.

Bevallen en opstaan

Jetske Spanjer

Else de Haan

Hilda Dijk

Lilet Poortman

Aafke Gorter

Margot de Waal

Miriam de Jong

Hetty Hagens

Bevallen en opstaan

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

Voorwerk

Inleiding

In deze tijd is het mogelijk te besluiten geen kinderen te krijgen. We zijn niet meer overgeleverd aan de gebrekkige anticonceptiemogelijkheden van onze overgrootmoeders. Niemand hoeft dus méér kinderen te krijgen dan ze zelf wil. Minder kinderen krijgen dan gewenst komt daarentegen waarschijnlijk vaker voor dan vroeger. Als de omstandigheden er uiteindelijk geschikt voor zijn blijkt een zwangerschap nog niet automatisch te volgen. Over alles wat te maken heeft met het kiezen voor een kind en het tot stand komen van de zwangerschap gaat Bevallen en opstaan niet: het begint bij de zwangerschap zelf.

Wij hebben dit boek geschreven vanuit het idee dat het de moeite waard is om het proces van zwangerschap en bevalling zo bewust mogelijk te beleven. Zo vaak zul je het niet meemaken in je leven. Alle reden dus om aandacht te schenken aan het leven in je buik, dat nu nog zo ongrijpbaar en onvoorstelbaar is. Maar ook aandacht over te hebben voor jezelf, deze negen maanden van voortdurende verandering: dat is een avontuur op zich dat je je niet moet laten ontgaan.

Als je je op je eerste bevalling voorbereidt, ligt het voor de hand om andere vrouwen naar hun ervaringen te vragen. Het kan echter zijn dat je behalve je moeder of een (schoon)zusje geen vrouwen met kinderen goed kent, omdat je als eerste in je vriendenkring met kinderen begint. Wij, de acht vrouwen die dit boek hebben geschreven, willen daarom naast medische informatie ook onze eigen ervaringen met zwangerschap en bevalling – en die van anderen – aan je doorgeven.

Het zou ideaal zijn als elke vrouw met plezier terug kon denken aan haar bevallingen. Maar zo ligt het niet. Niet elke zwangerschap leidt tot een gezond kind, hoe gezond we zelf ook zijn en hoe deskundig we ook begeleid worden. En veel vrouwen baren wel een gezond kind, maar zouden de bevalling zelf het liefst zo snel mogelijk vergeten. Om je voor te bereiden zijn goede en slechte ervaringen van andere vrouwen nuttig, en natuurlijk ook cursussen en boeken. De zwangerschapsboeken uit de tijd toen wijzelf in verwachting waren boden verantwoorde medische voorlichting, bedoeld om zwangeren te wapenen tegen bakerpraatjes en onnodige angsten. Maar voordat je het wist vervingen ze de mythe van de ooievaar die het kind brengt door die van de dokter die het kind moet halen. En dat uitgangspunt maakt van gezonde zwangere vrouwen patiënten die zich in alle opzichten afhankelijk weten van de medische stand.

In bijna alle westerse landen gaat het tegenwoordig dan ook zo; iedereen bevalt in het ziekenhuis, vaak met medicijnen en andere ingrepen. De gedachte dat zwangerschap en bevalling natuurlijke processen zijn die thuis tot een goed einde gebracht kunnen worden zonder ingrijpen, met alleen een deskundige (meestal een verloskundige, soms een huisarts) erbij om een oogje in het zeil te houden, heeft zich tot nu toe eigenlijk alleen in Nederland staande weten te houden.

Maar terwijl buitenlandse artsen en verloskundigen hier komen kijken hoe dat dan gaat, blijft het aantal thuisbevallingen dalen, en neemt het aantal bevallingen waarbij medisch wordt ingegrepen gestaag toe. Ook al wordt er in het officiële beleid uitdrukkelijk van uitgegaan dat de bevalling waarbij geen risico’s aanwezig lijken in principe thuis gebeurt, toch kunnen wij er niet gerust op zijn dat ook op de lange termijn de thuisbevalling zal blijven bestaan.

Dit boek begint met een terugblik op hoe onze verre voormoeders bevallen zijn, gevolgd door het verhaal van een van onze eigen moeders. Vervolgens kun je lezen hoe de verloskundige zorg in ons land tegenwoordig geregeld is, en welke knelpunten en verschillen van inzicht daarbij een rol spelen. Daarop volgt informatie over zwangerschap, bevalling en de eerste maanden erna: hoe je lichaam verandert, wat je allemaal moet regelen, hoe je je op je bevalling kunt voorbereiden, hoe een bevalling verloopt en wat je daarbij ondergaat, het eerste omgaan met je kind en hoe het kind je leven verandert.

Zelf hebben we tijdens onze zwangerschap veel informatie gemist die we in dit boek uitgebreid beschrijven. We hopen je daarmee tot steun te zijn bij het ter wereld brengen van jouw kind.

.

Terugblik

Kraamvrouwen, vroedvrouwen en verloskunde

Kraamvrouwen, vroedvrouwen en verloskunde

In de Middeleeuwen had een barende vrouw een vroedvrouw en vaak een of meer buurvrouwen aan haar bed. In de westerse wereld berustte de zorg voor een gezonde barende tot aan de achttiende eeuw bijna uitsluitend in vrouwelijke handen. Veel is er niet bekend over de middeleeuwse vroedvrouw. De verloskunde vormde geen object van studie. De vroedvrouwen waren verantwoording schuldig aan de almachtige Kerk, die meer geïnteresseerd was in het zielenheil van de pasgeborene dan in het leven van de moeder. Zo had een vroedvrouw, als het mis dreigde te gaan, de plicht het kind te dopen; desnoods ging zij daarbij met de wijwaterkwast in de baarmoeder. De kunde van de vroedvrouw berustte vanouds op ervaring, haar kennis verschilde van persoon tot persoon. Vroedvrouwen beroemd om hun kennis en vaardigheid, vond men in de stad of zelfs aan het hof. Meest op het platteland vond men die vroedvrouwen die ook door hun collega’s om hun onwetendheid veroordeeld werden.

Op 4 augustus 1712 schrijft Catharina Geertruida Schraders, van 1693 tot 1745 vroedvrouw te Dokkum, het volgende in haar dagboek: ‘[...] toen ik daar aankwam trof ik alleen haar man, die voor de deur stond. De kraamvrouw lag op een natte bos stro en was stijf van de kou. Het water was gebroken en ze vloeide en zij was buiten bewustzijn. Ik was kwaad op die man en vroeg hoe ze in hemelsnaam zo konden omspringen met zo’n doodzieke vrouw. Hij zei dat er twee vroedvrouwen en ook een vroedmeester bij haar geweest waren. Maar die waren allemaal, net als de buurvrouwen, weer weggegaan. Ik zei tegen hem dat hij meteen de buurvrouwen weer moest halen. Dat deed hij en ik bestrafte hen, dat zij iemand die er zo ellendig aan toe was aan de dood wilden overgeven, zonder bijstand of medelijden. Meteen kregen we vuur van de buren en ik liet het natte stro weggooien. En ik maakte een goede ligplaats voor haar en zette haar een muts op want ze was helemaal bloot. Ik bevoelde haar en gaf haar op. En toen onderzocht ik hoe het kind lag. Ik constateerde een dwarsligging. Het kind was in staat van ontbinding. Ik keerde het en haalde het in een half kwartier. De vrouw kwam weer op krachten, kwam overeind en wilde mijn handen kussen. Ik troostte haar en hielp haar naar bed waar ik haar met een paar druppels bier laafde. Iets anders was er niet te krijgen. Drie uur later overleed zij. Men zei tegen mij dat zij twee dagen lang gemarteld was door de vroedvrouwen en de vroedmeester. O wat een ellendige weetnieten die hun naasten zo mishandelen.’

Louise de la Vallière, de favoriete maîtresse van Lodewijk XIV, was de eerste vrouw die tijdens haar bevalling werd bijgestaan door een arts. Vanaf toen was het bon ton om de bevalling te laten leiden door een arts. Zijn hulp moest duur betaald worden, maar aangezien de welvaart toenam, konden ook steeds meer mensen zich die hulp veroorloven. Met het groeien van het aantal artsen – die in de bevalling een goede broodwinning zagen – werden de vroedvrouwen verdrongen naar de kraambedden der armen. Vaak waren ze genoodzaakt er bijbaantjes op na te houden, variërend van werkster tot kroeghoudster. Vanaf de Renaissance ging ook de verloskunde zich als wetenschap ontwikkelen. De resultaten van deze ontwikkeling kwamen echter alleen ten goede aan de rijkere vrouwen, aangezien alleen zij artsenhulp konden betalen.

Een voorbeeld hiervan is de uitvinding en ontwikkeling van de ‘forceps’ of ‘tang’ door Peter Chamberlen. De Chamberlens – Peter, zijn vader en zijn broer, alle drie vroedmeester – hielden hun vinding bijna een eeuw lang geheim en verkochten deze ten slotte, dat wil zeggen: zij lichtten de koper op, door hem maar de helft van het instrument te verkopen. In 1773 publiceerde Edward Chapman, chirurgijn en vroedmeester, in zijn Essay for the Improvement of Midwifery de tekening van de originele, door drie generaties geperfectioneerde Chamberlentang. Van nu af aan was de tang beschikbaar voor elke dokter en voor geen enkele vroedvrouw, aangezien het haar verboden was gebruik te maken van instrumenten. De tang is een instrument dat bij een moeilijk verlopende bevalling een uitstekend hulpmiddel kan zijn: wanneer het kind blijft steken in het geboortekanaal omvat de arts met dit verlengstuk van zijn handen het hoofdje van het kind, om zo de uitdrijving te bespoedigen. Vroedvrouwen – bij monde van Elizabeth Nihell – waarschuwden tegen het misbruik dat sommige chirurgijns maakten van de tang. In haar Treatise on the Art of Midwifery zegt zij onder meer dat het gebruik van de tang ontaardde in een truc om de bevalling te versnellen, terwijl het een instrument had moeten zijn dat met grote zorg en omzichtigheid gebruikt diende te worden in moeilijke gevallen. Zij herhaalt dat een bevalling niet overhaast moet worden en dat de natuur haar loop moet hebben, waarbij de vroedvrouw de pijn wel kan verzachten met haar handen en door ‘talloze kleine, tedere attenties, ingegeven door de natuur en verfijnd door haar ervaring’. Niettemin bleef tot het begin van onze eeuw de tang een aanbeveling voor degenen die hem mochten hanteren, en dat waren niet de vroedvrouwen!

Met het toenemend aantal dokters in de verloskunde steeg ook de zogenaamde kraamvrouwenkoorts. Een plaag die vanaf de zeventiende eeuw bijna twee eeuwen lang aanhield. Van hygiëne was weinig tot niets bekend, noch bij vroedvrouwen, noch bij dokters. De laatsten kwamen vaak van een ziektegeval bij een bevalling, terwijl de vroedvrouw uitsluitend bevallingen deed: de kans op infectie was dus bij haar veel geringer. De vroedvrouw bleef ook veel langer, zonodig dagen, bij een bevalling, terwijl de dokter op het kritieke moment kwam en zich daarna weer naar de volgende zieke of bevalling haastte.

