Boeken van Oek de Jong

De onbeweeglijke. Verhalen

Lui oog. Novelle

Opwaaiende zomerjurken. Roman

Cirkel in het gras. Roman

De inktvis. Novellen

Een man die in de toekomst springt. Essays

Zijn muze was een harpij. Over het wereldbeeld van W.F. Hermans. Essay

Hokwerda’s kind. Roman

De wonderen van de heilbot. Dagboek

Mevrouw Len. Verhaal

Brief aan een jonge Atlas. Autobiografische verhalen en essays

Pier en oceaan. Roman

Oek de Jong

Cirkel in het gras

Roman

Uitgeverij Augustus • Amsterdam/Antwerpen

Copyright © 2012 Oek de Jong en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Omslagbeeld Alexander Rodtschenko, ‘Meisje met Leica’ © RODCHENKO c/o Pictoright Amsterdam 2012

NUR 301

E-ISBN 978 90 254 4062 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de 14e druk 2012 met ISBN 978 90 204 1337 3

www.atlascontact.nl

And their feet move

Rhythmically, as tender

feet of Cretan girls

danced once around an

altar of love, crushing

a circle in the soft

smooth flowering grass

Sappho1

1 Dit fragment van Sappho werd vertaald door Mary Barnard, in: Sappho, a new translation, Berkeley/Los Angeles 1958.

Inhoud

DEEL EEN

.

I

Tussen de zuilen

II

Een contract

III

In het gebied van de grote rivieren

IV

Guardi en P.L. Tak

V

Een zeiltocht

VI

Terzake

VII

De duiker van Messina

VIII

Ek sal jou kry

.

.

DEEL TWEE

.

I

Lichtflits in het water

II

De nacht van de vallende sterren

III

In de wolken

IV

De ontvoering

V

Achter het fresco

VI

Man loopt achterstevoren de trap op

VII

Lessen in de kunst

VIII

Zonder handen

IX

Torso’s

X

Geboren uit een vrouw

XI

Er zwemt niemand in zee

XII

Brieven

XIII

Heiligschennis

.

.

DEEL DRIE

.

I

Helder zien

II

Een tochtstroom in de catacomben

III

De arm

IV

Napels-Capri-Napels

V

Niet de schaduw maar de wolk

VI

Cirkel in het gras

Deel een

I

Tussen de zuilen

De regen had zichzelf aangekondigd. Windvlagen waren door de pijnbomen op de heuvels gestoven, in de straten van Rome waren kranten de lucht ingeblazen, een enkele vroege wandelaar had de druppels van een fontein op zijn gezicht gevoeld, en daarna had de regen niet lang meer op zich laten wachten.

Hanna Piccard zag het regenscherm naderbij komen over de stad: ze reed in een taxi over de kronkelende via Garibaldi naar de top van de Gianicolo en had een uitzicht over het oude Rome aan de overzijde van de Tiber. Zwanger van voorgevoelens ging ze niet, integendeel, ze had last van naweeën: die nacht had ze voor de eerste maal in haar leven het bed gedeeld met een Italiaan. Ze verheugde zich op een stortbui.

De avond tevoren was ze dronken geworden, heen en weer geslingerd tussen een roekeloze jubel en een even roekeloze somberheid. Tegen middernacht was het gezelschap uiteengevallen. Plotseling was ze alleen geweest met de man die haar met zoveel volharding met zijn ogen had gevolgd en zo zijn best had gedaan zich iets te herinneren van zijn bezoek aan de Lage Landen, dat het wel van een meedogenloze hardheid moest getuigen als ze hem nu nog zijn beloning wenste te onthouden. Ze voelde voldoende onverschilligheid om met hem mee te kunnen gaan. Bij het zien van zijn appartement was haar de schrik om het hart geslagen, maar ze had nog enig genot gepeurd uit de gedachte dat ze zichzelf aan het vergooien was.

Bij dat genot was het gebleven. Om te beginnen werd het licht gedoofd, ondanks haar tegenwerpingen, en zo was haar het zicht op de welvingen van een mannelijk lichaam ontnomen. Vervolgens was haar te verstaan gegeven dat ze bovenal willoos en lijdzaam diende te zijn om haar gastheer te kunnen gerieven. Nu hield ze er wel van om passief te zijn en verleid te worden, ze hield er wel van om helemaal niets meer te willen, maar niet als haar dat min of meer bevolen werd. Ze had hem zijn gang laten gaan en veel verleidingskunst was haar niet getoond. Na tien minuten was hij kennelijk voldaan. Wat ze als het voorgerecht had beschouwd bleek de hele maaltijd te zijn. Ze had zich opgericht, neuriënd de begeerlijke vetplooien van de veertigjarige journalist gekneed en ten slotte het heft in eigen hand genomen. Om de een of andere reden voelde haar vrijwel onzichtbare minnaar zich toen opeens gekwetst. Hij was opgestaan en had de rest van de nacht in een ander vertrek doorgebracht.

Toen de eerste regendruppels op de taxi spatten, draaide Hanna Piccard een raam open om van de geur van naderende regen te genieten. De chauffeur legde een hand om zijn nek – om zijn overgevoelige nekje, zo vertelde ze later – en hij verzocht haar het raam te sluiten. Ze liet het lang genoeg openstaan om hem duidelijk te maken dat zijn toon haar niet beviel. Regensluiers dreven over de Tiber. In een uitgestorven via del Corso remde de chauffeur zo bruusk dat ze vooroversloeg. Ze beklaagde zich en ditmaal was het háár toon die hém niet beviel. Zonder haar van repliek te dienen reed hij verder, zij het met de snelheid van een wandelaar. Inmiddels kletterde de regen op de auto.

Had ze zich dit stapvoets rijden laten welgevallen, dan zou ze waarschijnlijk toch wel droog zijn thuisgekomen en geen uitzonderlijke herinneringen hebben bewaard aan een zondagochtend in de herfst van 1976. Maar ze waagde het haar ongeduld te tonen met een armgebaar. Prompt lichtte de chauffeur zijn voet van het gaspedaal, liet zijn wagen over de keien van de zojuist bereikte piazza della Rotonda hobbelen en bracht hem tot stilstand voor het Pantheon. Aan zijn kaken zag ze dat hij sprak, maar de ratelende regen maakte hem onverstaanbaar.

‘Zei u iets?’ riep ze.

‘Of u zo goed wilt zijn mijn wagen te verlaten,’ antwoordde hij, met stemverheffing en zonder om te kijken.

‘Meneer, ik woon hier vlakbij. Wat heb ik gedaan? Als u me nog drie minuten zou kunnen verdragen zou ik u dankbaar zijn.’

‘Uw volgende klant kan wel even wachten.’

‘Meneer, u bent onbeschoft!’

‘Uit mijn wagen! En betaal me niets, want uw geld zal me ongeluk brengen.’

‘Meneer, ik wil naar huis!’

De chauffeur stak een sigaret op, langzaam. Hanna Piccard sloeg haar armen over elkaar, vastbesloten om geen krimp te geven en vijf minuten gingen voorbij met het luisteren naar de regen. Toen ze haar ogen sloot verlangde ze naar de herfstdagen waar ze in het park van de Villa Borghese zo van genoten had: die dagen van roerloze bomen en wazigheid, die dagen van klamme warmte waarop ze zich op een aangename wijze beklemd voelde door de spanning die in de lucht hing: de spanning van het onbesliste.

‘Hoe lang moet ik nog wachten?’ riep ze ten slotte uit.

De chauffeur negeerde haar. Het had geen zin om nog langer te wachten. Hanna Piccard wierp hem wat bankbiljetten toe, wrong zich uit de taxi en rende over de glibberig geworden keien naar het Pantheon. De taxi reed ogenblikkelijk weg. Toen ze de zuilen van de portico bereikt had droop het regenwater al uit haar kortgeknipte haren.

Tussen de zuilen, tussen die kolossale zuilen van roze en grijs graniet, voelde ze zich geborgen en ze genoot van het ratelen en kletteren, het geselen en striemen, het plenzen en gutsen van de regen. Van jongsaf aan had ze deuren en ramen geopend zodra het begon te stortregenen. Huiverend schoof ze haar handen in de mouwen van haar jas en met kleine, ritmische stappen liep ze heen en weer in het westelijk deel van de portico, het hoofd gebogen alsof ze zich bezon.

‘Ach, een mens moet niet kleinzielig zijn,’ mompelde ze. ‘Het leven is groot.’

Dankzij die wolkbreuk en dankzij de ruimtelijke gewaarwording die ontstond bij het lopen tussen de zuilen, verdween allengs haar gevoel van beklemming en ze haalde dieper adem. De zuilen waren monolieten, zo wist ze, en door het woord monoliet in gedachten te herhalen en zichzelf voor te houden dat deze zuilen al tweeduizend jaar lang stand hadden gehouden, herstelde ze het wankele geloof in haar eigen innerlijke kracht. Enige tijd later dacht ze aan haar kleine rots, de rots in haar middenrif die altijd weer ongeschokt boven water kwam. Ze stond stil, kamde haar natte haren en had de aanwezigheid van anderen nog steeds niet opgemerkt. Haar enige voorgevoel betrof het plotseling opkomende geluk: ze voorzag dat het tegen de avond al te hoog zou zijn opgelopen. Toen verplaatste ze zich naar het oostelijk deel van de portico.

Onder een parasol zat daar een zwaarlijvige vrouw van een jaar of vijftig, voorlezend uit een boulevardblad. Tussen de nog lege emmers voor de bloemen stond een oude man met gebogen hoofd te luisteren naar de berichten van de schandaalpers. De vrouw zat breeduit en genoeglijk op een kruk, de man stond schriel en gedwee tussen de emmers en hij hoorde haar aan. Hanna Piccard werd vertederd door dit tweetal achter in de portico, het genoeglijke van de vrouw, het trouwhartige van de oude man en de band die er tussen hen leek te bestaan. Ze smolt van vertedering en mompelde dus, als gewoonlijk: ‘Ach God.’

Enkele seconden later ontdekte ze tussen de zuilen een derde persoon. Het was een man van een jaar of dertig, hij zat op het basement van een zuil en keek naar hetgeen haar zo had ontroerd. Hanna Piccard stond schuin achter hem en het geluid van het neergutsende water had haar voetstappen onhoorbaar gemaakt. In een oogwenk had ze een aantal routinemetingen verricht: de lengte, het gewicht, de proporties en de leeftijd van een mannelijk lichaam. De binnenstromende gegevens verwerkte ze natuurlijk onbewust, maar het was duidelijk dat er een zekere aantrekkingskracht uitging van deze slanke man en van zijn lichaamshouding, want haar ogen hechtten zich aan hem. Het eerste dat haar werkelijk trof was de wijze waarop hij keek naar de vrouw onder de parasol en de man tussen de lege emmers, want deze paste niet in haar codes. Zijn manier van kijken trof haar als hoogst onbeschaamd. De man zat roerloos, steunde zijn onderarmen op zijn knieën en keek vanuit zijn ooghoeken, het hoofd gekanteld als de kop van een roofvogel. Het leek of hij vergeten was dat hij keek.

Tsjonge! Dat woord schoot door haar hoofd. Tsjonge, dacht ze, dat iemand anderen zo schaamteloos durft gadeslaan, het is of hij ze met zijn ogen wil verslinden, het lijkt wel een voyeur. De verontwaardiging die haar gedurende enkele seconden beheerste werd getemperd door de kleur van zijn jasje: het was een herfstkleur. Ondanks de verbeten en bijna angstaanjagende aandacht die uitging van het gebogen bovenlijf en het gekantelde hoofd, bespeurde Hanna Piccard in deze man ook het ijle en afwezige van de herfstdagen waar ze in het park van de Villa Borghese zo van genoten had. Gedurende een halve minuut nam ze de vreemdeling in zich op. Toen werd haar aandacht afgeleid door het aan de rand van de portico neergutsende water en er doemde een lang vergeten herinnering in haar op.

