Christine Otten

Om adem te kunnen halen

==

==

2013

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2013 Christine Otten

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld © Yarruta, 123RF Limited

==

ISBN 978 90 254 3999 6 / NUR 301

==

www.atlascontact.nl

www.christineotten.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

‘Then what is good? The obsessive interest in human affairs, plus a certain amount of compassion and moral conviction, that first made the experience of living something that must be translated into pigment or music or bodily movement or poetry or prose or anything that’s dynamic and expressive – that’s what’s good for you if you’re all that serious about your aims.’

==

– Tennessee Williams, 1947

Voor mijn vader

Deventer, 20 oktober 1928-24 augustus 2012

Een

Deventer, mei 2011

En dus stond hij op. Schoof het gordijn aan de kant en zag hoe het inktblauw van de nacht oploste in een onbestemd grijs. Het was warm in zijn kamer. Ooit was dit een gesloten afdeling en daarom ging het raam niet verder open dan een centimeter of tien, vijftien. Zelfs de dunste patiënt kon onmogelijk door zo’n kier kruipen. Hij ving een zweem op van de prille voorjaarslucht. Bloesem, regen, aarde. Belofte, verlangen, heimwee. Nog niet zo lang geleden zou hij op slag somber zijn geworden van deze geur.

Het was kwart over vier. Om een uur of twee was hij wakker geworden en in het duister tolde de wereld in zijn hoofd: flarden journaalbeelden van brandende gebouwen in Tripoli, het bezorgde hoofd van een commentator die in iedere zin het woord ‘NAVO’ liet vallen, een tank in een uitgestorven straat ergens in Syrië, flitsen van de Champions Leaguewedstrijd Barcelona-Manchester, de stem van zijn dochter aan de telefoon: ‘Ik ben terug.’

‘Wanneer ben je thuisgekomen?’

‘Eergisteren.’

‘Hoe heb je het gehad?’

‘Goed. Heftig. Er was een schietpartij in de straat. New Orleans is zo’n vreemde stad en...’

‘Waarom was je daar ook al weer?’

Haar antwoord herinnerde hij zich niet. Zijn gedachten waren blijven haken bij ‘New Orleans’.

Hij liep naar de wastafel. In het melkachtige ochtendlicht keek hij naar zijn gezicht. Mesje pakken, inzepen, huid strak trekken, scheren. Het ritueel duurde tegenwoordig zo’n minuut of twintig. Hij waste zijn oksels, gooide een plens water in zijn gezicht en droogde zich af. Liet zich op de enige stoel die in de kamer stond vallen en pakte zijn boek: Zomerleugens van Bernhard Schlink. Vrijwel alle verhalen speelden zich af in de betere kringen; musici, kunstenaars en wetenschappers. Maar Schlinks stijl was duidelijk en hij beschreef de gevoelens van zijn personages zo gedetailleerd dat het leek alsof je het verhaal zelf beleefde. Zijn dochter had het hem gestuurd. Zodra hij het einde naderde van een boek, belde hij haar op en dan kocht ze iets nieuws voor hem. Hiervoor had hij Nemesis van Philip Roth gelezen. Ook mooi, al vond hij het verhaal over de polio-epidemie in de jaren veertig in New Jersey behoorlijk beklemmend. Roth was ongeveer net zo oud als hij, wist hij van zijn dochter. ‘Hij schrijft het ene boek na het andere,’ zei ze, ‘alsof de dood hem op de hielen zit.’

Kwart voor vijf. Nog ruim twee uur voor het ontbijt klaarstond. Die paar lege uren op de vroege ochtend waren hem inmiddels dierbaar. Hij las een poosje, luisterde naar het geschetter van de vogels en zag het breekbare ochtendlicht scherper en helderder worden.

