleden. Ik moet me dus op het ergste voorbereiden wanneer ik door mijn voorraad heen ben en boodschappen moet doen. O, voor de caissières van de supermarkt aan Hopewell Street is de nieuwigheid er wel af en daar kan ik een pak melk kopen zonder vuile blikken te krijgen, maar onze vertrouwde Grand Union blijft een uitdaging.

Ik heb daar altijd het gevoel dat ik er eigenlijk niet mag lopen. Om dat te compenseren, dwing ik mezelf mijn schouders en rug te rechten. Ik weet nu wat ze bedoelen met ‘met opgeheven hoofd lopen’ en ik verbaas me er soms over dat je je met zo’n kaarsrechte houding zo anders kunt gaan voelen. Als ik trots mijn neus en kin in de lucht steek, heb ik iets minder de neiging om door de grond te zakken.

Ik stond te dubben of ik middelgrote of grote eieren zou nemen toen ik in de richting van de yoghurt keek. Een paar meter verderop zag ik een klant met zwart, pluizend haar dat alleen nog maar aan de uiteinden krulde en op de kruin een paar centimeter grijs liet zien. Ze had dus een uitgegroeide permanent. Haar lavendelkleurige bloes en bijpassende rok waren misschien ooit modieus geweest, maar nu trok de bloes onder haar armen en benadrukte de aangerimpelde rok haar brede heupen. De kleren moesten nodig gestreken worden en op de schoudervullingen was vaag een verschoten streepje van een kleerhanger te zien. Een outfit die helemaal achter uit de kast was gekomen, concludeerde ik, kleding die je alleen maar pakt als al je andere kleren vuil op de vloer liggen. Toen de vrouw haar hoofd in de richting van de smeltkaas draaide, zag ik een dubbele kin.

Probeer maar niet te raden wie het was, want uit die beschrijving zou je haar nooit herkennen. Ze was ooit zo neurotisch slank. Ze had vroeger van die scherpe hoeken en zag er zo mooi en verzorgd uit dat ze wel een ingepakt cadeautje leek. Het is misschien romantischer om je rouwende mensen met holle, uitgemergelde wangen voor te stellen, maar ik heb zo’n idee dat je net zo efficiënt met bonbons kunt rouwen als met kraanwater. Daarnaast zijn er vrouwen die niet slank en verzorgd willen blijven om hun echtgenoot te plezieren, maar om niet uit de toon te vallen naast hun dochter, en die prikkel is ze inmiddels kwijt.

Het was Mary Woolford. Ik ben er niet trots op, maar ik kon haar niet onder ogen komen. Mijn hoofd tolde. Mijn handen werden nat van het zweet toen ik onhandig met de eierdoos frutselde om te kijken of de eieren wel heel waren. Ik probeerde te kijken als een supermarktklant die zich opeens herinnerde dat ze iets uit de volgende gang moest hebben en slaagde erin om de eieren op het kinderzitje te zetten zonder me om te draaien. Toen ik me weghaastte om die zogenaamde boodschap te halen, liet ik het karretje staan, omdat de wieltjes piepten. Ter hoogte van de soep kwam ik weer op adem.

Ik had erop voorbereid moeten zijn en vaak ben ik dat ook, vaak zet ik me voor niets schrap en ben ik voor niets op mijn hoede. Maar ik kan niet voor elk onbenullig boodschapje die volledige, kletterende wapenrusting aantrekken en trouwens, wat kan Mary me nu nog aandoen? Ze heeft haar uiterste best gedaan door me voor de rechter te dagen. Toch wilde mijn hart maar niet rustig worden en durfde ik niet meteen terug naar de zuivel te lopen, zelfs niet toen ik besefte dat ik de geborduurde tas uit Egypte met mijn portemonnee in het karretje had laten liggen.

Dat was trouwens de enige reden waarom ik niet meteen naar de uitgang van de Grand Union ben gelopen. Uiteindelijk zou ik terug naar mijn tas moeten sluipen, dus daarom bleef ik een poosje peinzend naar de blikken aspergesoep met kaas van Campbell’s staan staren, waarbij ik verstrooid bedacht dat Warhol de nieuwe etiketten afgrijselijk zou vinden.

Tegen de tijd dat ik terugsloop, was de kust weer veilig. Ik pakte mijn karretje en deed meteen weer of ik een drukbezette, werkende vrouw was die tussen de bedrijven door even de huishoudelijke klusjes opknapte. Een bekende rol, zou je denken, maar het is zo lang geleden dat ik mezelf op die manier zag dat ik bijna zeker wist dat de mensen die vóór me in de rij bij de kassa stonden mijn ongeduld niet zagen als de dwingende houding van een tweeverdiener voor wie tijd geld is, maar als de klamme, jachtige paniek van iemand die op de vlucht is.

Toen ik mijn bonte verzameling boodschappen uit het karretje haalde, voelde de eierdoos plakkerig aan en vond de caissière het nodig om hem open te maken. Ik begreep het meteen. Mary Woolford had me dus toch gezien.

‘Ze zijn alle twaalf kapot!’ riep het meisje uit. ‘Ik zal vragen of ze een ander doosje voor u pakken.’

Ik hield haar tegen. ‘Nee, nee,’ zei ik. ‘Ik heb haast. Ik neem ze zo wel mee.’

‘Maar ze zijn allemaal…’

‘Ik neem ze zo wel mee!’ De beste manier om mensen in dit land zover te krijgen dat ze meewerken, is doen of je een beetje gestoord bent. Nadat het meisje de streepjescode nadrukkelijk met een tissue had schoongeveegd, scande ze de eieren en veegde ze haar handen met rollende ogen aan het doekje af.

‘Khatchadourian,’ las het meisje voor toen ik haar mijn betaalpas gaf. Ze zei het met luide stem, alsof ze het tegen de wachtende klanten in de rij had. Het was laat in de middag, echt het tijdstip voor een naschools baantje. Dat kon ook wel kloppen, want het meisje zag eruit alsof ze een jaar of zeventien was. Ze had een van Kevins klasgenoten kunnen zijn. O, ik weet best dat er een stuk of vijf middelbare scholen in deze buurt zijn en dat ze ook best een nieuwkomer uit Californië had kunnen zijn die hier nog maar pas met haar familie woonde, maar bij het zien van haar blik leek dat laatste me niet waarschijnlijk. Ze staarde me onvriendelijk aan. ‘Die naam hoor je niet vaak.’

Ik weet niet goed wat me bezielde, maar ik ben het zo vreselijk beu. Het is echt niet zo dat ik geen schaamte ken. Wat zeg ik, al mijn schaamte is inmiddels al naar buiten gekomen en mijn hele lijf glibbert van de plakkerige, slijmerige smet die als restant daarvan is overgebleven. Het is een emotie waar je niets mee opschiet. ‘Ik ben de enige Khatchadourian in de hele staat New York,’ bitste ik voordat ik mijn pasje uit haar handen griste. Ze gooide mijn eieren in een zak, waar ze nog wat meer kwijl produceerden.

En nu ben ik dan thuis, of wat daar dan voor doorgaat. Jij bent hier natuurlijk nog nooit geweest, dus sta me toe mijn huis te beschrijven.

Je zou ervan schrikken, niet in de laatste plaats omdat ik toch in Gladstone blijf nadat ik aanvankelijk zo’n probleem van de verhuizing naar de voorsteden had gemaakt. Maar ik wil niet al te ver naar Kevin hoeven rijden en daarnaast is het niet belangrijk of mijn buren vergeten wie ik ben, hoezeer ik ook naar anonimiteit verlang. Ik wil zélf vergeten wie ik ben, en dat lukt me in een andere stad ook niet. Dit is de enige plaats ter wereld waar iedereen ten volle beseft wat er allemaal in mijn leven is gebeurd, en ik vind het tegenwoordig veel belangrijker om begrepen te worden dan om aardig gevonden te worden.

Nadat ik de advocaten had afbetaald, had ik nog wel een schijntje over om een huisje voor mezelf te kunnen kopen, maar ik vond het juist wel prettig dat je je met huren op geen enkele manier vastlegt. Ook het feit dat ik in een maisonnette woon die net als Tinkertoy-speelgoed uit aan elkaar geknutselde onderdelen lijkt te bestaan, vond ik wel bij mijn gemoedstoestand passen. O, jij zou het hier verschrikkelijk vinden, want de dunne keukenkastjes van spaanplaat gaan dwars tegen je vaders motto ‘kwaliteit boven alles’ in. Maar ik voel me juist thuis tussen materiaal dat het bijna begeeft.

Alles is hier krakkemikkig. De steile trap naar de eerste verdieping heeft geen leuning, waardoor het extra spannend wordt om na drie glazen wijn met hoogtevrees naar boven te lopen en naar bed te gaan. De vloeren kraken, de kozijnen lekken en het hele huis ademt een zekere breekbaarheid en gebrek aan zelfvertrouwen uit, alsof het hele gebouw elk moment domweg in elkaar kan zakken. Langs het plafond in de woonkamer is een draad gespannen die onder stroom staat, en daaraan hangen roestige kleerhangers met piepkleine halogeenlampjes. De lampjes hebben de neiging om aan en uit te gaan, en hun knipperlichtgedrag draagt bij aan het aan-uit-aan-uitgevoel waarvan mijn nieuwe leven doordrongen is. De draden van mijn enige telefoonaansluiting zitten los, en ook dat draagt bij aan dat gevoel. Mijn onzekere verbinding met de buitenwereld bungelt aan twee slecht gesoldeerde draadjes en is vaak afgesloten. De huisbaas heeft me een fatsoenlijk fornuis beloofd, maar ik heb eigenlijk geen bezwaar tegen het kookplaatje, waarvan het controlelampje niet meer brandt. De kruk aan de binnenkant van de voordeur zit los en ik trek hem er vaak af. Tot nu toe ben ik er elke keer in geslaagd om hem er weer op te zetten, maar de kale pen die uit het slot steekt, plaagt me met herinneringen aan mijn moeder: niet in staat om het huis te verlaten.

Ik besef ook dat mijn maisonnette altijd de neiging heeft om het uiterste van zijn krachten te vergen. De verwarming doet het nauwelijks en de warmte komt als een muffe, oppervlakkige ademhaling van de radiatoren af. Hoewel het pas begin november is, heb ik de knoppen van alle radiatoren al helemaal openstaan. Onder de douche gebruik ik alleen maar warm water zonder de koude kraan open te draaien. Het water is net warm genoeg om me niet te laten rillen, maar mijn wasbeurt wordt minder prettig doordat ik weet dat ik daarna geen warm water meer heb. De koelkast staat op zijn hoogste stand, maar de melk blijft maar drie dagen goed.

Wat de inrichting betreft, die is zo belachelijk dat ik het wel passend vind. De benedenverdieping is met de Franse slag in een felgele tint geschilderd die pijn aan je ogen doet. De verf is zo slordig op de muren gesmeerd dat je het onderliggende wit er soms doorheen ziet, alsof er met vetkrijt op de muren is getekend. In mijn slaapkamer op de eerste verdieping zijn de muren zo amateuristisch in een aquatint gesponsd dat het wel een kliederwerkje van de basisschool lijkt. Dit onzekere huisje lijkt op de een of andere manier niet helemaal écht, Franklin, net als ik.

Toch hoop ik dat je geen medelijden met me hebt, want het is echt niet mijn bedoeling om je medelijden te wekken. Als ik had gewild, had ik vast wel een luxueuzer onderkomen kunnen krijgen. Op een bepaalde manier vind ik het hier wel prettig. Het lijkt of het niet menens is, alsof ik het maar speel. Ik woon in een poppenhuis. Zelfs het meubilair heeft de verkeerde afmetingen. De eettafel komt tot mijn borst, waardoor ik me net een klein kind voel, en het nachtkastje waarop ik deze laptop heb neergezet, is veel te laag om te typen. Het is ongeveer zo hoog dat je er kokoskoekjes en ananassap voor kleuters op zou zetten.

Misschien is deze rare, onvolwassen sfeer een van de redenen waarom ik gisteren niet ben gaan stemmen. Ik ben de presidentsverkiezingen gewoon vergeten. Alles om me heen lijkt heel ver van me af te staan. En nu lijkt het land niet eens meer een stevig anker in mijn ontheemde leven te zijn, maar net als ik in een surreële wereld te zijn beland. De stemmen zijn geteld, maar net als in een verhaal van Kafka lijkt niemand te weten wie er heeft gewonnen.

En ik heb een dozijn eieren, of wat daarvan over is. Ik heb de restanten in een kom gegooid en er de stukjes eierschaal uitgevist. Als jij hier was, zou ik een lekkere omelet voor ons klaarmaken, met stukjes aardappel, koriander en dat ene theelepeltje suiker dat net het geheim van het recept is. Nu ik in mijn eentje ben, giet ik ze in een pan, maak ik er roereieren van en zit ik er met een stuurs gezicht in te prikken. Maar ik eet ze wel op. Op een bepaalde manier had Mary’s gebaar toch wel iets elegants.

In het begin moest ik letterlijk kokhalzen bij de gedachte aan eten. Als ik bij mijn moeder in Racine op bezoek ging, werd ik groen bij het zien van haar gevulde dolma’s, ook al had ze de hele dag druivenbladeren geblancheerd en de vulling van lamsvlees en rijst in keurige pakketjes gerold. Ik herinnerde haar eraan dat ze in de vriezer konden. Als ik me op weg naar Harveys advocatenkantoor langs de delicatessenzaak op 57th Street in Manhattan haastte, draaide mijn maag zich om bij de pittige geur van pastramivet. Maar de misselijkheid ging voorbij en ik miste het gevoel. Toen ik na vier of vijf maanden honger begon te krijgen – begon te rammelen van de honger, om precies te zijn – vond ik het niet passend dat ik zo’n trek had. Daarom bleef ik me voordoen als een vrouw die alle belangstelling voor eten had verloren.

Maar een klein jaar later besefte ik dat ik het toneelstukje voor niets opvoerde. Het interesseerde niemand of ik vel over been werd. Wat had ik dan verwacht? Dat jij mijn ribbenkast met die enorme kolenschoppen zou omvatten en me boven je hoofd zou tillen met de verwijtende woorden die iedere westerse vrouw graag wil horen: ‘Je bent te mager’?