Ze was jong en het stortregende. Er waren twee vriendinnen en er was een boom in het park van een buiten op de Veluwe. Een boom om onder te schuilen, een boom om te omhelzen, een boom zo dik dat drie meisjes, die elkaar de hand reikten en zich rekten, hem niet konden omvatten. Omvatten konden ze hem niet, maar ze genoten ervan om hun borst tegen de ruwe schors te drukken. Ze lachten, hijgden en rekten zich uit. Ondertussen had zij over haar schouder gekeken naar grijze regensluiers die langs een bosrand trokken, gekweld, ondanks haar opwinding, door een diep gewortelde onverschilligheid.

Zonder hem te zien wist Hanna Piccard dat de man haar nu had opgemerkt en gadesloeg. Ze verdroeg zijn blik niet langer dan twee seconden en toen keek ze hem aan om niet verslonden te worden. Ze schrok van een langwerpig en benig gezicht en schoof haar handen dieper in de mouwen van haar jas, maar haar schrik werd getemperd door de kleur van zijn ogen: deze was zwartblauw. De afstand van vier meter leek haar opeens te klein. De man glimlachte naar haar, alsof hij zijn belangstelling voor de nog steeds voorlezende matrone en de nog steeds geduldig luisterende oude man met haar wilde delen; en ze had wel naar hem willen glimlachen, maar ze kon het niet, zomaar zo gemeenzaam zijn, dat kon ze niet: haar gezicht verstrakte en ze wendde zich van hem af. Ze ergerde zich aan haar manier van doen, maar algauw kwam het haar voor dat ze zich ergerde aan de glimlach van een wildvreemde die volmaakt schaamteloos de anderen gadesloeg. En ergernis, een gevoel van ergernis zou haar herinnering aan deze eerste ontmoeting gaan beheersen.

Ze keerde terug naar haar uitgangspunt en in afwachting van het einde van de regen liep ze nog geruime tijd heen en weer tussen de zuilen, met kleine ritmische stappen, in een vergeefse poging het gevoel van gelijkmatigheid weer op te roepen. Nu en dan ving ze een glimp op van de man op het basement van de zuil: het argeloze was uit zijn houding verdwenen.

Naast de portico werd een bestelwagen geparkeerd. In de stromende regen werden de bloemen uitgeladen en in de emmers gezet. Ze wilde zichzelf met drie bossen bloemen verrassen en de oude man wat geld laten verdienen, maar ze durfde die zwaarlijvige vrouw niet te benaderen en durfde zich niet opnieuw aan die zwartblauwe ogen te vertonen. Ze kocht geen bloemen en ook dat ergerde haar.

De regen duurde haar te lang, ze werd ongeduldig en verliet de portico. Ze liep langzaam en kwam doornat thuis. Toen ze de sloten van de voordeur had geopend en na een zwerftocht van vierentwintig uur de zachte roffel van kattenpoten op een houten vloer vernam, was ze de man tussen de zuilen op slag vergeten.

II

Een contract

Het was nog volop zomer toen Hanna Piccard in Rome arriveerde. Ze had de trein genomen om haar twee katten, zwaar gedrogeerd, verborgen in een goed geventileerde reistas, het land binnen te kunnen smokkelen en ze zo van ziekte, verhongering of dood in een quarantaineverblijf te redden. Het was nog volop zomer en het kostte haar moeite ervan doordrongen te raken dat ze ditmaal in Rome was aangekomen om er te werken: ze diende zichzelf nu immers te beschouwen als de Italiaanse correspondente van een Nederlandse avondkrant.

Hanna Piccard was de opvolgster van een gewezen jezuïet die in enkele weken tijd door een ziekte was gesloopt en zich in Rome had laten begraven. De opvolging was snel geregeld, want ze was de enige behoorlijke kandidate: ze sprak Italiaans, kende het land van vele bezoeken, ze was ambitieus en werd door buikige redacteuren al jarenlang een slim meisje of een spitse tante genoemd. Ze balde haar vuisten of priemde een gestrekte wijsvinger in een denkbeeldig achterste als ze zo – een slim meisje, een spitse tante – werd genoemd en deze gebaren wekten bij sommigen de indruk dat men met een krachtige persoonlijkheid te doen had. Nadat ze een contract had getekend dat haar tot een tweejarig verblijf in Rome verplichtte, had ze haar toevlucht gezocht in het café: het speet haar Amsterdam te moeten verlaten en het speet haar nog meer dat ze geen geliefde bezat die haar bond aan de stad.

Een maand later droeg ze twee bewusteloze katten door Rome. Ze bedolf zichzelf onder afspraken om van de feiten doordrongen te raken, waagde zich in het gebouw van de Buitenlandse Persclub en liet een kaartje drukken. De achterzijde van dit kaartje werd gesierd door het devies van haar krant, een devies van negentiende-eeuwse liberalen waar ze aan verknocht was geraakt. Lux et Libertas, stond er te lezen, Licht en Vrijheid.

Het eerste geschikte appartement dat haar werd aangeboden lag vlak bij de Sant’ Ivo della Sapienza en dat trof haar als een merkwaardig toeval. Door het keukenraam kon ze de koepel van de Sant’ Ivo zien, de eerste Romeinse kerk die ze, veertien jaar geleden, had bezocht. Ze was destijds aangetrokken door de stenen spiraal op de lantaarn van de koepel. De spiraal deed haar denken aan een ziggurat en aan astronomen onder de sterrenhemel van het oude Babylon en ook wel aan de slagroomkrul op een gebakje. Ze zocht niet verder, huurde dit appartement en zo kon ze voortaan elke ochtend een blik werpen op haar eerste herkenningspunt in Rome.

Tevens lag het appartement in de nabijheid van de piazza della Rotonda en daar had ze haar eerste indruk van Rome opgedaan. Op een zondagmiddag was ze er uit een stadsbus gestapt, zeulend met een overvolle koffer, en het leek of ze op een dorpsplein was aangekomen, want de terrassen waren er toen nog niet. Ze zag een uitgestorven plein, geblakerd door de zon. De kleuren van de huizen waren oud en stoffig, het pleisterwerk was verbrokkeld, de fontein reutelde en tussen de zuilen voor het Pantheon stond een slaperig paard. De suggestie van landelijke rust werd nog sterker toen de overige passagiers verdwenen waren en de buschauffeur de motor afzette. Er ging een siddering door het buslichaam en hetzelfde gold voor het hare. Ja, had ze toen gedacht, ja. Enkele minuten later was ze gestruikeld en gevallen: haar koffer was te vol en te zwaar, toen al. Ze was achttien jaar.

Nadat ze zich in Rome had geïnstalleerd kwam deze eerste en door pijn getekende ervaring weer in haar tot leven. Op een terras aan de piazza della Rotonda betastte ze onwillekeurig haar knieschijven en ze herinnerde zich het uitgestorven plein, de oude kleuren, het reutelen van de fontein, het slaperige paard, de siddering in haar lichaam, het naïeve ja, het struikelen en vallen. Ze schudde haar hoofd en hield zichzelf voor dat het onzinnig was een bijzondere betekenis aan deze kennismaking met Rome te hechten. Het was maar een eerste indruk, een clichématige eerste indruk. In vele andere Italiaanse steden had haar hetzelfde kunnen overkomen. Bovendien, zo wist ze maar al te goed, maakt liefde bijgelovig.

‘Dag Dita, daar ben ik dan, eindelijk. Ik heb je prachtige brief tweemaal in een envelop gedaan, deze van mijn eigen naam en adres voorzien en op de post gedaan. Zo heb ik hem dus driemaal kunnen ontvangen.

Je vraagt me naar mijn gedaantewisseling. Ik ben wat dikker geworden, dat is alles. De wereld verandert, mijn leven verandert, maar ik blijf altijd dezelfde. Ik snap het zelf niet, maar zo is het.

Tegenwoordig sta ik om halfzeven op. In de keuken vind ik dan het dienblad van onze urenlange ontbijten. Het/de broodrooster van mijn vader, de glazen sinaasappelpers en de beschuittrommel. Het uitzicht door het keukenraam zou je bevallen. Platte daken en wasgoed dat is blijven hangen in de nacht. Een stuk muur, dofrood, joyeuze ornamenten boven twee vensters en daartussen een ingemetseld reliëf. Een stuk straat, de lichtreclame van een restaurant, de stoelen staan er nog op de tafels (mooi en treurig). Als ik me ver naar rechts buig kan ik de koepel van de Sant’ Ivo zien. Gisteren ontdekte ik dat Carlo Borromini, de architect van de Sant’ Ivo, zichzelf in een vlaag van woede uit het raam heeft geworpen nadat hem ter ore was gekomen dat de zoveelste belangrijke opdracht in Rome niet aan hem maar aan een ander was gegund.

Kees waagde zich al na twee dagen op de daken, groot, sterk, goedmoedig en voor niemand bang. Had je wat? Opzij! Of wil je een watjekou? Hij heeft nu kennelijk zijn vaste adressen, want hij komt na elke tocht volgevreten thuis. Het duurde veel langer aleer Janneman besloot ook eens wat buitenlandse ervaring op te gaan doen. De zenuwpees raakte natuurlijk meteen in moeilijkheden en zo kwam ik in contact met de buren. Hij richt zijn aandacht nu voorlopig maar op allerlei technische problemen binnenshuis. Wat hij met zijn voorpootjes voor elkaar weet te krijgen verbaast me steeds opnieuw. Momenteel verveelt hij zich kapot. Hij kwam daarnet zo moedeloos voorbij, stond stil en liet zich lamlendig op zijn zij vallen. Baf! Hij geeuwt nu en steekt een voorpoot in de lucht.

Ik heb weer Italiaanse les genomen om mijn uitspraak te verbeteren. Mijn leraar zegt: De r blijft uw zwakke punt. Rrrrotto! Probeert u het eens. Alsof er een wekker afloopt in uw keel. Ja? En dan roepen we samen: Rrrrrrotto! Mijn leraar is 1.56 m lang en hij schijnt al zijn leerlingen ogenblikkelijk te vertellen dat hij toch nog 1.56 m lang is. Ik toren dus maar liefst acht centimeters boven hem uit. Ik bezoek hem op platte schoenen ook al krijg ik daar subiet pijn in mijn rug van. (Dit is een leugen. Tot nu toe ben ik steeds op mijn hoogste hakken naar hem toegegaan.) Het is een schatje. Vlak voordat je binnenkomt kamt hij zijn haren. Ik zou zo graag mijn arm eens om zijn schouders willen leggen.

Gisternacht droomde ik voor het eerst in het Italiaans. We mogen dus concluderen dat het dagelijks spreken van deze taal me begint te beïnvloeden. Zal dat gemompel, dat eeuwige gemompel, nu dan eindelijk uit mijn leven verdwijnen? Vergeleken met de uitspraak die het Italiaans vereist is het Nederlands niets meer dan binnensmonds gemompel. Het Italiaans dient men duidelijk te articuleren en vooral levendig en met veel overtuiging uit te spreken. Maar vol overtuiging spreken hoeft natuurlijk niet te leiden tot een overtuigd-zijn van het eigen kunnen.

Over Rome weet ik helemaal niets te zeggen. Ik heb weinig tijd om dingen te gaan bekijken. Ik voel me hier thuis, dat is alles. Vanmiddag moest ik twee minuten wachten op een attaché. Toevallig bracht ik die twee minuten door op de binnenplaats van het kolossale Palazzo Farnese en toevallig is deze binnenplaats grotendeels ontworpen door ene Michelangelo. Verkeer je dus twee minuten in de nabijheid van een genie en zijn gevoel voor proporties. Eigenlijk overkomt zoiets me elke dag. Je moet even ergens zijn, je moet even ergens wachten, je kijkt eens uit een raam, je staart eens naar een plafond en achteloos stelt de schoonheid zich aan je voor.