Hoewel hij niet wist waarom zijn dochter naar New Orleans was gereisd, voor werk of vakantie, alleen of met haar man, zoon of dochter, een collega, toch voelde hij zich op een vreemde manier verantwoordelijk. Bijna alsof ze namens hem was gegaan. Natuurlijk zei hij daar niks over, hij was veel te blij dat ze hem af en toe weer belde. Soms had hij het idee dat hij het recht op zijn vaderschap lang geleden had verspeeld. Hoeveel jaren hadden ze elkaar niet gezien? Vijf, zes, acht? En nog steeds voelde hij haar aarzeling en angst wanneer ze hem schuchter omhelsde, die enkele keer dat ze hem bezocht. Hij hoorde het wanneer ze elkaar spraken door de telefoon. En het ergste was dat hij haar angst begreep. Alsof hij in staat was alles van haar af te pakken, alles waarvan ze hield, alles wat ze had opgebouwd tot nu toe, haar gezin, haar carrière. Hij was het levende bewijs dat je kon verliezen in dit leven. Hij was haar vader. Welk kind wil zijn ouder opzoeken in een psychiatrische instelling?

Het liefst zou hij haar bellen en zeggen: ik had vroeger ook graag gereisd, net als jij, en New Orleans is de stad van Tennessee Williams, de toneelschrijver, je moeder en ik speelden ooit zijn Tramlijn Begeerte. In wezen treed je in mijn voetsporen, wist je dat? Hij glimlachte bij de gedachte. Haal je niets in je hoofd, man, verpest het nou niet, rustig aan.

Gek genoeg leek het alsof hij zich New Orleans herinnerde van vroeger. De speciale kleur blauw van de lucht, turkoois tegen het einde van de dag. En de rivier, de Mississippi, achter de pakhuizen. Bijna voelde je de warme adem van het bruine water, hoorde je het geroezemoes uit de bar op de hoek, en overal was altijd muziek, van die mooie treurige negermuziek. Zelfs nu, meer dan vijftig jaar later, herinnerde hij zich Williams’ beschrijving van de straat en het huis. De verweerde gietijzeren balkons, de schimmel op de witte muren en de twee smoezende buurvrouwen op de stoep. Eunice, de blanke vrouw, leefde met haar man in het krappe appartement op de bovenverdieping. De zwarte vrouw woonde in de buurt.

Het was 1954. De grote zaal van het buurtgebouw op Knutteldorp, waar ze het toneelstuk repeteerden, rook naar bederf en was slecht verlicht. De kachel deed het niet. Ze lazen de tekst met hun winterjas aan. Met iedere zin die ze uitspraken kwam er een wolkje adem mee. Ons Genoegen was een grote, bloeiende toneelvereniging, maar dit stuk lazen ze met een klein select groepje. Alsof het om een geheime tekst ging, alsof ze iets deden wat verboden was. Wie het stuk had uitgekozen wist hij niet meer, maar dat ze er hun mond over moesten houden in de vereniging stond hem nog helder voor de geest.

Hij keek naar buiten, naar het bleke roze van de hortensia’s. Soms leek het alsof zijn herinneringen niet langer van hem waren maar toebehoorden aan een soort collectief geheugen, waaruit hij ze van tijd tot tijd opviste. Dat was wat de ouderdom deed met een mens. In zekere zin maakte het je onkwetsbaar.

Uiteindelijk hadden ze Tramlijn Begeerte nooit opgevoerd, ondanks weken van hardop lezen, teksten leren en scènes repeteren. Het bestuur van Ons Genoegen achtte het toneelstuk te moeilijk voor het arbeiderspubliek dat de uitvoeringen bezocht. Onzin natuurlijk, het ging ze gewoon om de seks in het stuk.

Maar misschien had hij het als een teken moeten zien, of een waarschuwing. Zelfs nu, meer dan een halve eeuw later, leken de weken waarin hij Stanley Kowalski in Tramlijn Begeerte was geweest, de meest bepalende uit zijn leven. Alsof hij toen, alleen toen, in die korte periode amper een decennium na de oorlog, een glimp had opgevangen van de man die hij had kunnen worden. Hoe vaak had hij sindsdien de scènes niet gespeeld in zijn hoofd? Dan was hij terug in de lege donkere toneelzaal op Knutteldorp, dicht bij de IJssel, en rook hij de vertrouwde geur die hem aan staal en aarde deed denken. Hij was Stanley Kowalski, de ruige onbehouwen Poolse echtgenoot van Stella.