Het was traditie om behalve de vaak oudere vroedvrouw ook buurvrouwen en familieleden die zelf kinderen hadden gebaard, bij de bevalling te roepen.

In Wenen, in het grote Allgemeines Krankenhaus steeg van 1840 tot 1841 het sterftecijfer van vrouwen die daar bevielen van 1,3 procent naar 7,8 procent. Deze drastische stijging viel samen met de intrede van een nieuwe directeur, dr. Johann Klein. Hij wijzigde het beleid van zijn voorganger, dr. Boer, op een belangrijk punt: voor het onderricht aan de studenten verving hij de houten pop waarop werd geoefend, door lijken. Artsen en studenten liepen zonder grondig hun handen te wassen of andere hygiënische maatregelen te treffen, van de snijkamer rechtstreeks naar de vrouwen in het kraambed. Zo brachten ze de infecties die ze opdeden in de snijkamer over op de vrouwen. In hetzelfde ziekenhuis was de kliniek van de vroedvrouwenschool gevestigd. Daar bleef het sterftecijfer rond de 1,3 procent schommelen. Dit verschil was de zwangere vrouwen bekend en zij smeekten hun arts om thuis te mogen bevallen of in de vroedvrouwenkliniek. Hoewel een zo afwijkend sterftecijfer toch te denken had moeten geven, werd vijf jaar later een sterftecijfer van 10 procent onder de vrouwen die in het ziekenhuis bevielen als normaal geaccepteerd.

Vroedvrouwen in opleiding vroeger.

Gelukkig niet door Semmelweis, een Hongaarse arts, die in 1846 in het Weense ziekenhuis werd aangesteld. Door zijn fundamenteel, onbevooroordeeld onderzoek kwam hij tot de conclusie dat de kraamvrouwenkoorts door de artsen en studenten zelf werd veroorzaakt. Semmelweis bracht de resultaten van zijn onderzoek in 1847 onder de aandacht van zijn studenten, die vanaf dat moment hun handen moesten wassen met desinfecterende middelen, voor zij zwangere vrouwen aanraakten. Het sterftecijfer in het ziekenhuis daalde binnen twee jaar van 11,4 procent tot 1,27 procent. Verbazingwekkend is het dat deze ontdekking van Semmelweis niet in heel Europa met gejuich werd ontvangen. Integendeel: voor de artsen, die nu in staat waren om gecompliceerde bevallingen tot een goed einde te brengen, was het onaanvaardbaar dat ze, door zoiets eenvoudigs als het wassen van hun handen, de risico’s bij een bevalling konden beperken. Pas toen Pasteur in 1879 het verband aantoonde tussen kraamvrouwenkoorts en de aanwezigheid van bepaalde bacteriën in het bloed van de moeder, werden de bevindingen van Semmelweis algemeen aanvaard.

De middeleeuwse vroedvrouwen waren in staat om door middel van kruiden de pijn van barende vrouwen te verlichten. Werd bekend dat zij die toepasten, dan liepen zij het risico als heks verbrand te worden. De Kerk verbood dergelijke middelen, want in de bijbel stond immers: ‘Met smart zult gij uw kinderen baren.’ Het was Eva’s gerechte straf dat zij zou lijden bij zwangerschap en baring, omdat zij van de boom der kennis had gegeten. Toen James Simpson in 1847 ether gebruikte bij een bevalling en aantoonde dat de contracties gewoon door bleven gaan, ook al was de vrouw bewusteloos en dus gevoelloos, ontbrandde er in de religieuze wereld een heftige discussie. De anesthesie werd een uitvinding van Satan genoemd. Koningin Victoria nam een werkelijk revolutionaire beslissing door in 1853 bij de geboorte van haar zevende kind aan Simpson te vragen haar chloroform toe te dienen. Daarmee ging zij in tegen de Kerk, maar het resultaat was dat pijnbestrijding nu geoorloofd was. Het gebruik van chloroform bij de bevalling kwam in de mode: ‘anesthésie à la reine’.

In de Verenigde Staten was men rond 1900 enthousiast over de toepassing van de ‘schemerslaap’. Artsen en gynaecologen wilden zoveel mogelijk bevallingen met behulp van deze pas ontdekte narcose uitvoeren. Voor de vrouwen die op de barricaden stonden om hun rechten te bevechten kwam deze narcose op het juiste moment: deze bevrijdde hen van wat zij beschouwden als een van de vormen van biologisch bepaalde onderdrukking: de pijn bij het bevallen. Zo werd de narcose bij de gewone bevalling in de Verenigde Staten een groot succes. De consequentie ervan was wel dat de vrouw niet langer thuis kon bevallen, maar naar het ziekenhuis moest als haar tijd gekomen was. Het betekende ook dat de vroedvrouw, getraind als ze was in de natuurlijke gang van zaken bij de zwangerschap en geboorte, niet langer de barende vrouw kon bijstaan, omdat ze niet de beschikking had over narcotiserende middelen. Zo verdween in de Verenigde Staten, en in veel andere landen, de vroedvrouw uit het gezichtsveld, of werd hoogstens als assistent van arts of gynaecoloog aangesteld. Van nu af aan was het de dokter die de bevalling ‘deed’, want de vrouw zelf deed natuurlijk niets meer als ze eenmaal onder narcose was.

Consultatiebureau in Harlingen omstreeks 1910.

In de ontwikkeling van de verloskunde in Nederland heeft de pijnbestrijding een te verwaarlozen rol gespeeld. Hier kreeg de verloskundige organisatie met haar vroedvrouwen, thuisbevallingen, prenatale zorg en kraamzorg, een uniek aanzicht. Hoe is dat zo gekomen? Een aantal factoren hebben een rol gespeeld. In de eerste plaats waren bij ons de vroedvrouwen al vroeg kundig en goed opgeleid. Gevoel voor sociale gezondheidszorg ontwaakte reeds in de zeventiende eeuw; in verschillende steden werden stadsvroedvrouwen aangesteld voor de armlastigen. Bij dit alles was de aandacht, onder invloed van de filosofie dat zwangerschap en bevalling normale, natuurlijke zaken zijn, niet voornamelijk op technologische ontwikkelingen toegespitst.

In 1861 werd de eerste Rijkskweekschool voor Vroedvrouwen in Amsterdam opgericht. Dertien meisjes, ongehuwd, van zedelijk onbesproken gedrag, gezond en niet te oud, werden in huis genomen bij de meesteresse-vroedvrouw om hun opleiding te ontvangen. Zij kwamen uit alle provincies van Nederland, aangewezen door de inspecteur van gezondheid. Een eis was dat ze moesten kunnen lezen en schrijven. De praktische oefeningen van de leerling-vroedvrouwen vonden plaats in de kraamkliniek van het Binnengasthuis. Later werd voor dat doel een modelverloskamer ingericht in het dubbele herenhuis op de Prinsengracht, waar de school toen gevestigd was.

In een van de oudste jaarverslagen, dat van 1899-1900, worden 180 bevallingen vermeld. Van deze vrouwen waren er zestig gehuwd, honderdtwintig ongehuwd. De ongehuwden (vooral naaisters, dienstmeisjes en huishoudsters) kwamen uit het hele land, vanaf het noorden van Friesland tot het zuiden van Zuid-Limburg. Velen van hen verbleven korte of langere tijd voor de bevalling in de school als ‘huiszwangeren’. Zij kregen kost en inwoning en konden kosteloos bevallen. Als tegenprestatie verrichtten zij lichte huishoudelijke werkzaamheden en waren beschikbaar voor het uitwendige onderzoek door de leerlingen. De prenatale zorg bestond in die tijd slechts uit een enkel onderzoek, dus zelfs met de aanwezigheid van ‘huiszwangeren’ in de school deden de toekomstige vroedvrouwen, naar huidige maatstaven, maar weinig ervaring op. Na de bevalling hadden de ‘huiszwangeren’ recht op een kraamperiode van elf dagen, daarna stonden ze op straat. Over hun verdere lot zwijgt het jaarverslag.

In 1900 werd een nieuwe school met een eigen moderne kliniek in gebruik genomen aan de Camperstraat. In twee jaar tijd verdubbelde het aantal bevallingen, de nieuwe school stond kennelijk goed aangeschreven.

In 1865 was de bevoegdheid van de vroedvrouw wettelijk vastgelegd: ‘De vroedvrouwen zijn bevoegd tot het verlenen van verloskundige bijstand of raad, alleen bij ongestoord, natuurlijk verloop der baring. Bij afwezigheid van de geneesheer en in geval de vereiste kunstbewerking geen uitstel kan lijden, gaan zijzelve daartoe over. Daarbij zijn echter die gevallen uitgesloten die het gebruik van verloskundige instrumenten vereisen.’ Deze wet hield geen bescherming van haar beroep in en haar sociale positie bleef wankel, omdat zij – in tegenstelling tot de arts – nog steeds geen verloskundige instrumenten mocht gebruiken en niet mocht hechten.

Er kwam een kentering in de situatie door de ziekenfondsregeling van 1943, die bepaalde dat vroedvrouwenhulp wél en artsenhulp níét vergoed werd. En na 1945 was er de geboortegolf, waar de huisartsen letterlijk hun handen vol aan kregen. De zwangeren werden steeds vaker doorverwezen naar vroedvrouwen.

Een Amsterdamse vroedvrouw, die in 1946 begon als waarneemster-vroedvrouw, en daarna een eigen praktijk had die zij in 1980 beëindigde, vertelt:

‘Thuis bevallen was vlak na de oorlog niet echt anders dan in 1980. Alleen, nu heb je mooie kraammatrassen, toen had je een krantenbed: allemaal kranten over elkaar heen, daarover een oud laken dat werd vastgezet met rijgsteken. Dat liet ik de vrouwen altijd maken tijdens de zwangerschap, het kostte ze niets. En dan maakte ik zelf nog een kleintje voor de nageboorte. Er kwam geen spatje op de vloer hoor, je deed alles tegelijk weg en tegen de tijd dat de baby gewassen werd legde ik de vrouw op de steek en op dat kleine krantenmatrasje voor de nageboorte en dan kon alles zo weg. Het enige dat in de was moest was de luier waarmee ik het kind had aangepakt. De mensen hadden nooit last van me, daar stond ik om bekend. Ik had altijd een handdoek van mezelf en een waarmee ik de vrouw had afgedroogd. Die hing ik voor ik wegging netjes op een haakje.

Het spreekuur liep weleens uit, ik nam voor sommige mensen meer tijd als dat nodig was. Had iemand bijvoorbeeld problemen thuis dan praatten we daarover, ik kon troosten of ergens heen verwijzen. Als de mensen zich een beetje kunnen uiten, dan haal je onrust en spanningen weg. Dat werkt door bij de bevalling, want die verloopt beter wanneer de kraamvrouw zich op haar gemak voelt. Ik kwam ook altijd zo’n weekje van tevoren thuis, om te kijken of alles er was en omdat ik wilde weten hoe het huis was ingedeeld. Het laatste onderzoek deed ik ook aan huis. Ze lieten me heel trots alle spulletjes zien, zo raak je erg vertrouwd met elkaar.