Ik moet (nog) vreselijk hard werken, want ik weet van niks. Dikwijls sla ik er maar een slag naar en gelukkig weten die zakken in Amsterdam nog minder dan ik. Heb je mijn artikel van afgelopen zaterdag gelezen? De langste zin telde elf woorden. Dan weet je het wel. Gelukkig hebben ze ongeveer de helft van mijn stuk weggelaten.

Ik drink nauwelijks meer en voel mijn destructieve neigingen minder sterk. Ik heb geen tijd meer om te tobben. Tucht, dat heeft een mens nodig. Voor de honderdste maal ga ik je nu bedanken voor je trouw in de tijd van het glas water. (Ik kon er met mijn verstand niet meer bij dat een glas water zomaar op tafel stond. En ik kon mijzelf noch een ander uitleggen waarom ik daar met mijn verstand niet meer bij kon.) Zie je Léon nog weleens? Hoe staan zijn ogen? Mijn hart is vol van vele dingen (en toch nooit geheel en al van iets vervuld, denk ik weleens). Het is laat geworden. Ik verheug me op je komst. Als je niet binnen drie maanden verschijnt stuur ik je een vliegticket alias dwangbevel. Een zoen een zoen. Je Hanna.’

Ze werkte om te vergeten. Tegen halfacht haalde ze de bundel ochtendbladen op die een kioskhouder voor haar had klaargelegd. Te voet begaf ze zich naar de piazza Colonna, waar ze in het gebouw van Il Tempo een kantoor had weten te bemachtigen. Ze belde naar Amsterdam, vroeg niet meer naar de weersomstandigheden en kreeg te horen hoeveel ruimte haar op de buitenlandpagina ter beschikking stond. Tegen tienen had ze haar berichten doorgegeven, de blouse plakte aan haar rug, ze verliet het gebouw, groette de obelisk op het plein met een opwaartse ruk van haar hoofd en reed naar de piazza del Popolo om koffie te drinken en het programma voor de rest van de dag samen te stellen.

Ze was een allesvreter geworden. Ze volgde het debat over de wetgeving voor abortus en echtscheiding en toonde nu en dan met tegenzin belangstelling voor de Italiaanse vrouwenbeweging. Er was een economische crisis, al klom Italië gestaag op de ranglijst van ’s werelds meest welvarende landen. Ze amuseerde zich met het circus van de jaarlijkse kabinetswisseling en stakingen dienden bijzonder omvangrijk te zijn om vermeld te kunnen worden. Aan de paus besteedde ze weinig aandacht – tot hij doodging. De gevolgen van een aardbeving nam ze persoonlijk in ogenschouw, in gezelschap van de minister-president, een advocaat uit Napels die zijn zakken vulde met de steekpenningen van een Amerikaanse vliegtuigmaatschappij. In magere tijden kon ze altijd terugvallen op corruptieschandalen rond christen-democratische politici of slachtpartijen onder de maffiosi. De vondst van antieke kunstvoorwerpen werd steevast gemeld en ze volgde de wederwaardigheden van de Nederlandse archeologen in Ostia Antica. Sport – dat was het enige onderwerp waar ze niets over hoefde te weten.

Al deze onderwerpen werden echter in de schaduw gesteld door de terreur van de Rode Brigades in Genua, Turijn, Milaan en Rome. Het aantal bommeldingen en bomaanslagen viel niet meer bij te houden en bijna dagelijks werden rechters, advocaten, industriëlen en journalisten in de knieën geschoten, een praktijk die herinnerde aan het doorsnijden van de kniepezen van het vee door Siciliaanse maffiosi in vroeger tijden. De belangrijkste politici omringden zich met lijfwachten, bedrijven die gepantserde auto’s konden leveren deden goede zaken en in de grote steden trof men bij de draaideuren van bankgebouwen gewapende wachten aan. Pasfoto’s van gezochte terroristen toonden meestal ietwat schuwe mannen en vrouwen in de leeftijd van twintig tot vijfendertig jaar. Hun staatkundige ideeën werden dankzij de massamedia op ruime schaal verspreid.

Het optreden van politie en leger was tot nu toe weinig effectief geweest. De verschillende veiligheidsdiensten leken langs elkaar heen te werken of zelfs met elkaar te concurreren. Na het bloedbad in 1969 op de piazza Fontana in Bologna waren er aanwijzingen dat veiligheidsagenten niet alleen in staat waren bommen te ontdekken maar ze ook heel wel zelf konden plaatsen en tot ontploffing brengen om anderen verdacht te maken en de publieke opinie te mobiliseren.

Journalisten publiceerden vraaggesprekken met terroristen die voor justitie ongrijpbaar bleven. De ondervraagden stelden de al tientallen jaren durende corruptie van christen-democraten en hun connecties met de maffia aan de kaak, lieten zich nogal vaag uit over een samenzwering van de internationale ondernemingen, des te duidelijker over de leuzen en leugens van de burgerlijke democratie, en meenden dat het niet lang meer zou duren aleer het Italiaanse proletariaat tegen zijn onderdrukking en uitbuiting in opstand zou komen. Het marxisme-leninisme leek de inspiratiebron van de politieke theoretici, van wie sommigen in Parijs waren ondergedoken. Het doel van de terroristen was de vernietiging van een in klassen verdeelde maatschappij.

Sociologen en psychologen onderwierpen het terrorisme aan een wetenschappelijk onderzoek en constateerden dat er reden bestond om bij deze extremisten een schizoïde of paranoïde geestesgesteldheid te vermoeden. De terroristen verklaarden zichzelf gezond.

De politieke machthebbers hadden zich moeten verschansen in zwaar bewaakte villa’s die geregeld op de aanwezigheid van afluisterapparatuur werden doorzocht. Naderende bezoekers werden door camera’s bespied en het licht van de avondzon vlamde op in de stukken glas die op de muren waren aangebracht. De machthebbers veroordeelden het geweld van de Rode Brigades en soortgelijke groeperingen uiteraard in de scherpst mogelijke bewoordingen en neigden ertoe het terrorisme voor te stellen als het absolute kwaad. Er werd gewezen op de spelregels van de democratie, maar helaas was het vertrouwen in degenen die op deze regels wezen niet al te groot. De beschuldigingen van de Rode Brigades, kort samengevat in de uitdrukking: terreur van de staat, werden van de hand gewezen als zijnde grotesk. Het woord grotesk raakte in zwang en als er weer eens beschuldigingen waren die men van de hand wilde wijzen, dan werden deze eenvoudigweg grotesk genoemd.

Ondertussen was men zich natuurlijk ten volle bewust van de gebreken die de staatsinrichting nog vertoonde. Er werden sociale hervormingen aangekondigd, maar er waren al zo vaak sociale hervormingen aangekondigd om de sociale onrust te bezweren. De bureaucratie was door spotters weleens met een waterhoofd vergeleken, deze vergelijking was gemeengoed geworden, en ook de machthebbers spraken nu van tijd tot tijd zorgelijk over het waterhoofd van de bureaucratie. Het belangrijkste politieke probleem bleef onopgelost: de communisten zaten al jarenlang in groten getale in de oppositiebanken, werden uitgesloten van de onderhandelingen voor een coalitieregering met de christen-democraten, ook al lieten hun leiders onmiskenbaar doorschemeren dat het verlangen naar een revolutie en een communistische maatschappij definitief tot het verleden behoorde. Het historisch compromis bleef een fraaie aanduiding van een gebeurtenis die nog plaats moest vinden. Het ene kabinet volgde op het andere, ministers wisselden van plaats, en de als nieuw voorgestelde stijl van de nieuwkomers onderscheidde zich na enkele maanden niet meer van de oude stijl. Overigens was het verschil tussen de aanwezigheid of afwezigheid van een regering voor de meesten nauwelijks merkbaar – het leven ging zijn gang.

Het doel van de terroristen was eenvoudigweg de vernietiging van een in klassen verdeelde maatschappij. De eenvoud van dit streven wekte achterdocht en men was geneigd om achter de Rode Brigades de schimmen te zien van organisaties met iets minder eenvoudige bedoelingen. Sommigen meenden dat de brigadisten, levend in geïsoleerde groepen en gedirigeerd door hen onbekende leiders, gemanipuleerd werden door de Amerikaanse inlichtingendienst die met een uitbarsting van links radicalisme de angst voor het communisme wilde versterken. Anderen vermoedden een complot van de Russische inlichtingendienst die immers alle belang had bij een verstoring van het evenwicht in een stabiele westerse democratie waar de Amerikanen zo op gesteld waren. Weer anderen, radicale en machteloze intellectuelen, waren ervan overtuigd geraakt dat de Rode Brigades in de loop der jaren van overheidswege waren geïnfiltreerd. De extremisten waren het instrument geworden van zekere machtsgroepen binnen de veiligheidsdiensten en de ministeries. De bomaanslagen en ontvoeringen dienden om de bevolking in paniek te brengen en in de beschermende armen van de staat te drijven – zo kon de statusquo gehandhaafd worden.

Elk vond de bewijzen die hij zocht en de verwarring was groot. Politieke tekenaars verbeeldden het terrorisme als de veelkoppige Hydra of als een reusachtige octopus die zijn tentakels uitstrekte over het schiereiland. Voor alle partijen in deze strijd gold een woord van Machiavelli: ‘Hoe minder men weet des te meer zal men vermoeden.’

Ook in Rome gingen de dagen op elkaar lijken – hectische dagen waren hectische dagen en dooie dagen waren dooie dagen. Er viel niet aan te ontkomen en Hanna Piccard had ook niet de neiging eraan te willen ontkomen. Ze oefende zich in zelftucht en beschouwde een zekere gelijkvormigheid dus als een groot goed. Aan innerlijke verwarring had ze geen behoefte meer. Nadat de noodzakelijke verkenningen waren uitgevoerd en het patroon van haar nieuwe sociale leven duidelijk was geworden, leidde ze een regelmatig leven. Ze wist dat ze naar uitspattingen begon te verlangen zodra ze erin slaagde een regelmatig leven te leiden. Geregeld stond ze zichzelf een uitspatting toe. Van nu af aan dienden ook de uitspattingen onder het juk van de regelmaat gedwongen te worden.

Elke dag werd besloten met een bad. Ze wierp de geschriften van Gramsci, Togliatti en andere communisten terzijde en liet zich even later in een dampend bad glijden. Ze luisterde naar de tenor die in de kamer zijn lied zong en strekte nu en dan een lome hand uit naar een glas, een groot glas thee, thee die met een volmaakt onzichtbare scheut rum op smaak was gebracht. De kat Janneman, die ze uit een gracht had opgevist, balanceerde op de rand van de badkuip en stak steeds opnieuw, angstig en nieuwsgierig, een voorpoot uit naar het water. Zodra de tenor was uitgezongen werd het dreunen van de stad weer hoorbaar, een zacht monotoon dreunen waar ze al zo aan gewend was geraakt dat ze het niet meer hoorde – het was nu stil. Op de bodem van het bad lagen de zeventien keien die ze op een van haar eerste Italiaanse vakanties uit een beek had meegenomen. Neuriënd rangschikte Hanna deze zwartgroene, blauwgrijze en witte keien tussen haar benen en zo kwam ze tot rust.