Blanche, de oudere zus van Stella, werd gespeeld door Doortje. Zo had hij haar leren kennen, als Blanche Dubois.

‘Je zult me wel een onbeschaafd type vinden. Stella heeft veel over jou verteld. Jij was toch ooit getrouwd?’

‘Ja. Ik was nog heel jong.’

‘Wat gebeurde er?’

‘De jongen... de jongen stierf.’ (Ze zakt op een stoel) ‘Ik ben bang dat ik... onwel word.’ (Ze verbergt haar hoofd in haar armen)

Doortje zag er helemaal niet uit als Blanche, zoals hij zich Blanche had voorgesteld, als Vivien Leigh uit de film: bleek, blond, elegant en heel kwetsbaar. Doortje had donker haar en donkere grove wenkbrauwen; ze was stevig gebouwd, had brede heupen, sterke armen, volle borsten. Haar blik was helder, ondubbelzinnig. Ze had niets van de treurige dromerigheid van Blanche.

Maar hij leek eigenlijk ook niet op Stanley. Afgezien van zijn armoedige achtergrond verschilde hij in alles van de brute Poolse vertegenwoordiger, die van bowlen hield en van pokeren en sterkedrank. Die zweette als een otter en gemakkelijk omging met vrouwen. Zoals Stanley zich bewoog: argeloos, sexy en een onverholen minachting uitstralend voor alles en iedereen, behalve voor Stella, zijn vrouw. Hij had zich voor zijn versie van Kowalski laten inspireren door Marlon Brando, hoe die hem speelde in de film.

‘Ik doe niet aan dat soort onzin.’

‘Wat voor onzin?’

‘Vrouwen complimenteren met hun uiterlijk.’

En dan voelde hij hoe hij veranderde, niet alleen door de woorden van Williams, maar ook door Doortje, zodra ze even uit haar rol viel en hem aankeek, schalks, liefdevol, verlegen bijna, en hij zichzelf terugzag in haar blik: een knappe en goed geklede intellectueel, in ieder geval iemand met talent, humor en de ambitie te ontsnappen aan de benauwde en middelmatige armoedigheid van hun tijd, hun milieu. Doortje had er toen nog geen flauw idee van hoeveel armoediger en eigenaardiger zijn familie was dan de hare. Dat kwam allemaal later pas, toen haar vader zich ermee ging bemoeien.

==

Juist omdat hij inmiddels wist hoe het verhaal afliep, kregen de scènes in zijn hoofd iets dreigends en broeierigs, net als in het stuk van Williams.

*

Zodra ik mijn tas op de achterbank van de taxi leg en er zelf naast kruip, besef ik dat ik De voorlezer ben vergeten. En hij had er nog zo om gevraagd, er een paar keer over gebeld.

‘Dat andere boek van Schlink, hoe heet het ook...’

‘De voorlezer.’

‘Ja. Dát boek. Wil je dat voor me kopen?’

‘Doe ik.’

‘Heb je het gelezen?’

‘Nee. Ik heb de film gezien. Het is verfilmd met Kate Winslet als die voormalige kampbewaarster.’

‘Juist. En over een jongen toch? Die verliefd wordt... net na de oorlog in Duitsland?’

==

Hoe kon ik zo stom zijn? Zonder romans hebben we niets om over te praten.

‘Hij schrijft gevoelig.’

‘O.’

‘En steeds vanuit één personage zodat ik niet in de war raak.’

Mentale notitie: geen romans met wisselend perspectief.

‘Je vergeet het toch niet?’