Daarom ontbijt ik nu elke ochtend met een kop koffie en een croissant en haal ik elk kruimeltje met een natte vinger van mijn bord. Deze lange avonden gaan voor een deel op aan het zorgvuldig snijden van kool. Een doodenkele keer rinkelt mijn telefoon om me uit te nodigen mee uit te gaan, en ik heb zelfs een paar keer nee gezegd. Meestal zijn die uitnodigingen afkomstig van vrienden uit het buitenland, die me van tijd tot tijd mailen maar die ik al jaren niet meer heb gezien. Het zijn vooral vrienden die het nog niet weten, en ik kan altijd horen óf ze het weten. De argelozen zijn altijd te lawaaierig, terwijl de ingewijden beginnen met een respectvol gestotter en de zachte fluistertoon die je in de kerk zou gebruiken. Natuurlijk wil ik het verhaal niet vertellen. Ik zit ook niet te wachten op het sprakeloze medeleven van vrienden die ‘niet weten wat ze moeten zeggen’ en het verder aan mij overlaten om mijn hart uit te storten omdat we anders geen tafelgesprek hebben. Maar de ware reden waarom ik de uitnodigingen afsla en zeg dat ik het te ‘druk’ heb, is dat ik doodsbang ben dat we allebei een salade bestellen, dat de rekening arriveert en dat het dan pas acht of negen uur ’s avonds is en ik terug naar mijn kleine maisonnette moet zonder dat ik iets te snijden heb.

Vroeger, toen ik altijd voor Op goed geluk op pad was, zat ik elke avond in een ander restaurant, waar de obers Spaans of Thais spraken en er rauwe, gemarineerde vis of hond op de menukaart stond. Na die lange periode is het grappig dat ik zo op mijn gedisciplineerde dagelijkse routine gefixeerd ben geraakt. Ik doe mezelf op een afschuwelijke manier denken aan mijn moeder, maar ik moet van mezelf deze ene, beperkte volgorde aanhouden: een blokje kaas of zes of zeven olijven; een stukje kipfilet, varkensvlees of omelet; een warme groente; één enkel froufroutje; en exact een halve fles wijn, geen druppel meer. Het is alsof ik op een evenwichtsbalk loop. Als ik ook maar één stap van het pad afwijk, val ik van de balk. Ik mag van mezelf zelfs helemaal geen sugarsnaps meer omdat het te weinig inspanning kost om ze klaar te maken.

Maar goed, zelfs nu jij en ik niet meer bij elkaar zijn, weet ik dat je je zorgen zou maken over de vraag of ik wel goed eet. Dat heb je altijd gedaan. Dankzij Mary Woolfords halfslachtige wraak van vanavond heb ik meer dan genoeg gegeten. De stunts van de mensen in de buurt hebben lang niet allemaal zo’n rustgevend effect gehad.

Zoals die tientallen liters knalrode verf die over de hele veranda waren gegooid, bijvoorbeeld, toen ik nog in onze nouveaux riches-ranch aan Palisades Parade woonde. (Het was echt een ranch, Franklin, of je het nu leuk vindt of niet.) De verf zat tegen de ramen en overal op de voordeur. De daders hadden het ’s nachts gedaan en tegen de tijd dat ik de volgende ochtend wakker werd, was de verf al bijna opgedroogd. In die tijd, slechts een maand na die dag – hoe moet ik die donderdag in vredesnaam ooit noemen? – dacht ik dat ik niet meer geschokt of gekwetst kon worden. Ik denk dat dat een veelvoorkomende gedachte is, dat je al zo beschadigd bent dat juist de schade op zich je behoedt.

Toen ik die ochtend van de keuken naar de kamer liep, moest ik erkennen dat de gedachte dat ik niet geraakt kon worden kletskoek was. Ik snakte naar adem. Het zonlicht stroomde door de ramen naar binnen, of in elk geval door de ramen waar geen verfstrepen op zaten. De zon scheen ook naar binnen op plaatsen waar de verflaag heel dun was, waardoor de gebroken witte muren van die kamer de felrode gloed van een opzichtig Chinees restaurant kregen.

Ik heb er altijd een gewoonte van gemaakt om de dingen waarvoor ik bang ben met open ogen tegemoet te treden. Het was een karaktertrekje dat jij bewonderde, al was het een tactiek die ik had ontwikkeld in de tijd dat ik hooguit bang was om in een buitenlandse stad te verdwalen, wat natuurlijk kinderspel is. Ik zou er nu heel wat voor overhebben om terug te kunnen gaan naar een tijd dat ik nog geen idee had wat de toekomst voor ons in petto had (en nog niet besefte wat het woord ‘kinderspel’ kon betekenen, bijvoorbeeld). Toch raak je oude gewoontes niet zomaar kwijt, dus ik ging de schade opnemen in plaats van terug naar ons bed te vluchten en de dekens over mijn hoofd te trekken. Maar de voordeur zat vast, dichtgelijmd met dikke, knalrode lak. In tegenstelling tot latex kun je lak niet met water oplossen. En lak is duur, Franklin. Iemand heeft er veel geld aan besteed. Nu was het natuurlijk wel zo dat onze oude buurt veel gebreken had, maar geldgebrek had niemand.

Daarom ging ik in mijn ochtendjas door de zijdeur naar buiten om naar de voordeur te kijken. Terwijl ik naar het kunstwerk van onze buurtgenoten keek, merkte ik dat mijn gezicht hetzelfde ‘onbewogen masker’ werd dat de New York Times tijdens het proces had beschreven. De Post was minder vriendelijk en beschreef mijn gelaatsuitdrukking consequent als ‘uitdagend’. Onze plaatselijke krant Journal News ging zelfs nog verder: ‘Als je Eva Khatchadourians gevoelloze, onverbiddelijke blik zou moeten geloven, had haar zoon hooguit iemands vlecht in een inktpot gestopt.’ (Ik geef toe dat ik in de rechtszaal verstijfde, met mijn ogen kneep en mijn wangen naar binnen zoog. Dat kwam omdat ik me wanhopig vasthield aan een van de stoere motto’s die ik me van jou herinnerde: ‘Toon de vijand nooit je zwakke kant.’ Maar Franklin, ‘uitdagend’? Ik deed mijn uiterste best om niet te huilen.)

Als je van sensationele dingen houdt, was het effect heel indrukwekkend, maar ik moest op dat moment niet veel van sensatie hebben. Het huis zag eruit alsof zijn keel was doorgesneden. Het was helemaal volgespetterd met woeste, gutsende rorschachvlekken en de kleur was zo zorgvuldig gekozen – diep, warm en dramatisch met net een tikje paarsblauw – dat hij misschien wel speciaal voor dit doel was gemengd. Ik weet nog dat ik versuft dacht dat de politie de daders misschien kon traceren als ze deze kleur hadden laten maken in plaats van zomaar een blik uit het schap te trekken.

Maar ik was niet van plan om naar een politiebureau te gaan, tenzij het echt niet anders kon.

Ik droeg een dunne ochtendjas, de kimono die jij me in 1980 op onze eerste trouwdag had gegeven. Hij was bedoeld voor de zomer, maar het was de enige ochtendjas die ik ooit van je had gekregen en ik wilde geen andere aan. Ik heb heel veel weggegooid, maar niets wat ik van jou cadeau heb gekregen of wat je hebt achtergelaten. Ik geef toe dat deze amuletten een marteling voor me zijn. Daarom hou ik ze ook. Die bazige therapeutentypes zouden beweren dat mijn propvolle kasten ‘niet gezond’ zijn. Dat ben ik niet met hen eens. In tegenstelling tot de vernederende, vuile pijn om Kevin, de verf, en de strafrechtelijke en civiele procedures is deze pijn heilzaam. In de jaren zestig werd er nogal kleinerend over het woord heilzaam gedaan, maar ik heb ontdekt dat er maar verrassend weinig dingen werkelijk heilzaam zijn.

Het punt is dat ik het koud had toen ik die zachte, blauwe katoenen kimono beethield en de ietwat slordige verfbeurt bestudeerde die onze buurtgenoten ons zomaar gratis hadden gegeven. Het was mei, maar het was buiten fris en er stond een stevige wind. Voordat ik beter wist, had ik misschien wel gedacht dat je de kleine ongemakken van het leven na een persoonlijke apocalyps niet meer voelde. Maar dat is niet zo. Je krijgt het nog steeds koud, je bent nog steeds wanhopig als een pakje in de post zoekraakt en het irriteert je nog steeds als je merkt dat je bij Starbucks te weinig wisselgeld hebt gekregen. Onder de omstandigheden leek het misschien wel een beetje gênant dat ik nog steeds een trui of een mof nodig had of bezwaar maakte als ik anderhalve dollar te weinig terugkreeg. Maar sinds die donderdag ligt er zo’n dikke, verstikkende deken van gêne over mijn leven dat ik juist uit zulke voorbijgaande speldenprikjes troost kan putten en ze als symbool van mijn intact gebleven fatsoen zie. Als ik te dun gekleed ben voor het seizoen of in een warenhuis ter grootte van een veemarkt loop te mopperen dat ik niet één doosje keukenlucifers kan vinden, geniet ik van het feit dat mijn gevoel zich met zulke alledaagse dingen bezighoudt.

Toen ik weer naar de zijdeur liep, vroeg ik me af hoe een groep indringers dit gebouw zo grondig kon hebben aangevallen terwijl ik binnen nietsvermoedend lag te slapen. Ik weet het aan de zware dosis slaaptabletten die ik elke avond nam (zeg maar niks, Franklin, ik weet dat je het daar niet mee eens bent), tot ik besefte dat ik de situatie helemaal verkeerd inschatte. Het was een maand later, niet een dag. Er werd niet gejouwd en gejoeld en er waren geen bivakmutsen en geweren met afgezaagde lopen. Ze waren stiekem langs geweest. De enige geluiden waren knappende twijgjes, een gesmoorde bonk van het eerste volle blik tegen onze glanzende mahoniehouten deur, het rustgevende, aan het kabbelen van de oceaan herinnerende geluid van verf tegen glas, en een zacht rakke-takke-tak van de verfspetters, die nauwelijks meer lawaai maakten dan dikke regendruppels. Ons huis was niet in een spontane uitbarsting van woede met lichtgevende graffitispray bespoten, maar helemaal ingesmeerd met een haat die was ingekookt tot hij dik en smakelijk was als een verfijnde Franse saus.

Jij zou per se iemand hebben willen inhuren om alles schoon te maken. Je was altijd dol op de fantastische Amerikaanse voorliefde voor specialisatie. Voor elke behoefte was wel een expert te vinden en soms bladerde je gewoon voor de lol door de Gouden Gids. ‘Verf verwijderen: rode lak’. Maar in de kranten werd zoveel geschreven over onze rijkdom en er werd zo vaak gezegd dat we Kevin hadden verwend, dat ik Gladstone gewoon niet het genoegen gunde om snerend te kunnen zeggen: ‘Kijk eens, ze huurt weer een ondergeschikte in om de rotzooi voor haar op te ruimen, net als toen met die dure advocaat.’ In plaats daarvan zorgde ik ervoor dat ze me dag in, dag uit alle verf met de hand zagen afkrabben en me met een gehuurde zandstraalmachine de bakstenen zagen schoonmaken. Op een avond zag ik na een dag hard werken mijn eigen spiegelbeeld. Bij het zien van mijn besmeurde kleren, afgebroken vingernagels en spetters in mijn haar begon ik te gillen. Zo had ik er al een keer eerder uitgezien.

Misschien glanst er in een paar spleetjes rondom de deur nog steeds rode verf en glinsteren er diep in de groeven van die nepantieke bakstenen nog wel een paar druppels haat waar ik niet met de ladder bij kon. Ik heb geen idee. Ik heb dat huis verkocht. Na de civiele procedure moest ik wel.

Ik had gedacht dat ik het huis niet makkelijk zou kunnen verkopen. Ik was ervan overtuigd dat bijgelovige kopers rechtsomkeert zouden maken als ze hoorden van wie het huis was. Maar zo zie je maar weer hoe slecht ik mijn eigen land begreep. Je hebt me er ooit van beschuldigd dat ik overmatig veel belangstelling voor ‘klotelanden in de Derde Wereld’ had, terwijl ik me nota bene in een land bevond dat overduidelijk het meest bijzondere imperium uit de hele geschiedenis was. Je had gelijk, Franklin. Zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens.

Zodra het huis te koop kwam te staan, kreeg ik het ene bod na het andere. Niet omdat de bieders niets van de voorgeschiedenis wisten, maar juist omdat ze het verhaal kenden. Uiteindelijk bracht het huis veel meer op dan het waard was, namelijk ruim drie miljoen dollar. In mijn naïviteit had ik niet begrepen dat de beruchte voorgeschiedenis juist het belangrijkste pluspunt van het huis was. Blijkbaar zagen stelletjes die op de sociale ladder omhoog wilden klimmen tijdens het rondscharrelen in onze bijkeuken al met veel genoegen het hoogtepunt van hun eerste feest in het huis voor zich.

Ting-ting! ‘Luister eens, mensen. Ik wil een toast uitbrengen, maar eerst wil ik iets zeggen. Jullie geloven nooit van wie we dit huis hebben gekocht. Ben je er klaar voor? Eva Khatchadourian… Komt die naam je bekend voor? Dat verbaast me niets. Want waar zijn we gaan wonen? Gladstone!… Precies, die Khatchadourian, Pete. Hoeveel Khatchadourians ken je eigenlijk? Jezus, man, wat ben jij traag.

… Inderdaad, “Kevin”. Stoer, hè? Mijn zoon Lawrence slaapt in zijn kamer. Laatst haalde hij een grapje uit. Hij zei dat hij met me op moest blijven om naar Henry: portret van een seriemoordenaar te kijken omdat “de geest van Kevin Ketchup” in zijn kamer rondwaarde. Ik moest het joch teleurstellen. “Sorry,” zei ik, “het is onmogelijk dat Kevin Ketchup in jouw kamer spookt, want dat waardeloze rotjoch is nog springlevend en zit in een jeugdgevangenis in het noorden van de staat.” Man, als het aan mij had gelegen had die etterbak de elektrische stoel gekregen… Nee, het was nog niet zo erg als in Columbine. Hoeveel waren het er ook weer, lieverd? Tien? O nee, negen, zeven kinderen en twee volwassenen. En de lerares die hij heeft vermoord, stond nota bene aan de kant van die knul. En ik weet niet of je films en rockmuziek de schuld mag geven. Wij zijn toch ook opgegroeid met rockmuziek? We hebben geen van allen een bloedbad op onze middelbare school aangericht. Of kijk naar Lawrence. Dat jochie is dol op schiet- en moordpartijen op tv en al is het nog zo bloedig, hij vertrekt geen spier. Maar toen zijn konijn werd overreden, heeft hij een week gehuild. Ze weten het verschil echt wel.