Nadat ze zich had afgedroogd wendde ze zich tot de spiegel. Haar stevig gebouwde lichaam begon hier en daar wat uit te zakken, maar dat was het leven. Het blozende vlees van haar lichaam herinnerde haar dikwijls aan het gladde, dikke vlees van een jong varken en haar gezicht liet zich, dankzij de kleine ogen en een wipneus, vergelijken met de kop van een varken. Ze vond deze vergelijking zowel aangenaam, huiveringwekkend aangenaam, als onaangenaam, huiveringwekkend onaangenaam. Met haar wipneus had ze zich overigens verzoend, zo ook met de omvang van haar borsten, die eigenlijk alleen háár van tijd tot tijd kon verontrusten. Ze inspecteerde de zachte en goed onderhouden huid van haar gezicht en daarna wond ze een lange gouden ketting om haar hals. Ze woog de ketting op haar hand, genotvol, zoals ze vroeger de geslachtsdelen van Léon Brest op haar hand had gewogen. De ketting was een erfstuk van een overgrootmoeder, een vissersvrouw, de enige in het dorp die het zich destijds had kunnen permitteren om haar man uit de kroeg te halen.

Ze bekeek haar lichaam, maar vermeed het zichzelf in de blauwe ogen te kijken. Zodra ze zichzelf langer dan enkele seconden aankeek voelde ze vervreemding in zich opkomen en kreeg ze een hekel aan haar gezicht. Ben ik dat? Er leek nauwelijks een verband te bestaan tussen de voorstellingen waarin ze leefde en het apparaat dat ze voortbracht. Het was de reductie van een voor haar gevoel onstoffelijk bewustzijn tot een aan verval onderhevig lichaam, de reductie van een veelvormig innerlijk leven tot een enkele vorm, een uiterlijk van romp en ledematen, die haar verontrustte, benauwde en in een oogwenk van doodsgedachten vervulde.

In een twaalf jaar oude badjas liep ze voor haar omvangrijke boekenkast heen en weer en bij elke gang gleed haar oog langs een andere verdieping. Nadat ze een kleine trap had aangeschaft, die haar in staat stelde de hoogst geplaatste boeken te bereiken, was ze haar boekenbezit een bibliotheek gaan noemen. Ze liep heen en weer, de handen in de mouwen van de badjas geschoven, met kleine en ritmische stappen om een gevoel van gelijkmatigheid op te roepen. Bijna elke avond viel haar oog op de fraai gebonden uitgave van Spinoza’s Ethica, een boek dat ze zou gaan lezen als ze oud en der dagen zat was, net als een aantal andere boeken waarin het leven onaangedaan en vanaf de Himalaya werd bezien – later, later, eerst diende het leven geleefd te worden. Dikwijls dacht ze in die late uren aan de feesten die ze had gegeven. Hanna Piccard had nog nooit een klein feestje gegeven. Ze gaf een feest en liep de helft van de tijd met tranen in haar ogen rond omdat iedereen er weer was, het kostte haar handenvol geld, het was een rib uit haar lijf, maar ze gaf hem met liefde, die rib.

Een enkele maal plofte de neerslachtigheid als een natte deken op haar neer. Methoden en technieken, maar soms was er niets dat hielp. In zo’n geval belde ze, hoe laat het ook was, een van haar getrouwen in de Amsterdamse binnenstad en per ongeluk draaide ze dan nog weleens het nummer van Léon Brest, de man met wie ze negen jaar lang had willen trouwen, de man die haar op haar weg naar die laatste kamer aan het Spaarne in Haarlem had moeten begeleiden.

III

In het gebied van de grote rivieren

Joe Kurhajec was een Amerikaan, een roodblonde, fors gebouwde en vlezige Amerikaan met Roemeense voorouders. Hij was oorlogscorrespondent in Vietnam geweest, had voor de inlichtingendienst van het leger enkele opdrachten uitgevoerd in Cambodja en zich na deze verrichtingen, op zijn vijfendertigste, een oude en afgeleefde man gevoeld. Teruggekeerd in Washington had hij zijn huwelijk in een ommezien kapotgemaakt. Met zijn dochter Joey, die hij uit de failliete boedel had weten te redden, was hij naar Rome getrokken om er voor een Amerikaans persbureau te werken en zijn wonden te laten genezen. In de oude wijken van de stad voelde hij zich geborgen. In tegenstelling tot vele Europeanen benaderde Kurhajec deze uitentreuren beschreven en uitentreuren genoemde stad geheel onbevangen: voor hem was de oudheid van Rome eenvoudigweg iets nieuws.

Aanvankelijk had hij er vriendinnen op na gehouden en hij versleet ze in hoog tempo, niet in staat de tijdens zijn tropenjaren hoog opgelopen snelheid in zijn lichaam te matigen. De een werd dikker, de ander vermagerde, geen van deze vrouwen had haar oorspronkelijk gewicht behouden als Kurhajec zijn afscheid aankondigde en hen vervolgens, zonder veel omhaal van woorden, in de steek liet. Ten slotte had hij Rosa Ponti ontmoet. De eerste woorden van deze vrouw die hij zich zou blijven herinneren luidden aldus: ‘Joe, ik hou van je arm, je linkerarm.’

Kurhajecs linkerarm was ten gevolge van een kinderziekte niet geheel volgroeid: het was een jongensarm gebleven met een naar binnen gedraaid en hulpeloos ogend handje.

‘Wat zei je?’

‘Ik zei: ik hou van je linkerarm.’

‘En wat vind je van de rest?’

‘Dat weet ik nog niet.’

‘Wat is je eerste indruk?’

‘Je lijkt me erg zwak.’

Nadat hij haar voor de eerste maal, in bed, zijn kracht had getoond, had Kurhajec naar haar gewicht geïnformeerd, want hij was van plan dit nu eens in de gaten te gaan houden. Hij vergat het. Maar drie maanden later trok Rosa Ponti het laken van haar pezige lichaam, haar blote voeten kletsten op de plavuizen, naakt stond ze op de weegschaal en over haar schouder keek ze naar die lawaaiige Amerikaan in haar bed.

‘Nog steeds vijfenvijftig kilo,’ zei ze.

‘Wat bedoel je?’

‘We moesten maar eens trouwen, Joe.’

Ze waren getrouwd en hadden kort na elkaar twee kinderen gekregen: Laura en Pepe. Kurhajec werkte voor het persbureau en tekende nu in zijn vrije tijd de façades van Romeinse kerken. Hij verkeerde voornamelijk onder buitenlanders en kon zichzelf er niet toe zetten de taal van zijn vrouw grondig te leren beheersen. Rosa Ponti had de taal ook niet echt nodig: als de spanningen te hoog opliepen begon ze een scheldkanonnade in een onverstaanbaar dialect en beëindigde die een halfuur later met het openrukken van haar blouse.

‘Hier, kijk!’

Ze toonde hem haar borsten, haar bloedeigen borsten, waarmee ze Laura en Pepe had gezoogd. Waar het ook om ging en hoezeer hij ook overtuigd was van zijn gelijk – Kurhajec bezweek: zoveel natuur maakte hem nederig.

Geleidelijk aan wist Rosa Ponti de onbehouwen kracht en vernietigingsdrift van haar man te kanaliseren. Het viel haar op dat Kurhajec een goed contact had met gereedschap: van zijn wandelingen door de stad keerde hij dikwijls terug met een stuk gereedschap in zijn linkerhand. Met name beitels, die beitels met hun houten koppen, hun scherpe bekken, recht of gebogen, kon hij niet laten liggen.

‘Hier, Rosa, voel eens. Bijna antiek. Zo wordt het tegenwoordig niet meer gemaakt, dat gaat een leven lang mee.’

‘Heel mooi, echt heel mooi. Maar wat heb je ervoor betaald?’

‘Bijna niets. De man zag dat het in goede handen kwam.’

‘Zei hij dat erbij?’

‘Wat bedoel je?’

‘Zei hij dat erbij: dat hij zag dat het bij jou in goede handen kwam?’

‘Ja.’

‘Dan heb je te veel betaald.’

Tevens viel het Rosa op dat hij op zijn wandelingen door de heuvels voortdurend stenen opraapte, de zakken van zijn legerbroek ermee vulde tot ze uitpuilden en dreigden te scheuren. Zonder er echt naar te zoeken vond hij ook altijd bijzonder gevormde of bijzonder gekleurde stenen. Rosa wenste geen stenen in huis, maar ze hield ervan om stenen in zijn handen te zien en ze hield van de ogen waarmee hij de stenen bekeek. Ze kwam tot een eenvoudige conclusie, deed haar voorstel op het juiste moment en wist het zo te verpakken dat het leek of hij zelf op het idee was gekomen.

Kurhajec naderde de veertig toen het idee om te gaan beeldhouwen in hem opkwam: hij zat op het balkon van zijn flat en zag opeens tussen het speelgoed van Pepe een stuk steen en een beitel naast elkaar liggen. Juist. Naderhand verbaasde het hem dat er zoveel jaren van schifting noodzakelijk waren geweest, dat een man zoveel jaren nodig kon hebben om tot een vastomlijnd streven te geraken. Dat hij ondertussen het midden van zijn leven had bereikt hinderde hem niet, integendeel, deze wetenschap werd een bron van kracht: het was nu of nooit. Enkele urenlange huilbuien, ware wolkbreuken, markeerden zijn ontketening en het leek of met zijn tranen ook het gif van de doelloosheid zijn lichaam had verlaten.

Vol optimisme en met een tomeloze energie toog Kurhajec aan het werk, een Amerikaan die het gezelschap van Amerikanen was gaan mijden, en hij gaf zichzelf vijf jaar de tijd om te ontdekken of er een kunstenaar in hem stak die van zijn werk kon leven. Hij nam lessen in het modeltekenen en boetseren, de eerste beginselen van het steenhouwen werden hem bijgebracht door een gepensioneerde met een halve long, een man die vanaf zijn vijftiende grafmonumenten had gemaakt. Het leek hem het beste om al doende de hele geschiedenis van de beeldhouwkunst door te werken en zo duurde het dus enkele jaren aleer hij, als beeldhouwer, in de twintigste eeuw was teruggekeerd.

Op een dag duwde Kurhajec in een zijstraatje van de boulevard langs de Tiber een schuttingdeur open, hij liep tussen afgedankte en hoog opgestapelde wasmachines door en even later had hij, in het hart van Rome, een oude en leegstaande schuur ontdekt. Het verbaasde hem niet.

Op een serene middag in de herfst wandelde Hanna Piccard langs de Tiber. Ze keek naar de bladeren van de platanen en schudde nu en dan krachtig haar hoofd om sombere gedachten te verjagen. Het lawaai van het verkeer dat in vier rijen over de boulevard denderde werd haar algauw te veel, ze sloeg een zijstraatje in en herademde toen het, na een bocht, wat stiller werd. Ze liep langs een schutting en stak het straatje over om drie mannen en een auto te ontwijken. De klep aan de achterzijde van de stationcar was geopend en daaronder stonden de drie mannen, door de knieën zakkend en hoorbaar steunend: ze tilden een steen vanuit de wagen op een karretje. Het straatje helde. Nauwelijks was ze hen gepasseerd of ze hoorde iemand roepen: ‘Hé, kijk uit! Let op die auto!’

Ogenblikkelijk begreep ze dat de witte stationcar, bevrijd van zijn last, er onbemand vandoor was gegaan, en ze stond stil, zonder om te kijken.

‘Kijk uit! Opzij!’

Toen deed ze toch maar een stap opzij, toevallig was het een stap in de goede richting, en een seconde later gleed de stationcar rakelings langs haar benen. Heel kalm, zonder ook maar enige schrik te tonen keek ze naar de auto tot deze twintig meter verderop tegen de muur van een huis tot stilstand was gekomen. Er werd luid gelachen. Bruusk draaide Hanna Piccard zich daarop om, want ze meende dat er om haar gelachen werd. Een grote man met een jongensarm en een naar binnen gedraaid handje kwam naar haar toe en verontschuldigde zich in een aandoenlijk slecht uitgesproken Italiaans. Hij nodigde haar uit een glas wijn te drinken om van de schrik te bekomen.