‘Brinkgreven,’ zeg ik tegen de taxichauffeur die me vanuit de achteruitkijkspiegel niet-begrijpend aankijkt. ‘Het psychiatrische ziekenhuis.’ Even overweeg ik hem te vragen eerst naar de Brink te rijden, in het centrum van Deventer, waar een grote boekwinkel is, maar dat kost te veel tijd. Ik heb gezegd dat ik rond halftwee bij hem zal zijn, net na het middageten, en dan weet ik dat hij al vanaf kwart over één klaarzit in de zitkamer van zijn afdeling. Voor het raam om mij aan te zien komen.

==

‘Het is hier net een doolhof,’ zeg ik om de taxichauffeur gerust te stellen. We moeten bij woning 2 van het Tollerink-complex zijn, maar alle huisjes lijken op elkaar.

Stapvoets rijdt hij verder. Ik draai het raampje naar beneden en ruik de coniferen en pas gemaaid gras. Een paar herten en schapen grazen op een veldje.

==

De brede oprijlaan, de berkenbomen aan weerszijden, het statige oude hoofdgebouw. Ik was dertien toen ik hier voor het eerst kwam. Met mijn moeder en mijn oudere broer gingen we op bezoek bij mijn vader, die kort tevoren was opgenomen. We liepen over het tuinpad. Ik droeg een knalrode corduroy broek en een witte badstof trui die mijn vader had afgedankt. Het was van dat heldere knisperende voorjaarsweer, lauwwarm met een rafelig kil randje. De kleuren waren zo fel dat ze niet echt leken, alsof ze loskwamen van de dingen en rondzweefden als aura’s. Het groen van het grasveld, mijn rode broek, de witte bloesem. Pasen. Ik slenterde achter mijn moeder en mijn broer aan. Nog even de prille zon voelen. Bij iedere stap werd ik leger. Hij is je vader. Ik keek naar de witte en grijze kiezelsteentjes op het wandelpad, telde mijn trage stappen. Een... twee... drie... vier. Ik hoorde de aarzeling in het geknars van de stenen, alsof iemand me toefluisterde: Je kunt je nog omdraaien, je hoeft niet naar binnen.

==

Mijn vader is nu drieëntachtig. Pas sinds drie jaar bezoek ik hem weer af en toe. Kort voor zijn tachtigste verjaardag belde hij me ineens op. ‘Tachtig is toch heel wat,’ zei hij. ‘Je zou denken dat je je dan ook tachtig voelt, maar dat is niet zo.’

Later begreep ik dat de verpleging achter dat telefoontje zat. Ze vonden het belangrijk dat mijn vader het contact met mij herstelde. Oom Bep, de jongere broer van mijn vader, haalde me die eerste keer van het station in zijn goudkleurige sedan, en samen reden we naar de inrichting. Toen viel me ook al op hoe uitbundig groen en mooi de omgeving was. ‘Het lijkt hier wel Center Parcs,’ zei ik, wijzend naar de kinderboerderij en het park, de praktische Ikea-meubels in de woonkamer van de afdeling. De verpleging had voor koffie en gebak gezorgd. ‘Alleen het tropische zwembad ontbreekt nog,’ zei ik lachend. Mijn vader fronste en snel zei ik: ‘Natuurlijk weet ik dat je niet op vakantie bent, maar het kon slechter.’ Ik was blij dat oom Bep over de oorlog begon. Ik luisterde niet echt naar hun verhalen, hoorde vooral de heimwee die doorklonk in hun woorden en ondertussen keek ik naar mijn vader als door de ogen van iemand anders. Een oude man, dacht ik, en die gedachte leek me op slag onkwetsbaar te maken. Alsof ik plotseling besefte dat ik volwassen was, en wat dat inhield.