We leren hem alles over normen en waarden. Misschien is het oneerlijk, maar je vraagt je toch af wat voor een opvoeding die Kevin heeft gehad.’

Eva

15 NOVEMBER 2000

Lieve Franklin,

Weet je, ik doe mijn best om beleefd te zijn. Dus als mijn collega’s – ja, ik heb een baan, bij een reisbureau in Nyack en ik ben er nog dankbaar voor ook – zich schuimbekkend druk maken over het buitenproportionele aantal stemmen dat Pat Buchanan in Palm Beach heeft gekregen, wacht ik zo geduldig tot ze klaar zijn dat ik op een bepaalde manier door iedereen gekoesterd word: ik ben de enige op kantoor die een ander de gelegenheid geeft om een zin af te maken. De sfeer in dit land heeft plotseling iets van een kermis gekregen, een feest van uitgesproken meningen, maar ik heb geen zin om aan het feest deel te nemen. Het interesseert me geen fluit wie er president wordt.

Toch kan ik de gebeurtenissen van afgelopen week maar al te goed door de lens van mijn persoonlijke ‘stel dat’ zien. Ik zou op Gore hebben gestemd, jij op Bush. We zouden voor de verkiezingen al verhitte discussies hebben gehad, maar dit… O, dit zou geweldig zijn geweest. We zouden tegen elkaar hebben geschreeuwd, met onze vuist op tafel hebben geslagen en met de deuren hebben gesmeten. Ik zou citaten uit de New York Times declameren en jij zou furieus stukjes op de opiniepagina van de Wall Street Journal hebben onderstreept. Daarbij zouden we allebei voortdurend een glimlach hebben moeten onderdrukken. Ik mis het vreselijk om me over kleinigheden op te winden.

Misschien was het niet helemaal eerlijk van me om aan het begin van mijn vorige brief te suggereren dat ik je tijdens onze gesprekjes aan het einde van de dag alles vertelde. Mijn hoofd zit juist vol met alle dingetjes die ik je nooit heb verteld, en dat is een van de redenen waarom ik je deze brieven schrijf.

Ik hoop niet dat je het idee krijgt dat ik van mijn geheimpjes heb genoten. Ze hebben me voor het blok gezet, me in een hoek gedreven, en lang geleden wilde ik niets liever dan mijn hart bij je uitstorten. Maar, Franklin, je wilde niet luisteren. Ik weet zeker dat je dat nog steeds niet wilt. Misschien had ik destijds beter mijn best moeten doen om je te dwingen naar me te luisteren, maar in het begin stonden we altijd lijnrecht tegenover elkaar. Voor veel stellen die ruziemaken hoeft het niet eens helemaal duidelijk te zijn wat er precies tussen hen in staat. Het kan gewoon een soort scheidslijn zijn, een abstractie die een wig tussen hen drijft, zoals een wrok die al heel lang bestaat en nooit meer overgaat of een onzinnige machtsstrijd die een eigen leven is gaan leiden, een ragfijn spinnenweb. Misschien kunnen stellen die weer nader tot elkaar komen die scheidslijn wel sneller afbreken wanneer ze zien dat hij niet echt bestaat. Tot mijn jaloezie zie ik hen opmerken: ‘Kijk nou eens, er is helemaal niets in de kamer. Er is alleen maar lucht, en als we onze handen uitsteken kunnen we elkaar bereiken.’ In ons geval was de scheidslijn maar al te tastbaar, en als hij niet in de kamer was, kon hij er vanzelf zomaar binnenlopen.

Onze zoon. Die geen verzameling kleine anekdotes is, maar een lang, aaneengesloten verhaal. Hoewel de meeste verhalenvertellers natuurlijk de neiging hebben om bij het begin te beginnen, doe ik dat niet. Ik moet nog verder terug. Van veel verhalen staat het verloop al vast voordat ze zijn begonnen.

Wat bezielde ons in vredesnaam? We waren zo gelukkig! Waarom hebben we alles op losse schroeven gezet en de krankzinnige gok genomen om een kind te krijgen? Ik weet dat jij die vraag op zich al schandalig vindt. Mensen die geen kinderen kunnen krijgen, mogen mopperen wat ze willen, maar het is duidelijk tegen de regels om een baby te krijgen en daarna nog stil te staan bij dat kinderloze, parallelle leven dat je hebt achtergelaten. Toch voel ik net als Pandora de perverse drang om de verboden doos open te peuteren. Ik heb een fantasie en ik vind het leuk om mezelf uit te dagen. Dat wist ik van tevoren over mezelf: dat ik precies het soort vrouw was dat spijt kon hebben, hoe walgelijk dat ook klinkt, van iets onomkeerbaars als een ander mens. Maar ja, Kevin zag het bestaan van andere mensen niet als onomkeerbaar, nietwaar?

Het spijt me, maar je kunt niet van me verwachten dat ik het onderwerp vermijd, al weet ik dan niet hoe ik die donderdag moet noemen. De ‘gruweldaad’ klinkt als een krantenbericht, het ‘incident’ klinkt zo vergoelijkend dat het bijna obsceen wordt, en de ‘dag waarop onze zoon een massamoord heeft gepleegd’ is te lang, vind je niet? Zo kun je het niet elke keer noemen. Maar ik ga het er wel over hebben. Ik word elke ochtend met zijn daad wakker en ik ga er elke avond mee naar bed. Het is mijn armzalige vervanging van een echtgenoot.

Daarom heb ik heel diep nagedacht en mijn best gedaan om die paar maanden in 1982, de periode waarin we er officieel ‘nog niet helemaal uit waren’ te reconstrueren. We woonden nog op mijn grote zolderverdieping in Tribeca, waar we werden omringd door schalkse homoseksuelen, ongebonden kunstenaars die jij hoofdschuddend ‘genotzuchtige types’ noemde, en onbezorgde tweeverdieners met goede banen die ’s avonds bij Tex-Mex aten en tot drie uur ’s nachts in de Limelight rondhingen. Kinderen waren in die buurt net zo zeldzaam als de gevlekte bosuil en andere beschermde diersoorten, dus het is niet vreemd dat onze beraadslagingen gekunsteld en abstract waren. Grote hemel, we hadden zelfs een deadline afgesproken – mijn zevenendertigste verjaardag in augustus van dat jaar – omdat we geen kind wilden dat misschien nog thuis woonde als we over de zestig waren.

Over de zestig! In die tijd was die leeftijd nog net zover van ons bed als een baby, maar toch verwacht ik over vijf jaar dat onbekende land te betreden. De overgang zal zonder toeters of bellen plaatsvinden en net zo gewoon zijn als in een stadsbus stappen. In 1999 werd ik opeens flink ouder, al zag ik de tekenen daarvan eerder in de reactie van andere mensen dan in mijn eigen spiegel. Toen ik in januari van dit jaar bijvoorbeeld mijn rijbewijs moest laten verlengen, reageerde de ambtenaar achter de balie helemaal niet verbaasd dat ik al vierenvijftig was, en je weet nog wel dat ik in dat opzicht vroeger tamelijk verwend was, omdat mensen regelmatig verrast uitriepen dat ik er minstens tien jaar jonger uitzag. Die verraste uitroepen hielden van het ene moment op het andere op. Sterker nog, kort na donderdag maakte ik een heel gênant moment mee toen een conducteur van de metro in Manhattan me erop wees dat mensen van boven de vijfenzestig recht op korting hadden.

We waren het erover eens dat de vraag of we een kind zouden krijgen ‘de belangrijkste beslissing die we ooit samen zouden nemen’ was. Toch zorgde juist de gewichtigheid van het besluit ervoor dat het altijd onwerkelijk leek en iets van een grillige beslissing bleef hebben. Telkens als een van ons weer over een kind begon, voelde ik me als een zevenjarig kind dat nadenkt over de vraag of ze met Kerstmis een plaspop wil hebben.

Ik herinner me nog een aantal gesprekken uit die tijd, die met een ogenschijnlijk willekeurig ritme heen en weer zwalkten tussen wel een kind en geen kind. Het meest optimistische gesprek uit die tijd is ongetwijfeld gevoerd na een zondagse lunch met Brian en Louise op Riverside Drive. Ze nodigden nooit meer mensen uit om ’s avonds te komen eten, omdat dat altijd in ouderlijke apartheid resulteerde: een van hen speelde volwassene met zwarte olijven en cabernet terwijl de andere die twee onstuimige kleine meisjes probeerde te vangen, te wassen en naar bed te brengen. Ik vind het altijd veel leuker om ’s avonds gezellige afspraken te maken – dat lijkt door het tijdstip veel lichtzinniger – al zou ik lichtzinnigheid nu niet direct meer associëren met die warme, gesettelde scriptschrijver van de betaalzender HBO die zijn eigen pasta maakte en sprietige peterselieplanten in zijn vensterbanken water gaf.

In de lift naar beneden sprak ik mijn verwondering erover uit: ‘Vroeger snoof hij nog wel zoveel coke.’

‘Heb je soms heimwee naar die tijd?’ merkte je op.

‘O, hij is nu vast veel gelukkiger.’

In werkelijkheid was ik er helemaal niet zo zeker van. In die tijd vond ik een frisse, gezonde levensstijl nog verdacht. We hadden het tijdens het eten heel ‘gezellig’ gehad en op de een of andere manier werd ik daar heel treurig van. Ik had de stevige eikenhouten eettafel bewonderd die op een rommelmarkt voor een appel en een ei op de kop was getikt. Jij had je met een geduld dat me verbijsterde aan een complete inventaris van de Cabbage Patch Kids van het jongste meisje onderworpen. We waren vol oprechte lof over de creatieve salade, want in het begin van de jaren tachtig waren geitenkaas en zongedroogde tomaten nog niet passé.

We hadden jaren daarvoor al afgesproken dat jij en Brian het niet over Ronald Reagan zouden hebben. In jouw ogen was Reagan een goedgehumeurd voorbeeld voor ons allemaal, een man met een spontane lach en een fiscale genialiteit die de trots van het land weer had opgekrikt. In Brians ogen was het een gevaarlijke idioot, die het land met zijn belastingverlagingen voor de rijke mensen aan de bedelstaf zou brengen. Daarom hielden we het op veilige onderwerpen en luisterden we naar de zachte tonen van Ebony and Ivory, dat op een aan de volwassenen aangepast volume op de achtergrond klonk. Ik verbeet mijn ergernis toen de meisjes voortdurend vals meezongen en steeds weer hetzelfde liedje draaiden. Je sprak je teleurstelling uit over het feit dat de Knicks de play-offs niet hadden bereikt en Brian deed op indrukwekkende wijze iemand na die van sport hield. We vonden het allemaal jammer dat All in the Family binnenkort aan zijn laatste seizoen begon, maar waren het erover eens dat de serie zijn beste tijd had gehad. Het enige meningsverschil van die hele middag ging over de vraag of M*A*S*H hetzelfde lot tegemoetging. Omdat je wist dat Brian Alan Alda aanbad, schold je de acteur uit voor ‘schijnheilige zak’.

Toch bleef het meningsverschil verontrustend vriendelijk. Brian wilde nooit een kwaad woord over Israël horen en ik had zin om een knuppel in dit gezellige hoenderhok te gooien en een opmerking over ‘Judeo-nazi’s’ te maken. In plaats daarvan vroeg ik hem waar zijn nieuwe script over ging, maar daar kreeg ik nooit antwoord op omdat het oudste meisje kauwgom in haar barbieblonde haren kreeg. Er werd een hele poos gebazeld over oplosmiddelen tot Brian de discussie oploste door de lok haar met een mes af te snijden. Dat vond Louise niet leuk, maar dat was de enige dissonant en verder dronk niemand te veel en werd niemand kwaad. Hun huis was gezellig, het eten was gezellig, de meisjes waren gezellig, gezellig, gezellig, gezéllig.

Ik was teleurgesteld in mezelf toen ik merkte dat onze uiterst aangename lunch met uiterst aangename mensen voor mij niet genoeg was. Waarom had ik liever gehad dat er ruzie was uitgebroken? Die twee meisjes waren toch schattig? Dan deed het er toch niet toe dat ze voortdurend het gesprek onderbraken en dat ik de hele middag niet één keer een gedachtegang had kunnen afmaken? En ik was getrouwd met een man van wie ik hield, dus waarom wenste een ondeugend kantje van mij dan dat Brian zijn hand onder mijn rok had laten glijden toen we samen de schaaltjes Häagen-Dazs uit de keuken haalden? Nu ik erop terugkijk, vind ik dat ik zeer terecht teleurgesteld in mezelf was. Slechts een paar jaar later zou ik er geld voor over hebben gehad om een doodgewone, gezellige familiebijeenkomst te houden waarbij de kinderen niets ergers uithaalden dan kauwgom in hun haar smeren.

Maar jij zei in de hal enthousiast: ‘Dat was geweldig. Ik vind het een fantastisch stel. Als ze een oppas kunnen krijgen, moeten we ze maar snel terugvragen.’

Ik zei niets. Je had geen zin in mijn gezeur dat de lunch een beetje te flauw was geweest en dat ik eerlijk gezegd de lol van een oppervlakkig, alledaags, klef familietafereeltje niet inzag, temeer omdat Brian ooit zo’n ontzettende wildebras was geweest. (Nu kan ik je eindelijk opbiechten dat ik, voordat ik jou ontmoette, met hem weleens op een feestje een vluggertje in de logeerkamer heb gemaakt.) Ik acht het niet uitgesloten dat jij er precies zo over dacht als ik, dat jij dit ogenschijnlijk zo succesvolle bezoek ook deprimerend en nietszeggend had gevonden, maar omdat we niet van plan waren om een ander voor de hand liggend voorbeeld te volgen – we zouden géén gram cocaïne gaan scoren – verstopte je je achter de ontkenning. Het waren aardige mensen en ze waren aardig voor ons geweest en dus hadden we het ‘naar onze zin’ gehad. Het was angstaanjagend om een andere conclusie te trekken, want daarmee riepen we een donkere schaduw op van iets ondefinieerbaars dat we hard nodig hadden, maar dat we niet op afroep konden laten verschijnen, zeker niet door braaf het voorbeeld van de gevestigde orde te volgen.