In de beginjaren van mijn praktijk kwam de man of een ouder kind aan de deur, om te zeggen dat de bevalling begonnen was, de meeste mensen hadden toen geen telefoon. Ik ging dan meteen kijken, voor mijn eigen gemoedsrust maar ook omdat ik dacht: nu hebben ze me nodig.

Als een baring te lang duurde, of wanneer ik het idee had dat er iets mis was, dan belde ik de buitendienst. Tegenwoordig gaat een vrouw dan zo snel mogelijk naar het ziekenhuis, maar toen kwam de gynaecoloog aan huis. Zo was er eens een vrouw die moest bevallen van haar zesde kind. Bij het toucheren merkte ik dat de navelstreng voorlag. We zaten aan de overkant van het IJ in Amsterdam-Noord, er was geen tunnel of brug. Toch raakte je daar niet van in paniek. We belden de buitendienst en na een halfuur kwam de gynaecoloog. We besloten dat ze naar het ziekenhuis moest en belden voor een ziekenauto. Maar die kwam niet, we waren gedwongen om de bevalling met z’n tweeën te doen. Het is goed gegaan, maar zoiets zou nu niet meer kunnen.

Tijdens de zwangerschap lette ik altijd heel goed op. Als ik dingen ontdekte waarvan ik dacht: daar moet een gynaecoloog naar kijken, dan stuurde ik ze meteen door. Maar de mensen werden toen niet zo gauw opgenomen in het ziekenhuis. Stuitbevallingen deed ik in die tijd gewoon thuis, dat mag nu niet meer. Een tweeling krijgen thuis mag ook niet meer. Maar ik kan je foto’s laten zien van de schattigste tweelingen die ik thuis heb gedaan, flinke jongens van vijf, zes pond.

In de beginjaren van mijn praktijk was ik zeven dagen per week bereikbaar, dat was normaal voor vroedvrouwen toen. Je nam praktisch nooit vakantie, een heel enkele keer had je weleens een waarneemster. Als vroedvrouw met zo’n drukke praktijk kon je beter niet trouwen. Ik ben pas laat getrouwd en heb daarna bewust geprobeerd de praktijk klein te houden. Maar toch gaf mijn werk vaak aanleiding tot spanningen, niet omdat je vaak weg moet, maar omdat je ermee bezig bent. Na een bevalling had ik altijd even een pauze nodig, even relaxen, nadenken, wat opschrijven. Met een gezin is dat moeilijk, zodra je thuiskomt wordt er een beroep op je gedaan.

Nu werken vroedvrouwen in groepspraktijken. Zo’n samenwerking is natuurlijk veel efficiënter, ze werken met vaste tijden. Maar ik vraag me af of het voor de vrouwen die moeten bevallen prettig is. Vroeger had je tijdens de zwangerschap en de bevalling een en dezelfde juffrouw, nu moet je aan meer dan één vroedvrouw wennen en maar afwachten wie de bevalling doet.’

Deze verloskundige heeft haar praktijk allang neergelegd. Tijd, aandacht en betrokkenheid, daar draaide het om. De praktijkvoering is veranderd, maar is de betrokkenheid bij de zwangere hetzelfde gebleven? Dit vertelt een verloskundige in het jaar 1998 over haar praktijk:

‘Wij hebben een middelgrote praktijk bestaande uit twee verloskundigen en een vaste waarneemster. Vroeger hadden we een grotere praktijk: vier vroedvrouwen en een waarneemster, maar daar zijn we van teruggekomen. Als je met zoveel vroedvrouwen bent is het moeilijk om iedere zwangere goed te leren kennen. Het is voor de zwangere en voor ons belangrijk dat er een vertrouwensband ontstaat en die bouw je op wanneer je elkaar regelmatig spreekt tijdens het spreekuur. Het idee dat iemand moet bevallen en de vroedvrouw treft die ze misschien maar een of twee keer gezien heeft vinden we niet goed. Omgekeerd geldt hetzelfde: wij vinden het ook belangrijk om iemand goed te leren kennen om te kunnen inschatten hoe een bevalling gaat lopen.

Maar ook voor de onderlinge communicatie is een kleine praktijk prettiger, we doen de spreekuren gedeeltelijk met z’n tweeën, de een schrijft, de ander voert het gesprek en doet onderzoek. Op die manier blijf je allebei goed op de hoogte, daarnaast schrijven we bijzonderheden in een speciale agenda.

Omdat we met z’n tweeën werken en kunnen rekenen op onze waarneemster kunnen we de praktijk zo organiseren dat we allebei zes weken per jaar vakantie kunnen nemen. De druk op ons eigen privéleven is daardoor niet meer zo groot als vroeger. Hoewel tijd en aandacht voorop staan mag het spreekuur bij ons nooit langer dan een halfuur uitlopen. Dat is om de werkende aanstaande moeders tegemoet te komen, ze kunnen het zich niet permitteren om al te lang van hun werk weg te blijven. Voor iedere patiënte staat tien minuten.

Er is nu veel meer informatie over zwangerschap en baring, op grond waarvan vrouwen keuzes maken. Thuis bevallen is nu voor de meeste vrouwen een hele bewuste keuze, terwijl het vroeger vaak een keuze uit armoede was.

Ook wordt nagedacht over de manier waarop er thuis wordt bevallen: in bad, op de baarkruk, op de bank naast de kachel of op een andere vertrouwde plek. Voor verloskundigen betekent dat soms wel meer werk en vereist het op z’n minst een flexibele instelling. Wij hebben het er graag voor over, want wij zien al die verschillende mogelijkheden als een enorme rijkdom. Toch hebben al die keuzemogelijkheden ook een nadeel. Je merkt vaak dat vrouwen op grond van de informatie een soort draaiboek in hun hoofd hebben van: zo wil ik het doen. Maar een bevalling is de grootste storm in je leven die zich lang niet altijd laat bedwingen door een vooropgezet plan. Als het dan anders loopt kunnen vrouwen soms erg teleurgesteld zijn. Die teleurstelling moeten ze verwerken en daar proberen we ze bij te helpen.

De zorg is tegenwoordig intensiever dan vroeger en de werkdruk is groter. Vroeger kwamen de mensen gewoon op het spreekuur, tegenwoordig bellen ze tussendoor ook nog weleens als ze zich zorgen maken. Er zijn veel meer tweeling-zwangerschappen en ook de oudere moeders vragen extra zorg. In onze praktijk wordt steeds vaker samengewerkt met gynaecologen. Wanneer een vrouw bijvoorbeeld halverwege haar zwangerschap doorgestuurd wordt naar de specialist, blijven we haar, voor zover dat mogelijk is, bijstaan. Het medisch-technische gedeelte doet de specialist, de verdere begeleiding doen wij.

Omdat de mensen nu beter zijn geïnformeerd, hebben ze meer vragen en hogere verwachtingen van de verloskundige. En zwangere vrouwen stellen tegenwoordig erg hoge eisen aan zichzelf: voor 100 procent functioneren in hun baan – liefst tot de zesendertigste week – een fitte, vrolijke partner zijn, het huis op orde hebben, sociale contacten onderhouden, ze moeten in alles perfect zijn. Het is vaak allemaal net te veel en dat heeft zijn weerslag op de lichamelijke conditie. Wij merken dat bijvoorbeeld aan een te hoge bloeddruk. Ze hebben meer rust nodig en daarin proberen we ze te steunen door samen te bekijken hoe ze dat kunnen organiseren.

De behoefte van vrouwen aan veiligheid en vertrouwen tijdens de zwangerschap en de baring is precies hetzelfde als vroeger.’

Het verhaal van een van onze moeders

De geschiedenis van de bevallingen en zwangerschappen van onze moeders is de geschiedenis waar we het meest direct bij zijn betrokken. We hebben van onze moeders de verhalen gehoord over hoe wij en onze broers en zusters zijn geboren of we hebben juist het geheimzinnige zwijgen over die gebeurtenissen gevoeld.

Als we luisteren naar de verhalen, praten over de ervaringen en ideeën uit die tijd, wordt het duidelijk dat er in die ene generatie waarin wij volwassen werden, heel wat is veranderd. De tijd dat onze moeders kinderen kregen, was de tijd waarin steeds meer deskundigen zich met zwangerschap en bevalling gingen bezighouden – de tijd van nieuwe ontdekkingen en nieuwe technische mogelijkheden. En onze moeders gaven met een gerust hart hun bevalling over aan die deskundigen; zij vertrouwden blindelings op hun nieuwe opvattingen en ideeën.

De moeder van een van ons vertelde haar dochter over haar bevallingen:

‘Vlak voor mijn zevende bevalling leek alles mis te gaan. Ik moest van de dokter veel rusten.’

‘Kon u niet naar het ziekenhuis toe?’

‘In 1944, nee de ziekenhuizen waren overvol.’

‘Wat ging er allemaal mis?’

‘Ik weet het niet, je zult me wel vreselijk stom vinden. Ik was erg onverschillig. Papa en de dokter en iedereen om me heen was zenuwachtig, maar ik niet. Abnormaal moe was ik vooral de avond voor de geboorte. ’s Nachts om een uur of vier begon de bevalling. Papa wilde onmiddellijk de dokter bellen, maar dat mocht niet van mij.’

‘Hield u de weeën bij?’

‘Ja, met een klok. Dat deed ik zelf want ik ben heel actief in zo’n situatie. De dokter kwam om halfzeven haastig aangelopen in zijn pyjama. Het was spertijd en je mocht helemaal niet op straat lopen; een dokter wel. Er werd een dik kussen onder mijn rug gestopt zodat mijn buik helemaal omhoog kwam. Tot elf uur ’s ochtends heb ik zo gelegen.’

‘Bleef de dokter er aldoor bij?’

‘Ja, hij was bang dat het niet goed ging. Dat wist ik niet hoor, ik was niet bang.’

‘Maar u wist toch wel dat er iets ernstigs aan de hand was?’

‘Ja, natuurlijk, door die vloeiingen wist ik wel dat het verkeerd kon gaan, maar ik vond ook dat ze overdreven zenuwachtig waren. Ze hadden me verder niets verteld en dat is maar goed ook. Je hoeft niet alles te weten. Nee, echt niet en ik praat uit ervaring. Ik wist dat de dokter nog niets gegeten had. De vorige dag had ik brood gebakken en ik vond dat hij eerst maar moest eten. Op het moment dat hij naar de keuken wilde gaan voelde ik een vreselijke pijn. Ik voelde dat het kind zich draaide en zei tegen de dokter dat hij even moest wachten met eten. Tien minuten later was ze er. Gewoon geboren met haar kop naar beneden.’

‘Kreeg u het kind meteen na de geboorte te zien?’

‘Ja, nadat het in bad was geweest en aangekleed kreeg je het even bij je. Dat deed de kraamzuster.’

‘Kunt u zich nog herinneren wat u deed als u zwanger was?’

‘Als je drie maanden zwanger was liet je je inschrijven in een ziekenhuis, voor mij was dat het Anna Paviljoen. Je hoefde dan nog niet naar een dokter. Er was een zuster die je allerlei vragen stelde.’