Jarenlang was ik uit zijn buurt gebleven, niet eens zozeer uit angst voor besmettelijkheid van zijn irrationele angsten voor ziektes en dood, die hem zijn hele leven al – met tussenpozen – kwelden. Het was meer alsof mijn vader me met één klein gebaar zou kunnen betoveren. Alsof hij een kwade fee was die mijn zwaktes en onderhuidse angsten kende en kon bespelen wanneer hij daar zin in had, zelfs mijn dromen waren niet veilig voor hem. En nu werd hij tachtig. Een oude man.

Zodra ik op mijn achttiende mijn eindexamen had gehaald was ik vertrokken uit Deventer en als een bezetene gaan studeren en werken. In mijn vriendenkring was ik de eerste met een vaste baan, de eerste die ging samenwonen, de eerste die moeder werd. Bijna was het alsof ik nergens uit voortkwam, alsof ik geen geschiedenis had, alsof ik mezelf uit het niets had uitgevonden als journalist en schrijver, als moeder in een hecht gezin.

Maar toen ik mijn vader daar zo zag zitten, een paar weken voor zijn tachtigste verjaardag, zijn rollator binnen handbereik, vroeg ik me af waar ik al die tijd zo bang voor was geweest. Alleen al aan onze handen zag je dat we familie waren. En wat wist ik eigenlijk van hem, en van zijn familie? Van de familie van mijn moeder, mijn grootouders, ooms, tantes? Ik had zo mijn best gedaan te ontsnappen aan mijn vader, en misschien nog wel meer aan het idee dat zijn gestoorde genen ook in mij zaten, dat ik hen ongemerkt was kwijtgeraakt.

==

‘Wilt u ook gehaald worden?’ vraagt de taxichauffeur.

‘Als u een kaartje voor me hebt, dan bel ik straks wel.’ Voor het raam zie ik mijn vader staan, handen in de zakken, een wijd roodgeruit overhemd met korte mouwen dat zijn dikke buik niet kan verhullen, de kin parmantig omhoog. Ik zwaai. Hij zwaait terug. Lacht. Het verbaast me dat ik blij ben hem te zien.

==

Binnengekomen omhelzen we elkaar, en hij zegt: ‘Je ziet er goed uit. Anders.’

‘O.’

‘Gebruind. Je was toch op reis? Ga je erover schrijven?’

Ik knik. ‘Ik ben het boek vergeten. Je weet wel. Van Schlink. Ik stuur het morgen meteen op.’

Het is alsof hij me niet hoort. ‘Een artikel? Of voor een boek?’

‘Artikel.’

‘Je zegt het wel als het erin staat, hè? Vrij Nederland?’

Zonder het antwoord af te wachten loopt hij voor me uit naar de zithoek in de woonkamer. Knikt naar een medebewoonster die voorovergebogen aan tafel zit te breien.

We gaan tegenover elkaar zitten. Ik neem de omgeving in me op: het verschoten vloerkleed onder de salontafel, de televisie waarop ingelijste foto’s staan van mijn kinderen toen ze nog een stuk jonger waren, de stapel oude videobanden naast de tv, de bovenste een onbekende actiefilm met Rutger Hauer in de hoofdrol, het oranje van de gordijnen, de stoelen en de bank.

Hij hoest, schraapt zijn keel. ‘Alles goed met de kinderen?’

‘Ze zijn allebei godzijdank over. En ze hebben allebei ook een baantje. Ik zie ze steeds minder.’

‘Zo gaat dat.’

Een jonge verpleegkundige zet een dienblad met koffie en koekjes bij ons neer.

‘Anita brengt elke week tijdschriften voor me mee. HP/De Tijd en soms de Vrij Nederland,’ zegt mijn vader. ‘Toch, Anita?’

Ze lacht verlegen, steekt haar hand naar me uit. ‘U bent zeker de dochter van Bé?’

Ze is closer met hem dan ik.

‘U was toch onlangs in Amerika? Bé heeft ons zoveel over u verteld.’

‘Zeg maar je, hoor.’

‘Je reist zeker veel? Voor je werk?’

‘Valt wel mee. De meeste tijd ben ik gewoon thuis aan het werk. Niks bijzonders.’