Jij was van mening dat iedereen zelf zijn lot in handen had. Je had minachting voor mensen (onder wie ik) die om vage, vervloekte, verder niet gespecificeerde redenen niet gelukkig waren, want je zag het als een zwakte als mensen niet gewoon genoten van het feit dat ze leefden. Je had altijd een grondige hekel aan kieskeurige eters, hypochonders en snobs die hun neus optrokken voor Terms of Endearment omdat het een populaire film was. Gezellige maaltijd, gezellig huis, gezellige mensen, wat wilde ik nu nog meer? Trouwens, een prettig leven krijg je echt niet zomaar. Als je gelukkig wilt zijn, zul je eraan moeten werken. Dus als jij maar ijverig genoeg geloofde dat het bij Brian en Louise in theorie gezellig was geweest, hadden we het ook daadwerkelijk gezellig gehad. De enige aanwijzing dat je het een moeizame middag had gevonden, was dat je enthousiasme nogal overdreven was.

Ik weet zeker dat mijn onrust nog geen vorm had en snel voorbij was toen we door de draaideuren weer naar Riverside Drive liepen. Later werd ik weer door deze gedachten geplaagd, al had ik nooit kunnen voorzien dat jouw drang om je weerspannige, misvormde ervaring met kracht in een keurig doosje te duwen (alsof iemand met kracht een grillig stuk wrakhout in een harde Samsonitekoffer probeerde te proppen) en je oprechte verwarring over wat nu werkelijkheid en verlangen was – je hartverscheurende neiging om alles wat je had te verwarren met wat je dolgraag wilde – zulke verregaande, desastreuze gevolgen zou hebben.

Ik stelde voor om naar huis te lopen. Tijdens mijn reizen voor Op goed geluk liep ik ook overal heen en de impuls was mijn tweede natuur geworden.

‘Maar het is misschien wel tien kilometer naar Tribeca!’ protesteerde je.

‘Dus je neemt wel een taxi naar huis om vervolgens 7500 keer touwtje te springen terwijl je naar een wedstrijd van de Knicks kijkt, maar je vindt een stevige wandeling van A naar B te vermoeiend?’

‘Precies. Alles op zijn tijd.’ Als het alleen om lichaamsbeweging ging of de precieze manier waarop je je overhemden opvouwde, waren je strakke leefregels schattig. Maar als het om ernstige zaken ging, Franklin, was ik er minder van gecharmeerd. Door de jaren heen verandert ordentelijkheid maar al te gemakkelijk in conformiteit.

De knoop werd doorgehakt toen ik dreigde in mijn eentje naar huis te lopen. Ik ging drie dagen later naar Zweden en je wilde graag nog van mijn gezelschap genieten. Over het voetpad liepen we druk pratend Riverside Park in, waar de ginkgo’s in bloei stonden en waar overal anorexialijders op de aflopende grasvelden tai chi beoefenden. Ik was zo blij dat ik bij mijn eigen vrienden weg was dat ik struikelde.

‘Je bent een zuiplap,’ zei je.

‘Twee glazen!’

Je maakte een afkeurend geluidje. ‘En dat midden op de dag.’

‘Ik had er drie moeten drinken,’ reageerde ik scherp. Zelf genoot je overal met mate van, behalve wanneer het om televisie ging. Soms wenste ik weleens dat je je zou laten gaan, net als toen we net verkering hadden en je bij me op de stoep stond met twee flessen pinot noir, zes blikjes bier van St. Pauli Girl en een wellustige grijns die niet van je gezicht zou verdwijnen totdat we onze tanden hadden geflost.

‘Die kinderen van Brian,’ zo sneed ik het onderwerp formeel aan. ‘Wil jij er ook een als je ze ziet?’

‘Hm, misschien wel. Ze zijn schattig, maar ik ben niet degene die de monsters in bed moet leggen als ze een koekje, een knuffel of vijf miljoen glaasjes water willen.’

Ik begreep wat je bedoelde. Er zat een soort wedstrijdelementje in deze gesprekken, en je openingszet was neutraal. Een van ons belandde altijd in de rol van ouderlijke spelbreker en ik had bij het vorige gesprek de babypret bedorven: een kind maakte lawaai en troep en was een ondankbaar handenbindertje. Deze keer ging ik voor de meer uitdagende rol: ‘Als ik zwanger zou raken, zou er tenminste iets gebéúren.’

‘Dat lijkt me wel duidelijk,’ reageerde je droog. ‘Dan kreeg je een baby.’

Ik sleepte je over het trottoir mee naar de rivier. ‘Het lijkt me gewoon leuk om verder te gaan met een nieuwe bladzijde in ons leven.’

‘Wat een ondoorgrondelijke opmerking.’

‘Ik bedoel, we zijn toch gelukkig? Vind je niet?’

‘Ja hoor,’ beaamde je voorzichtig. ‘Volgens mij wel.’ Je nam ons prettige leventje niet graag onder de loep, alsof het een schichtige vogel was die snel schrok en weg zou kunnen vliegen zodra een van ons riep: ‘Moet je die mooie zwaan zien!’

‘Misschien zijn we wel te gelukkig.’

‘Ja, daar wilde ik het al een poosje met je over hebben. Ik wilde dat je me een beetje ongelukkiger maakte.’

‘Doe niet zo flauw. Ik heb het over verhalen. In sprookjes is de laatste regel altijd “en ze leefden nog lang en gelukkig”.’

‘Ja joh, doe maar lekker neerbuigend tegen me.’

O, je wist heel goed wat ik bedoelde. Geluk is niet saai, het is alleen geen goed uitgangspunt voor een verhaal. En iedereen die ouder wordt, besteedt graag veel tijd aan het vertellen van zijn levensverhaal, niet alleen aan anderen, maar ook aan zichzelf. Ik kan het weten, want ik vlucht elke dag voor mijn verhaal, dat me als een trouwe zwerfhond op de hielen volgt. Om die reden ben ik in de loop van de jaren in één opzicht veranderd: tegenwoordig beschouw ik mensen die weinig of niets over hun leven te vertellen hebben als geluksvogels.

In de felle aprilzon stonden we bij de tennisbanen stil om door een gat in de groene gazen beschutting naar een krachtige slice backhand te kijken. ‘Alles lijkt zo keurig uitgestippeld,’ klaagde ik. ‘Op goed geluk loopt goed, dus het enige wat er in mijn werk zou kunnen “gebeuren” is dat het bedrijf failliet gaat. Ik zou natuurlijk meer geld kunnen gaan verdienen, maar ik ben verslaafd aan tweedehandszaken, Franklin, en ik zou niet weten wat ik ermee moest doen. Geld verveelt me en het begint ons leven te veranderen op een manier die me niet helemaal aanstaat. Veel mensen hebben geen kinderen omdat een kind te duur is. Voor mij zou het een opluchting zijn om iets belangrijks te hebben waaraan ik mijn geld kan spenderen.’

‘Ben ik niet belangrijk?’

‘Je wilt niet genoeg.’

‘Een nieuw springtouw?’

‘Dat kost tien dollar.’

‘Tja,’ erkende je, ‘een kind zou in elk geval Dé Grote Vraag beantwoorden.’

Ik kon ook pervers zijn. ‘Welke grote vraag?’

‘Je weet wel,’ antwoordde je luchtig. Je deed net of je een spelleider op tv was en verkondigde op plechtige toon: ‘Het aloude e-e-existentiële dilemma!’

Ik vroeg me niet af waarom, maar jouw Grote Vraag deed me niets. Ik gaf beslist de voorkeur aan mijn ‘nieuwe bladzijde’. ‘Ik kan natuurlijk altijd naar een ander land reizen…’

‘Zijn er dan nog landen voor je over? Jij verslijt landen zoals andere mensen sokken verslijten.’

‘Rusland,’ merkte ik op. ‘Maar voor deze keer ga ik niet mijn leven in handen van Aeroflot leggen. Want de laatste tijd… lijkt alles min of meer hetzelfde. Elk land heeft ander voedsel, maar ze hébben allemaal voedsel, begrijp je wat ik bedoel?’

‘Kletskoek.’

Zie je, in die tijd had je de gewoonte om net te doen of je niet wist waar ik het over had als je mijn verhaal te gecompliceerd of subtiel vond. Deze ‘ik weet niet waar je het over hebt’-strategie begon ooit als een plagerijtje, maar veranderde later in een kwaadaardiger onvermogen om te begrijpen wat ik bedoelde, niet omdat mijn woorden zo onduidelijk waren, maar omdat ze juist glashelder waren en de boodschap je niet beviel.

Ik zal mijn verhaal even verder toelichten: elk land heeft een ander klimaat, maar ze hébben allemaal een klimaat, een stijl van bouwen en de neiging om aan het eind van een maaltijd een boer te laten, wat dan afhankelijk van het land erg onbeleefd of juist vleiend is. Daarom was ik minder aandacht gaan schenken aan de vraag of je in Marokko je sandalen bij de deur hoorde te laten staan dan aan het gegeven dat elk land, waar ik ook was, bepaalde gebruiken rond schoeisel kende. Het leek me erg veel moeite – bagage controleren, me aan nieuwe tijdzones aanpassen – om vervolgens vast te blijven zitten in het oude klimaat-en-schoeisel-continuüm. Het continuüm was zelf al een soort bestemming geworden, waardoor ik meedogenloos steeds op dezelfde plaats terechtkwam. Maar hoewel ik soms tekeerging over globalisatie – ik kon je favoriete chocoladebruine hoge schoenen van Stove inmiddels bij Banana Republic in Bangkok kopen – had ik vooral problemen met het monotone karakter van de wereld in mijn hoofd, mijn gedachten, mijn gevoelens en de dingen die ik zei. De enige manier waarop mijn hoofd nog echt naar een andere bestemming kon gaan, was via een reis naar een ander leven, niet naar een andere luchthaven.

‘Het moederschap,’ zo vatte ik het in het park samen. ‘Dat is echt een heel onbekend land.’

Tijdens die zeldzame momenten waarop je de indruk kreeg dat ik de stap werkelijk wilde zetten, werd je nerveus. ‘Jij bent misschien tevreden over je succes, maar mijn werk als locatiescout voor adverteerders op Madison Avenue heeft mij nu niet bepaald een orgastische zelfverwezenlijking gebracht,’ zei je.

‘Goed.’ Ik stond stil, leunde met mijn rug tegen de warme houten balustrade langs de Hudson en keek je recht in het gezicht. ‘Wat gaat er dan “gebeuren”? Waar moeten we bij jouw werk op wachten en hopen?’

Je bewoog je hoofd heen en weer en keek me onderzoekend aan. Je leek te voelen dat ik je prestaties en het belang van je werk niet in twijfel probeerde te trekken. Dit ging ergens anders over. ‘Ik zou als scout in de filmwereld kunnen gaan werken.’

‘Maar je hebt altijd gezegd dat dat precies hetzelfde is: jij komt met het lege doek aanzetten, iemand anders schildert het vol. En de reclamewereld betaalt beter.’

‘Wat maakt dat nu uit? Mijn vrouw verdient bakken met geld.’

‘Voor jou maakt het wel degelijk uit.’ Je reageerde niet altijd even volwassen op het feit dat ik veel meer verdiende dan jij.

‘Ik heb met de gedachte gespeeld om iets heel anders te gaan doen.’

‘Wat dan? Sta je te popelen om je eigen restaurant te beginnen?’

Je glimlachte. ‘Die gaan altijd over de kop.’

‘Precies. Daar ben je veel te praktisch voor. Als je iets anders gaat doen, wordt het waarschijnlijk iets op hetzelfde vlak. En dan heb ik het over topografie. Emotionele, verhalende topografie. We wonen in Nederland, maar soms hunker ik naar Nepal.’

Andere New Yorkers waren zo gedreven dat je het kwetsend had kunnen vinden dat ik jou niet ambitieus vond. Maar je was ook praktisch als het om jezelf ging, en je vond mijn woorden niet beledigend. Je was wel degelijk gedreven als het om de kwaliteit van je leven ging, om een prettige manier om ’s ochtends wakker te worden in plaats van om verworvenheden. Net als de meeste mensen die niet vroeg in hun leven een bepaalde roeping hadden gevoeld, zag je je werk als een bezigheid in plaats van een deel van jezelf. Een baan vulde wel je dag, maar niet je hart. Het was een karaktertrekje dat me wel aanstond. Ik vond het zelfs heel aantrekkelijk.

We liepen weer verder en ik zwaaide je hand heen en weer. ‘Onze ouders hebben niet lang meer te leven,’ zo hervatte ik het betoog. ‘Wat zeg ik, alle mensen die we kennen sterven een voor een. We worden oud en op een gegeven moment raak je meer vrienden kwijt dan dat er bijkomen. O, tuurlijk, we kunnen op vakantie gaan en uiteindelijk zwichten we voor koffers met wieltjes eronder. We kunnen meer verschillende dingen eten en meer wijn drinken en meer vrijen. Maar, en vat dat alsjeblieft niet verkeerd op, ik ben bang dat het allemaal een beetje een sleur begint te worden.’

‘Een van ons zou natuurlijk ook nog alvleesklierkanker kunnen krijgen,’ merkte je vriendelijk op.

‘Ja. Je zou ook met je pick-up tegen een betonauto aan kunnen rijden of iets anders naars kunnen doen. Maar dat bedoel ik nu net. Als ik probeer te bedenken wat er in de toekomst allemaal met ons zou kunnen gebeuren – en dan heb ik het niet over een hartelijke ansichtkaart uit Frankrijk, maar over échte gebeurtenissen – komen er alleen maar afschuwelijke dingen in me op.’

Je gaf me een kus op mijn hoofd. ‘Tamelijk morbide voor zo’n prachtige dag.’