‘Werd er geen test gemaakt of je zwanger was of niet?’

‘Welnee, dat wist je gewoon zelf, dat voelde je wel. Als je over tijd was, dan dacht je: ik kán best in verwachting zijn. Je wachtte nog een maandje en als je begon over te geven en je had kuren dan dacht je: ik bén in verwachting.’

‘Wat voor kuren had u?’

‘Trek in zure haring; ik at er dan drie achter elkaar op. Als je zesenhalve maand zwanger was moest je terug naar het Anna Paviljoen. Dan werd je gewogen en werd de urine nagekeken.’

‘Wat wist u van bevallen?’

‘Ik had er wat over gelezen en ik wist dat er, als je kramp kreeg en bloed zag, ontsluiting was. Als de kramp er was moest je zo snel mogelijk naar het ziekenhuis. De allereerste keer begon het op maandag. Ik had de hele dag in de zaak gestaan want papa was klanten lopen – schoenen halen en brengen bij de klanten. Ik voelde wel wat maar soms ook heel lang niets meer. Door een tante van me werd ik naar het ziekenhuis gestuurd. In het ziekenhuis kreeg ik pilletjes te slikken. Die nacht heb ik alleen op de verloskamer gelegen, heel zenuwachtig. De volgende dag mocht ik terug naar zaal. Het was gestopt.’

‘Werd u speciaal klaargemaakt voor de bevalling?’

‘Je werd geschoren en je kreeg een klysma. Dinsdags kreeg ik weer pilletjes en werd ik twee keer naar de verloskamer gestuurd en weer terug naar zaal. Om tien uur ’s avonds kreeg ik pijn en riep de zuster. De dokter kwam ook en zei dat het nu wel vlug zou gaan. Ik kreeg injecties. Eindelijk om drie uur ’s nachts kwam ze. Een mooi gaaf kind. Zes pond en drie ons, en negenenveertig centimeter lang. Tijdens de bevalling zei de dokter tegen me: “Bijt maar en gil als je pijn hebt.” Maar ik vond de pijn niet erg en kon nog lachen en zelfs gekheid maken. Na de geboorte werd ik gefeliciteerd door de dokter met de woorden: “U bent zeker wel blij dat u er af bent.” Weet je wat ik zei: “Zo wil ik er wel twaalf hebben.” Die uitspraak ging het hele ziekenhuis door.’

‘Werd u iets geleerd over ademhaling?’

‘Nee, dat werd niet geleerd. Wel gaven ze aanwijzingen, zo van wel zuchten, niet zuchten. Toch was ik ingescheurd, mijn nieren en blaas waren beschadigd en ik hield er een kraambeen aan over. De dokter zei dat het kwam doordat het kind knel had gezeten.

Tijdens de vierde maand van de tweede zwangerschap constateerde de huisarts een veel te hoge bloeddruk. Ik kreeg een dieet voorgeschreven en moest maar rusten. Bij de inschrijving voor het Anna Paviljoen had ik dat moeten vertellen. De avond voor de bevalling had ik erg veel pijn. Papa was doodzenuwachtig en wilde me naar het ziekenhuis brengen. Ik ging niet. Ik wilde niet, zoals de vorige keer, zo vroeg naar het ziekenhuis. Om vier uur ’s nachts kon ik wel over de vloer kruipen van de pijn en gingen we toch maar. De zuster in het ziekenhuis was boos dat ik zo laat gekomen was. Maar ik had nog helemaal geen ontsluiting, zei ik. “O ja, hoe weet u dat?”

“Omdat ik helemaal geen bloed gezien heb.”

“Dat hoeft ook niet.”

Tijdens de bevalling raakte ik af en toe weg; wel weet ik nog dat de dokter vroeg of de bloeddruk was opgenomen. Ik verloor veel bloed en moest injecties hebben om de vloeiingen te stoppen. Het was een jongen, een gezonde jongen, een leuke jongen.

Na de bevalling was ik dertig pond afgevallen. De dokter waarschuwde me dat ik, als ik weer in verwachting was, meteen bij de huisarts onder controle zou moeten voor de bloeddruk.’

‘Gaf u borstvoeding?’

‘Ja en altijd volop.’

‘Hoe lang lag u na de bevalling in het ziekenhuis?’

‘Tien dagen en dat was weinig. De zuster heeft weleens tegen me gezegd dat het beter voor me zou zijn als ik nog vijf dagen zou kunnen blijven.

Bij de derde zwangerschap werd mijn bloeddruk gecontroleerd en die was goed. Bij controle in het A.P. kreeg ik een dieet voorgeschreven. Alleen melk en pap mocht ik hebben. Niet eens een kopje thee met een beschuitje. Zes glazen melk en twee borden pap per dag. Op het laatst was dat nog maar één glas melk en geen pap. De kinderen waren al een paar dagen bij mijn moeder toen ik voor de derde keer naar het A.P. ging.’

‘Mocht papa er niet bij?’

‘Nee. Geen centen. We zaten in de minste klasse.’

‘Maar mocht hij er dan ook niet van tevoren bij? Want u lag daar toch al die uren alleen?’

‘Nee, dat mocht ook niet. Bij de duurdere klasse mocht de man er wel bij. Om dat standsverschil kon ik best boos worden.

Ook bij de derde bevalling raakte ik aldoor weg. “Nu niet slapen hoor,” zei de dokter aldoor. Dit keer kwam het niet door de bloeddruk maar was er iets met mijn nieren aan de hand. De geboorte ging gemakkelijk.’

‘Had u iedere keer andere artsen?’

‘Ja.’

‘Heeft u nooit overwogen thuis te bevallen?’

‘Nee, nooit en dat komt door mijn schoonmoeder. Nog lang voor ik getrouwd was heeft mijn schoonmoeder eens tegen mij gezegd dat als ik net als zij bij de winkel woonde, ik nooit thuis zou moeten bevallen. Je begrijpt wel dat die nooit tien dagen rust na de bevalling gekregen heeft.

Na de vierde geboorte was ik zes weken lang ziek. De koorts bleef maar aanhouden. Dat kwam door slapte, uitputting en bloedverlies. Na geen enkele bevalling zag ik er erg florissant uit en ik voelde me altijd slap. Maar nu was het helemaal erg. We leefden drie jaar in periodieke onthouding en ik knapte weer op. Ik voelde me zo goed dat ik weer een kind wilde. Een jongen. Toen kwam de oorlog. Al die angst waarin je leefde. Niets klopte meer. Natuurlijk werd ik zwanger en ineens besloot ik niet meer naar het ziekenhuis te gaan. Stel je voor, dan lig ik daar en thuis kan er van alles gebeuren en ik ben er niet bij. Ach, weet je, het werd de zesde. Papa was erbij en het is de makkelijkste bevalling geweest. Er werd geschoten en we hoorden de granaatscherven vallen. Het kon me niets schelen. De kinderen waren allemaal thuis. Ik beviel in de serre, die met schuifdeuren afgesloten was van de woonkamer, waar alle vijf kinderen lagen te slapen. Geen een is er wakker geworden. Wel hadden we uit voorzorg een haakje aan de binnenkant van de deuren gemaakt. Het was de eerste geboorte die papa meemaakte en, nogmaals, de beste. En het was een jongen. Daarna ben ik nooit meer naar het ziekenhuis gegaan voor een bevalling. Bij de zevende woonden we in een groter huis, waar ook jij geboren bent.’

‘Kreeg u oefeningen op voor en na de bevalling?’

‘Nee, dat is tegenwoordig allemaal veel beter. Toch moet ik zeggen dat mijn figuur niet zo lelijk geworden is. Ik ben zo dik als ik altijd geweest ben.

Na de geboorte van het zevende kind was papa zo geschrokken dat hij geen kind meer wilde. De huisarts was zo geschrokken dat hij bij mij geen bevalling meer wilde doen. Ik was niet geschrokken. Je maakt het natuurlijk wel mee maar je maakt niet mee wat papa en de dokter meemaken. Je bent zelf veel nuchterder. Je bent zelf veel te hard bezig. Ik wilde nog graag een zoon.

Tot en met de laatste dag voor jouw geboorte heb ik in de winkel gestaan. Er was een hittegolf, maar om het voor de klanten verborgen te houden droeg ik een wijde jas. Het werk bleef doorgaan. Voordat jij geboren werd droomde papa dat je een meisje was. Hij zag je voor zich, staande op een toneel. Hij beschreef hoe je eruitzag en dat klopte met wat het later geworden is. Jij was de achtste.

.

Bevallen nu

De organisatie van de verloskunde in ons land met zelfstandig werkende verloskundigen, met kraamverzorgsters die tijdens en na de geboorte thuis hulp bieden, heeft ervoor gezorgd dat de mogelijkheid om thuis te bevallen tot nu toe gehandhaafd bleef. In 1952 werd bijna 80 procent van de kinderen thuis geboren. In de jaren daarna daalde dit percentage gestaag. Ieder jaar werden er relatief minder baby’s thuis en meer baby’s in het ziekenhuis geboren. Dit is ongeveer vijfentwintig jaar zo doorgegaan. Het leek erop alsof de thuisbevalling langzaam maar zeker zou gaan verdwijnen. In 1978 stopte dit proces echter. Uit de laatst bekende cijfers blijkt dat nog steeds ruim 30 procent van de bevallingen thuis plaatsvindt en dat dit getal al jaren ongeveer gelijk blijft.

Sommige bevallingen moeten in het ziekenhuis plaatsvinden, omdat er een grotere kans is dat er gespecialiseerde hulp nodig is voor de baby of voor de moeder. Soms wordt dit al voor de bevalling vastgesteld, soms tijdens. Ongeveer 60 procent van de vrouwen bevalt uiteindelijk in het ziekenhuis. Een klein aantal vrouwen (10 procent) kiest voor de zogenaamde poliklinische bevalling, de bevalling in het ziekenhuis, zonder dat daar een medische noodzaak (de zogenaamde medische indicatie) voor is.

Lange tijd is de vraag ‘thuis of in het ziekenhuis’ een groot strijdpunt geweest onder de deskundigen. Sommige deskundigen vonden de ‘unieke’ mogelijkheid om thuis te bevallen in ons land helemaal niet uniek, maar gevaarlijk en achterlijk. Zij waren van mening dat de zogenaamde perinatale sterfte (de sterfte van de baby tijdens de bevalling of in de eerste week na de geboorte) verder zou afnemen als ook het aantal thuisbevallingen zou verminderen. De thuisbevalling is niet veilig, vonden zij. Wat was namelijk het geval? Het aantal thuisbevallingen was gedaald en tegelijkertijd ook de perinatale sterfte. Zij veronderstelden dat deze twee processen met elkaar te maken hadden, en de perinatale sterfte daalde doordat het aantal thuisbevallingen afnam. Maar dat causale verband is nooit aangetoond. Anderen wezen op geheel andere factoren die aan het dalen van die perinatale sterfte hebben bijgedragen: de betere gezondheidstoestand en hygiëne en het kleinere aantal kinderen dat per moeder geboren werd. Wie er ook gelijk had, Nederland hoorde bij de landen met de laagste perinatale sterfte. Nergens was het veiliger bevallen dan bij ons, thuis of in het ziekenhuis. De discussies over thuis of in het ziekenhuis verstomden en de thuisbevalling bleef bestaan.