‘Ik bén niet geschrokken,’ zei ze kalm. Ze glimlachte om zijn verbaasde gezicht en had de neiging om met haar wijsvinger de zweetdruppels van zijn bovenlip te vegen. Een uur later verliet Hanna Piccard de schuur, lichtvoetig, en ze liet daar de indruk achter van een heel aardige en gedistingeerde vrouw. Een week later waren de serene herfstdagen voorbij en anderhalve week later liet ze zich meetronen door een veertigjarige Italiaanse journalist die uiterlijk wel enige gelijkenis vertoonde met Joe Kurhajec.

Op een avond in november liet Hanna Piccard zich in een Vietnamees restaurant in Trastevere door Kurhajec op beide wangen zoenen. Hij had haar die middag opgebeld en de indruk gewekt dat hij om gezelschap verlegen zat. Dat was ook zo: Rosa was met de twee kinderen op familiebezoek gegaan in een dorp ten noorden van Rome en Kurhajec verdroeg haar afwezigheid niet lang. Hij wilde met haar eten, nog diezelfde avond. Hanna Piccard voelde zich gebruuskeerd door de dwingende toon waarop het voorstel werd gedaan, maar ze had erin toegestemd om zich te revancheren voor haar eerste optreden dat ze naderhand nogal zwak had gevonden. Rennen, het portier van de rijdende auto openrukken, naar binnen duiken en liggend op de voorbank de handrem aantrekken – dat had ze moeten doen.

‘Ik wil niet al te veel eten,’ zei ze, de vingers lostrekkend van de vettige menukaart.

‘Wacht maar tot de zaak op tafel staat.’

Kurhajec schonk de rijstwijn in en bestelde. De tafel werd volgeladen met schalen en schaaltjes en zelfs met gestrekte armen konden ze de verst verwijderde gerechten maar nauwelijks bereiken.

‘Het ruikt heerlijk,’ zei Hanna Piccard en ze meende het. ‘Wat is dit, Joe?’

Kurhajec verschafte haar de nodige uitleg en werd daarbij geholpen door de ober met wie hij zich in een gebroken Vietnamees onderhield.

‘In Saigon hebben we, zo bleek hier in Rome, een jaar lang maar drie straten van elkaar vandaan gezeten. Zijn oude moeder zit in de keuken, ik zal je aan haar voorstellen. Als je dat tenminste op prijs stelt.’

‘We zien wel, Joe.’

Voorlopig had ze weinig kans zich te revancheren, want ze was nog nooit in Zuidoost-Azië geweest. Kurhajec vertelde haar over de tempels in de jungle van Cambodja.

‘Grote beeldhouwwerken waren het eigenlijk en sommige werden al heel lang niet meer onderhouden: de bomen en struiken groeiden er dwars doorheen, in dat prachtige groene licht, en langzaam maar zeker drukten ze de heilige stenen uit elkaar. Wij hebben er ook heel wat platgegooid. Destijds, na de landing in Normandië, na de landing op Sicilië, hadden ze officieren bij zich, kunsthistorici, keurige jongens van Harvard en Princeton die vaststelden bij welke kathedralen de granaten een bocht moesten maken. Maar dat was Europa. In Cambodja hebben we in korte tijd een eeuwenoude cultuur platgegooid, de sociale orde volkomen verstoord, en ik schaam me ervoor, want we hadden daar niets te zoeken.’

‘Dat ben ik met je eens. Een jaar geleden bezocht ik mijn enige broer, hij is naar Australië geëmigreerd, het werd hem te vol in Nederland. Vanuit het vliegtuig kon ik Vietnam heel duidelijk zien liggen. Hier is het dus allemaal gebeurd, realiseerde ik me opeens, hier is het dus allemaal gebeurd, en ik barstte in tranen uit.’

‘Op vijfduizend voet boven Vietnam.’

‘Doet dat er iets toe?’ Ze bloosde en legde haar bestek neer.

‘Gisteren sprak ik iemand die op kosten van een Europese liefdadigheidsvereniging twee weken in Peru was geweest. De vereniging maakte zich zorgen over een paar honderd Peruaanse boeren, een bergvolkje dat door maatregelen van de Peruaanse regering met de ondergang werd bedreigd. Die jongen was nog nooit in Peru geweest, hij sprak de taal niet, hij kende het leven daar niet, maar nadat hij twee weken in een bibliotheek had gezeten voelde hij zich opeens solidair met die boeren op een andere planeet. Hij ging en maakte een indringende televisiereportage van zeveneneenhalve minuut.’

‘Goed, dat is natuurlijk absurd. Maar ik was nog niet uitgesproken, meneer Kurhajec. Natuurlijk schaamde ik me voor mijn tranen. Je zit in een vliegtuig, in een comfortabele stoel, volgevreten, het uitzicht is goddelijk mooi, maar je verveelt je, en opeens dringt het tot je door dat daar beneden de massagraven liggen en de ontbladerde bossen, dat daar de hongerlijders en de verminkten rondlopen. Het schokte me, ik walgde van mezelf en ik huilde omdat ik me zo machteloos voelde.’

‘Dat verandert de zaak, neem me niet kwalijk,’ zei Kurhajec, met een gespeelde deemoed. Maar Hanna Piccard had haar hoofd al gebogen en minutenlang staarde ze met knipperende oogleden naar haar bord.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei Kurhajec toen nogmaals, ietwat ongeduldig, ietwat geërgerd door haar lichtgeraaktheid en hij legde zijn hand op de hare. Ze trok haar hand onder de zijne vandaan en zweeg nog een wijle.

‘Ik neem je niets kwalijk, het is een misverstand.’

Hanna Piccard sloeg nu haar ogen op en het stemde haar tevreden om te kunnen constateren dat Kurhajec onder de indruk was geraakt van haar reactie. Ze duwde haar servet om zijn vet geworden vingers en in gedachten stak ze haar tong uit – naar zichzelf.

‘In de schuur sprak je even over een Grieks eiland, Joe. Heb je daar een huis?’

‘Ik? Waar zie je me voor aan? Nee, we hebben er deze zomer met zijn zevenen in twee kamers en een tent gebivakkeerd: Rosa, de kinderen en ik, een vriend van me en zijn dochter. Ik ben ernaartoe gegaan omdat het marmer daar zo goedkoop is. Ik heb een blok marmer uit de groeve gehaald en ben aan twee beelden begonnen, een man en een vrouw, uit één blok. Ik hoef mijn ogen maar te sluiten om ze daar te zien staan in de Griekse avond. Volgend jaar ga ik terug naar het eiland om ze te voltooien en daarna worden ze naar Rome verscheept.’

‘Het lijkt me heerlijk om zo met z’n allen op een eilandje te bivakkeren en buiten te leven. Elke ochtend zwemmen. En ’s avonds met z’n allen urenlang aan een grote tafel eten en drinken.’

‘Het was heerlijk, het was de beste zomer van mijn leven. Ik begin eindelijk goed op gang te komen. De meeste beeldhouwers komen pas in de tweede helft van hun leven tot bloei. Langzaam en gestaag, je moet langzaam kunnen zijn.’

‘Dat lijkt me niet écht iets voor jou.’

‘Ik heb mezelf de tijd gegeven om te rijpen, om diepte te krijgen,’ zei Kurhajec ernstig.

‘Mm.’

‘Luister, ik zal je voorstellen aan de vriend die bij ons was, hij heet Andrea. Ja, je moet hem beslist leren kennen, ik zal je aan hem voorstellen. Als je dat tenminste op prijs stelt. Deze zomer is Andrea mijn officiële droomuitlegger geworden. Wat vind je daarvan? Mijn officiële droomuitlegger!’

Nadat hij haar dit had onthuld barstte Kurhajec in lachen uit en met zijn luide en vette lach nam hij Hanna geheel voor zich in. Tsjonge, dacht ze, dat een mens zo schaamteloos kan lachen. Ach, het leven gaat wel aan je voorbij, Piccard.

‘Wat is er toch met je, Joe? Hou nu toch eens op.’

Kurhajec kalmeerde.

‘Ik lijk wel een aap,’ constateerde hij toen, want Rosa Ponti vergeleek hem altijd met een aap als hij zo onbedaarlijk lachte. ‘Jezus Christus, ik geloof dat ik iedereen wakker heb gemaakt.’

Hij wendde zich naar de zes Vietnamezen die elkaar in de deuropening van de keuken verdrongen en boog beleefd zijn hoofd.

‘Aziaten.’

‘Maar waarom schoot je nu zo in de lach?’ vroeg Hanna Piccard.

‘Geen idee.’

‘We hadden het over je vriend Andrea.’

‘O ja, mijn officiële droomuitlegger. Schenk me nog maar eens in. Andrea, ja. Hij beweert dat ik meestal niet voldoende besef waar mijn leven nu eigenlijk over gaat, alsof mijn leven een onderwerp heeft, en Rosa beweert dat ook. Zo bespelen ze me en zo proberen ze me in toom te houden, want ik ben nog steeds een beest.’

‘Het zweet staat op je voorhoofd.’

‘Dat komt van het eten. Ik eet hier elke maand, ik ben goed bevriend met de baas en zijn oude moeder en toch ontkom ik nooit aan de gedachte dat ze me langzaam aan het vergiftigen zijn. Merkwaardig. Ik schaam me voor die achterdocht.’

‘Ik vind het heel begrijpelijk.’

‘Dat vind je begrijpelijk?’ Het scheen hem teleur te stellen.

‘Ja, natuurlijk, maar wat is er nu zo bijzonder aan die vriend van je?’ vroeg Hanna met een vertederde glimlach. Ze wilde wat dieper in Kurhajec doordringen.

‘Daar vraag je me wat. Wat is het bijzondere van Andrea? Wil je hier nog iets van? Kleine hapjes nemen, heel kleine hapjes. Hij is subtiel. En hij heeft een soort ingetogenheid die me aantrekt. Wacht, ik zal je iets laten zien.’

Terwijl hij naar zijn portefeuille zocht bespeurde Kurhajec een lichte aarzeling: het leek of hij op het punt stond een deel van zijn vriend weg te geven aan een onbekende. Hij gaf haar een in vieren gevouwen stuk papier: aan de ene zijde was een gedicht getypt, aan de andere zijde was een foto geplakt. Hanna had zijn aarzeling gevoeld en het leek haar het beste om eerst het gedicht te lezen zodat hij nog de gelegenheid had haar de foto te onthouden. Het was een gedicht van twaalf regels, kennelijk geschreven op het Griekse eiland, en het werk van de beeldhouwer werd als vergelijking gebruikt.

‘Dat is toch buitengewoon,’ riep Kurhajec al na een halve minuut. ‘Vind je dat niet subtiel? Wacht, ik zal het je voorlezen. Dat is beter. Je moet het horen.’

Kurhajec strekte zijn hand uit naar het stuk papier en stootte daarbij zijn glas wijn om. Hanna drukte het document tegen haar borst.

‘Rustig, ik ben nog maar net met lezen begonnen.’

De wijn verspreidde zich snel over het tafellaken. Kurhajec sloot zuchtend zijn ogen. In het duister zag hij de laadruimte van een helikopter, voeten die kapotgeschoten lichamen naar buiten schoven, lijken die door het luchtruim tuimelden. Hij sperde zijn ogen open.

‘Het is een mooi gedicht,’ oordeelde Hanna. Haar stem klonk nogal vlak. Ze had nog geen blik op de foto geworpen en hield het stuk papier nu zo vast dat Kurhajec het zonder onbeleefd te zijn uit haar hand had kunnen nemen. ‘Een mooi gedicht,’ herhaalde ze.