Een paar passen liepen we half met onze armen om elkaar heen, maar omdat we tegen elkaar aan botsten nam ik genoegen met mijn wijsvinger door het lusje van je broek. ‘Dat eufemisme “ze is in verwachting” vind ik zo passend. Zolang een baby gezond is, is een geboorte iets om naar uit te kijken. Het is iets goeds, een grootse, goede, indrukwekkende gebeurtenis. En vanaf dat moment zijn alle goede dingen die een kind meemaakt ook dingen die jou overkomen. Dat geldt natuurlijk ook voor slechte dingen,’ voegde ik er haastig aan toe. ‘Maar je weet wel wat ik bedoel, ik heb het over eerste stapjes, eerste afspraakjes, de eerste plaats in een wedstrijd zaklopen. Kinderen doen eindexamen, trouwen en krijgen zelf kinderen. Op een bepaalde manier krijg je de kans om alles twee keer te doen. Zelfs als ons kind problemen zou hebben, zouden het in elk geval niet dezelfde problemen zijn die wij hebben gehad,’ was mijn idiote veronderstelling.

Zo is het genoeg geweest. Mijn hart breekt als ik zo uitvoerig over dit gesprek schrijf.

Als ik erop terugkijk, zei ik misschien dat ik meer ‘verhaal’ wilde omdat ik nog iemand wilde hebben om van te houden. Zulke dingen zeiden we nooit hardop, daar waren we veel te verlegen voor. En ik durfde niet te suggereren dat jij niet genoeg voor me was. Nu we uit elkaar zijn, wilde ik dat ik over mijn verlegenheid heen was gestapt en je vaker had verteld dat verliefd worden op jou het verbazingwekkendste is wat me ooit is overkomen. Niet alleen het verliefd wórden, die afgezaagde periode waaraan een einde komt, maar ook het verliefd zíjn. Als we een dag niet bij elkaar konden zijn, dacht ik aan je brede, warme borstkas; aan de ronde heuveltjes van je borstspieren, die dankzij het feit dat je je dagelijks honderd keer opdrukte mooi stevig waren; aan het kuiltje naast je sleutelbeen waar ik mijn hoofd op kon leggen tijdens die heerlijke ochtenden dat ik geen vliegtuig hoefde te halen. Soms hoorde ik je al om de hoek mijn naam roepen – ‘Ee-vá!’ – vaak geïrriteerd, kortaf, op dwingende toon, om me bij je te roepen omdat ik van jou was, alsof ik een hónd was, Franklin! Maar ik was inderdaad van jou en ik vond het niet vervelend en ik wilde dat je me zo dwingend riep: ‘Eeeeeee-vá!’ Je riep het altijd met de nadruk op de tweede lettergreep en op sommige avonden kon ik nauwelijks reageren omdat ik een dikke brok in mijn keel had gekregen. Als ik aan het aanrecht appels stond te snijden voor de kruimeltaart moest ik daar mee ophouden omdat ik een waas voor mijn ogen kreeg. De hele keuken werd dan vloeibaar en wiebelig en dan moest ik wel ophouden met snijden om te voorkomen dat ik mezelf in de vingers sneed. Je schreeuwde altijd tegen me als ik mezelf in de vingers sneed, het maakte je razend, en die irreële woede bracht me bijna in de verleiding om het nog een keer te doen.

Ik heb het werkelijk nooit vanzelfsprekend gevonden dat je van me hield. Daarvoor hebben we elkaar te laat leren kennen. Ik was toen al bijna drieëndertig en mijn verleden zonder jou was te grimmig en tastbaar om het wonder van gezelschap gewóón te vinden. Maar nadat ik zolang op de restjes van mijn eigen emotionele tafel had overleefd, verwende jij me met een dagelijks banket van samenzweerderige ‘wat een stelletje idioten’-blikken op feestjes, bossen bloemen die je zomaar had meegenomen, en briefjes op de koelkast die je altijd ondertekende met xxxx, Franklin. Ik werd hebberig van jou. Net als alle zwaar verslaafden wilde ik meer. En ik was nieuwsgierig. Ik vroeg me af hoe het zou zijn als een hoog stemmetje om dezelfde hoek ‘Mam-míé?’ zou roepen. Het begon allemaal met jou, net als wanneer je van iemand een ebbenhouten olifant krijgt en opeens het idee krijgt dat het wel leuk zou zijn om olifanten te verzamelen.

Eva

PS (Tien over halfvier ’s nachts)

Ik heb geprobeerd om in één keer met de slaappillen te stoppen, al was het alleen maar omdat ik weet dat jij het er niet mee eens zou zijn dat ik ze gebruik. Maar zonder tabletten blijf ik onrustig in mijn bed liggen draaien. Morgen ben ik op Travel R Us niets waard, maar ik wilde nog een andere herinnering uit die periode opschrijven.

Weet je nog dat we op de zolderverdieping met Eileen en Belmont een keer krabben met een zachte schaal hebben gegeten? Dat was wél een wellustige avond. Zelfs jij liet je gebruikelijke remmingen varen en kwam om twee uur ’s nachts wankelend uit je stoel om de frambozenbrandewijn te pakken. We werden niet onderbroken om poppenkleertjes te bekijken; kregen niet te horen dat het morgen ‘een schooldag’ was; we deden ons te goed aan fruit en sorbetijs; schonken voor de tweede keer onbehoorlijke hoeveelheden heldere, sterke frambozenlikeur in en gilden van het lachen om elkaars sterke verhalen in de orgie van eeuwige adolescentie die zo kenmerkend is voor kinderloze stellen van middelbare leeftijd.

We hadden het over onze ouders, op een heel onaardige manier, moet ik bekennen. We hielden een soort van officieuze wedstrijd wiens ouders het meest gestoord waren. Jij was in het nadeel, want het accentloze stoïcisme van je uit New England afkomstige ouders was moeilijk te parodiëren. Mijn moeders ingenieuze smoesjes om het huis niet uit te hoeven, daarentegen, zorgden voor grote hilariteit en ik slaagde er zelfs in om het privégrapje van mij en mijn broer Giles uit te leggen. Dat ging over het zinnetje ‘het is zo vreselijk handig’, de gevleugelde uitdrukking bij ons thuis voor het begrip ‘ze leveren aan huis’. In die tijd, voordat Giles zijn kinderen liever uit mijn buurt hield, hoefde ik alleen maar ‘het is zo vreselijk handig’ tegen hem te zeggen om hem aan het lachen te krijgen. Het duurde niet lang of Eileen en Belmont lagen ook in een deuk als ik tegen hén ‘het is zo vreselijk handig’ zei.

Geen van beiden konden we wedijveren met hun interraciale vaudevillegezelschap van door de wol geverfde bohémiens. Eileens moeder was schizofreen en haar vader was een professionele broodkaarter. Belmonts moeder was een voormalige prostituee die zich nog steeds als Bette Davis in Whatever Happened to Baby Jane? kleedde en zijn vader was een semi-beroemde jazzdrummer die met Dizzy Gillespie had gespeeld. Ik voelde dat ze deze verhalen weleens eerder hadden verteld, maar daardoor vertelden ze ze ook erg goed, en na al die chardonnay waarmee ik het krabbenfeestmaal had weggespoeld, rolden de tranen van het lachen me over de wangen. Een keer overwoog ik het gesprek in de richting te sturen van die monsterlijke beslissing die jij en ik probeerden te nemen, maar Eileen en Belmont waren minstens tien jaar ouder dan wij en ik wist niet zeker of ze bewust kinderloos waren gebleven. Ik wist niet of het wel zo kies was om erover te beginnen.

Ze gingen pas tegen vier uur ’s nachts weg. En vergis je niet: deze keer had ik het verschrikkelijk naar mijn zin gehad. Het was een van die zeldzame avonden waarop het de moeite waard blijkt te zijn om je naar de vismarkt te haasten en al dat fruit schoon te maken. Het was zo’n avond waarop ik het eigenlijk niet eens erg had moeten vinden om na afloop de keuken schoon te maken, die stoffig was van het gemorste meel en plakkerig van de mangoschillen. Ik merkte dat ik een beetje teleurgesteld was dat de avond was afgelopen en voelde me een beetje duf van al die alcohol, waarvan de ergste roes inmiddels voorbij was. Nu stond ik alleen nog maar een beetje onvast op mijn benen en had ik moeite om me te focussen, terwijl ik mijn uiterste best deed om de wijnglazen niet te laten vallen. Maar dat was niet de reden waarom ik verdrietig was.

‘Wat ben je stil,’ merkte je op, terwijl je de borden opstapelde. ‘Ben je uitgeput?’

Ik snoepte van een krabbenpoot die in de pan was achtergebleven. ‘We hebben misschien wel vier of vijf uur over onze ouders gepraat.’

‘Nou en? Als je je schuldig voelt dat je onaardige dingen over je moeder zegt, zou je wel tot 2025 boete kunnen doen. Het is een van je favoriete bezigheden.’

‘Dat weet ik. Dat zit me juist dwars.’

‘Ze kon je niet horen. En niemand aan die tafel ging ervan uit dat je haar niet tragisch vindt omdat je om haar moet lachen. Of dat je niet van haar houdt. Op jouw manier,’ voegde je eraan toe.

‘Als ze sterft, kunnen we… kan ik niet op die manier doorgaan. Dan kan ik niet meer zo vals zijn, want dan zou ik me een verrader voelen.’

‘Nou, nagel de arme vrouw dan aan de schandpaal zolang het nog kan.’

‘Maar vind je het normaal dat wij op onze leeftijd urenlang over onze ouders praten?’

‘Waar zit je nu toch mee? Je moest zo hard lachen dat het me niets zou verbazen als je het in je broek had gedaan.’

‘Toen ze weggingen, had ik opeens een bepaald beeld voor me, wij met ons vieren, allemaal over de tachtig, helemaal onder de levervlekken en nog steeds flink aan de alcohol met nog altijd dezelfde verhalen. Misschien zou er dan enige warmte of spijt in onze verhalen doorschemeren omdat onze ouders er niet meer waren, maar we zouden nog steeds over die malle pa en ma praten. Vind je dat zelf niet een beetje treurig?’

‘Je kwelt jezelf liever met de situatie in El Salvador.’

‘Daar gaat het niet om…’

‘Of je zou bij de koffie culturele bonbonnetjes willen uitdelen: Belgen zijn onbeleefd, in Thailand hoor je in het openbaar niet aan elkaar te zitten en Duitsers zijn geobsedeerd door poep.’

De laatste tijd hoorde ik steeds vaker een bittere ondertoon in zulke spottende opmerkingen. Blijkbaar herinnerden de antropologische wetenswaardigheden die ik met veel moeite had verzameld jou eraan dat ik in het buitenland op avontuur was geweest terwijl jij in de voorsteden van New Jersey een aftandse garage voor een Black & Decker-reclame zocht. Ik had kunnen snauwen dat het me speet dat mijn reisverhalen je verveelden, maar je bedoelde het vooral plagerig. Bovendien was het laat en had ik geen zin om ruzie te maken.

‘Doe niet zo gek,’ zei ik. ‘Ik ben net als alle anderen: ik praat gewoon graag over andere mensen. Niet over andere volkeren. Over mensen die ik ken, mensen die me dierbaar zijn, mensen van wie ik stapelgek word. Maar ik heb het gevoel dat ik straks door de voorraad familieverhalen heen zal zijn. Mijn vader is voor mijn geboorte gestorven en met één broer en één moeder ben je een keertje klaar. Echt, Franklin, misschien moeten we gewoon een kind nemen om eens over iets anders te kunnen praten.’

‘Dát vind ik nou een onnozele opmerking.’ Met een klap liet je de pan voor de spinazie in de gootsteen vallen.

Ik bleef rustig. ‘Niet waar. Ons gespreksonderwerp bestaat uit dingen waaraan we denken, dingen die in ons leven belangrijk zijn. Ik weet niet of ik de rest van mijn leven wel achterom wil kijken naar een generatie waaraan ik persoonlijk niets toevoeg. Het heeft iets nihilistisch om geen kinderen te krijgen, Franklin. Alsof je helemaal niet in de mensheid gelooft. Als iedereen jouw voorbeeld volgde, zou de mensheid binnen honderd jaar zijn uitgestorven.’

‘Schei toch uit,’ hoonde je. ‘Niemand krijgt kinderen om te voorkomen dat we uitsterven.’

‘Misschien niet bewust, maar we kunnen pas sinds het begin van de jaren zestig zelf beslissen of we kinderen willen zonder het klooster in te gaan. En trouwens, na avonden als deze is het misschien wel terecht als onze volwassen kinderen urenlang met hun vrienden over mij praten.’

Wat maken we onszelf toch veel wijs! Het vooruitzicht van zulke indringende gesprekken sprak me bijzonder aan. ‘Wat was mama een mooie vrouw, vind je niet? En ze was zo dapper! Mijn hemel, het idee dat ze helemaal in haar eentje naar al die griezelige landen ging!’ De flarden van de overpeinzingen die mijn kinderen laat op de avond over mij uit hun mond zouden laten rollen, waren mistig van de adoratie die juist zo overduidelijk in mijn brute analyse van mijn eigen moeder ontbrak. Wat dacht je van: ‘Vind je mama geen aanstelster? En wat heeft ze een grote neus! En die reisgidsen die ze schrijft zijn zooooo verschrikkelijk saai!’ Erger nog, doordat kinderen met elkaar praten en elkaar in vertrouwen nemen, is het voor hen juist gemakkelijk om de fouten van hun ouders met dodelijke accuratesse aan te wijzen. Eigenlijk is dat dus dubbel verraad.

Maar zelfs nu ik er op terugkijk, is dit verlangen naar ‘iets anders om over te praten’ beslist niet onnozel. Ik denk dat ik een zwangerschap juist een goed idee begon te vinden door die verleidelijke, gefantaseerde vooruitblikjes die aan een filmtrailer deden denken. Ik zag mezelf de voordeur openmaken voor de eerste jongen op wie mijn dochter (ik moet bekennen dat ik altijd een dochter voor me zag) verliefd was en zag mezelf een praatje met hem maken om hem gerust te stellen. In gedachten begon ik hem eindeloos, plagerig en meedogenloos te analyseren zodra hij de deur uit was. Mijn verlangen om laat met Eileen en Belmont op te blijven en het eens een keer over jonge mensen te hebben die hun hele leven nog voor zich hadden, die voor nieuwe verhalen zorgden, over wie ik me níéuwe meningen kon vormen en van wie het levensverhaal nog geen slijtageplekken begon te vertonen, was oprecht, geen frivoliteit.