Onze trots op de goede en veilige verloskundige zorg in ons land werd echter wreed verstoord, toen bleek dat Nederland al een tijd niet meer tot de landen behoorde met de laagste perinatale sterfte. In 2003 werden de gegevens van het Peristat-project, een onderzoek onder 15 West-Europese landen, gepubliceerd. Wat bleek? De daling van de perinatale sterfte was in andere westerse landen veel groter dan in Nederland. In Nederland bleek de sterfte voor of tijdens de geboorte de op één na hoogste. Van de 1000 baby’s stierven er in ons land 4,7, terwijl dat getal in Denemarken 3,8 is en in Finland zelfs 2,8. Dit zijn de getallen die gelden voor baby’s die na een zwangerschapsduur van meer dan 28 weken zijn geboren. De getallen zijn nog slechter als vroeger in de zwangerschap wordt gekeken. Bij een zwangerschapsduur van meer dan 22 weken stierven er in Nederland 7,4 per 1000 baby’s, in Denemarken 3,8 en in Finland 4. Hadden we toch ongelijk met onze vrije keuze voor de thuisbevalling? Is de thuisbevalling toch de grote schuldige, zoals sommige deskundigen al jaren geleden meenden?

We gaan na wat er na de publicatie van de Peristat-gegevens geschreven is over mogelijke verklaringen van deze cijfers. Het is opvallend dat de discussie over de thuisbevalling niet wordt hervat. Als mogelijke verklaring voor de slechte positie van Nederland temidden van de andere West-Europese landen wordt de thuisbevalling niet eens genoemd. Het zijn vooral maatschappelijke ontwikkelingen die voor deze slechte positie hebben gezorgd. In ons land beginnen vrouwen vaak pas op latere leeftijd aan kinderen. Dat betekent meer ‘oudere’ zwangeren, met een grotere kans op overlijden voor de baby; minder vruchtbaarheid, en dus meer IVF-behandelingen. Met IVF-behandelingen neemt het aantal meerlingzwangerschappen toe en meerlingenzwangerschappen lopen een groter risico. Dan is het aantal vrouwen dat rookt tijdens de zwangerschap in ons land nog steeds vrij hoog, met alle gevaren van dien. Een belangrijke maatschappelijke ontwikkeling is de komst van veel allochtonen. De sterfte bij allochtone baby’s is veel groter dan bij autochtone baby’s.

Maar ook de verloskundige zorg is van invloed op het sterftecijfer. Het blijkt dat ernstige groeivertraging in een te groot aantal gevallen niet wordt opmerkt. Daarom wordt nu geadviseerd in het tweede trimester van de zwangerschap standaard een echoscopie te doen. Er is echter ook perinatale sterfte die in ons land welbewust niet vermeden wordt. Dat is de sterfte van kinderen met zulke ernstige handicaps dat ze ten slotte dood zullen gaan. In ons land wordt, anders dan in de ons omringende landen, minder gescreend op ernstige afwijkingen en daardoor worden minder zwangerschappen al in een vroeg stadium afgebroken, en worden er dus meer kinderen met ernstige handicaps geboren. Maar ook worden ernstig gehandicapte kinderen minder dan in andere landen met kunst- en vliegwerk nog een tijd in leven gehouden.

Ten slotte moeten we ons afvragen hoe betrouwbaar de cijfers van het Peristat-project zijn. Het Peristat-project is het eerste project dat op zo grote schaal Europese gegevens verzamelt en met elkaar vergelijkt. De gegevens worden echter niet in alle landen op dezelfde manier verzameld en zijn in sommige landen, zoals bijvoorbeeld in Duitsland, ook niet compleet.

Al met hebben deze eerste Peristat-gegevens geleid tot enkele terechte verbeteringen in de organisatie van de verloskunde in ons land. Tegelijk geven ze geen enkele aanleiding om de thuisbevalling af te schaffen. Dus ook in deze nieuwe editie van Bevallen en opstaan schrijven we: ‘Het is de kwaliteit van de ervaring van een bevalling thuis die ons ertoe brengt te pleiten voor het behoud ervan. De cijfers over die veiligheid staan ons toe onze argumenten voor die keuze zwaar te laten wegen’.

Over het baren

Een bevalling is geen handeling maar een proces. Een proces dat door de baby wordt ingezet, en door jouw lichaam tot een geboorte zal leiden. Zowel de baby als jijzelf zijn ervoor geschapen om dit proces tot een goed einde te brengen. Wanneer je regelmatig bij de verloskundige op controle bent geweest, en zij geen risicofactoren aanwezig acht, kun je met een gerust hart thuis aan de bevalling beginnen. Je eigen huis en je naasten vormen dan met de verloskundige de meest rustgevende en vertrouwenwekkende omgeving die er bestaat. En dat kan wezenlijk bijdragen aan de voortgang van het baringsproces.

Dit betekent niet dat een thuisbevalling snel en gemakkelijk zal verlopen. Zeker bij een eerste bevalling heeft de baarmoeder vaak veel tijd nodig om zich te ontsluiten, maar hoe minder dit orgaan daarbij gestoord wordt hoe beter het zijn werk zal kunnen doen. En hoe meer ontspannen je daarbij zelf bent (in elk geval tussen de weeën door), des te beter zal je de weeënactiviteit kunnen doorstaan, en op eigen kracht de baring tot een goed einde brengen.

Wie thuis bevalt kan zelf tot op grote hoogte doen wat ze wil. Rondlopen, zitten, hangen, alleen, tegen je partner aan of met anderen erbij. Vaak ’s nachts in het schemerdonker, in grote intimiteit. Een intimiteit die zich vanzelf voortzet na de bevalling. Als alle anderen het huis weer hebben verlaten is er niets mooier dan met zijn drieën bij elkaar te zijn en de tijd te vergeten.

Niet altijd zal de eigen vertrouwde omgeving je genoeg kunnen helpen om de bevalling tot een goed einde te brengen. Soms is er te weinig voortgang, duurt alles te lang voor het welzijn van de baby, en wordt het voor jou wellicht te zwaar om dit nog zonder pijnstilling te verdragen. Als je alsnog naar het ziekenhuis wordt verwezen, bedenk dan dat je tenminste het langste deel van het geboorteproces op de beste plek hebt kunnen doorbrengen.

Wie bij voorbaat al weet dat zij in het ziekenhuis zal bevallen (uit eigen keuze of medische noodzaak) zal extra baat hebben bij een cursus waarin ze zo ontspannen mogelijk de weeën leert op te vangen. Bij voorkeur samen met je partner. Je zult in het ziekenhuis nu eenmaal vaker gestoord worden, en je bent minder vrij om te doen wat je wilt, waardoor zijn of haar vertrouwde aanwezigheid een nog belangrijker steun voor je zal zijn dan thuis. Natuurlijk ben je in goede handen in het ziekenhuis, maar weten dat het daar veilig is, betekent voor veel vrouwen niet dat zij zich daardoor vanzelf zullen ontspannen. Dit is vermoedelijk een van de redenen dat er in een ziekenhuis vaker en/of sneller wordt ingegrepen bij vrouwen die zonder medische reden voor een ziekenhuisbevalling hebben gekozen.

Bedenk in elk geval dat een aantal redenen om voor een ziekenhuisbevalling te kiezen niet erg steekhoudendend is. Bijvoorbeeld de angst dat de vroedvrouw niet op tijd zal zijn (een supersnelle bevalling komt zelden voor, maar gaat meestal juist helemaal vanzelf), of de angst dat je de buurt bij elkaar zult schreeuwen. Schreeuwen kan best eens opluchten, maar je zult je er in het ziekenhuis waarschijnlijk eerder voor generen dan thuis.

Opzien tegen de zogenaamde ‘troep’ die een bevalling thuis met zich meebrengt is ook niet nodig. Om te beginnen is er de slijmprop uit de baarmoedermond, die bij veel vrouwen aan het begin van de bevalling loskomt en zorgt voor wat bloederig slijm in je onderbroek. Dan is er het vruchtwater dat, ook al kies je voor een ziekenhuisbevalling, vaak thuis al naar buiten zal komen. Soms breken de vliezen zo radicaal dat je zult moeten dweilen, soms gaat het meer geleidelijk zodat je ervoor naar de wc kunt gaan, en ook weleens zo langzaam dat je het met maandverband kunt opvangen. Als de vliezen niet spontaan breken, prikt de vroedvrouw ze door en vangt ze het vrijkomende vruchtwater op in de steek. Tijdens het persen komt er meestal nog meer vruchtwater en soms ook wat urine en ontlasting mee naar buiten. Ook bloed als de placenta al een beetje losraakt, maar dit alles wordt geabsorbeerd door een celstof kraammatrasje dat je na afloop weggooit. De nageboorte kondigt zich meestal aan met een zwakke wee, zodat de moederkoek keurig in de steek kan worden opgevangen. Dan blijft alleen nog over het verschonen van het bed en het wassen of onder de douche zetten van de kraamvrouw – en dat is de taak van de kraamverzorgster. Niemand hoeft dus op te zien tegen het opruimen van de troep van een bevalling.

Los hiervan staat het feit dat er mannen zijn die opzien tegen een thuisbevalling, omdat ze niet tegen het zien van bloed kunnen. Door haar menstruatie raakt een vrouw vertrouwd met bloed, voor haar betekent het niet iets vreselijks maar iets normaals, een functie van haar eigen lichaam. Mannen missen die vertrouwdheid en associëren bloed met ongelukken en operaties. Dit probleem wordt niet opgelost door dan maar voor een ziekenhuisbevalling te kiezen: de hoeveelheid bloed verandert er niet door, terwijl de kans op flauwvallen thuis juist kleiner is omdat de man veel meer betrokken is bij het hele gebeuren, waardoor het bloed meer als een bijkomstigheid wordt ervaren.

En vergeet niet, wie thuis bevalt heeft een bijzondere positie. Niet de ziekenhuisroutine of de verloskundige bepaalt daar de gang van zaken. Thuis voer jij de regie, met maximale bewegingsvrijheid. Bovendien ben je daar niet de zoveelste barende. Thuis ben jij het waar alles om draait.

.

Deel 1: Zwangerschap

deel 1

Zwangerschap

.

1 Over tijd

Het uitblijven van de menstruatie is voor de meeste vrouwen het eerste teken dat ze zwanger zijn. Terwijl de menstruatie op veel fronten met spanningen gepaard kan gaan, geeft de vroege zwangerschap een gevoel van windstilte. De scherpe daling van het hormoon progesteron die verantwoordelijk is voor het op gang brengen van de menstruatie treedt niet op waardoor er minder aan de hand lijkt dan wanneer er geen bevruchting had plaatsgevonden. Maar we zijn zo gewend aan de verstoring van het hormonale evenwicht dat het uitblijven daarvan opmerkelijk is. Een ander teken dat er misschien iets aan de hand zou kunnen zijn is een gespannen of tintelend gevoel in de borsten. Omdat veel vrouwen ook voor het doorbreken van de menstruatie dit gevoel kennen, wordt het dikwijls niet in verband gebracht met zwanger zijn. Vaker moeten plassen, ’s ochtends misselijk zijn geven een duidelijker indicatie, maar meestal krijg je daar pas last van een paar weken na het uitblijven van de menstruatie.