En waarom kom je dan zo weinig op bezoek bij je vader?

Anita heeft een wilde bos rossige krullen en een intelligente uitstraling. Eind twintig. ‘We zijn blij met uw vader. Als meer patiënten zo waren als hij, was ons werk een stuk makkelijker.’ Ze knipoogt naar hem en loopt terug naar de hal.

‘Had je daar een hotel?’ vraagt mijn vader.

‘In New Orleans? Nee, nee, ik logeerde bij een oude kennis van me, Mama D.’

Al bijna twee weken was ik terug en nog werd ik iedere nacht zwetend wakker. Dan duurde het even voor ik besefte dat ik thuis in bed lag en niet in die met kleren, schoenen, hoeden, parfumflesjes, sieraden, knuffels en dozen volgestouwde logeerkamer van Mama D in de Seventh Ward in New Orleans.

‘Jij durft alles,’ zegt mijn vader.

‘Ik was doodsbang.’

‘Waarvoor?’

‘Dat heb ik altijd wanneer ik zo ver weg ga in mijn eentje, alsof ik doodga, zo voelt het. Misschien is dat wat ze vliegangst noemen, ik weet het niet. En ik wist waar ik naartoe ging, dat het een gevaarlijke buurt was en zo, maar ik dacht ook: als ik bij Mama D logeer val ik tenminste midden in een verhaal. Dat heb je niet als je in je eentje in een hotel logeert. Maar mijn god, die Mama D... Je moet niet vergeten dat New Orleans een van de meest racistische en armoedige steden van Amerika is, en dan was er natuurlijk Katrina...’

Mijn vader knikt afwezig. Waarover praat je wanneer je elkaar zo goed kent maar toch zo vreemd bent voor elkaar? Alsof alles wat we zeggen voor iets anders staat.

‘Je doet het toch allemaal maar. Je bent niet bang.’

‘Wél.’

Hij hoort me niet. Zijn ogen schieten onrustig heen en weer. ‘Het valt niet altijd mee om hier te wonen.’ Het klinkt als een verontschuldiging. Ik hoor hier niet. Maar waar dan wel? Dat schichtige had hij altijd al over zich, alsof hij zich het liefst zo snel mogelijk uit de voeten wil maken. Alsof hij zich schaamt.

‘Hoe laat gaat je trein?’ vraagt hij.

‘Maakt niet uit, ieder halfuur.’

‘Ben je met een nieuw boek bezig?’

‘In mijn hoofd.’

‘Ging je daarvoor naar New Orleans?’

‘Onder andere, en om na te denken.’

‘Ik vraag me wel eens af: als het vroeger allemaal anders was geweest... Misschien had ik...’

‘Wat?’

‘Nu doe jij het.’

Hij kijkt me aan met zijn waterige blauwgrijze ogen. Nu doe jij het. De woorden zijn niet echt meer van hem, maar zweven ergens tussen ons in. Nu doe ik het. Zo eenvoudig is het. Alsof hij me een opdracht geeft. Als een echte vader.

Toch zeg ik: ‘Ik schrijf mijn eigen verhalen, pa.’

==

New Orleans, april 2011

Familie, Mama D zei dat ze me beschouwde als familie, ze hield van me en ik moest gauw terugkomen. Dat was zes jaar geleden, kort voor orkaan Katrina en de overstromingen de stad veranderden in een modderig niemandsland. Bij het afscheid op het Louis Armstrong International Airport duwde ze me een tasje met cadeautjes voor mijn kinderen in handen, een briefje erbij: to my new family. Daarom was ik terug in New Orleans. En ook omdat ik me schuldig voelde dat ik zo weinig moeite had gedaan na de ramp contact met haar te houden.