Ik hield me helemaal niet bezig met de vraag wat ik zou moeten zeggen als ik eindelijk mijn felbegeerde nieuwe gespreksonderwerp had gekregen. Ik kon ook niet weten dat ik juist door mijn allesoverheersende nieuwe gespreksonderwerp de man met wie ik het liefst wilde praten, kwijt zou raken. Dat was een pijnlijke ironie die ik beslist niet kon voorzien.

28 NOVEMBER 2000

Lieve Franklin,

Het ziet er niet naar uit dat deze kermis in Florida snel voorbij zal zijn. Het kantoor is in alle staten over een of andere staatsambtenaar met een heleboel make-up en enkelen van mijn overspannen collega’s voorspellen een ‘constitutionele crisis’. Ik heb de details niet gevolgd, maar dat kan ik me niet voorstellen. Wat me opvalt als mensen in eettentjes aan de bar met elkaar in discussie gaan voordat ze zich zwijgend over hun bord buigen, is dat ze zich niet bedreigd voelen, maar veilig. Alleen een land dat zich onkwetsbaar voelt, kan zich politieke onrust als vermaak veroorloven.

Amerikanen van Armeense afkomst, van wie bijna alle oorspronkelijke landgenoten in de recente geschiedenis zijn uitgemoord (ja, ik weet dat je het onderwerp onderhand beu bent), hebben dat zelfvoldane gevoel van veiligheid slechts zelden. Zelfs de data in mijn eigen leven zijn apocalyptisch. Ik ben in augustus 1945 geboren, toen de sporen van twee giftige paddenstoelen ons allemaal een waarschuwend voorproefje van de hel gaven. Kevin is geboren tijdens het bezorgde aftellen naar 1984, een jaartal dat bijzonder werd gevreesd, zoals je je zult herinneren. Ik dreef de spot met mensen die de willekeurige titel van George Orwell te serieus namen, maar dat jaartal leidde wel een periode van tirannie voor me in. De donderdag vond plaats in 1999, een jaar waarvan vroeger vaak was gezegd dat het het einde van de wereld zou betekenen. En voor mij was dat ook het geval.

Sinds mijn laatste brief heb ik op de zolder van mijn geheugen naar mijn oorspronkelijke bedenkingen tegen het moederschap gezocht. Ik herinner me een heleboel warrige angsten, maar dat waren allemaal de verkeerde. Als ik de nadelen van het ouderschap onder elkaar had gezet, zou ‘zoon zou wel eens een moordenaar kunnen worden’ nooit op het lijstje hebben gestaan. Ik denk dat het er ongeveer als volgt uit zou hebben gezien:

Problemen.

Minder tijd voor ons tweeën. (Of beter gezegd: helemáál geen tijd meer voor ons tweeën.)

Andere mensen. (Ouderavonden. Balletleraressen. Onuitstaanbare vriendjes van het kind met onuitstaanbare ouders.)

Een dikke, vette koe worden. (Ik was slank en wilde dat ook graag blijven. Mijn schoonzusje had tijdens haar zwangerschap dikke spataderen op haar benen gekregen die nooit meer weggingen, en het vooruitzicht van een vertakt netwerk van blauwe boomwortels op mijn kuiten vond ik gênanter dan ik ooit zou kunnen zeggen. Daarom hield ik mijn mond. Ik ben ijdel, of was dat vroeger in elk geval, en een van mijn ijdelheden was dat ik deed of ik niet ijdel was.)

Een tegennatuurlijk altruïsme: gedwongen worden om beslissingen te nemen die het beste voor iemand anders zijn. (Ik ben een egoïst.)

Minder reizen. (Let wel: ‘minder’. Niet ‘ophouden met’.)

Gek worden van verveling. (Ik vond kleine kinderen ongelooflijk saai. Dat heb ik al vanaf het begin aan mezelf toegegeven.)

Een waardeloos sociaal leven. (Ik heb nog nooit een fatsoenlijk gesprek kunnen voeren als er een vijfjarig kind van een vriendin in het vertrek was.)

Sociale degradatie. (Ik was een vooraanstaand ondernemer. Toen ik eenmaal een peuter aan mijn rokken had hangen, werd ik door alle mannen – en vrouwen, wat ik tamelijk deprimerend vond – minder serieus genomen.)

Het gelag betalen. (Als ouder betaal je een schuld terug. Maar wie wil er nu een schuld betalen waaraan je kunt ontsnappen? Blijkbaar komen kinderloze stellen stiekem ergens mee weg. Trouwens, wat schiet je ermee op als je aan de verkeerde partij je schuld terugbetaalt? Alleen een compleet gestoorde moeder zou het een beloning voor al haar moeite vinden als haar dochters leven in elk geval ook afschuwelijk wordt.)

Als ik me goed herinner, waren dat de onbelangrijke nadelen die ik aanvankelijk afwoog, en ik heb mijn best gedaan om hun verbijsterende naïviteit niet te laten kleuren door wat er uiteindelijk is gebeurd. Het was duidelijk dat alle redenen om onvruchtbaar te blijven – wat is dat toch een vernietigend woord – kleine ongemakjes en onbelangrijke offers waren. Ze waren egoïstisch, onaardig en bekrompen, waardoor iedereen die zo’n lijst samenstelde en daarna nog steeds haar keurige, verstikkende, statische, onveranderlijke, vruchteloze leventje zonder kinderen wilde blijven leiden niet alleen kortzichtig was, maar een afschuwelijk mens.

Maar nu ik over die lijst nadenk, valt me op dat de conventionele bedenkingen tegen het ouderschap puur praktisch zijn, hoe onaardig ze ook klinken. Nu kinderen tegenwoordig je akkers niet meer ploegen of je in huis nemen als je incontinent wordt, is er eigenlijk geen rationele reden meer om ze te krijgen. Het is een wonder dat er met de komst van effectieve anticonceptie überhaupt nog mensen zijn die kinderen willen krijgen. In tegenstelling tot motieven als liefde, verhaal, inhoud en vertrouwen in de mensheid zijn de prikkels tegenwoordig net als zeppelins: immens, zwevend en zeldzaam. Ze zijn misschien wel optimistisch, ruimhartig of zelfs diepzinnig, maar ze zweven gevaarlijk ver boven de grond.

Jarenlang had ik gewacht op die allesoverheersende drang waar ik altijd over had gehoord, de verslavende hunkering waardoor kinderloze vrouwen zich onverbiddelijk tot de kinderwagen van onbekenden in het park voelen aangetrokken. Ik wilde door de hormonale dwang worden overspoeld, ik wilde op een dag wakker worden, mijn armen om je hals slaan, dan mijn hand naar beneden brengen om je naar me toe te trekken en bidden dat ik op het moment dat die zwarte bloem achter mijn ogen tot bloei kwam in verwachting was geraakt. (‘In verwachting’: die uitdrukking klinkt zo warm en mooi, het is een archaïsche, maar tedere bevestiging dat je negen maanden lang dag en nacht gezelschap hebt. ‘Zwanger’, daarentegen, is een zwaar, beladen woord, dat in mijn oren altijd als slecht nieuws klinkt: ‘Ik ben zwanger.’ Ik zie dan automatisch een zestienjarig meisje voor me dat thuis aan tafel – bleek, misselijk en met een waardeloos vriendje – haar moeders grootste angst moet opbiechten.)

Wat het ook is geweest, het heeft me nooit met hart en ziel beziggehouden en dat gaf me het gevoel dat ik iets had gemist. Toen ik op mijn vijfendertigste nog steeds niet hevig naar een kind verlangde, was ik bang dat ik iets mankeerde, dat ik niet normaal was. Tegen de tijd dat ik op mijn zevenendertigste Kevin kreeg, maakte ik me zorgen over de vraag of ik deze afwijking niet beter gewoon had kunnen accepteren. Ik vroeg me af of ik een toevallige onvolkomenheid, die misschien gewoon bij de scheikundige opmaak van mijn lichaam hoorde, wellicht tot een gebrek van shakespeariaanse proporties had opgeblazen.

Waarom ging ik dan uiteindelijk toch overstag? Door jou, om te beginnen. Want we waren sámen best gelukkig, maar jij zat niet lekker in je vel. Ik denk dat ik dat heb aangevoeld. Er zat een leegte in jouw leven die ik gewoon niet kon opvullen. Je had je baan, die bij je paste. Je moest in onontdekte stallen en wapensmederijen rondneuzen en voor Kraft, die plakjes kaas produceerde die met ‘echte melk’ waren gemaakt, moest je op zoek naar een grasveld met een kersenrode silo, een wit hek en zwart-witte koeien. Je deelde je eigen tijd en je eigen toekomstperspectief in. Je vond het leuk om locatiescout te zijn, maar het werk had je hart niet gestolen. Mensen waren jouw passie, Franklin. Dus toen ik je met Brians kinderen zag spelen, je met poppenkastbeestjes over hun gezicht zag aaien en hun afwasbare tatoeages zag bewonderen, verlangde ik ernaar om jou een kans te geven de passie te ontdekken die ik ooit bij Op goed geluk had gevonden, oftewel Ogg, zoals jij altijd zei.

Ik weet nog dat je ooit aarzelend hebt geprobeerd je gevoelens uit te leggen. Dat viel niet mee, want je had moeite met gevoelens en de daarbij behorende taal. Je voelde je nooit op je gemak bij holle, emotionele frasen, wat iets heel anders is dan je ongemakkelijk voelen bij een emotie op zich. Je was bang dat je gevoelens kapot kon redeneren, net zoals een paar grote, onhandige handen met de beste bedoeling van de wereld een salamander zouden kunnen beschadigen.

We lagen in bed, nog altijd op die hoge zolderverdieping in Tribeca waar de krakende, met de hand bediende lift altijd kapot was. De zolderverdieping deed me met haar holle ruimte, rondzwevend stof en gebrek aan keurig afgescheiden ruimtes met bijzettafeltjes altijd denken aan de geheime schuilplaats die mijn broer en ik in Racine van verroest ijzer hadden gemaakt. Jij en ik hadden zojuist met elkaar gevrijd en ik was net in slaap aan het sukkelen toen ik plotseling rechtop in bed zat. Ik moest over tien uur in het vliegtuig naar Madrid zitten en was vergeten de wekker te zetten. Toen ik de wekker had gezet, zag ik dat je met open ogen op je rug lag.

‘Wat is er?’

Je zuchtte. ‘Ik weet niet hoe je het voor elkaar krijgt.’ Terwijl ik me weer in de kussens nestelde en me op de zoveelste lofzang op mijn ongelooflijke avontuurlijkheid en moed voorbereidde, leek je te voelen dat je me op het verkeerde been had gezet, want je voegde er haastig aan toe: ‘Ik heb het over weggaan. Elke keer weer zo lang weggaan. Weggaan van mij.’

‘Maar dat vind ik helemaal niet leuk.’

‘Dat vraag ik me af.’

‘Franklin, ik heb mijn bedrijf heus niet bedacht om aan jouw klauwen te ontsnappen. Ik deed dit werk al voordat ik jou kende, hoor.’

‘Alsof ik dat kon vergeten.’

‘Het is mijn werk!’

‘Je zou ook iets anders kunnen doen.’

Ik ging rechtop zitten. ‘Probeer je…’

‘Nee.’ Je duwde me zachtjes weer achterover in de kussens. Dit ging niet helemaal zoals je had gepland. Je hád het hele gesprek gepland, dat kon ik merken. Je plaatste je ellebogen aan weerszijden van mijn lichaam en legde je voorhoofd heel even op het mijne. ‘Ik probeer je reisboeken niet van je af te pakken. Ik weet hoeveel je werk voor je betekent. Dat is nu net het probleem. Als ik het moest doen, zou ik het niet kunnen. Ik zou morgen niet op kunnen staan om naar Madrid te vliegen en jou ontraden om me over drie weken weer op het vliegveld op te halen. Ik zou het misschien een of twee keer kunnen doen, maar niet altijd.’

‘Als het moest, zou je het best kunnen.’

‘Eva, we weten allebei dat het helemaal niet hoeft.’

Ik probeerde weg te draaien, want je was te dicht bij me. Ik had het warm en tussen je ellebogen voelde ik me opgesloten. ‘Hier hebben we het al eens over gehad…’

‘Niet vaak. Je reisgidsen zijn een enorm succes. Je zou studenten kunnen inhuren om in jouw plaats in die rottige logementen rond te scharrelen. Ze doen nu toch ook al het merendeel van je research?’

Je irriteerde me, want dit hadden we al eens besproken. ‘Als ik ze niet in de gaten hou, bedonderen ze me waar ik bij sta. Ze zeggen dat ze hebben gecontroleerd of mijn gegevens over een bepaald hotel nog kloppen, maar ze laten de hele controle vervolgens zitten en gaan zich ergens bezatten. Later blijkt dan dat hotel in andere handen is overgegaan en krioelt van de luizen, of naar een andere plek is verhuisd. Ik krijg klachten van mensen die het land door fietsen en er na een rit van honderdvijftig kilometer achter komen dat ze op een adres dat ik heb aangeraden geen welverdiend bed, maar een verzekeringskantoor aantreffen. Die mensen zijn woedend. En terecht. En als de baas niet over hun schouder meekijkt, nemen sommige studenten smeergeld aan. De kracht van Ogg zit in onze goede reputatie…’

‘Je zou ook iemand kunnen aannemen om plekken voor je te controleren. Je gaat morgen gewoon naar Madrid omdat je dat zelf wilt. Dat is niet erg, maar ik zou het niet willen of kunnen. Weet je dat ik voortdurend aan je denk wanneer je weg bent? Ik denk vrijwel elk uur aan wat je eet, met wie je praat…’

‘Maar ik denk ook aan jou!’