De huidige zwangerschapstesten geven vrijwel meteen na het uitblijven van de menstruatie antwoord op de vraag: ‘zwanger of niet?’ Soms weten vrouwen intuïtief nog eerder wat er aan de hand is: op het moment van de conceptie ‘voelen’ ze dat ze bevrucht zijn. En het komt voor dat het de partner is die het het allereerste weet:

‘We kenden elkaar nog maar een paar maanden, ik was over mijn oren verliefd op Marie en kon me niks mooiers voorstellen dan samen met haar een kind te krijgen. Dat was spannend omdat Marie 41 was. Toen we in de trein zaten van ons eerste uitstapje naar Parijs keek ik naar Marie en zag een soort licht om haar heen. Ik wist dat ze zwanger was en toen ik het tegen haar zei lachte ze en zei dat dat niet kon omdat ze een spiraaltje had in haar baarmoeder. Maar ze liet dat spiraal er de volgende dag uithalen en de arts zei tegen haar dat dat wel degelijk tot de mogelijkheden behoorde. Die week hadden we niet meer met elkaar geslapen omdat Marie weg moest voor haar werk. Ze belde me een maand daarna op met het geweldige bericht dat ze zwanger was.’

Zwangerschapstesten

Vroeger gingen vrouwen bij de tweede uitgebleven menstruatie naar de huisarts om zekerheid te krijgen over een mogelijke zwangerschap, nu kunnen we na een dag over tijd te zijn weten of we al of niet zwanger zijn. Het is een voordeel wanneer je je in een vroeg stadium kunt instellen op de zwangerschap. Ook al is het embryo in de eerste weken niet groter dan een koffieboon, toch worden in die tijd de belangrijkste organen, waaronder de hersenen, aangelegd. Drank, bepaalde medicijnen en nicotine kunnen die ontwikkeling nadelig beïnvloeden. Het vaststellen van de zwangerschap berust op de aanwezigheid van het HCG-hormoon (humaan choriongonadotrofine), dat zes dagen na de bevruchting voor het eerst in de bloedstroom kan worden opgespoord. De concentratie van dit hormoon neemt toe tot een piek wordt bereikt op ongeveer zestig dagen na de bevruchting. In een paar druppels urine van de zwangere vrouw zorgt het HCG-hormoon dat de kleur verandert van de chemicaliën (kleurtest) of voorkomt dat deze samenvloeien, waardoor een ring zichtbaar wordt (ringtest). Hoewel de testen steeds betrouwbaarder worden is een positieve uitslag betrouwbaarder dan een uitslag die aangeeft dat er geen zwangerschap kan worden aangetoond. Wanneer de uitslag van de zwangerschapstest negatief is terwijl je sterk het gevoel hebt zwanger te zijn, kun je na een week of meer de test herhalen. Is de uitslag nog steeds negatief terwijl er lichamelijke tekens zijn die wijzen op zwangerschap (pijnlijke borsten, uitblijven van de menstruatie), is het raadzaam een afspraak te maken met de huisarts. Hij of zij kan nagaan wat de oorzaak kan zijn van de zwangerschapsverschijnselen.

De uitgerekende datum

De tijd die het bevruchte eitje nodig heeft om uit te groeien tot een goed ontwikkelde baby is 266 dagen. Maar de ene baby zal 280 dagen nodig hebben voor hij ‘rijp’ is, en de andere zal na 240 dagen al geboren worden. Slechts 4 procent van alle baby’s wordt precies op de uitgerekende datum geboren – de overgrote meerderheid komt in de periode die twee weken vóór of twee weken na die datum valt.

In de verloskunde wordt de zwangerschapsduur berekend in weken; waarbij men uitgaat van de eerste dag van de laatste menstruatie. Het voordeel van deze berekening is dat de meeste vrouwen vrij exact kunnen aangeven wanneer de laatste menstruatie heeft plaatsgevonden, terwijl het tijdstip van de conceptie vaak niet met zekerheid te zeggen is. Het komt erop neer dat de zwangerschapsduur twee weken meer aangeeft dan de ‘echte’ tijd gerekend vanaf de conceptie.

Wanneer de verloskundige je zwangerschap op twaalf weken inschat en je hebt een regelmatige cyclus van vier weken dan ben je in werkelijkheid tien weken zwanger.

Een kind is voldragen (à terme) tussen de 37 en 42 weken zwangerschapsduur. Meer dan 75 procent van de zwangeren bevalt in die periode.

Met behulp van de tabel (op bladzijde 34) kun je in een oogopslag zien wat de dag is waarop je kind wordt verwacht. Lang niet alle vrouwen hebben een regelmatige cyclus van 28 dagen waardoor het berekenen van de zwangerschapsduur een kwestie is van optellen en aftrekken. Het kan zijn dat de menstruatie zo onregelmatig is dat je plotseling ontdekt dat je zwanger bent terwijl het onduidelijk is wanneer je bevrucht bent. Hoe wordt dan de vermoedelijke datum van de bevalling vastgesteld? Met behulp van de echoscopie kan vrij nauwkeurig worden vastgesteld hoe ver de ontwikkeling van het kind in de baarmoeder is gevorderd. En dan zijn er een paar ‘ijkpunten’ waaruit de zwangerschapsduur kan worden afgeleid. Zo kan de hartslag van het kind voor het eerst worden geregistreerd rond de tiende week. De groei van de baarmoeder is een andere indicatie voor de tijd dat je zwanger bent. Rond de twintigste week bereikt de bovenkant van de baarmoeder je navel. ‘Leven voelen’ – het gewaarworden van de bewegingen van het kind in de baarmoeder – gebeurt meestal voor het eerst in de achttiende week wanneer je je eerste kind verwacht, en een weekje eerder bij volgende zwangerschappen.

De vermoedelijke datum van de bevalling

.

In de niet-vetgedrukte rij cijfers zoek je de eerste dag van de laatste menstruatie op. Het vetgedrukte cijfer dat daaronder staat,is de vermoedelijke datum van de geboorte.

2 Kiezen

Terwijl het misschien nog nauwelijks tot je doordringt dat je zwanger bent en over een maand of acht een kind zult baren, zijn er dingen die je in de komende weken zal moeten beslissen. Naar wie ga je toe voor de prenatale zorg? Wil je thuis bevallen of in het ziekenhuis? Kies je voor professionele kraamzorg bij de bevalling en de eerste dagen erna? Wat voor cursussen zijn er voor zwangeren in jouw omgeving, wil je partner mee of alleen de laatste les? Het antwoord op deze vragen zal afhangen van je eigen ideeën, ervaringen en voorkeuren maar vooral van de keuzemogelijkheden in je eigen woonomgeving.

Verloskundige, huisarts, gynaecoloog

De deskundige bij uitstek die zwangerschap en bevalling kan begeleiden is de verloskundige. Ondanks het feit dat ze gespecialiseerd is in de ‘gewone’ bevalling, moet ze een scherp inzicht hebben in dingen die anders lopen dan verwacht. Mogelijke complicaties moet ze snel onderkennen zodat de zwangere vrouw doorverwezen kan worden naar de specialist. Het overgrote deel van de verloskundigen begeleidt meer dan honderd bevallingen per jaar.

De tijd dat een verloskundige dag en nacht klaarstond voor haar zwangeren en niet op vakantie kon omdat haar patiënten op haar rekenden, ligt achter ons. De meeste verloskundigen werken in een groepspraktijk of zijn verbonden aan een ziekenhuis. In de grote steden hebben verloskundige praktijken hun eigen accent waar je je meer of minder toe aangetrokken kunt voelen. Toch zijn er gebieden in Nederland waar je je over deze vragen het hoofd niet hoeft te breken omdat er bijvoorbeeld maar één huisarts is die alle bevallingen thuis doet (de meeste Waddeneilanden). De weg die je dan moet bewandelen wijst zich vanzelf. Vroeger hielpen veel huisartsen bij de bevalling. Hun aantal wordt steeds kleiner, al neemt het tegenwoordig in kleine praktijken weer wat toe. Een bevalling kost nu eenmaal veel aandacht en wanneer een huisarts een drukke praktijk heeft, is een bevalling te tijdrovend. Bovendien voelen veel huisartsen zich niet capabel genoeg om bevallingen te begeleiden. Ze kunnen het vak niet in hun vingers houden zoals verloskundigen, die met niets anders bezig zijn dan met verloskundige hulp.

Ook het beleid in de gezondheidszorg legt de nadruk op de verloskundige als professionele hulp bij de bevalling. In een plaats waar zowel een huisarts als een verloskundige werkzaam is, vergoedt de verzekering de rekening van de huisarts niet, maar wel die van de verloskundige. Maar het kan zijn dat je kiest voor de huisarts omdat je een uitstekende band hebt met hem of haar. Dat zijn persoonlijke argumenten die zwaar wegen.

Er zijn een paar plekken in ons land waar alle bevallingen in het ziekenhuis moeten plaatsvinden omdat er geen verloskundigen zijn die daar thuisbevallingen begeleiden. Gelukkig hoort deze situatie tot de uitzonderingen: het overheidsbeleid is erop gericht om de thuisbevalling te stimuleren.

Mochten zich complicaties voordoen bij de zwangerschap of bevalling, dan krijg je te maken met de gynaecoloog. Als na onderzoek blijkt dat er niets aan de hand is, of dat na een korte behandeling alles weer in orde is, kom je in principe weer terug bij de verloskundige. Wanneer er een reden is om tot en met de bevalling onder specialistische controle te blijven, zal de gynaecoloog je verder begeleiden. Er is dan een medische indicatie om in het ziekenhuis te bevallen. De rekening krijg je in dat geval door de basisverzekering vergoed. Kijk altijd even je verzekeringspolis na; voor een vrijwillige bevalling in het ziekenhuis is meestal een aanvullende verzekering nodig of een eigen bijdrage.

Thuis of ziekenhuis

In Nederland kunnen vrouwen die een ongecompliceerde zwangerschap doormaken kiezen waar ze willen bevallen: thuis of in het ziekenhuis. Het lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet. De thuisbevalling als onderdeel van de gevestigde verloskundige zorg is een unicum in de wereld. In geen enkel Europees land is het mogelijk om van tevoren te beslissen dat je thuis gaat bevallen en je verzekerd te weten van deskundige verloskundige hulp. Het succes van het Nederlandse verloskundige model (onze cijfers zijn wat betreft de geboorte van gezonde baby’s en de gezondheid van pas bevallen moeders goed) lijkt wel direct samen te hangen met de mogelijkheid om thuis te bevallen. In ieder geval komt uit de onderzoeken naar voren dat je even veilig thuis kunt bevallen als in het ziekenhuis.

Mede dankzij de zorgvuldige prenatale zorg waarmee vrouwen gevolgd worden in hun zwangerschap en verwezen worden naar een specialist wanneer zich complicaties voordoen kan je met een gerust hart kiezen voor de thuisbevalling.