‘Zeg me na: Je bent hier thuis. Thuis!’ zei ze toen ik de eerste ochtend vroeg of ik een mango uit de koelkast mocht pakken. Ze had haar lange grijze dreads in een witte shawl gewikkeld. Nam een trekje van haar joint. Het was pas tien uur, maar ze was al aan het koken. Gefrituurde vis met rijst en collard greens. Omdat Miss Mea, haar oude blinde moeder die in de voorkamer sliep, de hele dag door kleine porties at. ‘En je hoeft niet steeds te zeggen waar je heen gaat of hoe laat je thuiskomt. Je hebt de sleutel.’ Ze deed zo haar best voor me en toch telde ik in gedachten hoeveel nachten ik nog in haar statige vervallen huis aan North Durgenois Avenue moest slapen.

Toen ik op zondagavond arriveerde, zat Mama D ineengedoken op een houten bank op de veranda, te midden van een hoop rommel. Het leek wel alsof ze was gekrompen.

Ze omhelsde me en lachte, maar meteen voelde ik haar neerslachtigheid. Het huis, de vorige keer nog een van de voornaamste van de straat, stond op instorten, alle verf was afgebladderd. Nog voor ik mijn koffer in de logeerkamer kon zetten, begon ze te praten. ‘Zie je die oranje streep op de boom? Zo hoog kwam het water, tot aan de bovenste trede van de trap... Een groep mannen, rastafari’s voornamelijk... hier... en motorboten, wel vijf. We leefden als gangsters; braken in bij de drugstore en de supermarkt... We sloopten een van de rode stoplichten en hingen hem hier boven de straat, sloten hem aan op onze eigen generator. Het gaf van dat mooie zijdeachtige licht... En de barbecue... daar... op de parkeerplaats...’

==

Toen ik een paar dagen later op een avond aan tafel zat te eten, kwam ze bij me zitten. Ik had de hele dag in de stad rondgezworven; gesprekken gevoerd met mensen over hun leven na Katrina, voor het artikel dat ik zou gaan schrijven. Zo bekostigde ik mijn reis.

De kroonluchter verspreidde een behaaglijk donkergeel licht. De eettafel lag vol met boeken, cd’s, kranten, oude vergeelde exemplaren van The Black Panther. Overal in de kamer hingen foto’s van dode en levende familieleden. George, de zoon van Mama D, die op zijn vierentwintigste was overleden aan een hartstilstand, Mama D als meisje, met een krans van zacht licht om zich heen, net een filmster, Miss Mea, nog jong en sterk, de dochters van haar andere zoon Nathan. In een grote bruine kast, achter glas, stond een verzameling zwarte engelen. Het was alsof hier de laatste vijftig jaar nauwelijks iets was veranderd. De muren waren geelbruin; de plafonds donkergrijs. In de hoek stonden dozen met spullen van buren die waren gevlucht voor de storm. Mama D rommelde wat in de boekenkast, legde een dikke bruine map voor me neer en zei: ‘Allemaal bewijzen.’

‘Bewijzen?’

‘Je weet wel. Wat ik heb verteld.’

Ik opende de map. Er zaten krantenknipsels in over Mama D die tijdens de overstromingen als een Florence Nightingale mensen in de buurt redde, troostte en opving. Op de foto’s straalde ze en leek ze een stuk jonger dan nu.

‘Ik ga het straks lezen,’ zei ik, ‘op mijn gemak.’

In de verte hoorde ik het janken van een ambulance of politiewagen. Voor de rest was het stil, afgezien van het eentonige gezoem van de cicaden, zo anders dan zes jaar terug. Geen jongeren meer die langsreden met de geluidsboxen voluit; geen dampende hiphop die het huis deed trillen.

‘Mijn grootmoeder kon heel goed naaien,’ zei Mama D. ‘Toen ik een jurk voor de prom nodig had, nam ze me mee naar de duurste winkel in de stad, daar zocht ik de mooiste avondjurk uit en paste ’m. En zij snel stiekem schetsen maken op een kladblok. Een paar dagen later had ik precies zo’n jurk.’

‘De moeder van Miss Mea?’