Je lachte. Het was een geamuseerd gegrinnik, je was niet uit op ruzie. Je liet me los en ging weer op je rug liggen. ‘Gelul, Eva. Jij denkt aan het falafelkraampje op de hoek en hoopt dat die er in de volgende editie nog steeds staat. Je denkt aan bijvoeglijke naamwoorden waarmee je de kleur van de hemel kunt beschrijven. Prima. Maar in dat geval voel je iets anders voor mij dan ik voor jou. Meer wil ik er niet mee zeggen.’

‘Wil je nu echt beweren dat ik minder van jou hou dan jij van mij?’

‘Je houdt op een andere manier van me. Het is geen kwestie van meer of minder. Op de een of andere manier hou je iets achter.’ Je zocht naar de juiste woorden. ‘Misschien benijd ik je daar wel om. Het is net een reservetank of zoiets. Als jij hier weggaat, ga je over op die andere tank. Je scharrelt in Europa of Maleisië rond tot de tank leegraakt en dan kom je weer naar huis.’

De persoon die je had beschreven, leek in werkelijkheid meer op de vrouw die ik was voordat ik je ontmoette. Ooit was ik een efficiënt apparaatje, zoals een van die reistandenborstels die je helemaal in kunt klappen. Ik weet dat ik de neiging heb om die tijd te romantiseren, maar zeker in het begin had ik een bepaald vuur in me. Eigenlijk was ik nog nauwelijks volwassen. Ik had het idee voor Op goed geluk halverwege mijn eerste eigen reis naar Europa gekregen, een reis waarvoor ik veel te weinig geld had meegenomen. Het idee van een onconventionele reisgids gaf me een doel tijdens een reis die anders naar een lange rij van kopjes koffie af dreigde te zakken. Vanaf dat moment nam ik overal een versleten notitieboekje mee naartoe. Daarin schreef ik prijzen van eenpersoonskamers op en noteerde ik of er warm water op de kamer was. Ik schreef op of het personeel van het hotel Engels sprak en of er genoeg wc’s waren.

Nu Ogg zoveel concurrentie heeft gekregen, zou je bijna vergeten dat wereldreizigers halverwege de jaren zestig voornamelijk waren aangewezen op The Blue Guide, die zich vooral op niet-onbemiddelde mensen van middelbare leeftijd richtte. In 1966, toen de eerste editie van Op goed geluk door West-Europa binnen de kortste keren aan een tweede druk toe was, besefte ik dat ik een gat in de markt had ontdekt. Ik zeg graag van mezelf dat ik slim ben, maar we weten allebei dat ik mazzel had. Ik had niet kunnen voorzien dat rondtrekken met een rugzak een rage zou worden. Ik wist ook niet genoeg van demografie om met opzet gebruik te maken van al die rusteloze babyboomers die allemaal tegelijk volwassen werden en die in die welvarende tijd allemaal van pappies centen op vakantie gingen, in de veronderstelling dat ze met een paar honderd dollar in Italië een heel eind zouden komen. Al die kinderen wilden dolgraag advies hoe ze een reis waar pappie vanaf het begin op tegen was geweest zo lang mogelijk konden uitsmeren. Ik ging er voornamelijk van uit dat de ontdekkingsreizigers die na mij kwamen bang waren, net zoals ik bang was geweest, en dat ze zich zorgen maakten of ze werden afgezet, net zoals ik een paar keer was afgezet. Als ik bereid was om als eerste voedselvergiftiging op te lopen, kon ik er in elk geval voor zorgen dat onze kersverse reiziger tijdens die eerste spannende reis naar de andere kant van de oceaan ’s nachts niet kotsend boven de wc hoefde te hangen. Daarmee wil ik niet zeggen dat ik een weldoenster was, ik zeg alleen maar dat ik de gids schreef waaraan ik zelf tijdens mijn eerste reis behoefte had gehad.

Je slaat je ogen ten hemel. Je hebt dit verhaal al honderd keer gehoord en misschien is het onvermijdelijk dat je je uiteindelijk gaat ergeren aan de eigenschappen die je eerst juist zo aantrekkelijk aan iemand vond. Probeer nog even geduld op te brengen.

Je weet dat ik er nooit aan moest denken dat ik op mijn moeder zou gaan lijken. Gek genoeg leerden Giles en ik de term ‘agorafobie’ pas toen we over de dertig waren, en ik ben altijd verbaasd geweest dat er zo’n strikte definitie van bestond. Ik heb het woord meer dan eens opgezocht: ‘angst voor open of openbare ruimtes’. Voor zover ik wist was dat geen goede omschrijving van haar probleem. Mijn moeder was niet bang van voetbalstadions, ze durfde het huis niet uit. Ik kreeg de indruk dat ze besloten ruimtes net zo eng vond als open ruimtes, tenzij de besloten ruimte toevallig Enderby Avenue 137 in Racine, Wisconsin was. Maar daar lijkt helemaal geen woord voor te bestaan (Enderbyfilie?), en als ik zeg dat mijn moeder agorafobie heeft, lijken mensen in elk geval te begrijpen dat ze spullen aan huis laat bezorgen.

‘Jezus, wat ironisch,’ heb ik ontelbare keren moeten horen. ‘En dat terwijl jij de hele wereld rondreist.’ Andere mensen vinden de symmetrie van schijnbare tegenstellingen juist mooi.

Maar om eerlijk te zijn, lijk ik wel degelijk op mijn moeder. Misschien komt het omdat ik als kind altijd boodschapjes moest doen waarvoor ik veel te jong was en die ik daardoor doodeng vond. Op mijn achtste werd ik erop uitgestuurd om nieuwe pakkingen voor de keukenkraan te zoeken. Doordat mijn moeder me als klein meisje dwong om haar bode te zijn, slaagde ze erin om bij mij dezelfde overdreven angst voor kleine interacties met de buitenwereld te kweken die zij op haar tweeëndertigste voelde.

Als ik erop terugkijk, kan ik me niet één buitenlandse reis herinneren die ik echt graag wilde maken. Ik zag er altijd op een bepaalde manier tegenop en wilde er dolgraag onderuit. Meer dan eens dwong een samenzwering van eerder vastgelegde verplichtingen me de deur uit te gaan: het ticket dat al was gekocht; de taxi die al was besteld; een hele rits reserveringen die al waren bevestigd. Om mezelf nog verder in de hoek te drijven, had ik altijd al tegen mijn vrienden gezegd dat ik op reis ging en uitgebreid afscheid van hen genomen. Zelfs in het vliegtuig zou ik nog dolgelukkig zijn geweest als het toestel voor eeuwig door de stratosfeer zou blijven vliegen. Landen was afschuwelijk en de zoektocht naar een bed voor de eerste avond ook, al was het respijt, mijn ad-hocantwoord op Enderby Avenue, een heerlijk gevoel. Uiteindelijk raakte ik verslaafd aan deze hele rij van elkaar steeds sneller opvolgende angsten, die hun hoogtepunt vonden in een duizelingwekkende duik op de matras die ik voor die avond had uitgekozen. Mijn hele leven had ik mezelf gedwongen dingen te doen. Ik ben nooit naar Madrid gegaan omdat ik zo graag paella wilde eten, Franklin. Al die verkenningsreisjes die ik volgens jou gebruikte om aan de knellende banden van onze huiselijke rust te ontsnappen, waren in werkelijkheid een handschoen die ik mezelf had toegeworpen en die ik van mezelf moest oprapen. Achteraf was ik blij dat ik een reis had gemaakt, maar ik vond het nooit leuk om weg te gaan.

Maar door de jaren heen werd de aversie milder, en ergernis is een minder grote hindernis dan angst. Toen ik me eenmaal had aangewend om mijn eigen uitdagingen aan te nemen – mezelf keer op keer bewijzen dat ik onafhankelijk, competent, mobiel en volwassen was – draaide de angst geleidelijk aan honderdtachtig graden om. Het enige waar ik meer tegen opzag dan tegen de zoveelste reis naar Maleisië, was thuisblijven.

Ik was dus niet alleen bang dat ik zou veranderen in mijn moeder, maar ook dat ik zou veranderen in ‘een’ moeder. Het leek me eng om het loyale, onbeweeglijke anker te zijn, het vertrekpunt voor de volgende jonge avonturier die ik misschien wel benijd om zijn reizen en wiens toekomst nog niet vastligt en nog niet is uitgestippeld. Ik was bang om zo’n stereotiepe vrouw in de deuropening te worden, zo’n slonzig, beetje mollig mens dat nog even ten afscheid zwaait en kushandjes werpt terwijl er een rugzak achter in een kofferbak wordt gezet. Ik wilde niet zo’n vrouw worden die in de uitlaatgassen van een wegrijdende auto met de ruches van haar schort over haar ogen veegt, die zich treurig omdraait om de deur dicht te duwen en het veel te kleine beetje vaat op het aanrecht af te wassen in de verstikkende stilte van het vertrek. Mijn hevige angst om achtergelaten te worden was erger geworden dan mijn angst om weg te gaan. Ik had jou maar al te vaak achtergelaten en je vaak met de stokbroodkruimels van ons afscheidsetentje laten zitten om zelf weg te rennen naar de klaarstaande taxi. Volgens mij heb ik je nooit verteld hoe erg ik het vond dat ik jou voortdurend verliet en je elke keer een klein beetje dood liet gaan. Volgens mij heb ik je ook nooit geprezen voor het feit dat je je gevoelens daarover hooguit af en toe met een grapje liet blijken, hoewel je je altijd zeer terecht in de steek gelaten voelde.

Franklin, ik vond het doodeng om een kind te krijgen. Voordat ik zwanger raakte, leken al mijn visioenen van kinderen opvoeden – verhaaltjes over treintjes met lachende gezichtjes voor het slapengaan, en met een lepeltje onsmakelijke prut in een slap mondje proppen – beelden die over iemand anders gingen. Ik vreesde een confrontatie met wat misschien wel een gesloten, ijskoud kantje van mijn karakter kon zijn. Ik zag ook op tegen een confrontatie met mijn eigen egoïsme, mijn gebrek aan ruimhartigheid en de troebele, taaie macht van mijn eigen rancune. Hoewel het idee van ‘aan een nieuwe bladzijde beginnen’ me intrigeerde, moest ik er niet aan denken dat ik hopeloos in andermans verhaal verstrikt zou raken. En ik denk dat deze angst precies datgene is wat me heeft overgehaald, net zoals een afgrond je in de verleiding brengt om te springen. Juist de onoverkomelijkheid van de taak en de onaantrekkelijke kantjes trokken me uiteindelijk aan.

Eva

2 DECEMBER 2000

Lieve Franklin,

Ik zit in een cafeetje in Chatham, daarom is deze brief met de hand geschreven. Maar goed, je bent altijd in staat geweest om mijn kriebelige handschrift op ansichtkaarten te lezen, want dat heb je vaker kunnen oefenen dan je lief was. Het stel aan het tafeltje naast me voert een ellenlange discussie over de vraag welke formulieren je allemaal moet invullen om in Seminole County schriftelijk te kunnen stemmen. Het is het soort onbenulligheid waar het hele land zich op dit moment mee bezig lijkt te houden, want iedereen in mijn omgeving denkt ineens heel betweterig alle procedures te kennen. Aan de andere kant warm ik me aan hun verhitte discussies alsof ik bij een kachel zit. Mijn eigen apathie is ijzingwekkend.

Het Bagel Café is een knus etablissement en ik denk niet dat de serveerster het erg vindt als ik tijdens het schrijven lang met mijn koffie doe. Chatham is ook knus en authentiek, met een bijzondere sfeer die zo kenmerkend is voor het midden van Amerika en die rijkere plaatsen als Stockbridge en Lenox met veel geld proberen na te maken. Er stoppen nog treinen bij het station. In de winkelstraat heb je de traditionele tweedehandsboekwinkeltjes (vol met die boeken van Loren Estleman die jij altijd verslond); bakkerijen met volkorenmuffins waarvan het bovenste randje is verbrand; kringloopwinkels, een bioscoop met op de luifel het woord ‘theatre’ (gespeld op de Britse manier in de bekrompen veronderstelling dat dat chiquer is dan de Amerikaanse spelling); en een slijterij die naast de magnums Taylor-port voor de plaatselijke bevolking voor bezoekers ook een paar verrassend dure Zinfandels uit Californië verkoopt. Mensen uit Manhattan die hier een tweede huis hebben, houden dit slonzige gehucht op de been nu de meeste plaatselijke bedrijven zijn gesloten. Zij komen in de zomer en daarnaast is er natuurlijk ook nog de nieuwe gevangenis die net buiten de bebouwde kom staat.

Tijdens de rit naar de gevangenis moest ik aan jou denken, al spreekt dat eigenlijk vanzelf. Ik vergeleek jou met andere mannen en probeerde me een voorstelling te maken van het soort man waar ik mee dacht te zullen eindigen voordat wij elkaar ontmoetten. De man in mijn fantasie was ongetwijfeld samengesteld uit de reisvriendjes met wie je me altijd pestte. Sommige romantische vriendjes die kwamen aanwaaien waren snoepjes, maar een avontuurtje is al verdoemd als een vrouw een man als ‘snoepje’ omschrijft.

Als ik op die verzameling gastoptredens in Arles of Tel Aviv moet afgaan (sorry, de ‘verliezers’), was ik voorbestemd om me te settelen met een mager, intellectueel type wiens stofwisseling in een noodtempo brouwsels met kikkererwten verbrandt. Puntige ellebogen, een prominente adamsappel en smalle polsen. Een overtuigd vegetariër. Een zorgelijke, brildragende man die Nietzsche leest, vervreemd is van de wereld om hem heen en op het gebruik van auto’s neerkijkt. Iemand die graag fietst en in de heuvels gaat wandelen. Ideeën over zijn beroep: misschien een pottenbakker, dol op hardhout en kruidentuinen, wiens droom van een eenvoudig leven vol lichamelijke arbeid en langdurige zonsondergangen op een veranda een tamelijk schrijnend contrast vormt met de kille, onderdrukte woede waarmee hij teleurstellende vazen in een leeg olievat kapotgooit. Een zwak voor wiet en tamelijk humeurig. Een onderkoeld, maar meedogenloos gevoel voor humor en een droge, afstandelijke lach. Rugmassages. Recyclen. Sitarmuziek en een flirt met het boeddhisme die goddank achter hem ligt. Vitaminen en kaartspelletjes, waterfilters en Franse films. Een pacifist met drie gitaren, zonder tv, en onplezierige associaties met teamsporten omdat hij als kind werd gepest. Een kwetsbare aanblik door de terugwijkende haargrens en een zachte, donkere paardenstaart die krullend op zijn rug hangt. Een grauwe, olijfkleurige huid, bijna ziekelijk. Tedere seks met veel gefluister. Een vreemde, uit hout gesneden talisman aan een veter om zijn nek, die hij niet wil verklaren en ook niet afdoet, zelfs niet in bad. Dagboeken die ik niet mag lezen, volgeplakt met walgelijke kleine krantenberichtjes die illustreren dat we in een afschuwelijke wereld leven. (‘Gruwelijke vondst: politie vindt onderdelen van mannenlichaam, waaronder een paar handen en twee benen, in zes bagagekluisjes op het centraal station van Tokyo. Na inspectie van alle 2500 muntkluisjes heeft de politie in een plastic vuilniszak ook nog een paar billen gevonden.’) Cynisch over het politieke beleid en altijd een ironische, afstandelijke kijk op de populaire cultuur. En met zijn vloeiende, maar met een prachtig accent getinte Engels is hij vooral een buitenlander.