Daarnaast is Nederland natuurlijk een klein land met veel ziekenhuizen en is het zo dat je vrijwel altijd binnen een halfuur in het ziekenhuis kunt zijn in geval van nood. Onze situatie verschilt in dit opzicht enorm van vrouwen die bijvoorbeeld op het Zweedse platteland in hun eigen huis willen bevallen en waar het dichtstbijzijnde ziekenhuis zo’n honderd kilometer verderop ligt.

Uit onze eigen ervaringen en uit de verhalen van vele vrouwen die hun ervaringen met ons hebben willen delen zijn dit de kenmerkende aspecten van de ziekenhuis- en thuisbevalling:

Ziekenhuis

. het ziekenhuis geeft een veilig gevoel;

. beschikbaarheid van specialistische hulp.

Thuis

. niet weg hoeven te gaan tijdens de weeën;

. omstandigheden naar eigen hand kunnen zetten;

. zelf kunnen aangeven waar je het meest behoefte aan hebt (bijvoorbeeld: in bad de weeën opvangen);

. anderen worden op een vanzelfsprekende manier bij de bevalling betrokken (partner, eventueel kinderen, vrienden);

. in eigen kring met de pasgeborene achterblijven.

Of de typische kenmerken van een thuis- of ziekenhuisbevalling je wel of juist niet aanspreken kan je alleen zelf bepalen. Wat voor de een een voordeel is, kan voor de ander een nadeel zijn. Het is de moeite waard om over de keuze – thuis of ziekenhuis – met de verloskundige, je partner en vriendinnen te praten. Bewust te kunnen kiezen voor de plek waar je je kind ter wereld brengt is uniek en heeft een positieve invloed op de manier waarop je naar de bevalling toeleeft.

Omdat de meeste grote steden meerdere ziekenhuizen hebben waar je kunt bevallen is het de moeite waard om ze te vergelijken op de site van de vereniging Kind en Ziekenhuis. Wie (bijvoorbeeld door slechte ervaringen tijdens een eerdere bevalling) uitsluitend wil bevallen met pijnstilling door middel van een zo vroeg mogelijke ruggenprik (zie blz. 210) zal moeten zoeken naar een ziekenhuis dat deze 24 uur per etmaal kan en wil geven.

Of je nu kiest voor thuis of ziekenhuis, een bevalling brengt altijd verrassingen met zich mee. Je kunt je van te voren hebben ingesteld op een ziekenhuisbevalling en dan merk je dat de ontsluiting zo voorspoedig verloopt dat je geen zin hebt te verkassen naar het ziekenhuis. Wanneer je verloskundige op dat moment ziet dat er zich geen complicaties voordoen zal ze er niks tegen hebben dat je thuis bevalt. Omgekeerd kan het zo zijn dat je je helemaal niet kunt ontspannen thuis, dat de pijn onverdraaglijk en langdurig aanhoudt en de ontsluiting niet opschiet. Ondanks het feit dat je je hebt verheugd op een thuisbevalling kan het dan verstandig zijn om naar het ziekenhuis te gaan. Tegenwoordig hoef je niet van tevoren je wensen kenbaar te maken; je kunt altijd op het laatste moment besluiten wat in jouw geval het beste is.

Kraamhotels

Op sommige plaatsen in Nederland kun je bevallen in een kraamhotel of een geboortehotel. De omgeving is zo huiselijk mogelijk gemaakt, je kunt er bevallen met je eigen verloskundige of een verloskundige die samenwerkt met het betreffende kraamhotel. Bevallen in een kraamhotel kan een uitkomst zijn als je klein behuisd bent, midden in een verbouwing zit of andere redenen hebt waarom het beter is om niet thuis te zijn gedurende de bevalling en de kraamtijd.

Kraamzorg

Ook al is er nog niets aan je te zien en ben je er misschien nog helemaal niet voor in de stemming, toch is het belangrijk om over de bevalling na te denken: wanneer je drie maanden zwanger bent moet de kraamhulp geregeld worden. Hoe gaat de zorg tijdens de kraamperiode eruit zien, wil je een professionele kraamverzorgende, doe je een beroep op familie en vrienden of kies je voor allebei.

De kraamperiode is een speciale tijd. De eerste dagen waarin een nieuw mensje naast je ligt te ademen zullen ongetwijfeld tot de meest bijzondere ervaringen van je leven horen. Het is belangrijk dat je die periode zo ontspannen mogelijk kunt beleven. Je kunt je nog niet voorstellen hoe intensief die eerste dagen met je baby zijn. Bezoek, onzekerheid, bezorgdheid, je geluk niet op kunnen en tegelijkertijd af en toe in tranen uitbarsten, het kan allemaal wat veel zijn zo kort na de bevalling. Als er dan iemand om je heen is die weet wat er moet gebeuren en je gerust kan stellen als dat nodig is, die weet waar ze op moet letten bij jou en de baby, kan dat een grote steun betekenen. Van een kraamverzorgende kun je die steun verwachten. Zij (of hij) is opgeleid om te assisteren bij de bevalling, moeder en kind te verzorgen, voorlichting en advies te geven (wat vooral bij borstvoeding vaak een uitkomst is) en wat huishoudelijk werk te doen.

Of je wel of geen kraamverzorgende bij je kraambed wilt hebben beslis je aan het begin van de zwangerschap, wat voor soort kraamzorg je krijgt wordt bekeken wanneer je zeven maanden zwanger bent. Bij het eerste kind komt iemand van het kraambureau bij je thuis om te bespreken welk type kraamzorg in jou situatie de beste is, bij volgende bevallingen gebeurt dit telefonisch. De meeste mensen ontvangen 5,5 uur kraamzorg gedurende acht dagen, dat komt dus neer op 44 uur. Organisaties van verloskundigen, kraamzorg en verzekeringen zijn het erover eens dat dit voldoende is bij een bevalling waar alles normaal verloopt. Die uren kunnen ook flexibel ingezet worden, bijvoorbeeld de eerste dagen acht uur en dan afbouwen naar steeds minder uren. De basisverzekering vergoedt deze kraamzorg, maar je wordt wel geacht een eigen bijdrage te betalen. Mochten zich complicaties voordoen dan kan er in overleg met de verloskundige of de huisarts besloten worden tot meer uren kraamzorg. Die extra uren worden alleen vergoed door de verzekering als er een medische indicatie is. Je kunt ook zonder medische indicatie om meer kraamzorg vragen, maar dan moet je die extra uren zelf betalen. Je kunt ook kiezen voor minder kraamzorg, bijvoorbeeld drie uur per dag.

De kraamverzorgende heeft tot taak om in de eerste plaats te zorgen voor jou en de baby (zoals wassen en aankleden) en helpt je met de voeding. Ze zal je vooral stimuleren om borstvoeding te geven en er alles aan doen om te zorgen dat die goed op gang komt. Voor degenen bij wie dat niet gaat of die het per se niet wil kan dit weleens een beetje dwingend lijken. Niettemin weet de kraamverzorgende ook alles over flesvoeding en zal je ook daarbij helpen. Verder zal ze de tijd nemen om met je te praten over je nieuw verworven moederschap en houdt ze rekening met de andere gezinsleden. Ze geeft tips en adviezen over de verzorging van de baby en ze let op de hygiënische omstandigheden in huis. Zonodig poetst ze badkamer en wc. Vroeger deed ze nog veel meer huishoudelijk werk, maar dat is in deze tijd van vaatwassers, wasdrogers en diepvriesmaaltijden een stuk minder geworden. Er wordt wat het huishouden betreft nadrukkelijk een beroep gedaan op de ‘mantelzorgers’, je partner en/of anderen om je heen.

De kraamzorg wordt geregeld door een aantal grote landelijke of regionale instellingen die de zorg via plaatselijke kraambureau’s organiseren. Ze zijn op internet gemakkelijk te achterhalen. Behalve voor de kraamzorg kun je er vaak ook terecht voor cursussen ter voorbereiding op de bevalling en themabijeenkomsten over allerlei onderwerpen die te maken hebben met zwanger zijn en een baby hebben, zoals bijvoorbeeld borstvoeding.

Voor de kraamzorg is een landelijk indicatieprotocol opgesteld dat sinds 2006 door de zorgverzekeraars is ingevoerd waarin precies omschreven wordt waar je recht op hebt.

Het is verstandig contact op te nemen met je verzekering en te bekijken of een aanvullende verzekering zin heeft, die biedt, afhankelijk van de verzekeraar, meer mogelijkheden.

.

3 Oplossen van conflicten

De meeste vrouwen zijn tevreden over hun contacten met verloskundigen, artsen en verpleegkundigen. Maar het kan voorkomen dat ondanks een zorgvuldige keuze of juist omdat er geen keuze was, de communicatie tussen jou en de verloskundige of huisarts keer op keer te wensen overlaat. Je merkt bijvoorbeeld dat de maandelijkse controles niet meer dan zakelijke bezoekjes zijn, waarbij je binnen vijf minuten weer op straat staat, terwijl je je afvraagt wat het ook weer was waar je iets over wilde vragen. Als je een of twee keer zo met je vragen nog op zak van een controle bent teruggekeerd, is het goed voor de volgende keer je vragen van tevoren op papier te zetten. Als je merkt dat er weinig tijd voor je is, kun je aan de verloskundige vragen wanneer er wel tijd is om een aantal dingen door te spreken. Eventueel kan je vragen om een (extra) nieuwe afspraak. Ook als je een lange waslijst met vragen hebt is het beter dat van tevoren aan te kondigen en te informeren of daar nu tijd voor is, en zo niet, wanneer dan wel. In een enkel geval blijkt dat die tijd er eigenlijk nooit is. Dan is het ook maar beter dat duidelijk van de verloskundige te horen in plaats van te blijven rondlopen met de verwachting dat het de volgende keer misschien beter gaat. Soms heb je verlangens en wensen over de gang van zaken tijdens je bevalling die niet stroken met de opvattingen van de verloskundige. Dan kunnen de standpunten zich verharden en zal de verloskundige zich waarschijnlijk beroepen op haar medische verantwoordelijkheid. Probeer het nooit zo ver te laten komen, blijf rustig en vriendelijk en geef de moed niet te snel op. Vraag de verloskundige of huisarts naar hun argumenten en vergelijk die met die van jou.

Mocht je je ondanks alle moeite ontevreden en ongelukkig voelen over de contacten met de verloskundige, kun je overwegen naar een andere toe te stappen. Je bent niet met haar of hem getrouwd en een bevalling is een te belangrijke gebeurtenis om aan de beleefdheid op te offeren.