‘Heb je het echt goed gelezen? Het is zo subtiel. Misschien weet je ook niet genoeg van beeldhouwen om het volledig te kunnen begrijpen.’

‘Ik heb het goed gelezen, meneer Kurhajec, ik heb het begrepen, ik vind het werkelijk prachtig, maar ik kan mijn bewondering nu eenmaal niet zo goed uiten.’

‘En waarom is het goed?’

‘Rustig. Het is eenvoudig, direct en inderdaad heel subtiel. Het doet me denken aan de oude Griekse poëzie.’

‘Ja ja, beslist. Homerus en zo.’

‘Nou, Homerus – ik bedoel eigenlijk Sappho en Archilogos, de eerste Griekse dichters die over zichzelf spraken. Homerus sprak niet over zichzelf.’

‘Goed, maar het is toch ongeveer dezelfde tijd.’

‘Ongeveer ja. Sappho werd ongeveer tweehonderd jaar na Homerus geboren, als er tenminste een Homerus is geweest.’

‘En heb je die foto al bekeken?’

Toen bekeek ze eindelijk de foto die aan de achterzijde van het gedicht was geplakt. De maker van het gedicht zat aan een rond tafeltje voor een Grieks café, op zijn schoot en tegen zijn borst rustte een in slaap gevallen jongetje, de kleine Pepe, zo nam ze aan. De man had het mollige handje van het kind in de zijne genomen, het lag op zijn vingers alsof hij het zichzelf toonde. Het zonlicht was fel. Later herinnerde Hanna Piccard zich dit beeld heel duidelijk en ze vond het toen onbegrijpelijk dat ze hem die avond niet had herkend, want ze had hem al eerder gezien, nog niet zo lang geleden, tussen de zuilen voor het Pantheon. De man droeg een zonneklep en zijn gezicht was grotendeels onzichtbaar, maar ze had hem kunnen herkennen aan zijn houding, aan zijn manier van kijken.

‘En waar kom jij vandaan?’ zei Kurhajec, nadat hij het stuk papier in zijn portefeuille had laten verdwijnen.

‘Waar ik vandaan kom? Dat is toch van geen belang, Joe?’

Maar de wellevendheid vereiste dat zij nu ook een deel van haar leven ontsloot. Kurhajec maakte een rusteloze en nerveuze indruk.

‘Ik kom uit het gebied van de grote rivieren,’ begon ze en ze herhaalde deze zin, want ze was eraan gehecht geraakt. ‘Ik kom uit het gebied van de grote rivieren, honderden meters brede rivieren tussen hoge dijken.’

‘Dijken.’

‘Zomerdijken en winterdijken. Vroeger, toen de winters in Holland nog echt streng waren, bevroren soms de rivieren en dan schoven de ijsschotsen over de dijken. Dat heb ik maar eenmaal meegemaakt. Mijn vader had een steenfabriek.’

‘Natuursteen?’

‘Baksteen, meneer. Mijn vader had een steenfabriek, net als zijn vader en diens vader. Het was een familie van kleine, hardwerkende ondernemers, met niets begonnen, langzaam opgeklommen. Het halve dorp werkte in onze fabriek. We hadden geld, nu niet meer, en er werd geleefd volgens een aantal onveranderlijke codes, onwrikbare codes. Wat is er met je?’

‘Noem er eens één.’

‘Je doet wat je zegt. Dat was de voornaamste en onveranderlijke regel: je doet wat je zegt.’ Trots sloeg Hanna Piccard de armen over elkaar en ze voelde de gouden ketting hangen tussen haar rijzende borsten.

‘De vraag naar baksteen nam af en vijftien jaar geleden is de fabriek gesloten. De familie was toen eigenlijk al uiteengevallen. De vierde generatie was in al te grote weelde opgegroeid, hun handen stonden niet meer naar werken. Her en der in het land leven nu nog wat excentrieke ooms. Oom Jan met zijn dikke Mercedes, ach God, oom Jan met zijn dikke Mercedes. Toen ik een jaar of negen was hield ik ervan om mijn vader van zijn werk te halen. Ik liep over de dijk langs de rivier naar de fabriek, ik liep daar in de volmaakte zekerheid dat ik hem zou ontmoeten. Ik hield ervan om op hem te moeten wachten. Ik zat in zijn kantoor, het avondlicht stroomde naar binnen, het werk was gedaan en ik hoorde de mussen tsjilpen in de schuren. Ik staarde naar de grijsblauwe vloerbedekking en was ervan overtuigd dat ik later de zaak zou overnemen. Mijn broer, mijn enige broer, wilde niet. Ik zou het gekund hebben. Als de fabriek niet gesloten was had ik de zaak overgenomen, al was het alleen maar uit een soort trouw aan de familie. Zo, vertel nu eens een mop.’

Kurhajec zweeg. In korte tijd was het liefdevolle gezicht van de man die een vriend aanprees verstard tot een dodenmasker. Hanna Piccard voelde dat de ober naar haar keek, ze wisselde een blik met hem en begreep terstond wat haar te wachten stond. Ze schrok toen Kurhajec zijn zware onderarmen op tafel legde.

‘Wat wil je me vertellen, Joe?’

‘Maak je geen zorgen. Ik heb het in de hand.’

‘Weet je zeker dat je het mij wilt vertellen?’

‘Ik vloog in een Canberra,’ begon Kurhajec, ‘dat was mijn eerste bombardementsvlucht, enkele dagen na mijn aankomst in Vietnam, en ik zou er iets moois over schrijven. Op de neus van het vliegtuig waren de bekende haaientanden geschilderd, op de romp bij de cockpit waren de bekende pin-ups geplakt en het toestel heette natuurlijk Bloody Mary. Die vlucht was een belevenis. We stegen op, achteloos, alles voltrok zich zo achteloos. Na het doorbreken van de geluidsbarrière werd het volmaakt stil. Het toestel suisde geluidloos door de blauwe hemel, stralend wit, en rond mijn hoofd en schouders welfde zich een doorzichtige koepel. Ik was gelukkig. We begonnen te zingen, de piloot en ik, we zongen uit volle borst toen het toestel dook, een bocht maakte en zijn spul liet vallen. Daar beneden, in die plukken groene kool, ontstonden in een oogwenk enkele minuscule kraters. Druppels water in het zand, meer was het niet. Geen afweergeschut, niets. Ik was op vakantie. Een halfuur later liep ik met de handen in de zakken over de basis, naar de douches. Zo begon het.’

In de daaropvolgende anderhalf uur veranderde Kurhajecs gezichtsuitdrukking nauwelijks meer, zijn stem klonk vlak en hij vertelde alsof hetgeen hij zei hem niet meer aanging. Hij sprak zelden of nooit over zijn oorlogservaringen en toch maakten zijn verhalen de indruk dat ze door een veelvuldige herhaling waren gladgeslepen. Het leek of er een bandopname werd afgedraaid. Angstaanjagend was het contrast tussen de schijnbare onbewogenheid waarmee hij verslag deed van zijn omzwervingen en de spanning die er van zijn lichaam uitging.

Hanna Piccard had haar armen over elkaar geslagen en haalde diep en rustig adem om het gewicht van haar gouden ketting te blijven voelen. Aanvankelijk ergerde het haar dat Kurhajec haar al bij een tweede ontmoeting met zijn oorlogsverleden opscheepte. Hij had toch een vrouw, vrienden? Het bevreemdde haar dat hij juist haar had uitgenodigd om hem gezelschap te houden in zijn Vietnamese restaurant, haar bevreemding sloeg om in wantrouwen, een wantrouwen dat werd gevoed door zijn overduidelijke zucht tot imponeren. Ongetwijfeld gebruikte de man zijn oorlogsverleden, ook al werd er niet over gesproken, om aandacht, medelijden, liefde en verering af te dwingen. Waarom was hij in godsnaam gebleven nadat een bevriende fotograaf onder zijn ogen tot pulp was geschoten? En wat had hem geboeid in de beredeneerde moordlust, de beredeneerde waanzin van mannen als hij, doodgewone aardige mannen? Ze zag zweetdruppels langs zijn oren naar zijn kin glijden. Zijn benauwdheid was onmiskenbaar, authentiek, en ze ergerde zich aan haar achterdocht en aan haar vage angst voor een plotseling verschijnen van Rosa Ponti. Ze luisterde, probeerde te luisteren, voelde zich beschaamd en machteloos als destijds in het vliegtuig boven Vietnam, en wanneer de weerzin te groot werd dwaalden haar gedachten af naar de foto van de man die het handje van Pepe op zijn vingers had gelegd om het te bekijken.

Kurhajecs stem was schor geworden toen hij haar ten slotte vertelde over de Cambodjaanse tempel waar hij zich vier dagen verborgen had gehouden voor schimmige achtervolgers, in gezelschap van een meisje dat hij had gekocht. Terwijl hij zonder een enkele hapering en met schokkende precisie beschreef hoe een mens in een beest kan veranderen, leek het of in zijn lichaam, net als in de tempel, bomen en struiken woekerden die hem langzaam maar zeker uit elkaar drukten. Het meisje was ternauwernood aan zijn moordenaarshand ontkomen: hij was met zijn hoofd tegen de stenen geslagen en had het bewustzijn verloren.

IV

Guardi en P.L. Tak

Op een avond in november werd Hanna Piccard door Kurhajec geïntroduceerd in een gezelschap van Italianen en buitenlanders die elkaar maandelijks ontmoetten in een nog volks restaurant met een echt Romeinse keuken. Waarschijnlijk was dit het allerlaatste nog volkse restaurant in Rome en om die reden hield men de plaats van samenkomst min of meer geheim. De maaltijden waren er eenvoudig doch goed, een oude en een jonge ober wrongen zich in hemdsmouwen tussen de dicht opeengeplaatste tafels door, er werd luid gesproken en toen Hanna Piccard die avond in haar leren vliegeniersjack binnenkwam waren de ramen beslagen.

Tussen de vijftien personen die zich om een lange tafel hadden geschaard herkende ze de man van de foto, het was tevens degene die ze tussen de zuilen voor het Pantheon had gadegeslagen en daarna op slag was vergeten. De man rees op, hij was lang, en neeg zowel verlegen als spottend zijn hoofd in de richting van Kurhajec.

Nadat ze aan Andrea Simonetti was voorgesteld lag het op haar lippen om die eerste en toevallige ontmoeting te vermelden, maar ze werd ervan weerhouden omdat de man niet het geringste teken van herkenning gaf, zelfs in zijn ogen, die ze een ogenblik met de hare vasthield, lichtte niets op. Waarom zou hij haar ook herkennen? Toch wilde ze herkend worden. Even later werd Kurhajec geroepen door een platinablonde Italiaanse, hij liet haar nog vijf minuten wachten en haastte zich toen langzaam naar haar toe. Simonetti gaf te kennen dat hij haar naam niet had verstaan. Geërgerd overhandigde ze hem haar kaartje.

‘Lux et Libertas,’ mompelde Simonetti en hij sloeg zijn zwartblauwe ogen naar haar op met een verleidelijke schuwheid die ze tot dan toe uitsluitend bij vrouwen had waargenomen.

‘Wat doen we? Joe heeft in zijn diepe wijsheid besloten dat we elkaar moeten leren kennen.’

‘O, heeft Joe dat besloten.’