We zouden op het platteland wonen – in Portugal, of een klein plaatsje in Midden-Amerika – waar een boerderij even verderop rauwe melk, zoete, vers gekarnde boter en dikke pompoenen vol zaadjes verkoopt. Ons stenen huisje zou aan de buitenkant helemaal begroeid zijn met klimplanten en in de bloembakken voor de ramen zouden rode geraniums staan te blozen. We zouden stevig roggebrood en wortelbrownies voor onze rustieke buren bakken. De partner uit mijn fantasie, een man die eigenlijk veel te veel opleiding heeft genoten, zou in de grond van onze idylle nog steeds naar de wortels van zijn eigen ontevredenheid zoeken. En midden in die natuurlijke hoorn des overvloeds zou hij uit wrok ascetisch gaan leven.

Heb ik je al aan het lachen gemaakt? Want daarna ontmoette ik jou. Een grote, breedgeschouderde vleeseter met stug, blond haar en een blozende huid die op het strand verbrandt. Iemand die zin in het leven heeft. Een schallende, uitbundige lach, een man die moppen met ‘ken je het verschil tussen…’ vertelt. Hotdogs, niet eens de Bratwurst van East 86th Street, maar melige, vette varkensdarmen in die afschuwelijke roze kleur. Honkbal. Honkbalpetjes met reclamelogo’s. Woordgrapjes, films die kassuccessen waren, water uit de kraan en blikjes bier. Een onverschrokken consument die het volste vertrouwen in fabrikanten heeft en alleen maar etiketten leest om er zeker van te zijn dat een product voldoende additieven bevat. Een liefhebber van autorijden en een gepassioneerd pick-uprijder die fietsen iets voor nerds vindt. Houdt niet van voorzichtig neuken en mag graag grove taal bezigen. Houdt achter gesloten deuren van porno en schaamt zich daar ook niet voor. Detectives, thrillers en sciencefiction, een abonnement op National Geographic. Barbecues op Onafhankelijkheidsdag en plannen om te gaan golfen als de tijd daar rijp voor is. Dol op allerlei soorten gore zoutjes: Bugles, Chipito’s, Wokkels en Dorito’s – je lacht nu, maar ik eet ze niet – die meer op verpakkingsmateriaal dan op eten lijken en helemaal niets meer met natuurlijke voedingsmiddelen te maken hebben. De eerste albums van Bruce Springsteen, keihard aan met het raam van de auto naar beneden gedraaid en je haar wapperend in de wind. Je zingt vals mee, hoe kan ik je gebrek aan muzikaliteit nu toch zo schattig vinden? Beach Boys. Elvis. Je bent je wortels nooit vergeten hè? Je bent dol op eenvoudige rock-’n-roll. Bombastische muziek. Maar niet onverteerbaar saai: ik weet nog dat je je begon te interesseren voor de muziek van Pearl Jam, exact op het moment dat Kevin daar niets meer aan vond… (sorry). Jouw muziek moest gewoon lawaaierig zijn. Je hield helemaal niet van mijn Elgar en mijn Leo Kottke, al maakte je een uitzondering voor Aaron Copland. Bij Tanglewood veegde je bruusk je ogen af, alsof je een mug wilde wegjagen, in de hoop dat ik niet had gemerkt dat je van ‘Quiet City’ moest huilen. En doodgewone, voor de hand liggende pleziertjes: de Bronx Zoo en de Botanische Tuinen, de achtbaan op Coney Island, de veerboot naar Staten Island en het Empire State Building. Jij was de enige inwoner van New York die ik ooit had ontmoet die daadwerkelijk met de veerboot naar het Vrijheidsbeeld was gegaan. Je hebt me een keer meegesleept en we waren de enige toeristen op de boot die Engels spraken. Realistische kunst: Edward Hopper. En grote hemel, Franklin, een republikein… Overtuigd van het nut van een sterke Defensie en verder voorstander van weinig overheidsbemoeienis en lage belastingen. Lichamelijk was je ook een enorme verrassing: je was zelf al een bolwerk van verdediging. Soms was je bang dat ik je te zwaar vond, omdat ik het zo vaak over je afmetingen had, maar met je 75, 76 kilo had je een heel normaal gewicht, al worstelde je dan altijd met die twee kilo Chipito’s die net over het randje van je riem hingen. Maar in mijn ogen was je gigántisch. Zo stevig en solide, zo breedgeschouderd, zo massief, heel anders dan dat smalle-polsengedoe uit mijn fantasie. Je was gebouwd als een eik waartegen ik mijn kussen kon opschudden om te lezen. ’s Ochtends kon ik me in de holling van je takken nestelen. Wat boffen we toch als de dingen die we zouden willen ons bespaard blijven! Waarschijnlijk had ik uiteindelijk schoon genoeg gekregen van al die malle potten en aanstellerige diëten, en ik haat het zeurende gejank van sitarmuziek!

Maar de allergrootste verrassing was nog wel dat ik met een Amerikaan trouwde. En dan niet zomaar een Amerikaan, iemand die toevallig Amerikaans was. Nee, je was een overtuigd Amerikaan die hier ook nog eens geboren en getogen was. Je was gewoon een patriot. Ik had er nog nooit eentje ontmoet. Boerenkinkels wel. Bekrompen, onbereisde, onwetende mensen die dachten dat de hele wereld uit de Verenigde Staten bestond en die vonden dat je het universum beledigde als je iets negatiefs over ons land durfde te zeggen. Jij, daarentegen, had wel een paar plaatsen bezocht – Mexico, een rampzalige reis naar Italië met een vrouw die bijna overal allergisch voor was, zelfs voor tomaten – en was tot de conclusie gekomen dat je het in je vaderland prettig vond. Nee, je was tot de conclusie gekomen dat je van je eigen land híéld. Je hield van het feit dat alles hier op rolletjes liep. Je hield van de efficiëntie, de praktische instelling, de vette, onopgesmukte accenten en de nadruk op eerlijkheid. Ik zou zeggen – en dat heb ik ook gezegd – dat je verliefd was op een archaïsche versie van de Verenigde Staten, een Amerika dat in het verleden thuishoorde of dat slechts in je gedachten bestond. En jij zou zeggen – en dat heb je ook gezegd – dat de identiteit van Amerika voor een deel ook uit een idee bestond, en dat de meeste andere landen dat niet konden zeggen omdat ze voornamelijk uit een gewelddadige geschiedenis en grenzen op een landkaart bestonden. Je vond de Amerikaanse droom bovendien geweldig en je wees me erop, dat moet ik je nageven, dat een land dat de vrijheid van alle burgers om te doen en laten wat ze wilden zo hoog in het vaandel had staan juist een plek zou moeten zijn waar types als ik me thuis voelden. Maar daar is in de praktijk niets van terechtgekomen, protesteerde ik, en daarop riposteerde jij dan weer dat het hier beter was gelukt dan in andere landen en dan hadden we weer een discussie.

Het is waar dat ik ontevreden werd, maar toch wil ik je bedanken dat je me mijn eigen land hebt laten zien. We hebben elkaar er zelfs door ontmoet. Bij Ogg waren we van plan om advertenties in Mother Jones en Rolling Stone te plaatsen. Toen ik niet wist welke foto’s we wilden, lieten Young en Rubicam jou langskomen. Je verscheen in mijn kantoor in een flanellen overhemd en een stoffige spijkerbroek. Dat was onbeleefd, maar wel aantrekkelijk. Ik deed mijn uiterste best om professioneel te blijven, maar je schouders leidden me af. Frankrijk, stelde ik voor. De Rhônevallei. En toen dubde ik nog even over de kosten, want ik moest je erheen sturen en een hotel voor je regelen. Je schoot in de lach. Doe niet zo belachelijk, zei je met een wegwuivend gebaar. Ik kan de Rhônevallei heus wel in Pennsylvania vinden. En dat lukte je nog ook.

Tot dat moment had ik de Verenigde Staten altijd gezien als vertrekpunt naar andere landen. Nadat je de stoute schoenen had aangetrokken en me mee uit had gevraagd – mij, de directeur van een onderneming waarmee je een zakelijke relatie had – kreeg je me na lang zeuren eindelijk zover dat ik toegaf dat de Verenigde Staten misschien wel het eerste land was dat ik zou bezoeken als ik hier niet geboren was. Wat ik verder ook van Amerika mocht vinden, het was het land met de meeste macht en invloed, de plaats waar de films werden gemaakt, waar Coca-Cola werd verkocht en waar men Star Trek tot zelfs in Java had kunnen slijten. Amerika was het middelpunt van alle actie, een land waar je wel een relatie mee móést hebben, zelfs als die relatie vijandig was. Als je er niet van hield, moest je het in elk geval krachtig verwerpen, het land was te belangrijk om er geen mening over te hebben. Het was het land dat alle andere landen op de huid zat en naar alle uithoeken van de aarde ging, of de mensen daar dat nu leuk vonden of niet. Oké, oké, protesteerde ik. Oké, ik zou het land bezoeken.

En dat deed ik ook. Weet je nog dat je in het begin steeds zo verbaasd reageerde? Je vond het gek dat ik nog nooit naar een honkbalwedstrijd of naar Yellowstone Park was geweest. Of naar de Grand Canyon. Ik keek neer op McDonald’s, maar ik had er nog nooit warme appeltaart gegeten. (Ik moet bekennen: die was heel lekker.) Je merkte op dat er ooit een moment zou komen dat er geen McDonald’s meer zou zijn. Het feit dat de keten zoveel vestigingen had, betekende nog niet dat de warme appeltaart niet uitstekend was of dat het geen privilege was om in een tijd te leven dat je er voor 99 cent een stuk appeltaart kon krijgen. Dat was een van je favoriete thema’s, dat overdaad, populariteit en namaak niet noodzakelijkerwijs betekenden dat iets minder waard werd, en dat het verscheiden van de tijd dingen automatisch zeldzaam maakte. Je vond het heerlijk om van het heden te genieten. Van alle mensen die ik ooit heb ontmoet, was jij je er het meest van bewust dat alles van voorbijgaande aard is.

En zo was jouw kijk op je vaderland ook: je was ervan overtuigd dat het niet eeuwig zou bestaan. Natuurlijk vormden de Verenigde Staten een imperium, maar daar hoefden we ons niet voor te schamen. De geschiedenis zat vol met imperia en de Verenigde Staten vormden duidelijk het grootste, rijkste en mooiste imperium dat de aarde ooit had gedomineerd. Het was onvermijdelijk dat het Rijk uiteindelijk ten val zou komen. Dat was het lot van een imperium. Maar je zei dat we geluk hadden. We mochten deel uitmaken van het meest fascinerende sociale experiment dat ooit was uitgevoerd. Natuurlijk, het was niet perfect, voegde je er haastig aan toe. Het was dezelfde haast waarmee ik voor Kevins geboorte opmerkte dat sommige kinderen natuurlijk ‘problemen hadden’. Maar jij zei dat je in tranen uit zou barsten als Amerika tijdens jouw leven inzakte, ten val zou komen, economisch in elkaar zou storten, door een buitenlandse mogendheid zou worden overheerst of van binnenuit door corruptie volledig verpest zou worden.

Ik geloof je meteen. Maar in die tijd dat je me meesleepte naar het Smithsonian, aan mijn hoofd zeurde dat ik alle presidenten in volgorde moest kunnen opzeggen en me overhoorde over de oorzaken van de Haymarket-opstand, vond ik dat ik nog niet echt op bezoek was in het land. Ik was op bezoek in jóúw land. Het land dat jij voor jezelf had geconstrueerd, zoals een kind met ijslollystokjes een blokhut bouwt. En ik vond het een prachtige reproductie. Zelfs nu, wanneer ik de eerste woorden van de grondwet hoor (‘Wij, het volk van de Verenigde Staten…’ ) voel ik mijn nekhaartjes prikken. Omdat ik jouw stem hoor. De Onafhankelijkheidsverklaring. ‘Voor ons is het vanzelfsprekend’, jouw stem.

Ironie. Ik heb nagedacht over jou en ironie. Het ergerde je altijd als mijn vrienden uit Europa langskwamen en enigszins bagatelliserend over onze landgenoten zeiden dat ze ‘geen gevoel voor ironie’ hadden. Toch was ironie (ironisch genoeg) aan het einde van de twintigste eeuw hevig populair in de Verenigde Staten, pijnlijk populair zelfs. Sterker nog, ik was de ironie beu, al besefte ik dat pas toen wij elkaar ontmoetten. Aan het begin van de jaren tachtig was alles ‘retro’ en was er een ondertoon van hoon te bespeuren waarin afstand werd genomen van al die eettentjes uit de jaren vijftig met chromen krukken en gigantische glazen limonade. Ironie betekent tegelijkertijd hebben en niet hebben. Bij ironie hoor je nuffig met ideeën te spelen en dingen te verwerpen. Sommige vrienden van ons woonden in appartementen die volledig met sardonische kitsch waren ingericht – met negerpopjes, ingelijste cornflakesreclames van Kellogg’s uit de jaren twintig (‘met kommen tegelijk worden ze opgegeten!’) – en hadden alleen maar spulletjes met een knipoog.