Als je in het ziekenhuis bevalt is de verloskundige niet de enige met wie je te maken hebt. Er zijn verpleegsters, er zijn artsen, en er is, niet te vergeten, een beleid: regels voor de gang van zaken tijdens, maar vooral ook na de bevalling. Wanneer je langer moet blijven dan 24 uur krijg je natuurlijk met die regels te maken. De meeste ziekenhuizen zijn zeer klantvriendelijk en zullen alles doen om het je naar de zin te maken. Toch kan het voorkomen dat jouw wensen niet passen binnen de regels. Je wilt bijvoorbeeld je huilende kind voeden op tijden die niet als de officiële voedingstijden zijn aangemerkt, of de behandelend arts heeft steeds maar geen tijd voor je of is onbereikbaar, terwijl je wilt weten wat er nu precies aan de hand is met je kind dat in de couveuse ligt. Op zulke momenten kun je je machteloos en hulpeloos voelen in een omgeving die vijandig en kil op je afkomt. Maar soms lijken de regels stringenter, de zusters onwrikbaarder en de dokters onbereikbaarder dan ze zijn; het is vaak een kwestie van weten welke wegen je moet bewandelen om antwoord te krijgen op de vragen die je op je hart hebt:

. Er werken veel mensen in het ziekenhuis en de ene verpleegster zal aardiger zijn en eerder bereid op je vragen in te gaan dan de andere. Informeer bij de andere vrouwen op zaal wie zo’n aardige zuster is en richt je vraag tot haar.

. Je kunt ook gebruik maken van de hiërarchische lijnen in het ziekenhuis en de hoofdverpleegkundige te spreken vragen of de arts, en aan hen je vragen voorleggen.

. Als je de arts langer wilt spreken dan tijdens de visite – de dagelijkse gang langs de bedden door de arts en een of meer zusters – mogelijk is, vraag dan bij die visite wanneer hij tijd heeft om wat langer met je te praten. Je kunt ook aan de hoofdverpleegkundige vragen voor jou een afspraak bij hem te maken.

. Een arts heeft meestal een kamer en een eigen telefoonnummer in het ziekenhuis. Je kunt hem of zijn secretaresse op die manier ook zelf bereiken.

. Als je gaat praten met de arts of met de verpleegkundige schrijf dan eventueel van tevoren op wat je op je hart hebt of bespreek het met iemand, zodat je duidelijk en rustig je vragen kunt stellen.

. Geef de moed niet te snel op, blijf praten over wat je wilt, blijf vragen wat je wilt weten. De kans is groot dat men je een zeur gaat vinden, maar dat ben je algauw als je iets afwijkends wilt. Vaak is de toon tijdens het gesprek, de manier waarop je je vragen stelt, belangrijker dan al je argumenten bij elkaar. Een grimmig gesprek waarin de standpunten zich verharden zal nooit tot een goede oplossing kunnen leiden. Probeer niet koste wat het kost je zin door te drijven. Zo kun je er – mede door het lezen van dit boek – dan wel van overtuigd zijn dat het het beste is voor moeder en pasgeborene om dicht bij elkaar te zijn, maar als je kind te vroeg geboren is en in de couveuse moet liggen, zal dat toch het zwaarst moeten wegen.

. Schakel de verloskundige of je huisarts in als je zelf niet met de arts van het ziekenhuis tot overeenstemming kan komen. Zij kunnen vaak meer bereiken.

. De Vereniging Borstvoeding Natuurlijk, de Vereniging Ouders van Couveusekinderen en de Vereniging Kind en Ziekenhuis zullen je, indien nodig, veel informatie en steun kunnen geven (zie Adressenlijst, blz. 352).

. Als je ontevreden bent en blijft over de behandeling in het ziekenhuis, schrijf dan een brief naar de Klachtencommissie van het betreffende ziekenhuis. Op die manier zul je misschien met jouw ervaring nog iets kunnen bereiken voor de vrouwen die na je komen.

.

4 Prenatale zorg

De prenatale zorg – de medische begeleiding van zwangere vrouwen – in ons land is een groot goed. Vrouwen kunnen in ons land met een gerust hart thuis bevallen. Regelmatige en kundige controle van de vrouw die zwanger is, betekent dat eventuele complicaties bij de bevalling veelal opgespoord en indien mogelijk, behandeld kunnen worden. Waarschijnlijk zal je nooit meer in je leven zo goed in de gaten worden gehouden wat je gezondheid betreft als tijdens je zwangerschap.

Voordat je drie maanden zwanger bent heeft het in het algemeen gesproken weinig zin om een bezoek te brengen aan de verloskundige. Er valt weinig te onderzoeken of met zekerheid te zeggen op zo’n vroeg tijdstip. Wel is het zo dat vrouwen boven de zesendertig jaar of vrouwen bij wie erfelijke ziektes of aandoeningen in de naaste familie een rol spelen, in aanmerking komen voor een chromosomenonderzoek in de eerste maanden. Dat onderzoek wordt altijd gedaan door gynaecologen in het ziekenhuis en staat los van de prenatale zorg door de verloskundige.

Zwangerschapscontrole

Vanaf de twaalfde tot de vierentwintigste week van je zwangerschap word je éénmaal per maand op het spreekuur van de verloskundige verwacht. Van de vierentwintigste tot de dertigste week éénmaal in de drie weken, van de dertigste tot de zesendertigste week éénmaal in de twee weken. Vanaf de zesendertigste week éénmaal per week. In grote lijnen worden bij iedere zwangerschapscontrole bloeddruk, gewicht, ochtendurine, de stand van de baarmoeder, en de ligging en de hartslag van het kind onderzocht.

Het allereerste bezoek aan de verloskundige zal wat meer tijd vergen. Bij een eerste controle wordt gevraagd naar de ziektegeschiedenis van jezelf en van je man. Komen er tweelingen voor in jullie families? Suikerziekte? Mongooltjes? Zijn er mogelijke erfelijke afwijkingen in de familie? Praat dat, voordat je voor het eerst naar de vroedvrouw gaat, samen even door zodat alles je helder voor ogen staat als ernaar gevraagd wordt.

Het verloop van eventuele vorige zwangerschappen en bevallingen wordt genoteerd. Als je vroeger een miskraam of abortus hebt gehad, is het belangrijk dat je daar de datum nog van weet.

Bij een eerste bezoek aan de verloskundige wordt meestal een uitstrijkje gemaakt dat in het laboratorium op baarmoederkanker wordt onderzocht. Er wordt vrijwel altijd bloed afgenomen. Dat wordt onderzocht op geslachtsziekte (lues), hepatitis B en antistoffen tegen rode hond. Het hemoglobinegehalte wordt bepaald, de resusfactor wordt vastgesteld en als er aanleiding toe is, wordt het bloed onderzocht op de aanwezigheid van suiker.

Sommige verloskundigen beluisteren hart en longen, maar als daar geen directe reden voor bestaat, is dit niet noodzakelijk. Zoals bij iedere volgende controle zullen je urine, bloeddruk, de grootte van je baarmoeder en je gewicht bekeken worden.

Urine

De verloskundige controleert het naar iedere controle meegebrachte flesje urine op onder andere suiker en eiwit.

De aanwezigheid van glucose in de urine kan wijzen op suikerziekte. Het komt niet vaak voor, maar als je er aanleg voor hebt, bestaat de kans dat tijdens je zwangerschap de suikerziekte zich tijdelijk manifesteert. Soms betekent glucose in je urine alleen maar dat je nieren tijdelijk wat glucose doorlaten.

Het kan zijn dat er eiwit gevonden wordt in de urine. Meestal is dat albumine, een bepaald soort eiwit dat door de nieren wordt uitgescheiden. Het kan een signaal zijn voor het slecht functioneren van de nieren, of misschien voor een beginnende zwangerschapshypertensie. Soms betekent het alleen dat je het flesje waar je de urine in hebt meegenomen, niet goed hebt schoongemaakt.

Bloeddruk

Bij het meten van de bloeddruk worden twee cijfers genoteerd: het hoge cijfer, dat de bovendruk genoemd wordt (ligt meestal rond de 120) en een lager cijfer, dat de onderdruk genoemd wordt (ligt rond de 70). Wanneer je je zenuwachtig maakt, of hard hebt gelopen, dan kun je dat merken aan de bovendruk, die hoger zal liggen dan normaal.

Bij de zwangerschapscontrole let men vooral op de veranderingen in de onderdruk. Wanneer deze stijgt tot 90, kan dat een reden tot opname in het ziekenhuis zijn. Het vaatstelsel wordt door de verhoogde bloeddruk zo belast dat de placenta minder voedingsstoffen en minder zuurstof aan de foetus kan doorgeven, die daardoor in zijn ontwikkeling wordt geremd.

Het kan zijn dat je bloeddruk altijd wat aan de hoge kant is. Daar wordt dan natuurlijk rekening mee gehouden. Vaak is de bloeddruk halverwege de zwangerschap aan de lage kant en stijgt tegen het einde van de zwangerschap. Een plotselinge stijging kan wijzen op een beginnende zwangerschapshypertensie.

Groei van het kind

Als je niet meer weet op welke dag je voor het laatst ongesteld was, moet de verloskundige op een andere dan de gebruikelijke manier (schema blz. 34) aan de weet zien te komen wanneer de bevalling verwacht wordt. In iedere zwangerschap zijn herkenningspunten waaruit je kunt afleiden hoe ver het ongeboren kind in zijn ontwikkeling is gekomen. Ook voor vrouwen die precies weten wanneer ze zwanger zijn geworden zijn die tijdstippen belangrijk omdat het inzicht kan geven in hoe de ontwikkeling van het kind verloopt.

Rond de twaalfde week kan de verloskundige met behulp van een dopptoneapparaat de harttonen van de foetus ontdekken. Het hartje slaat tweemaal zo snel als dat van de moeder. Ook jijzelf zult dat verschil duidelijk kunnen horen door de versterker.

Vanaf de achttiende week wanneer je je eerste kind verwacht, en vanaf de zestiende week wanneer je een volgende zwangerschap meemaakt, kun je je kind voelen bewegen. Sommige vrouwen voelen dit eerder. Behalve dat het een opwindend gevoel is om het kind voor het eerst echt binnen in je te voelen, zegt het ook iets over hoever de zwangerschap nu is gevorderd.

Maar het allerbelangrijkste zijn toch de grootte en stand van de baarmoeder, die bij iedere controle zorgvuldig worden nagegaan. De groei van de baarmoeder verloopt in de veertig weken van de zwangerschap volgens een vast patroon zoals je op de tekeningen hiernaast kunt zien. Wanneer de conceptie onbekend is, kan een echoscopie een betrouwbaar beeld van de grootte en groei van de foetus geven.

.

.

Gewicht

Hoeveel komt een vrouw die zwanger is gemiddeld aan? Is de gewichtstoename vooral aan de baarmoeder met inhoud toe te schrijven of is er meer dat een rol speelt? De verdeling van de gewichtstoename in de loop van de zwangerschap vind je in de tabel hieronder.

Uit de tabel komt duidelijk naar voren dat niet alleen het kind zwaarder wordt, maar ook jijzelf. De meeste verloskundigen vinden dat je niet meer dan tien tot twaalf kilo mag aankomen. Belangrijker dan hoeveel je precies aankomt, is het patroon waarin dat plaatsvindt.

Van de ene dag op de andere veel aankomen is niet goed en kan wijzen op een beginnende zwangerschapshypertensie.

Gemiddelde vermeerdering in grammen

.

(naar Hytten en Leith)
N.B. Dit zijn gemiddelden; de individuele verschillen kunnen aanzienlijk zijn.

Ligging van het kind