Ze had nog geen gelegenheid gehad om zich te oriënteren, voelde zich na die oogopslag bovendien vervuld van allerlei wankelingen en zwenkingen, en toen de jonge ober haar dringend verzocht om te gaan zitten zodat hij ongehinderd zijn werk kon doen, had ze de neiging om weg te lopen. Ze nam de stoel die voor haar was vrijgehouden en wierp een getergde blik op Kurhajec. Recht tegenover haar zat de man met wie ze zich door het zwijgen over die eerste ontmoeting op hinderlijke wijze verbonden voelde. Dat hij zich de stortregen op zondagochtend, de oude man tussen de lege emmers, haar kletsnatte haren en al het andere herinnerde, daarvan was ze inmiddels onder invloed van enkele onvertaalbare gewaarwordingen overtuigd geraakt.

Simonetti verschafte haar eerst wat inlichtingen over de andere leden van het gezelschap en probeerde degenen op wie hij het meest gesteld was met een enkel detail te typeren. Vervolgens gaf hij haar in hoog tempo zijn eigen coördinaten door. Hij woonde aan de piazza Farnese met een dochter van dertien, de hartsvriendin van Kurhajecs oudste dochter Joey. Kort na zijn terugkeer van een tweejarig verblijf in de Verenigde Staten had hij Kurhajec ontmoet in de San Carlo alle Quattro Fontane en hem aan een woning geholpen. Hij werkte drie dagen in de week voor het Museo Nazionale d’Arte Moderna, probeerde daar met weinig geld een collectie grafiek op te bouwen en was van alle vergaderingen vrijgesteld. Hij was betrokken bij de samenstelling van een oeuvre-catalogus van de schilder Caravaggio, een groot project waar al twee jaar niet meer aan werd gewerkt om zekere eigenaardigheden in het karakter van de Italianen tot hun recht te laten komen. De avonduren en weekeinden werden besteed aan het schrijven van poëzie. Hij stond gemiddeld twee uur per dag voor het raam. Hij hield ervan om lange wandelingen te maken door de stad en deed dit sedert kort en tot zijn verbazing met de handen op de rug.

Terwijl ze naar deze uiteenzetting luisterde had Hanna Piccard alle gelegenheid om Simonetti te observeren, want hij durfde haar nauwelijks aan te kijken. Ze voelde zich ouder en wijzer dan deze tweeëndertigjarige man en dat gaf haar de nodige rust. Het langwerpige en benige gezicht, waar ze in de portico zo van geschrokken was, boezemde haar geen angst meer in. In zijn gelaatstrekken bespeurde ze nog iets jongensachtigs, de manier waarop hij haar in zijn wereld binnenhaalde was zo onbevangen en naïef dat ze zich toch niet goed voor kon stellen dat hij in staat was geweest een herinnering aan die zondagochtend voor haar verborgen te houden. Zijn hoofd en zijn gezicht leken haar een bijna pathetisch aandoende uitdrukking van een enkel begrip: vorm. Zijn handen trokken haar het sterkst aan en van zijn handen de lange vingers die met haar kaartje speelden.

‘Zo, nu jij,’ hoorde ze hem opeens zeggen, alsof het nu haar beurt was om de dobbelsteen te werpen en te spelen.

‘Moeten we niet eerst wat te eten bestellen? Ik zou graag een menukaart willen zien.’

‘Ik denk dat er geen menukaart is.’

‘Natuurlijk is er een menukaart.’

Voordat ze wist wat ze deed had ze de jonge ober staande gehouden. Deze bevestigde het vermoeden van Simonetti, somde in ijltempo alle beschikbare voor- en hoofdgerechten op en glimlachte om de man tegenover haar die nu quasi-aandachtig de gewelven van het restaurant opnam. Hanna Piccard werd achterdochtig en herhaalde koppig haar verzoek. Jonge ober af, zeer ontstemd. Ze deed er het zwijgen toe en zweeg net zolang tot er een bijna onleesbaar geworden menukaart voor haar op tafel werd neergeworpen. Ogenblikkelijk bestelde ze een antipasto.

‘Alleen een antipasto?’

‘Ik heb niet zo’n honger, meneer.’

‘Weet u zeker dat u wilt eten?’

‘Ik heb net een antipasto besteld.’ Met een ruk wendde ze zich tot Simonetti. ‘Kijk nu maar weer naar mij.’

‘Ben je boos?’ vroeg hij. ‘Je moet hier niet om een menukaart vragen, dat vinden ze vervelend. Je moet praten. De mensen willen je stem horen. Je moet praten, praten, praten, je moet ze aanraken, je moet ze het gevoel geven dat ze bestaan.’

‘Dat weet ik, dat weet ik,’ riep ze, ‘maar ik ben vanavond niet zo in vorm.’

‘Praten en nog eens praten. Joe Kurhajec had het er in het begin ook moeilijk mee: dat je zoveel moet praten voordat ze je zien en iets voor je willen doen. Maar hij heeft zich aangepast. Ik niet, ik heb het van jongsaf aan vervelend gevonden en dat terwijl ik nog geen honderd meter hiervandaan geboren ben. Waarom willen de mensen steeds maar contact, contact, contact? Ze zijn onzeker. Het is of ze elke minuut opnieuw in hun bestaan bevestigd moeten worden. Daar komt je antipasto aan. De jongen heet Piero. Zeg iets aardigs tegen hem, hij voelt zich ongemakkelijk.’

Ze wist niets te zeggen. Er werd gegeten. Simonetti wendde zich niet tot de anderen, zij deed evenmin pogingen om het zichzelf gemakkelijker te maken en zo leek het of ze met zijn tweeën per ongeluk in een vreemd en luidruchtig gezelschap waren beland.

‘Ik ben tweemaal in Nederland geweest,’ zei Simonetti ten slotte. ‘Eerst om de volkswoningbouw van de jaren twintig en dertig te zien, later om enkele navolgers van Caravaggio te bestuderen. Ik heb een maand in Amsterdam gewoond, grote stukken van het land gezien, ook de eilanden, maar ik herinner me geen steenfabriek. Je vader had een steenfabriek, begreep ik. Waar vind je de steenfabrieken?’

‘In het gebied van de grote rivieren. Ik kom uit het gebied van de grote rivieren.’

Ze zei het die avond voor de laatste maal. Niet veel later tekende ze op verzoek van Simonetti een plattegrond van de steenfabriek, de rivier en het nabijgelegen dorp op haar servet. Ze gaf hem een rondleiding door de fabriek, haar geliefde plekken aanstippend met het potlood, en toen ze de vloerbedekking in het kantoor van haar vader had bereikt, was haar gemoedsrust teruggekeerd. Simonetti nam zijn vulpen ter hand en vouwde zijn servet open.

Geruime tijd vermaakten de anderen aan tafel zich nu heimelijk met de aanblik van het tweetal: ze leken op twee kinderen die elkaar pas hebben leren kennen, aan een tafel zijn neergezet en daar behoedzaam, zonder op of om te kijken, schrikkend van de geringste siddering in het tafelblad, aan een al bij voorbaat mislukte tekening werken.

Simonetti tekende enkele straten van Amsterdam en gaf aan waar hij destijds had gewoond. Hij herinnerde zich de binnentuin, de vele balkons en vele levens daaromheen – dat uitzicht had hem talloze uren gekost. Hanna Piccard kende deze buurt goed en constateerde in stilte dat hij dagelijks langs haar stamkroeg was gelopen. Misschien had ze hem toen weleens voorbij zien gaan. Heel vlot tekende Simonetti vervolgens het stratenplan van de P.L. Tak-buurt waar hij de huizenblokken van de woningbouwvereniging De Dageraad had bestudeerd.

‘Je spreekt de naam niet goed uit,’ merkte Hanna op. ‘Luister. P.L. Tak. P.L. Tak.’ Simonetti probeerde het haar na te zeggen. ‘Nee, luister nu eens, je luistert niet naar me. Jij zegt: Takke. Veel te week. Het is: Ták! Tak, tak, tak, tak!’

Haar gezicht begon te stralen. Ze tekende de Italiaanse Galerij in het Rijksmuseum en trok een golvend lijntje op de plaats waar het Venetiaanse landschapje van Guardi hing: een gezicht op de lagune en een eilandje met ommuurde tuin. Simonetti kende dit schilderij.

‘Tak! Zeg het nog eens?’

‘Nee, nu zeg ik het niet meer.’

‘Ták. Vooruit, nog één keer.’

‘Ták.’

‘Nu klinkt het goed. Guardi. Zeg ik het goed? Ik heb me altijd afgevraagd welk uur van de dag het is in dat schilderij van Guardi: vroeg in de ochtend of vlak voor zonsondergang.’

‘Het laatste, denk ik. Dat zie je aan het licht, het is warm en wazig.’

‘Maar er wordt gewerkt, ze zijn een schip aan het lossen.’

‘Er werd gewerkt tot zonsondergang, bovendien lijkt het me niets voor Guardi om van de vroege ochtend te houden.’

Ondertussen verschenen onder Simonetti’s rechterhand de uitvloeiende contouren van een waddeneiland, hij tekende nu langzaam en zwijgend, alsof hij op adem wilde komen. Hanna Piccard dronk haar wijn, liet haar ogen rusten op de dunne huid en de bewegende spiertjes van zijn hand en ze genoot nu van het rumoer van stemmen en tikkend bestek om hen heen. Simonetti was op de bonnefooi naar Vlieland gereisd, aangetrokken door de uitdrukking ‘wandelend eiland’. Sedertdien bestond zijn beeld van het hoge Noorden uit herinneringen aan brede stranden, stuivend zand en helmgras, langzaam zwellende sikkelduinen, het gekrijs van meeuwen in een snel veranderende wolkenlucht en de verblindende helderheid van sommige dagen.

‘Je hebt meteen het mooiste eiland gezien. Vlieland is prachtig. Wij logeerden altijd hier. O God!’ Opnieuw had Piero de menukaart voor haar neergeworpen. ‘Ik geloof dat ik weer iets moet bestellen. Wat neem jij? Ik wil een kinderijsje. Geef mij maar een kinderijsje, Piero. De antipasto was heerlijk. Kijk niet zo kwaad.’

‘Eén kinderijsje?’

‘Met zo’n parasol erop. Hebben jullie die? En jij? Niets meer.’

In één teug leegde Hanna Piccard haar vijfde glas wijn en daarna vloeide de buitenwereld opeens van haar weg. Tsjonge, dacht ze, wat een snelle ren, wat een snelle ren, het is verschrikkelijk. Waar kunnen we het nu nog over hebben? Nader tot U, maar dat boek kent hij niet. Toch kom ik nader tot U. Dag Léon, opeens moet ik aan je denken, ik zit in een Romeins restaurant en ga tekeer, dag lange, meer weet ik niet te zeggen, zet je hoed op en wandel, dag jongen. Bruusk, zonder zich nog om Simonetti te bekommeren, tilde ze een mouw op van het over haar rugleuning hangende vliegeniersjack en drukte hem tegen haar neus om de geur van het leer op te snuiven. Kijk maar, arrogante klootzak, kijk maar. Simonetti leunde ietwat wezenloos achterover en hij streelde zijn onderlip met de rand van zijn lege glas.

Enkele minuten later kwamen ze elkaar weer tegen. Simonetti schreef iets voor haar op, treuzelde, veranderde wat aan de vorm van de letters en later begreep ze dat hij het liefst zo was blijven zitten: het voorhoofd in een handpalm, pen in de hand, wachtend op de zinnen van een brief.

‘Ken je deze uitdrukking? Ik las hem vanmiddag en vroeg me af wat het precies betekent.’

Ze las.

‘De stervenden beginnen te rapen. Ja. Begrijp je dat niet? Ik heb mijn vader zien rapen. Vlak voordat hij stierf plukte hij met zijn handen aan de dekens, alsof de wereld van hem weggleed, alsof hij naar houvast zocht.’

‘Neem me niet kwalijk.’

‘Wat zou ik je kwalijk moeten nemen? Hij is dood. Dat is toch niets bijzonders?’

‘Maar ik herinner je aan je verdriet. Het is of ik zomaar uit een boom in een bloembed ben gesprongen.’

‘Natuurlijk heeft het me verdriet gedaan, maar ik heb hem altijd bij me. Maak je geen zorgen. Hoeveel heb jij er zien gaan?’

‘Geen een.’

‘Dat is dan een leemte in je opvoeding. O God, daar heb je hém weer!’

Ze dook verschrikt in elkaar toen de arm van de jonge ober over haar schouder naar beneden schoot. Simonetti ontving de kleine parasol van het kinderijsje om hem te herinneren aan een grote parasol die op een zondagochtend in de portico van het Pantheon had gestaan en nadat hij deze met een plichtmatige belangstelling tussen zijn vingers rond had laten draaien, prikte hij hem door haar kaartje heen. Hij vertelde over zijn vader die al jarenlang gegevens verzamelde omtrent de merkwaardige verschijnselen die zich in de nabijheid van stervenden voor konden doen. Sommige stervenden bleken bijvoorbeeld plotseling over voorspellende gaven te beschikken.

‘Het is zijn liefhebberij en hij praat er net zo begeesterd over als een ander over zijn vlinderverzameling. Die man wil weten, weten en nog eens weten. Hij is arts.’

‘En wat is het pronkstuk van zijn verzameling?’

‘Ik denk – ja, dat is beslist het geval van het onbekende muziekstuk. Stel je voor: drie personen horen op verschillende tijdstippen en zonder het van elkaar te weten in de nabijheid van een dode precies hetzelfde gezang. Ze meenden vrouwen te horen zingen. Voor zover we weten is het een niet gecomponeerd of in elk geval onbekend stuk. De overledene was een musicus en die drie getuigen, twee vrouwen en een man, zijn allen muzikaal begaafd. Ze konden het thema van het stuk fluiten en het aantal stemmen aangeven. Het is een a-capellastuk voor zes vrouwenstemmen, het lijkt afkomstig te zijn uit de zestiende eeuw. Platencollectie van de dode onderzocht. Niets dat erop leek. Enzovoorts. Niemand blijkt dat stuk te kennen. Mijn vader heeft de melodie in noten laten noteren en contact opgenomen met musicologen. Misschien is het een bestaand maar vergeten stuk en ligt het begraven in een bibliotheek. Stel dat het ontdekt wordt, dan blijft nog de vraag: hoe is het mogelijk dat drie personen, elk afzonderlijk, in de nabijheid van een dode precies hetzelfde gezang hebben gehoord?’

Hanna Piccard kreeg nu de indruk, ze wist niet hoe, dat dit verhaal ter plekke verzonnen werd. Niettemin zochten ze gezamenlijk naar een verklaring voor dit mysterieuze verschijnsel. Gezamenlijk tastten ze in het duister en het leek of ze iets wilden aanraken dat niet aangeraakt mocht worden. Hanna Piccard werd ongedurig, haar concentratie en ook de zijne verzwakte, en het ergerde haar dat een gesprek zelden of nooit op het juiste moment beëindigd kon worden.

‘Mijn vader verlangt natuurlijk naar een soort wetenschappelijke verklaring,’ besloot Simonetti zonder blikken of blozen. ‘Alsof zo’n verklaring ook maar enige werkelijke tevredenheid zou kunnen veroorzaken. Om hem te pesten vraag ik dan of hij de gevoelens van liefde en vriendschap, die deze vier personen met elkaar verbonden, heeft kunnen meten. Geenszins, dat spreekt vanzelf, maar zijn hoop geldt de toekomst, hij verzamelt nu slechts de gegevens. Over vijf eeuwen wordt dan in een laboratorium aangetoond wat we al duizenden jaren weten: dat uit gevoelens van liefde en vriendschap in verschillende hoofden dezelfde muziek ontstaat. Je moet een mysterie intact kunnen laten.’

‘Zo is het. En vertel me nu maar eens een mop.’

‘Een mop? Ik ken geen moppen, want ik kan ze niet onthouden. En jij?’

‘Ik kan ze ook niet onthouden. Wacht. Het is groen en het is geen gras. Drie keer raden.’

‘Die ken ik al. Jij hebt hem van Joe en Joe heeft hem van Pepe gehoord.’

‘Zeg het dan maar niet. Je moet een mysterie intact kunnen laten.’

Ze stond op. In de nog volkse wc zat ze geruime tijd op haar hurken tussen de rondingen van twee antieke zuilen die in de muur waren geklonken. Daarna voegde ze zich bij Joe Kurhajec en een zekere Ernesto Canal, een Chileense balling.

‘Wat was dat met die plattegronden?’ wilde Kurhajec weten. Dat ging hem niets aan. ‘En hoe vind je hem?’

‘Arrogant, zo arrogant als de pest! Vertel me nu maar eens een mop.’

‘Het is groen.’

‘En het is geen gras.’

‘Veel mensenkennis heb je niet,’ zei Kurhajec hoofdschuddend.

‘Mij een zorg. Meneer Kurhajec, ik ga je zoenen. Kom hier met je kop.’

‘Mij zoenen? Ben je belazerd. Geen sprake van. Eerst laat je me op de bank slapen en nu wil je me zoenen. Ga weg. Zoek maar iemand anders.’

‘Vieze oude man, ik ga je zoenen,’ riep ze, in een roekeloze jubel, en ze greep Kurhajec bij zijn oren vast.

Een halfuur later nam ze met een handdruk en enkele beleefde frases afscheid van Simonetti. Lopend langs de Tiber keek ze op naar de vochtig glinsterende platanen en met haar armen maakte ze enkele koninklijke gebaren.

De Romeinse winter was kouder dan ze verwacht had: temperaturen vlak boven het vriespunt waren niet ongebruikelijk. In de schuur van Kurhajec hield ze haar jas aan; in de San Luigi dei Francesi en de Santa Maria del Popolo, die ze bezocht om de schilderijen van Caravaggio te zien, liep ze te blauwbekken van de kou. Op een ochtend in januari lag er zelfs een laagje sneeuw op de koepel van de Sant’ Ivo. Die dag liep ze op het vliegveld Fiumicino met een bonzend hart Dita van der Waals tegemoet.

‘Ik dacht dat je nooit zou komen,’ riep Hanna Piccard, nadat ze zich haastig uit de armen van haar een meter tachtig lange vriendin had losgemaakt. ‘Daar ben je dan. Vanochtend heb ik nog naar Schiphol gebeld om te vragen of het toestel wel zou vertrekken. Het sneeuwt hier.’

‘Nog altijd zorgen om niks.’

‘Je ziet er prachtig uit.’

Tijdens de autorit naar Rome kostte het Hanna Piccard de grootste moeite om de afstand tot haar vriendin te bepalen, een moeilijkheid die tot uitdrukking leek te komen in haar worsteling met een plotseling stroef werkende versnellingsbak. Na aankomst in haar appartement werd ze slaperig en het liefst was ze meteen in de armen van haar vriendin in slaap gevallen. Dita van der Waals gedroeg zich kalm en waardig als altijd, door niets uit haar evenwicht te brengen.

‘Volmaakt ongeschonden,’ constateerde Hanna.

‘Wat bedoel je?’

‘Het is of je volmaakt ongeschonden door het leven gaat, Dita.’

‘Ik houd er geen psychische problemen op na, dat is het medicijn, de remedie. Probeer het eens.’

‘Ik hoop dat je ál mijn brieven hebt weggegooid.’

Hanna Piccard raakte in steeds groter verlegenheid en tegen het eind van de middag durfde ze haar vriendin nauwelijks meer aan te kijken. Zo mooi vond ze haar dat ze zich met beide handen aan de tafelrand vasthield, alsof ze zichzelf voor de een of andere dwaasheid, iets ondenkbaars, iets onvoorstelbaars, diende te behoeden. Zodra ze Dita van der Waals aankeek was het of ze werd neergeslagen door de donkere ogen van de vrouw die een zware baan op een advocatenkantoor wist te combineren met het opvoeden van drie kinderen en het in toom houden van een drankzuchtige man. Hoe te ontkomen aan die tergend vriendelijke, die tergend spottende ogen?

‘Wil je niet wat uitrusten, Dita? Je kunt op de bank gaan liggen.’

‘Dit klinkt als een dringend verzoek.’

‘Nou ja, je hebt gereisd, je bent in een nieuwe omgeving...’

‘Jij bent me zeer vertrouwd, Hanna.’

‘En je zit te geeuwen.’

‘Dat is de gezelligheid.’

‘Ga dan voor de gezelligheid op mijn bank liggen. Zal ik je een deken brengen?’

‘Wat je maar wilt. En moet ik ook in slaap vallen?’

‘Ja.’ Zei ze zacht. Dita van der Waals voldeed aan haar verzoek, viel bijna ogenblikkelijk in slaap en ze begon te snurken, kalm en waardig. Giechelend trok Hanna Piccard zich terug in de keuken. Ze staarde naar de koepel van de Sant’ Ivo, die oplichtte in de schemering, naar de neersuizende natte sneeuw, en voor de eerste maal voelde ze zich volmaakt rustig en geborgen in haar eigen huis.

Er werd die avond gegeten in een nog volks restaurant met een echt Romeinse keuken. Een jonge en een oude ober wrongen zich in hemdsmouwen tussen de dicht opeengeplaatste tafels door, er werd luid gesproken en de ramen besloegen. De twee vrouwen zaten recht tegenover elkaar. Beiden hadden ze zich zwaar opgemaakt. De afstandelijkheid, die door een bijna wekelijkse briefwisseling over een afstand van achttienhonderd kilometer was vervaagd, werd in ere hersteld.

Pas op de laatste dag van het staatsbezoek viel Hanna Piccard weer ten prooi aan de verwarring die haar tijdens de omhelzing op het vliegveld had overvallen. Zodra mevrouw Van der Waals haar aankeek voelde ze zich genoodzaakt haar ogen neer te slaan en verscheen er een onnozele, niet te onderdrukken glimlach op haar gezicht. Zodra ze zich in de nabijheid van mevrouw Van der Waals had gewaagd en haar kon ruiken, gutste het verlangen door haar borst. Ze schaamde zich voor haar onbeholpenheid. Werd een mens dan nooit ouder? Waarom zei ze het niet? Waarom stotterde ze niet eenvoudigweg: Dita, ik hou zo van je, het is verschrikkelijk zoals ik van je houd. Waarom kreeg ze het niet over haar lippen? Ze kon er immers zeker van zijn dat Dita heel bedaard en met liefdevolle spot zou reageren. God, kind, wil je een glas water? Ach, maar waarom nog eens zeggen wat allang was gevoeld? Toch wilde ze het zeggen. Dita, ik aanbid je, neem me niet kwalijk, maar ik aanbid je. God, kind, wat een genoegen. Ja, ik aanbid je, het is verschrikkelijk zoals ik jou aanbid. Vooruit, de kurk van de fles. Drink ik drie glazen wijn, dan werp ik me aan je voeten neer, ik bezwijm. Drink ik er vijf, dan bespring ik je, oud wijf. En drink ik er zeven, dan wil ik me aan u geven. Wat? Ik maak je zo geil dat je barst. Ik zal je laten barsten. Ik wil je schenden, ja, ik wil je schenden. Had je wat? Kind, het was heerlijk en ik voel me niet in het minst geschonden.

‘Dita, wat ben je toch een degelijk mens,’ riep ze vanuit de keuken, waar ze zich op het bereiden van een afscheidsmaal probeerde te concentreren.

‘En dat ontdek je nu pas,’ klonk het spottend vanuit de kamer.

‘Je bent gemaakt van schokvrij beton.’

‘Bedoel je soms schokbeton?’

‘Schokvrij beton.’

‘Snij niet in je vingers.’